QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT về CON NGƯỜI TRONG văn học VIỆT NAM từ CÁCH MẠNG THÁNG 8 1945 đến NAY

Chuyên đềQUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ CÁCH MẠNG THÁNG 8/1945 ĐẾN NAY A.PHẦN MỞ ĐẦU Quan niệm nghệ thuật về con người là vấn đề cơ bản, then chốt của tác ph

Chuyên đề

QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG VĂN HỌC VIỆT

NAM TỪ CÁCH MẠNG THÁNG 8/1945 ĐẾN NAY

A.PHẦN MỞ ĐẦU

Quan niệm nghệ thuật về con người là vấn đề cơ bản, then chốt của tác phẩm, chịu sự chi phối bởi cá tính sáng tạo của nhà văn Khi tư duy nghệ thuật của nhà văn vận động biến đổi cho phù hợp với từng giai đoạn, từng thời kì, từng trào lưu văn học, thì quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn cũng thay đổi, kéo theo sự thay đổi diện mạo của cả nền văn học Chính vì thế, quan niệm về con người tạo thành nhân tố vận động của nghệ thuật, đổi mới nghệ thuật Quan niệm nghệ thuật về con người luôn hướng con người vào chiều sâu của nó Và đây cũng

là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn của tác phẩm văn học nói riêng và thành tựu của người nghệ sĩ nói chung

Cách mạng tháng Tám năm 1945 là một bước ngoặt lịch sử, mở ra một trang mới cho đất nước và con người Việt Nam, bắt đầu thời đại độc lập, tự chủ và tiến

bộ xã hội Sau Cách mạng tháng Tám, dân tộc Việt Nam cũng phải trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ đầy gian khổ nhưng cũng rất đỗi hào hùng Mọi đổi thay về lịch sử, chính trị, tư tưởng cũng tác động sâu sắc đến văn học, đem đến cho văn học Việt Nam những sắc diện mới, luồng sinh khí mới ở nhiều khía cạnh, trong đó có quan niệm nghệ thuật về con người.Từ sau năm 1975, thời hậu chiến rồi đến thời kì đổi mới, trên sự đổi mới toàn diện xã hội, lại một lần nữa các nhà văn Việt Nam có sự thay đổi về tư duy nghệ thuật trong sự tiếp cận với hiện thực đời sống con người Con người trong văn học từ 1975 đến nay được các nhà văn quan niệm không hề đơn giản, xuôi chiều; thay vào đó, các nhà văn nhìn con người trên nhiều bậc thang giá trị, ở những tọa độ ứng xử khác nhau, ở nhiều chiều kích, chân thực và toàn vẹn hơn Nhờ sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người, nhà văn đã cắt nghĩa những vấn đề về cuộc sống liên quan đến con người theo hướng đa chiều Chính vì vậy, cấu trúc thế giới nghệ thuật ở mọi thể loại văn học, từ đề tài, chủ đề, cảm hứng cho đến thế giới nhân vật đều có

những thay đổi mới mẻ, sáng tạo, giúp nhà văn đi sâu khám phá thế giới bí ẩn mà đầy phức tạp của con người Với sự vận động mạnh mẽ, văn học Việt Nam từ 1945 đến nay đã có những chuyển biến khác biệt trong cái nhìn của nhà văn về con người, thể hiện qua những hiện tượng văn học cụ thể Hay chính những tác phẩm, tác giả tập trung lại làm nên những diện mạo khác nhau trong quan niệm nghệ thuật về con người ở từng giai đoạn văn học

Vì những lí do trên, việc nghiên cứu tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Việt Nam từ 1945 đến nay là cần thiết Hiểu sâu quan niệm nghệ thuật về con người giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện đầy đủ về từng giai đoạn văn học, thấy được chiều sâu giá trị của từng tác phẩm văn học

B PHẦN NỘI DUNG

`1 Giới thuyết quan niệm nghệ thuật về con người

"Văn học là nhân học", định nghĩa ấy đã chỉ ra đối tượng chủ yếu và trung tâm của văn học chính là con người Tuy nhiên không phải cứ viết về con người là trở thành sáng tác văn học Chỉ có những sáng tác nào đem lại cho người đọc một khám phá, phát hiện hay một sự lí giải mới mẻ về con người thì mới trở thành văn học Muốn làm được như vậy, trước khi cầm bút, nhà văn, nhà thơ phải có một quan niệm nghệ thuật về con người Nói cách khác quan niệm nghệ thuật về con người chính là một trong những điểm khởi đầu cho sáng tạo văn chương

Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lí giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành những nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho hình tượng các nhân vật trong đó Xét đến cùng, quan niệm nghệ thuật về con người là sản phẩm của lịch sử, văn hóa, tư tưởng Nó mang dấu ấn sáng tạo của cá tính nghệ

sĩ, gắn liền với cái nhìn đầy tính phát hiện độc đáo của nghệ sĩ Bởi vậy mà mỗi thời đại khác nhau lại có quan niệm nghệ thuật về con người khác nhau trong văn học

Quan niệm nghệ thuật về con người mang một ý nghĩa quan trọng Cách hiểu về con người phản ánh đúng bản chất của một nền nghệ thuật Thậm chí có người cho rằng: “Quan niệm con người tạo thành cơ sở, thành nhân tố vận động

của nghệ thuật, thành bản chất nội tại của hình tượng nghệ thuật” (V Secbina) Lịch sử xã hội luôn vận động làm nảy sinh những con người mới, và miêu tả những con người ấy làm văn học đổi mới Và sự đổi mới cách giải thích và cảm nhận con người của nhà văn cũng làm văn học đổi thay căn bản Nghệ sĩ đích thực

là người suy nghĩ về con người, cho con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu

về con người; do đó, càng khám phá quan niệm nghệ thuật về con người thì càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của họ, càng đánh giá đúng thành tựu của họ

Quan niệm nghệ thuật về con người biểu hiện trong toàn bộ cấu trúc của tác phẩm văn học, trước hết ở các nhân vật, bởi “nhân vật văn học là con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm, bằng phương tiện văn học” Muốn tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người thì phải xuất phát từ các biểu hiện lặp đi lặp lại của nhiều nhân vật, thông qua các yếu tố bền vững, được tô đậm dùng để tạo nên chúng như: cách xưng hô đối với nhân vật, tên gọi, công thức giới thiệu nhân vật ngay từ đầu và những biến đổi của chúng trong tác phẩm, chân dung nhân vật

2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975

Cách mạng tháng Tám 1945 là một biến cố lịch sử to lớn làm đổi thay sâu sắc đất nước và con người Việt Nam, mở đầu một thời đại mới cho văn học dân tộc Những đổi mới của văn học Việt Nam giai đoạn này có thể nhận thấy trên các bình diện và nhiều cấp độ Nhưng ở trung tâm và chiều sâu của sự biến đổi ấy là sự thay đổi trong quan niệm về con người, là sự hình thành và vận động của quan niệm nghệ thuật mới về con người Quan niệm này mang tính thống nhất của cả nền văn học và trong suốt giai đoạn 1945 – 1975, nhưng cũng mang nét đặc trưng riêng của từng thời kì nhỏ của sự phát triển văn học văn học trong giai đoạn này:

1945 – 1954, 1954 – 1964 và 1964 – 1975

2.1 Con người quần chúng

Cách mạng đã đem lại những biến đổi kì diệu cho con người Việt Nam, tập hợp mọi người tạo nên sức mạnh to lớn của dân tộc, đặt mỗi con người trong cộng đồng, sống với đời sống chung của đất nước trong dòng chảy xiết của lịch sử, thức tỉnh ở mỗi con người ý thức công dân và tinh thần dân tộc tiềm tàng Nhà văn là một công dân, đồng thời với sự nhạy cảm của một nghệ sĩ đã cảm nhận được biến đổi lớn lao ấy Cũng chính nhà văn phát hiện ra sức mạnh quật khởi của dân tộc và

con người Việt Nam hiện ra trong vẻ đẹp mới lạ của đời sống cộng đồng “Chúng

ta đã tìm thấy bao trùm trên chúng ta, bao trùm làng xóm, gia đình chúng ta một

cái gì lớn lao chung ấy là dân tộc” (Nguyễn Đình Thi, Nhận đường Tạp chí Văn

nghệ, số 1, 1948) “Cảnh tưng bừng của cả dân tộc Việt Nam đang trỗi dậy Tôi cảm thấy khắp nơi ở xung quanh tôi và trong lòng tôi một cuộc tái sinh màu

nhiệm” (Hoài Thanh Tạp chí Tiên phong, số 3, 1945)

