tín ngưỡng thiên hậu tại nam bộ việt nam

và cung nghinh ki u đi quanh ph ph ng.. Ngày 23 tháng Tu Thành Tp.

TÍN NG NG THIÊN H U T I NAM B

VI T NAM

TS Nguy n Ng c Th Khoa V n hóa h c

Tr ng H Khoa h c Xã h i và Nhân v n Tp.HCM

Tín ng ng th Bà Thiên H u (Bà Ma

T , Bà Mã Châu) g c Hoa Nam đã theo b c di dân ng i Hoa đ n Nam B Vi t Nam t cỡc th Ệ 17- 19, đã tr thành m t d ng tín ng ng th M u Ệhỡ ph

bi n t i đ ng b ng Nam B T c th này cùng v i cỡc ho t đ ng v n hóa – ngh thu t và cỡc Ệhía c nh v n hóa v t th g n ệi n v i nó đã s m tr thành m t “Ệho tàng” v n hóa dân gian, đó ng i ta gìn gi ệinh h n c a truy n th ng, đ ng

th i c ng ệà m t Ệênh giỡo d c đ o đ c, ệ i s ng hi u qu và sâu s c c a ng i Hoa nói riêng, c a cỡc t c ng i Nam B nói chung Trong m i t ng quan v i

v n hóa dân gian cỡc t c ng i Vi t, Khmer và Ch m trong vùng, tín ng ng Thiên H u đã góp ph n quan tr ng t o nét đ c tr ng mang b n s c ng i Hoa –

m t b ph n c a đ i gia đình cỡc dân t c Vi t Nam, ngày càng có giỡ tr ệ n ệao trong quỡ trình dung h p đa v n hóa đ t o nên di n m o v n hóa Nam B Vi t

Nam trong su t 300 n m qua

1 Ngu n g c, quá trình phát tri n và truy n bá đ n Vi t Nam

Tín ng ng Ma T - Thiên H u (Mazu – Tianhou) hình thành t i đ o Mi Châu, Ph

i n, Phúc Ki n (Meizhou, Putian, Fujian) vào th i T ng Trung Qu c Bà tên th t là

sinh ngày 23 tháng 3 n m 960, là m t n shaman n i ti ng (Mã Th i n, Mã Th Hi p

2006: 8-10) Bà v n là ng i n Dân (Tangka, còn g i là Long nhân ( ng i R ng),

Giao nhân ( ) – m t nhánh h u du ng i Mân Vi t ( Minyue) c chuyên s ng

b ng ngh cá và trao đ i hàng hóa trên sông, bi n

Th t ch Trung Qu c i Thanh h i đi n s l , B Tát ngo i truy n, các sách đ a

ph ng chí v.v có ghi chép: bà Lâm M c r t thông minh, tháo vát, giúp dân v t ho n

n n và d y dân cách s ng v n minh, thoát b nh t t M t ngày n bà ng tr a, th y cha và anh trai g p bão bi n, bà dùng n ng l c đ c bi t c u đ c anh trai Trong khi đang c

g ng c u cha thì bà b m lay d y nên không c u đ c cha V sau bà th ng dùng n ng

l c th n thánh c a mình đ c u giúp dân, bao g m d y dân dùng rau rong bi n c u đói,

c u m a, treo chi u làm bu m, hàng ph c hai th n Thu n Phong Nh và Lí Thiên Nhãn,

gi i tr th y tai – quái phong, thu ph c nh quái, ch a b nh c u dân, nh n bùa d i

gi ng, th ng thiên đ o Mi Châu v.v (Phan Th Hoa Lý 2010) Bà qua đ i đ i ngày 9 tháng 9 n m 987 tu i 28 Ng i đ i tin r ng bà là con gái Ng c hoàng, ban đ u dân

đ o Mi Châu d ng mi u th bà, g i là mi u Ma T T ng truy n bà th ng hi n linh

c u giúp ng i đi bi n nên dân gian ví bà là v h i th n([1]) (Chu Thiên Thu n 1990: 86;

