Thực tiễn đã xác nhận rằng, trong nhiều năm qua, giáo viên môn Lịch sử ở các trường chuyên, lớp chuyên sử có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ vữngchắc, góp phần đào tạo nhiều học sinh giỏi
Trang 1Phần thứ nhất ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong nhiều năm qua, việc bồi dưỡng học sinh giỏi nói chung và bồidưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử nói riêng là nhiệm vụ thường xuyên, quantrọng của mỗi giáo viên và học sinh trường THPT chuyên Điều đó xuất phát
từ mục tiêu phải đào tạo những học sinh say mê, có năng khiếu và trình độ họctập tốt môn học mà mình đã lựa chọn
Thực tiễn đã xác nhận rằng, trong nhiều năm qua, giáo viên môn Lịch sử
ở các trường chuyên, lớp chuyên sử có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ vữngchắc, góp phần đào tạo nhiều học sinh giỏi, hoàn thành tốt việc học tập của họcsinh ở các trường THPT, thi đỗ vào nhiều trường đại học Tuy nhiên, vẫn cónhiều vấn đề cần bổ sung cho nhau, cần trao đổi kinh nghiệm ôn luyện cho họcsinh nhằm đáp ứng mục tiêu kép, tức là vừa phải thực hiện nhiệm vụ giáo dụctoàn diện của học sinh trung học phổ thông, vừa phải phát triển năng khiếu vềmột môn học để sau khi vào đại học, các em sẽ trở thành những tài năng thực
sự trong lĩnh vực khoa học lịch sử
Đặc điểm của học sinh chuyên là những học sinh xuất sắc ở các trườngtrung học cơ sở của địa phương, nhiều em đã dự thi và đạt giải cao trong các kìthi học sinh giỏi các cấp và trúng tuyển theo quy chế tuyển sinh vào các trườngTrung học phổ thông chuyên Do đó, phương pháp dạy, phương pháp học ởtrường Trung học phổ thông chuyên phải tiên tiến nhất, phù hợp với đối tượnghọc sinh của trường Vì vậy, vai trò của người giáo viên lịch sử ở trườngchuyên là phải yêu cầu, hướng dẫn và tổ chức điều khiển học sinh phát triển tưduy lịch sử, nhất là tư duy độc lập, sáng tạo, phải làm cho quá trình học tập củahọc sinh trở thành quá trình chủ động học tập, tiến dần lên quá trình tự nghiêncứu độc lập
Nghị quyết 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Hội nghị 8 Ban Chấp hành
Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo
đã nêu rõ: “Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở
để người học cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực Chuyển
từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức học tập đa dạng Đẩy mạnh ứng dụngcông nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”
Như vậy, đối với học sinh chuyên cần có một khối lượng lớn tri thức đãđược thông hiểu và nắm vững, biết vận dụng kiến thức đã học để hiểu biết kiếnthức mới và giải quyết được các dạng bài tập lịch sử Để đạt được mục tiêutrên, không chỉ đòi hỏi sự nhiệt huyết, yêu nghề mà còn phải là sự chuyên sâu
về kiến thức và có trình độ nghiệp vụ sư phạm của đội ngũ thầy, cô giáo lịch
sử dạy chuyên Từ thực tiễn giảng dạy, nhóm giáo viên môn Lịch sử đã tập
hợp tài liệu và tiến hành nghiên cứu chuyên đề: “Lựa chọn vấn đề dạy và
Trang 2phương pháp ôn tập cho học sinh giỏi quốc gia khi giảng dạy phần lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 đến 1945” Đây là một giai đoạn có vị trí quan trọng
trong lịch sử dân tộc Việt Nam và cũng là một trong những nội dung trọng tâm
trong các kì thi Đại học, Cao đẳng và thi Học sinh giỏi quốc gia Mục tiêu của
chúng tôi nhằm chia sẻ với các thầy, cô giáo dạy lịch sử nói chung và các thầy,
cô giáo đang dạy đội tuyển cũng như học sinh giỏi đang ôn luyện đội tuyểncấp Tỉnh, Khu vực và cấp Quốc gia môn lịch sử nói riêng về những kiến thức
cơ bản và phương pháp ôn luyện về giai đoạn lịch sử quan trọng này
Trang 3Phần thứ hai NỘI DUNG
1 CƠ SỞ KHOA HỌC
1.2 Cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu
1.2.1 Xuất phát từ đặc trưng tri thức Lịch sử trong chương trình THPT
Đặc điểm của tri thức Lịch sử trong chương trình THPT là những sự kiệndiễn ra trong quá trình của lịch sử, nên mang tính quá khứ, chỉ xảy ra trongmột thời gian và không gian nhất định, không lặp lại Khoa học Lịch sử làkhoa học nghiên cứu tiến trình lịch sử cụ thể của mỗi nước, mỗi quốc gia; lịch
sử mang tính lôgíc lịch sử; lịch sử thống nhất giữa “sử” và “luận” và có quan
hệ biện chứng giữa kiến thức lịch sử
Vì vậy, học sinh hiểu những kiến thức cơ bản của khoa học lịch sử, khôngchỉ là việc ghi nhớ sự kiện mà điều quan trọng là trên cơ sở nắm vững sự kiện
cơ bản của chương trình và sách giáo khoa, học sinh hiểu được bản chất, đánhgiá của sự kiện, hiện tượng và rút ra quy luật, bài học kinh nghiệm của quákhứ với hiện tại
1.2.2 Đặc điểm của sự phát triển trí tuệ của lứa tuổi học sinh trung học
Hoạt động học tập của học sinh THPT có thay đổi quan trọng về chất.Hoạt động tư duy của các em tích cực, độc lập hơn Các em có khả năng tưduy lí luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập, sáng tạo Các em thích kháiquát hóa, thích tìm hiểu những qui luật và những nguyên tắc chung của cáchiện tượng hàng ngày, của những tri thức phải tiếp thu Tư duy của các emchặt chẽ hơn, có căn cứ và nhất quán hơn; tính phê phán của tư duy cũng pháttriển
Những đặc điểm này tạo điều kiện cho học sinh THPT nói chung và họcsinh chuyên nói riêng có thể thực hiện các thao tác tư duy lô gic, phân tích nộidung cơ bản của khái niệm trừu tượng và nắm được mối quan hệ nhân quảtrong tự nhiên và xã hội Tuy nhiên, hiện nay số học sinh THPT đạt mức độ tưduy như trên chưa nhiều Thiếu sót cơ bản trong tư duy của các em là thiếutính độc lập Việc giúp các em phát triển khả năng nhận thức là một nhiệm vụquan trọng của giáo viên để phát triển trí tuệ của học sinh trước khi bước vàocác trường chuyên nghiệp
1.2.3 Đặc điểm nhận thức của học sinh chuyên và yêu cầu của việc học tập lịch sử ở trường THPT chuyên
Mục tiêu đào tạo của trường chuyên là mục tiêu kép, nhiệm vụ trườngchuyên vừa phải thực hiện nhiệm vụ giáo dục toàn diện để hoàn thiện cho họcsinh nền học vấn phổ thông và những hiểu biết thông thường về kỹ thuật và
Trang 4hướng nghiệp vừa phải thực hiện sự tác động đúng hướng để phát triển năngkhiếu của các em về một môn học.
Riêng về năng khiếu một môn học, khi mới tuyển vào học trườngchuyên thì học sinh mới chỉ là những em có kết quả học tập xuất sắc ở THCS,
có khả năng tiềm ẩn một năng khiếu (chứ chưa chắc đã có năng khiếu) Trongquá trình học ở trường chuyên, nhà trường phải tiếp tục phát triển để đi tớikhẳng định năng khiếu Trên cơ sở đó mà phát triển năng khiếu của các em,giúp các em khi tốt nghiệp trường chuyên phải là những học sinh có năngkhiếu phát triển Mục tiêu lâu dài sau của trường chuyên là các em phải tự đàotạo thành những tài năng ở bậc đại học và sau đại học
Học tập nói chung và học tập lịch sử nói riêng là sự tiếp thu tri thức Trithức lại hết sức phong phú và đang tăng lên với tốc độ vô cùng nhanh chóng
mà trường chuyên cũng không sao truyền thụ hết được.Trong khi đó khả nănghiểu biết và sự mong muốn của con người trong cả cuộc đời là vô cùng Chonên, dạy học ở trường chuyên phải phù hợp với đặc điểm tâm lí và khả năngnhận thức của học sinh năng khiếu, cần thiết phải làm cho quá trình học tậpcủa học sinh trở thành quá trình tự chủ động học tập, tiến dần lên quá trình tựnghiên cứu độc lập Muốn đạt được điều này, vai trò của người thầy là rất lớn,phải yêu cầu, hướng dẫn và tổ chức điều khiển học sinh phát triển tư duy lịch
sử nhất là tư duy độc lập, sáng tạo