Lý L L 1995: 19-23 ; La Xuân Vinh 2006: 1-4))

n n m 1086, nhà Nam T ng chính th c c xúy cho tín ng ng này, nh v y ph m

vi nh h ng càng ngày càng m r ng n th i Nguyên, Ma T đ c phong làm Thiên

phi ( , n m 1354), t đó tín ng ng Ma T phát tri n lên vùng h l u D ng T , bán

đ o S n ông T th i Minh tr v sau do nhu c u giao th ng hàng h i v i khu v c ông Nam Á, tín ng ng này truy n bá xu ng L nh Nam, ài Loan và ông Nam Á

i Thanh Khang Hy 1682 , bà đ c gia phong Thiên H u Thánh m u Tên g i đ c khu

th , thành ph có mi u Thiên h u Ng i Mân Nam (nam Phúc Ki n) và H i Nam thích

H u

Tín ng ng Thiên H u t i Trung Qu c tr i qua g n 1000 n m l ch s , t n t i trong

m i dung hòa v i o giáo, Ph t giáo và quan h th a hi p v i Nho giáo, góp ph n t o nên di n m o v n hóa Hoa Nam r t đ c s c (La Xuân Vinh 2006) Song xét v b n ch t,

t c th này c b n v n là tín ng ng dân gian, mang đ u đ các đ c tr ng truy n th ng

c a dòng v n hóa dân gian ph ng Nam g n g i, gi n d m t ph ng di n nào đó,

ng i Nam Trung Hoa dùng tín ng ng Thiên H u cùng v i các tín ng ng th M u khác([2]) làm đ i tr ng v i ki u v n hóa quan ph ng “nam tôn n ti” ph ng B c

(Nguy n Ng c Th 2011) i u đó có ngh a là, tín ng ng Thiên H u th m đ m các đ c

tr ng v n hóa ph ng Nam, đ c bi t và v n hóa Mân Nam – n i s n sinh ra nó

Ng i Trung Qu c và ài Loan th Thiên H u, coi bà là th y-h i th n, là n th n h

m nh; n th n sinh sôi, n th n khai s n v.v., thi tho ng đ ng nh t v i Quan âm trong

Ph t giáo, Tây v ng Thánh m u trong o giáo, v i Lâm Th y phu nhân, Kim Hoa phu nhân trong tín ng ng th M u vùng Hoa Nam

Tín ng ng Thiên H u du nh p vào Nam B Vi t Nam theo dòng di dân ng i Hoa vào th i Minh – Thanh, đ c bi t là cu i Minh – đ u Thanh t 1 vào kho ng th p niên

1660, có kho ng 7000 ng i Hoa Nam do D ng Ng n ch và Tr n Th ng Xuyên (ng i Qu ng ông) d n đ u vào đ nh c t i ng Nai, Ng n (Ch L n) và M

Tho t th 2 do M c C u d n đ u khai phá đ t Hà Tiên, sau phát tri n d n xu ng bán

đ o Cà Mau T cu i th k 17 cho đ n đ u th k 20, nhi u dòng di dân ng i Hoa

ng i ti p t c đ n vùng Nam B , đ c bi t vào cu i th k 19, Vi t Nam làm thu c đ a

c a Pháp, các hi p c Pháp – Thanh n m 1885 và 1886 đã m ra nhi u c h i đ ng i Hoa di dân đ n Vi t Nam T đó tr đi, đ ng bào ng i Hoa đã chung s ng chan hòa cùng các c ng đ ng b n đ a g m Vi t, Khmer và Ch m, cùng t o d ng v n hóa Nam B

Hi n t i toàn Nam B có kho ng 800.000 ng i dân t c Hoa (2009), phân thành 5 nhóm

h dân Qu ng ông, Tri u Châu, Phúc Ki n, H i Nam và Khách Gia (còn g i là H )

Ng i Qu ng ông t p trung ch y u Tp H Chí Minh, ông Nam B và m t s thành ph , th xã l n Tây Nam B ; ng i Tri u Châu c trú nhi u nh t bán đ o Cà Mau (Sóc Tr ng, B c Liêu, Cà Mau); ng i Phúc Ki n và ng i H i Nam sinh s ng r i rác kh p vùng mi n; ng i Khách Gia đ nh c r i rác Biên Hòa và khu v c hai bên sông Ti n, sông H u, nhi u nh t là Long Xuyên Ban đ u c 5 h dân cùng ph i h p nhau

d ng các Th t ph c mi u (Cù lao Ph , Tp H Chí Minh, M Tho, V nh Long v.v.) ch

y u th Thiên H u, Quan Công, nh ng sau t ng nhóm tách riêng t xây c t các mi u cho