Nhiệm vụ tư duy đặt ra cho học sinh chuyên phần lớn là những đề tàitổng hợp, sâu rộng Nếu không có vốn tri thức phong phú, không có một khốilượng lớn những tri thức đã được thông hiểu và nắm vững, không có lòng hammuốn hiểu biết, ham muốn học hỏi, tự học, tự tìm tòi và phải biết suy nghĩ,biết vận dụng kiến thức đã học để hiểu kiến thức mới thì học sinh không thểnào giải quyết đựơc các vấn đề được đặt ra như các bài tập lịch sử Sự nỗ lựctrên của các em bao gồm cả tư duy trí tuệ, động cơ tâm lí, ý thức, thái độ tìnhcảm Nhưng khi đã giải quyết được vấn đề đặt ra học sinh sẽ cảm thấy phấnkhởi, hứng thú, say mê hơn với bộ môn; đồng thời có niềm tin vào bản thân và
ý chí vươn lên mãi mãi trong cuộc sống
Tóm lại, yêu cầu học tập các bộ môn nói chung ở trường chuyên là rấtcao trong đó có bộ môn lịch sử nhằm đào tạo những nhân tài tương lai cho đấtnước Nắm bắt đựơc yêu cầu này, người giáo viên giảng dạy lịch sử ở trườngchuyên phải căn cứ vào mục tiêu đào tạo, đặc điểm tâm lí và nhận thức củahọc sinh chuyên để vạch kế hoạch sư phạm thích hợp, trong đó phải lựa chọnphương pháp giảng dạy, phương tiện dạy học tối ưu nhất góp phần nâng caohiệu quả dạy học lịch sử ở trường chuyên và đáp ứng yêu cầu của mục tiêugiáo dục- đào tạo
1.2.4 Cơ sở đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá
Trang 5Đổi mới phương pháp dạy học cần gắn liền với đổi mới về đánh giá quátrình dạy học cũng như đổi mới việc kiểm tra và đánh giá thành tích học tậpcủa học sinh Chương trình giáo dục định hướng năng lực (định hướng phát
triển năng lực) nay còn gọi là dạy học định hướng kết quả đầu ra đã trở thành
xu hướng giáo dục quốc tế Dạy học theo định hướng hình thành và phát triểnnăng lực người học không chỉ chú trọng phát triển các năng lực chung, cốt lõi
mà còn chú trọng phát triển cả năng lực chuyên biệt (môn học) Do đó, cầntăng cường gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, ứng dụng trong thựctiễn đối với môn học
Theo quan điểm phát triển năng lực, việc đánh giá kết quả học tập khônglấy việc kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức đã học làm trọng tâm, mà cần chútrọng đánh giá khả năng vận dụng một cách sáng tạo tri thức trong những tìnhhuống ứng dụng khác nhau Chương trình giáo dục định hướng năng lực đòihỏi các nhóm năng lực của giáo viên và học sinh như sau:
Đối với giáo viên: Được thể hiện qua 4 nhóm năng lực bao gồm: Năng lực dạy học, năng lực giáo dục, năng lực chẩn đoán và tư vấn, năng lực phát triển nghề nghiệp và phát triển trường học
Đối với học sinh :giáo dục định hướng năng lực nhằm mục tiêu phát
triển năng lực người học Năng lực người học được mô tả như sau:
Thứ nhất, về năng lực chuyên môn (Professional competency): Là năng lực
học tập của học sinh Thể hiện nắm vững các khái niệm, phạm trù, quy luật, mốiquan hệ…Các kỹ năng để cần thiết kỹ năng khi xử lý một tình huống, một vấn
đề cụ thể; khả năng vận dụng, đánh giá nội dung của tri thức
Thứ hai, về năng lực phương pháp (Methodical competency): Là khả
năng giải quyết các nhiệm vụ và vấn đề trong quá trình học tập Được tiếpnhận qua việc giải quyết vấn đề với những nội dung và tình huống khác nhau.Thể hiện qua các kĩ năng thu thâp, xử lý, đánh giá, trình bày thông tin, phân tích,tổng hợp, so sánh thông tin
Thứ ba, về năng lực xã hội (Social competency): Là khả năng đạt được
mục đích phối hợp chặt chẽ với những thành viên khác Nó được tiếp nhận quaviệc học giao tiếp Thể hiện qua việc liên hệ các vấn đề tri thức với cuộc sống
Thứ tư, về năng lực cá thể (Induvidual competency): Là khả năng xác
định, đánh giá được những cơ hội phát triển cũng như những giới hạn của cánhân, phát triển năng khiếu Nó được tiếp nhận qua việc thể hiện tư duy và hànhđộng Thể hiện qua việc nhận xét, đánh giá các vấn đề tri thức
Những năng lực này không tách rời nhau mà có mối quan hệ chặt chẽ
Vì vậy, người giáo viên không thể vận dụng một cách thiên lệch, không chú ýđầy đủ đến nội dung dạy học thì có thể dẫn đến các lỗ hổng tri thức cơ bản vàtính hệ thống của tri thức
Trang 6Trong nhiều năm gần đây, loại đề thi học sinh giỏi chủ yếu là đề tự luận,trong cấu trúc đề thường có khoảng 40% đến 50% số điểm cho khả năng nhậnbiết, phần còn lại dành cho đánh giá khả năng thông hiểu và vận dụng kiếnthức Nhận xét về loại đề thi bằng câu hỏi tự tự luận, cố Giáo sư Phan NgọcLiên đã nhấn mạnh ưu thế loại đề này là “đo được trình độ học sinh về lậpluận, đòi hỏi các em phải lập kế hoạch và tổ chức việc trình bày ý kiến củamình có kết quả”(1) Như vậy, các đề thi Học sinh giỏi của nhiều năm trước đây
đã thể hiện việc đánh giá theo năng lực người học
2 CÁC VẤN ĐỀ CƠ BẢN VÀ CHUYÊN SÂU TRONG GIAI ĐOẠN LỊCH SỬ VIỆT NAM 1919 – 1930
2.1 Mục tiêu
- Trình bày được tình hình kinh tế – xã hội Việt Nam trong những nămkhủng hoảng kinh tế 1929 – 1933 Phát biểu ý kiến về tác động của khủnghoảng đó đối với kinh tế, xã hội Việt Nam
- Trình bày và được hoàn cảnh lịch sử, chủ trương của Đảng, ý nghĩa lịch
sử và bài học kinh nghiệm của các phong trào cách mạng 1930 – 1931 và 1936– 1939
- Trình bày và nhận xét được nội dung các phong trào cách mạng
- Trình bày và nhận xét được những chủ trương của Đảng về tập hợp lựclượng cách mạng qua Cương lĩnh chính trị đầu tiên, Luận cương chính trịtháng 10/1930 và Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ươngĐảng (5/1941)
- Giải thích được nguyên nhân dẫn đến cuộc đảo chính của Nhật lật đổPháp ở Đông Dương (9/3/1945)
- Tóm tắt được quá trình chuẩn bị lực lượng cho Cách mạng tháng Tám,Đánh giá được vai trò của Mặt trận Việt Minh
- Tóm tắt được các cuộc khởi nghĩa trong năm 1945
- Trình bày được nội dung cơ bản và ý nghĩa của bản Tuyên ngôn Độclập (2/9/1945)
1 (?) Phương pháp dạy học lịch sử, tập II, Phan Ngọc Liên (chủ biên), NXBSP, tr 230
Trang 7- Phân tích được ý nghĩa lịch sử, nguyên nhân thắng lợi và bài học kinhnghiệm của cách mạng tháng Tám.
2.2 Nội dung chủ yếu
2 Phong trào dân chủ 1936 – 1939
- Phong trào dân chủ 1936 – 1939 là một hiện tượng hiếm có trong phongtrào đấu tranh cách mạng của Đảng Xuất phát từ tình hình trong nước và thếgiới có nhiều biến chuyển, Đảng Cộng sản Đông Dương đã định ra chủ trương
và phương pháp đấu tranh mới Trong đấu tranh, Đảng phối hợp với các lựclượng dân chủ tiến bộ, kinh nghiệm đấu tranh chính trị của phong trào đượcĐảng vận dụng vào việc xây dựng lực lượng chính trị và đấu tranh chính trịtrong Cách mạng tháng Tám năm 1945
3 Phong trào giải phóng dân tộc 1939 – 1945
- Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, ở Đông Dương tình hình chính trị,kinh tế, xã hội có nhiều chuyển biến to lớn Thực dân Pháp thi hành chính sáchkhủng bố cách mạng và nhân dân, vơ vét kinh tế
- Khi phát xít Nhật vào Đông Dương, thực dân Pháp cấu kết với Nhật đàn
áp, bóc lột nhân dân Đông Dương Yêu cầu số 1 lúc này là giải phóng dân tộc
- Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương 6 (11/1939) và Hội nghị 8(5/1941) đã quyết định thay đổi chủ trương đấu tranh xác định mục tiêu chiếnlược trước mắt là đánh đổ đế quốc và tay sai, tạm gác khẩu hiệu cách mạngruộng đất, thành lập Mặt trận của riêng nhân dân Việt Nam (Việt Minh), xácđịnh hình thái khởi nghĩa và chuẩn bị mọi mặt cho cuộc Cách mạng tháng Támnăm 1945
- Đầu năm 1945, cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai chuẩn bị kết thúc, thời
cơ thuận lợi cho cách mạng xuất hiện, Đảng lãnh đạo cuộc khởi nghĩa vũ trang
từ tháng 3 đến giữa tháng 8/1945 và cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm
1945 giành thắng lợi
- Ngày 2/9/1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập làmốc đánh dấu thắng lợi cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc dưới sự lãnh đạocủa Đảng Cộng sản Đông Dương
2.3 Các vấn đề chuyên sâu
3 PHƯƠNG PHÁP VÀ KỸ NĂNG ÔN TẬP
Trang 83 1 Một số vấn đề chung