riêng mình

Trên đ ng đi bi n, h th ng c u nguy n Bà hi n linh h tr Khi đ nh c đ c bình

an t i vùng Nam B , di dân l p mi u trang tr ng th Bà, ng ng v ng và th t Bà v i

t m lòng bi t n đã giúp đ h đ c“thu n bu m xuôi gió” Theo dòng di dân đ n kh p

n i Nam B , mi u Thiên H u c ng đ c d ng lên V sau, ng i Hoa còn th Bà thêm

ch c n ng b o an, ban phát phúc l c, th nh v ng, đ c bi t là h m nh cho tr s sinh (Tr n H ng Liên 2005) Chính vì th r i rác các th t , th tr n, thành ph t i vùng đ t Nam B đ u có mi u Thiên H u v i nhi u tên g i Chùa Bà, Chùa Thiên H u, Thiên H u Cung hay mi u Thiên H u Vùng B c Liêu, Cà Mau còn g i Thiên H u là Mã Châu (

2011) Vùng Sóc Tr ng c ng g i là Ma T , phong cách tác t ng th mang nét nh

h ng t Macau và ài Loan, Ma T g ng m t đen v i tay c m l nh bài đ a ngang vai (Tr n H ng Liên 2006)

2.Hi n tr ng tín ng ng Thiên H u t i Nam B Vi t Nam

Nam B là m t trong sáu vùng v n hóa c a c n c (Tây B c, Vi t B c, đ ng b ng

B c B , ven bi n Trung B , Tr ng S n-Tây Nguyên và Nam B ), có th chia ti p thành

hai ti u vùng g m vùng ông Nam B (Tp H Chí Minh, Tây Ninh, Bình D ng, Bình

Ph c, ng Nai và Bà R a – V ng Tàu) v i ki u lo i hình kinh t - v n hóa l y r ng cao su, cây công nghi p và l i s ng đô th - th ng m i làm tr ng tâm; và ti u vùng Tây Nam B (g m 13 t nh thành đ ng b ng Sông C u Long là Tp C n Th Long An, Ti n

Sóc Tr ng, B c Liêu và Cà Mau) v i các đ c tr ng l i s ng sông n c, l y kinh t nông nghi p lúa n c và ngh nuôi tr ng th y h i s n làm ch đ o

Nam B Vi t Nam là n i t p trung đ ng bào ng i Hoa đông đ o nh t (chi m g n 90% t ng s ng i Hoa), và do v y đây là n i có s mi u Thiên H u đông đúc nh t c

n c H u h t các mi u t i đây đ c xây t th k 18 đ n gi a th k 19, đúng vào các cao trào di c D i đây là b ng t ng k t s các mi u Thiên H u t i các đ a ph ng Nam

B ([3]):

1

Bình D ng

5

Mi u Thiên H u Phú C ng (TX Th D u

M t),

Mi u Thiên H u t i P Lái Thiêu (Thu n An),

Mi u Thiên H u t i Búng (Thu n An),

Mi u Thiên H u t i B ng C u,

Mi u Thiên H u t i th tr n D u Ti ng

Tàu

Mi u Bà Ng Bang Tp V ng Tàu

Mi u Thiên H u Hòa Bình (Hòa Bình, Biên

Hòa)

4

Tây Ninh

6

Mi u Thiên H u (Tr n H ng o, TX Tây

Ninh),

Minh Ngh a h i quán,

Th t Ph Hòa An H u Minh h ng h i,

Mi u Gia Gòn (Thanh i n, Châu Thành),

Mi u Thanh An (Thanh Ph c, Gò D u),

Mi u Nh Ph (Tr ng Bàng)

5 Bình Ph c 0

6

Tp H Chí Minh

13

Mi u Tu Thành (710 Nguy n Trãi, Q.5),

Ôn L ng (12 Lão T , Qu n 5),

Hà Ch ng (802 Nguy n Trãi Qu n 5),

Qu nh Ph (276 Tr n H ng o Qu n 5), Tam S n h i quán (116 Tri u Quang Ph c

Qu n 5),

Qu n Tân h i quán (2 Lý Th ng Ki t, Gò

V p),

Mi u Thiên H u h i quán Qu ng Tri u (132 Nguy n T Minh Khai Q.3),

Mi u Xóm Chi u (Q 4),

H i quán Qu ng Tri u (122 B n Ch ng

D ng c , nay là i l ông Tây, Q 1),

mi u Thiên H u Ch Quán,

mi u Thiên H u s 21 Lê Tr c (Bình Th nh),

mi u Thiên H u C n Th nh (C n Gi ), chùa Bà Thiên H u Trung ông (Th i Tam

Thôn, Hóc Môn)