3 1.1 Mức độ của đề thi học sinh giỏi môn lịch sử
Mục đích của các kỳ thi chọn học sinh giỏi địa phương và học sinh giỏiquốc gia môn lịch sử là tuyển chọn những học sinh xuất sắc nhất để tiếp tụcđào tạo và phải phát triển năng khiếu về môn học cho các em sau khi vào đạihọc, các em sẽ trở thành những tài năng thực sự trong một lĩnh vực khoa họclịch sử, nên các đề thi chọn học sinh giỏi có tính phân loại rất cao
Các đề thi học sinh giỏi ở cơ sở thường dành khoảng 30% đến 40% (cónhiều địa phương dưới 30%) số điểm cho khả năng nhận biết, phần còn lạidành cho đánh giá khả năng thông hiểu và vận dụng kiến thức Như vậy, nếuchỉ dừng ở mức độ học thuộc bài, học sinh không thể đáp ứng được yêu cầuphân hóa Đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia môn lịch sử còn khó hơn rấtnhiều, nếu chỉ học thuộc bài thì chắc chắn không thể đáp ứng Đề thi học sinhgiỏi cấp Tỉnh, Khu vực đều phải hướng tới đề thi cấp Quốc gia
Về kĩ năng, đề thi học sinh giỏi đòi hỏi nhiều kỹ năng cao hơn như sosánh, khái quát, giải thích, đánh giá, phân tích tổng hợp
3 1.2 Cấu trúc đề thi chọn học sinh giỏi
Về đề thi, phân tích các đề thi trong nhiều năm cho thấy: Việc thi chọn
học sinh giỏi môn lịch sử hiện nay bài viết tự luận Câu hỏi trong đề thi thườngdựa trên cơ sở câu hỏi hoặc bài tập đã nêu trong sách giáo khoa, hoặc sáchgiáo viên, nhưng được làm mới bằng cách sửa chữa và bổ sung thêm, theohướng mở rộng hoặc thu hẹp phạm vi nội dung cần hỏi Với thang điểm 20,các đề thi học sinh giỏi hiện nay thường có 7 câu Nội dung đề thi hoàn toànnằm trong chương trình Trung học phổ thông, chương trình 12 thường chiếmtrên 70%, bao gồm Lịch sử thế giới và Lịch sử Việt Nam Sự phân bố tỷ lệđiểm giữa phần lịch sử Việt Nam và lịch sử thế giới là 70% và 30%
Theo đề xuất của các nhà giáo dục Lịch sử, đối với câu hỏi của đề thihọc sinh giỏi có thể sử dụng đề thi mở - một biện pháp đổi mới phương thứckiểm tra, đánh giá Với dạng đề thi có những câu hỏi “mở”, tạo điều kiện cho
sự sáng tạo của học sinh Học sinh có điều kiện phát biểu nhận thức của mình
về một nhận định, đánh giá, một sự kiện hoặc một quá trình lịch sử, khuyếnkhích khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề
Trong mỗi câu hỏi thường có hai vế: vế 1 thường là kiến thức cơ bản, vế
2 thường là câu hỏi thông hiểu hoặc vận dụng Ví dụ, câu 1 trong đề thi học
sinh giỏi quốc gia năm 2011: Nêu các khuynh hướng chính trị và những biểu
hiện của nó trong phong trào yêu nước chống Pháp từ cuối thế kỉ XIX đến đầu năm 1930 Từ kết cục của mỗi khuynh hướng, hãy rút ra kết luận về con đường giải phóng dân tộc Việt Nam.
Vế 1 của câu này là Nêu các khuynh hướng chính trị và những biểu hiện
Trang 9của nó trong phong trào yêu nước chống Pháp từ cuối thế kỉ XIX đến đầu năm
1930 Phần kiến thức cơ bản này phải tổng hợp các sự kiện từ nhiều bài học lịch
sử được trình bày trong sách giáo khoa lớp 11 (chương trình chuẩn và chươngtrình nâng cao) và một số bài trong sách giáo khoa lớp 12 (chương trình chuẩn vàchương trình nâng cao)
Vế 2 của câu này: Từ kết cục của mỗi khuynh hướng, hãy rút ra kết luận
về con đường giải phóng dân tộc Việt Nam Đây là yêu cầu vận dụng nâng cao, đòi hỏi học sinh sau khi nêu được những biểu hiện của các khuynh hướng chính trị trong phong trào yêu nước chống Pháp từ cuối thế kỉ XIX đến đầu năm
1930, học sinh phải khẳng định được trong thời gian này, ở nước ta có hai
khuynh hướng chính trị xuất hiện và cùng tác động đến phong trào cách mạng,song kết cục là sự thất bại của khuynh hướng dân chủ tư sản và khuynh hướng
vô sản ngày càng thắng thế, đánh dấu bằng sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt
Nam (1 – 1930) Từ kết cục của các khuynh hướng nói trên, nên con đường cứu nước tất yếu để giành thắng lợi cho dân tộc ta là con đường cách mạng vô sản.
Một số điểm đáng lưu ý:
1 Đặc điểm của đề thi là không tập trung vào một bài, một chương, mộtphần hay một khóa trình lịch sử mà rải ra trong toàn bộ chương trình Vì thế,thí sinh không thể học tủ, học lệch
2 Yêu cầu về kỹ năng của mỗi câu hỏi trong đề thi cũng khác nhau,biểu hiện ở những từ dùng để hỏi khác nhau: nêu, trình bày, tóm tắt, khái quát,
so sánh, nhận xét, phân tích, đánh giá, phát biểu ý kiến, lập bảng, vẽ sơ đồ,biểu đồ Phải chú ý đáp ứng mỗi yêu cầu cụ thể đó
3 Thí sinh có cách làm khác, nhưng đúng thì bài làm vẫn được cho đủđiểm Cách làm ở đây chủ yếu là ở kết cấu và cách thể hiện, trình tự sắp xếpcác ý trong một câu, có thể chia tách một ý lớn, hoặc gộp nhiều ý nhỏ
4 Khi làm bài, trong mọi câu hỏi, thí sinh hoàn toàn có thể theo chươngtrình nâng cao, hoặc chương trình chuyên (gồm kiến thức của các chuyên đềdành cho lớp chuyên), có thể sử dụng cả những kiến thức ngoài chương trìnhphổ thông, không có trong đáp án, được khai thác từ các tài liệu tham khảo,nhưng đúng Trong trường hợp này bài làm có thể được thưởng thêm điểm,nhưng không vượt quá tổng số điểm của toàn bài Đây là một hình thứckhuyến khích học sinh đọc thêm tài liệu tham khảo, khai thác những kênhthông tin khác nhau, làm cho bài viết phong phú và sinh động hơn
Trên đây là cấu trúc đề thi học sinh giỏi trong khoảng thời gian từ năm
2006 đến năm 2014 Cấu trúc này có thể được điều chỉnh qua các kỳ thi vềsau Các địa phương có thể căn cứ vào cấu trúc đề thi quốc gia để điều chỉnhcấu trúc cho phù hợp với đặc điểm của học sinh địa phương mình
Trang 103.1.3 Phương pháp và kỹ năng ôn tập
3.1.3.1 Nội dung chương trình ôn tập
Nội dung ôn tập trước hết là kiến thức cơ bản có trong sách giáo khoatrung học phổ thông Đây là nền tảng để xây dựng chương trình ôn tập Tuynhiên, căn cứ vào mục tiêu đối với học sinh giỏi, cần xác định kiến thức và kỹnăng mà học sinh đã biết để bồi dưỡng những kiến thức và kỹ năng cần cóthêm Người thầy phải bồi dưỡng những những kiến thức và kỹ năng theochiều sâu hoặc kiến thức mới, tránh lặp lại máy móc những nội dung kiến thức
và kỹ năng mà học sinh đã có Do đó, mỗi giáo viên ôn luyện đội tuyển cầnphải tự xây dựng chương trình giảng dạy cụ thể, thực hiện chương trình bằngnhững phương pháp thích hợp, biết tự đánh giá và điều chỉnh chương trình đểđạt kết quả ngày càng cao hơn
Việc điều chỉnh chương trình giảng dạy đơn thuần là sự thêm, bớt nộidung Trong quá trình ôn luyện cho học sinh, không gò ép học sinh theo nhữngkhuôn mẫu có sẵn, mà người thầy phải gợi mở, hướng dẫn, khuyến khích tưduy sáng tạo, giúp học sinh vận dụng những kiến thức đã tích luỹ được đểngày càng tự hoàn thiện, có khả năng tự đánh giá, tự điều chỉnh để khôngngừng vươn lên học tốt, thích ứng với mọi hoàn cảnh, chủ động ứng phó vớimọi tình huống
3.1.3.2 Phương pháp và kĩ năng ôn tập cơ bản
Nội dung của đề thi học sinh giỏi lịch sử rất phong phú, đa dạng, chủyếu là câu hỏi lý thuyết, một số đề có câu hỏi thực hành Do đó, việc xác địnhphương pháp và kĩ năng ôn tập phải phù hợp với mục tiêu đặt ra là bồi dưỡnghọc sinh giỏi, nên cũng cần phải tuân thủ những cơ sở lý luận về phương phápdạy học để không rơi vào kinh nghiệm chủ nghĩa; đồng thời cần sáng tạonhững biện pháp, thao tác sư phạm để khắc phục tình trạng lý thuyết suông
- Phải xác định động cơ, hứng thú học tập lịch sử cho học sinh
Đây là khâu đầu tiên có tác dụng đột phá trong việc giúp học sinh có sựlựa chọn môn học ngay từ đầu năm học Chính vì vậy, nên trong bài mở đầucủa của chương trình năm học, người thầy nêu ra một số vấn đề trong nội dunghọc tập, những quyền lợi được hưởng của học sinh tạo ra hứng thú học tập,khao khát muốn được biết, kích thích tính tích cực của học sinh, làm cho họcsinh tham gia tích cực vào môn học