7 Long An 0

8

Ti n Giang

3

Mi u Thiên H u M Tho

Mi u Thiên H u Cai L y

Mi u Thiên H u Cái Bè (hi n b hoang)

mi u Thiên H u Qu ng ông (Sa éc)

mi u Thiên H u Ba Tri,

mi u Thiên H u Tp B n Tre

Mi u Thiên H u Ba Càng

12

Trà Vinh

3

Ph c Minh cung (Tp Trà Vinh)

Mi u Thiên H u Phong Phú (C u Kè),

Mi u Thiên H u Hi p Hòa (C u Ngang)

13 An Giang 2 mi u Thiên H u Khách Gia

mi u Thiên H u V nh M (Châu c)

14

Kiên Giang

3

Mi u Thiên H u R ch Giá Thiên H u Cung R ch Giá

Mi u Thiên H u Hà Tiên

15

C n Th

3

H i quán Qu ng Tri u t i Ninh Ki u,

Mi u Thiên H u Cái R ng,

Mi u Thiên H u Ô Môn

17

Sóc Tr ng

5

Mi u Thiên H u Tp Sóc Tr ng,

Mi u Thiên H u TX V nh Châu,

H i Ph c An T (V nh Châu),

Mi u Thiên H u M Xuyên, Chùa Bà An Hi p (Châu Thành)

18

B c Liêu

3

V nh Tri u Minh h i quán (Tp B c Liêu),

Mi u Thiên H u V nh Tr ch (Tp B c Liêu),

Mi u Thiên H u Gành Hào (Gành Hào)

19

Cà Mau

6

Mi u Thiên H u Tri u Châu (P.2, Tp Cà Mau),

Mi u Thiên H u Phúc Lãnh (Tp Cà Mau), Tam H ng c mi u (ngo i vi Tp Cà Mau),

Mi u Thiên H u Sông c (Tr n V n Th i),

Mi u Mi u Thiên H u xã Phú H ng (Cái

N c)

Mi u Thiên H u th tr n Th i Bình (Th i Bình)

T ng c ng 60

Có th th y có hai khu v c t p trung mi u Thiên H u đông đ o nh t, đó là vùng đô th ông Nam B (Tp H Chí Minh – Th D u M t – Biên Hoa) c a nhóm ng i Hoa g c

Qu ng ông; và hai là vùng bán đ o Cà Mau do nhóm ng i Hoa g c Tri u Châu và Phúc Ki n xây d ng

i v i đ ng bào ng i Hoa, mi u Thiên H u đ c coi là “ngôi nhà chung”, do v y

mi u th ng đ c xây d ng b th , trang trí công phu Nói v các h i quán Hà Ch ng,

Ôn L ng c a ng i Phúc Ki n, nhà th Nguy n Liêm Phong trong Nam K phong t c

nhân v t di n ca (1909) đ th :

Hà Ch ng H i quán ai bì

Ôn L ng th t ph h ng nhì, h ng ba

Các chùa còn l m xa hoa,

Th ông Ph c c, th bà Thai Sanh

Thiên h u thánh m u r t linh,

Quan công thánh đ l ch xinh t ng hình

T i h u h t các mi u Thiên H u ngoài đ i t ng đ c th chính đi n thì ng i ta còn ph i th nhi u v th n khác Ch ng h n t i mi u Tu Thành (710 Nguy n Trãi, Q.5

Tp H Chí Minh) ngoài chính đi n th 3 t ng Thiên H u([4]), hai bên t h u th Kim Hoa phu nhân([5]) và Long m u n ng n ng([6]) Mi u Thiên H u t i đ ng Tr n

H ng o, TX Tây Ninh c ng ph i th nh v y Mi u Thiên H u Bình D ng th

V nh Long thì th Thiên H u và Kim Hoa phu nhân mi u Ông L ng (12 Lão T ,

th n, bà chúa Thai sanh, Ng c hoàng th ng đ , ph t Quan âm (Guanyin ), Bao Công (Bao Gong ), Thành hoàng (Cheng Huang shen ) T i H i quán Qu ng Tri u (122 B n Ch ng D ng) ngoài Thiên H u còn th thêm 22 đ i t ng khác([7]) Ngoài ra, m t s mi u th Quan Công hay B c c ng có ph i th bà Thiên H u,

ch ng h n t i mi u Ông B c (th B c ) và mi u Quan Công thành ph Long Xuyên,

t nh An Giang (t li u th c t 2012)