- Sớm hình thành ở học sinh năng lực tự học và làm bài thi môn lịch sử Việc rèn kĩ năng tự học cho học sinh ở các lớp chuyên sử là điều rất cầnthiết để thực hiện mục tiêu bộ môn Đó là con đường mà người giáo viên đưahọc sinh của mình đến với chân lý khoa học bằng chính hoạt động của họ Nógiúp học sinh đào sâu, củng cố kiến thức và phát triển toàn diện cho các em
Kĩ năng tự học là công cụ để các em học suốt đời Đó là: kĩ năng tự làm việc
Trang 11với sách giáo khoa lịch sử; kĩ năng tự làm việc với tài liệu tham khảo dưới sựhướng dẫn của giáo viên; kĩ năng nghe giảng kết hợp với tự ghi chép; kĩ năngphát hiện vấn đề và giải quyết vấn đề; kĩ năng tự kiểm tra đánh giá Vì vậy,khi ôn tập cho học sinh giỏi, chúng tôi rất coi trọng việc hướng dẫn học sinh tựhọc
Hiệu quả của việc học tập Lịch sử không chỉ là sự hiểu biết kiến thứclịch sử mà còn phải có kĩ năng làm bài thi môn Lịch sử Trong khuôn khổ của
bài viết, chúng tôi chỉ xin đề cập đến việc rèn cho học sinh kĩ năng tự học với SGK dưới sự hướng dẫn của giáo viên Đây là phương pháp và kĩ thuật có vai
trò tối ưu để đạt hiệu quả SGK vừa là tài liệu cơ bản, bắt buộc trong học tập,cấu trúc của SGK đáp ứng yêu cầu về kiến thức (phần bài viết), về kĩ năng(phần cơ chế sư phạm) Những câu hỏi, bài tập trong SGK thường được điềuchỉnh và sử dụng làm đề kiểm tra hoặc đề thi Quy trình như sau:
Bước 1: Trên cơ sở xác định mục tiêu của bài học và mục tiêu ôn tập vềkiến thức cơ bản, kĩ năng thực hành, kĩ năng viết bài, GV xây dựng hệ thốngcâu hỏi, bài tập định hướng cho HS tự học và phương án trả lời (không nên tự
đưa ra câu hỏi, bài tập khi chưa chuẩn bị)
Bước 2: Hướng dẫn HS đọc lại nội dung bài viết trong SGK, nhớ lại nộidung bài giảng của GV, tái hiện những kiến thức cơ bản, những hình ảnh trongbài GV giành thời gian hướng dẫn HS tìm hiểu những nội dung bản chất, tínhchất, đặc điểm, ý nghĩa của các sự kiện quan trọng của bài học, chương, phần
có liên quan
Bước 3: GV hướng dẫn HS tập trung vào nghiên cứu và trả lời nhữngcâu hỏi, bài tập trong SGK yêu cầu ở các cấp độ nhận thức khác nhau và địnhhướng trả lời:
- Câu hỏi sau mục nhỏ yêu cầu HS tái hiện kiến thức để ôn tập theomục tiêu bậc 1 của bài (mốc thời gian, diễn biến, tên nhân vật….) phù hợp vớighi nhớ kiến thức cơ bản Khi trả lời các câu hỏi này, GV nên hướng dẫn HS
so sánh với các sự kiện tương đồng để ghi nhớ lâu hơn Ví dụ: câu hỏi SGK
Lịch sử 12 (chuẩn), trang 6 có câu hỏi: Hãy nêu những quyết định quan trọng của Hội nghị Ianta (2/1945) GV hướng dẫn HS so với những quyết định của
Hội nghị Vécxai – Oasinhtơn…
- Câu hỏi, bài tập cuối mỗi bài mang tính chất tổng quát, yêu cầu HS tưduy ở mức cao hơn: HS phải giải thích, phân tích, đánh giá sự kiện lịch sửhoặc làm bài thực hành GV hướng dẫn HS đọc kĩ câu hỏi, hiểu rõ bản chất,liên hệ, vận dụng để đánh giá tính chất, tác động, ý nghĩa của sự kiện Ví dụ:
câu hỏi cuối bài 1 trong SGK Lịch sử 12 (chuẩn), trang 9 có câu hỏi: Hãy chỉ trên bản đồ thế giới những khu vực thuộc chia phạm vi ảnh hưởng do ba cường quốc thỏa thuận ở Hội nghị Ianta Giáo viên có thể thiết kế thành câu
Trang 12hỏi mang tính thực hành như sau: Hãy chỉ trên bản đồ thế giới những khu vực thuộc chia phạm vi ảnh hưởng do ba cường quốc thỏa thuận ở Hội nghị Ianta Lập bảng thống kê và nêu nhận xét về nội dung đó theo mẫu sau:
Châu Âu
Châu Á
Sau khi xác định xong những khu vực ảnh hưởng của các nước Mĩ vàLiên Xô, GV hướng dẫn HS đánh giá bản chất của Hội nghị Ianta và tác độngcủa việc phân chia đó
- Câu hỏi, bài tập biên soạn trên cơ sở bài viết trong SGK kết hợp kiếnthức, kĩ năng của HS ở mức độ cao giúp HS ôn tập kiến thức, viết bài thi nhằmcủng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng và năng lực thực hành bộ môn Ví dụ:Dựa vào mục I trong SGK Lịch sử 12 (chuẩn), GV biên soạn câu hỏi như sau:
Trình bày những quyết định quan trọng của các cường quốc tại Hội Nghị Ianta (2/1945) Phát biểu ý kiến về tác động của sự phân chia khu vực đóng quân và phạm vi ảnh hưởng của ba cường quốc