T i ti u vùng Tây Nam B có hi n t ng ng i dân (k c ng i Hoa và ng i Vi t)

th Thiên H u gia đình, ch ng h n t i th xã V nh Châu (Sóc Tr ng), m t s c dân đ a

ph ng ph i th Thiên H u Thánh m u cùng v i t tiên gia đình Ngoài ra, trong m t s

c s tín ng ng th các v th n khác nh ng v n ph i th Thiên H u, ch ng h n t i H i quán Ngh a An (đ ng Nguy n Trãi, F 11, Q 5, Tp H Chí Minh) ngoài th chính là Quan Công còn th Thiên H u

H u h t các mi u Thiên H u đ u m h i vía bà trong tháng ba, l vía chính th ng

di n ra trong hai ngày 22 và 23 tháng ba âm l ch Ngày 22 ng i ta t ch c l m c d c (

Bathing) đ t m t ng, thay xiêm y m i và chu n b các công tác c n thi t cho đ i

l ngày hôm sau Ngày 23 tháng ba, m i ng i t ch c l r c bà, th nh t ng vào ki u

và cung nghinh ki u đi quanh ph ph ng Ng i giàu mua heo quay, b đ l , đ n a trang b ng kim lo i dâng cúng Ng i nghèo h n thì cúng gà và trái cây Ngày 23 tháng

Tu Thành (Tp H Chí Minh) ngày 28 tháng ch p h ng n m có thêm l khai n và phát

t c “vay ti n” bà Thiên H u vào ngày r m tháng Giêng (t t Nguyên tiêu ng i Hoa, t t

Th ng nguyên ng i Vi t) và “tr ti n vay” vào các tháng cu i n m

Trong l h i ng i Hoa tr c đây t ch c r t nhi u nghi th c, trong đó không th thi u nghi th c cung nghinh Thánh m u d o ph ph ng([8]) a s các mi u t ch c

múa lân – múa r ng cung nghênh c bi t t i mi u Thiên H u Bình D ng, ng i Hoa

Phúc Ki n có t ch c múa h u ây là nét v n hóa đ c đáo duy ch có Bình D ng,

trong khi đó Hoa Nam ng i ta không còn múa h u n a u con h u là m t chi c m t

n tròn r t hung t n, đ c v nhi u màu s c, quanh đ u râu ria x m xàm, thân ph m t

t m v i màu vàng r c, đuôi th ng làm b ng đuôi trâu ho c bò Múa h u khác v i múa lân, hay múa r ng, không đ c trèo leo hay nhún nh y vui nh n, mà ph i nghiêm trang,

đ u r n lên cao, xoay m t qua l i, lúc thì co l n, tr n dài, l n tròn xu ng đ t Khi t

ch c r c Thiên H u du xuân, múa h u đi tr c đê d n đ ng (Lý Phát,

Ti n: www.sugia.vn)

Múa h u Bình D ng

Xét theo chi u dài l ch s , tín ng ng Thiên H u có m t t i Nam B Vi t Nam đã 300

n m nay, song ch kho ng hai th p niên cu i th k 20 và nh ng n m đ u th k 21 này thì m i quan h giao l u v n hóa Hoa – Vi t th hi n qua t c th này m i phát tri n đ n

đ nh cao Su t th i Nguy n, th i Pháp thu c và th i ch ng M , tín ng ng Thiên H u

t n t i âm th m trong c ng đ ng ng i Hoa, tuy ng i Vi t có tham gia các ho t đ ng cúng bái song không mang tính ch t h th ng K t sau khi đ t n c c i cách m c a,

n n kinh t th tr ng đã làm cu c s ng c dân Nam B đ i thay, ti n b thì ng i Vi t

t i đây b t đ u ti p nh n nhi u h n và tham gia nhi u h n vào các ho t đ ng tín ng ng

th Thiên H u Vào các d p t t Xuân, R m tháng Giêng, L vía bà tháng 3, R m tháng 7,