Như vậy, việc xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập khi hướng dẫn học
sinh tự học sách giáo khoa không chỉ là định hướng nội dung mà còn tạo động
lực học tập mà còn rèn luyện kĩ năng, kiểm tra mức độ kiến thức của họ Học
sinh hoàn thành câu hỏi, bài tập sẽ giúp cho việc tự học có hiệu quả cao Khibiên soạn hệ thống câu hỏi, giáo viên cần chú ý đến nội dung và cách trình bàycâu hỏi Thông thường câu hỏi lý thuyết được kết thúc bằng những từ để hỏi
( như thế nào?”, “ ra sao? là gì?); hoặc bắt đầu bằng những từ yêu cầu, sai khiến (Nêu , Trình bày , Tóm tắt , Khái quát , So sánh , Tại sao ? Vì sao ? Giải thích , Phân tích , Nhận xét ), đôi khi có thêm chữ “Hãy” trước những từ đó Câu hỏi thực hành thường bắt đầu bằng những từ (Hãy) kẻ bảng , điền vào bảng , lập biểu đồ , vẽ sơ đồ/đồ thị
Những từ dùng để hỏi quy định mức độ kiến thức, kỹ năng, tức là quyđịnh độ khó của câu hỏi Có thể phân chia thành ba mức, tương ứng ba bậcmục tiêu nhận thức, ba cấp độ khó khác nhau:
Nhận biết, thể hiện khả năng nhớ, thuộc kiến thức, thường được hỏi bằng các từ: Nêu , Trình bày , Hãy kể
Thông hiểu, thể hiện khả năng phân biệt, so sánh, giải thích, chứng minh, thường được hỏi bằng các từ: Hãy chứng minh rằng , Vì sao ? Tại sao ? (có khi thay bằng: Hãy trình bày/giải thích nguyên nhân/ lý do ), Hãy
so sánh (có khi thay bằng: Hãy nêu những điểm giống nhau, khác nhau )
Vận dụng, thể hiện khả năng tư duy cao hơn, khả năng đánh giá, phán
xét, phân tích tổng hợp có thể vận dụng kiến thức để giải quyết một vấn đề
Loại câu hỏi này thường dùng các từ Phân tích Nhận xét , Đánh giá
Trang 13Ngoài ra, khi ôn tập cho học sinh giỏi thì việc đọc tài liệu tham khảo làyêu cầu bắt buộc vì nội dung ôn tập thường là những vấn đề mang tính chấttổng hợp xuyên suốt nhiều bài, thậm chí nhiều chương với lượng kiến thức vừarộng vừa sâu hơn so với sách giáo khoa Để có thể giải quyết được các nhiệm
vụ học tập ở trên lớp đòi hỏi học sinh phải nghiên cứu tìm hiểu trước tài liệutham khảo Đó là khâu chuẩn bị để học sinh có thể tiến hành trao đổi, thảo luậnhay trình bày báo cáo trước lớp Để cho việc đọc sách của học sinh không tảnmạn, chệch hướng, giáo viên cần hướng dẫn các em chọn sách và phương phápđọc
Đọc sách không đơn thuần là một công việc giải trí đơn giản mà là mộthoạt động học tập, nghiên cứu phức tạp Tùy theo mục đích, yêu cầu cụ thể củatừng người mà kế hoạch và phương pháp đọc sách khác nhau Một nhà giáodục học đã đưa ra một quy trình đọc sách khái quát với các giai đoạn, các khâunhư sau: Hãy chỉ trên bản đồ thế giới những khu vực thuộc chia phạm vi ảnhhưởng do ba cường quốc thỏa thuận ở Hội nghị Ianta
Đối với học sinh, việc nghiên cứu các chương, mục trong sách thamkhảo là để hiểu sâu sắc, mở rộng, nâng cao kiến thức đã được học trong sáchgiáo khoa nhằm giải quyết những bài tập mà thầy, cô giao cho
Ví dụ khi dạy chuyên đề “Vai trò của Hồ Chí Minh đối với thắng lợi củacách mạng tháng Tám năm 1945”, có thể hướng dẫn các em đọc những tài liệusau:
1 Lịch sử Việt Nam từ 1885 đến nay, Trần Bá Đệ, NXB Đại học Quốc
gia, Hà Nội, 2001
2 Bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử trung học phổ thông, Trịnh
Đình Tùng (Chủ biên), NXB Giáo dục Việt Nam, 2012
3 Hồ Chí Minh với tiến trình lịch sử dân tộc,GS.TS Phan Ngọc Liên,
NXB Chính trị Quốc gia, H, 2008
Để việc đọc sách có hiệu quả, giáo viên cần nêu rõ yêu cầu và hướngdẫn học sinh cách đọc cũng như cách ghi chép khi đọc sách: tên tác giả, tênsách, thời gian đọc, nội dung chủ yếu của sách, những vấn đề rút ra sau khiđọc sách (những vấn đề liên quan đến bài học, vấn đề thích nhất, những thắcmắc cần giải quyết )
Một số điểm đáng lưu ý:
Phân tích đề, phát hiện và giải quyết vấn đề, xác định đúng yêu cầu củatừng câu hỏi là việc làm tối quan trọng, quyết định phương hướng làm bàiđúng, tránh tình trạng lạc đề
3.1.3.3 Kỹ năng làm bài
* Lập dàn ý