R m tháng 10 v.v., r t nhi u ng i Vi t theo nhi u tôn giáo khác nhau tham gia vi ng Bà hay “vay ti n” Bà Có th nói, hi n r t khó có th phân bi t tách b ch s c thái Hoa và

Vi t qua các ho t đ ng l h i b i s dung h p hài hòa sâu s c gi a hai dòng v n hóa này

Qua b c đ u kh o c u, chúng tôi cho r ng hi n t ng tham gia ngày càng sâu s c h n

c a c ng đ ng ng i Vi t trong tín ng ng Thiên H u t i Nam B b t ngu n t nhi u nguyên nhân, trong đó có:

1 (1)Truy n th ng th n th n v n r t ph bi n trong v n hóa Vi t t o ti n đ đ ng i

Vi t d dàng ti p nh n t c th Thiên H u khi phù h p (gi ng nh tr ng h p tích h p

v n hoá Vi t-Ch m-Khmer trong các t c th Linh S n Thánh M u (Bà en) và Bà Chúa X t i Nam B );

2 (2)Qua g n 300 n m t n t i, ng i Vi t th ng ch ngh r ng Thiên H u là m t v phúc

th n, v thánh m u ban phát phúc lành, th nh v ng, sung túc h n là m t v h i th n[9];

và do v y vi c ti p nh n t c th hoàn toàn phù h p v i nguy n v ng đ i s ng v n hóa

tâm linh;

3 (3)Truy n th ng đa th n c a ng i Vi t cùng v i tính cách m - thoáng c a ng i Vi t Nam B đã giúp h s n sàng đón nh n m t v n th n m i;

4 (4)M t b ph n ng i Hoa đô th làm th ng m i, d ch v tr nên giàu có, nhi u

ng i Vi t cho r ng Thiên H u Thánh m u đã ban phúc lành y, do v y m t b ph n

ng i Vi t có xu h ng ti p nh n phong cách v n hóa tín ng ng c a ng i Hoa;

5 (5)Sau chi n tranh, v n hóa ng i Hoa h i nh p sâu r ng h n vào dòng v n hóa ch l u

c a ng i Vi t t i Nam B

6 (6)Có hi n t ng ng i Vi t ti p nh n Thiên H u qua l ng kính c a Ph t giáo, t c coi Thiên H u là/ho c t ng đ ng m t v Ph t bà hay B tát

7 3 c tr ng v n hóa tín ng ng Thiên H u t i Nam B Vi t Nam

a Nam B là m t vùng v n hóa đa t c ng i, đa v n hóa chung s ng chan hòa, gi a các t c ng i có s giao thoa v n hóa sâu r ng, tuy nhiên m i t c ng i đ u mang nh ng nét đ c tr ng mang tính b n s c riêng bi t Ngoài ng i Vi t là ch th v n hóa chính thì

ng i Khmer có th k đ n h th ng v n hóa, phong t c – t p quán xoay quanh Ph t giáo

Nam Tông (Theravada Buddhism), ng i Ch m v i Islam và ng i Hoa v i h th ng tín

ng ng th Thiên H u và Quan Công[10] m t ch ng m c đ nh, đó là nh ng s l a

ch n v n hóa (cultural selection) có tính l ch s c a ng i Hoa

Th t v y, tín ng ng th Thiên H u là m t trong nh ng h t nhân ph n ánh b n s c

v n hóa Hoa t c trong đ i gia đình v n hóa Nam B Nh c đ n ng i Hoa, ng i ta nh c

đ n Bà Thiên H u, ng c l i khi nh c đ n Bà Thiên H u ng i ta nói đ n ng i Hoa

Tr ng h p Quan Công thì khác bi t, b i l trong truy n th ng v n hóa ng i Vi t trong

h n m t ngàn n m qua đã có t c th Quan Công, t c th này theo chân l u dân ng i

Vi t vào đ t Nam B

C ng đ ng ng i Hoa m n t c th Thiên H u đ th c hi n ch c n ng giáo d c truy n th ng, đ nh h ng c ng đ ng mình v nhân cách, đ o đ c s ng cao đ p Thông qua tín ng ng này, ng i Hoa gìn gi đ c tr ng v n hóa t c ng i mình, nh t là các y u

t thu n phong m t c c a đ ng bào ng i Hoa Trong t c th này có th th y ng i ta t

l theo nghi th c Nho giáo, ng i t l m c trang ph c ch nh t , có phân cao th p tôn ti