Trong bối cảnh đó, văn học thời kì 1945 – 1954 tập trung thể hiện con người quần chúng Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, nhân vật quần chúng được xác định cụ thể hơn, đó là công nông binh Quần chúng công nông binh là nhân vật

trung tâm, nhân vật chính diện của nền văn học kháng chiến Quần chúng trở thành nguyên tắc xây dựng nghệ thuật và chuẩn mực đánh giá tác phẩm: Tác phẩm phải biểu hiện được tư tưởng, tình cảm, khát vọng của quần chúng, phải học cách nói, cách thể hiện của quần chúng Sở thích và sự đánh giá của quần chúng là thước đo thành công và giá trị của tác phẩm nghệ thuật

Thời kì đầu, nhân vật quần chúng được thể hiện trong cảm hứng anh hùng với vẻ đẹp bi tráng phảng phất dáng dấp những người anh hùng tráng sĩ trượng phu

thời trước (Ngày về - Chính Hữu, Tây Tiến – Quang Dũng) Sau đó, văn học đã

chuyển sang khám phá nhân vật quần chúng từ cảm quan hiện thực và phát hiện ra

những vẻ đẹp bình dị của họ trong đời sống kháng chiến (Cá nước, Phá đường, Bầm ơi – Tố Hữu, Bài ca vỡ đất – Hoàng Trung Thông ) Phương thức trữ tình

nhập vai quần chúng được sáng tạo Nhà thơ hóa thân vào các vai quần chúng để bộc lộ tâm trạng, tình cảm, ao ước của họ một cách chân thực nhất Ở truyện và kí

là sự thống nhất giữa quan điểm trần thuật của tác giả với nhân vật quần chúng, giữa hình tượng tác giả - người kể chuyện với hình tượng quần chúng Trong các

tác phẩm Đôi mắt, nhật kí Ở rừng (Nam Cao), Đường vui (Nguyễn Tuân) hình

tượng người trần thuật hiện diện khá rõ nét Các nhà văn hướng tới nhân vật quần chúng, bày tỏ sự ngạc nhiên, cảm phục, ngợi ca trước sự anh dũng, lạc quan, hồn nhiên của quần chúng

Con người quần chúng là một phát hiện nghệ thuật quan trọng bậc nhất của

nền văn học thời kháng chiến chống Pháp Cái mới trong sự thể hiện con người

quần chúng của văn học thời kì này trước hết ở việc tập trung thể hiện con người chính trị, con người công dân.Văn học tập trung thể hiện những nét tâm lí chung

của quần chúng như lòng yêu nước, căm thù giặc, tình nghĩa đồng bào, tình cảm

tiền tuyến hậu phương, ý thức giai cấp Anh thanh niên làng vác bó tre đi cản cơ

giới địch say sưa đọc thuộc lòng bài “ba giai đoạn” kháng chiến (Đôi mắt – Nam

Cao) Người nông dân xa làng tản cư thấy đau xót, tủi nhục khi nghe tin làng theo

giặc, và vui mừng phấn khởi khi nghe tin làng mình vẫn là làng kháng chiến (Làng

– Kim Lân) Những trai làng sẵn sàng ra đi cầm súng theo tiếng gọi của Tổ quốc

“Ruộng nương anh gửi bạn thân cày/ Gian nhà không mặc kệ gió lung lay” (Đồng chí – Chính Hữu) Con người gắn với toàn cuộc kháng chiến, là một bộ phận trong

cái toàn cảnh rộng lớn của đất nước Việt Nam kháng chiến Quần chúng tham dự vào các biến cố lịch sử, gánh vác cuộc kháng chiến qua các tổ chức, các đoàn thể của mình Các nhân vật quần chúng chỉ được hiện ra với vẻ đẹp và sức mạnh ở trong những tập thể ấy Thơ trữ tình thì thể hiện những nét tâm lí và tình cảm chung của một tầng lớp, một thế hệ, một tập thể Đó là tiếng nói của “chúng tôi”,

“chúng ta”: “Lũ chúng tôi bọn người tứ xứ” (Hồng Nguyên), “Chúng ta đoàn áo vải” (Hoàng Trung Thông) Ở văn xuôi, người ta ít chú ý xây dựng tính cách Các

nhân vật đều được mô tả trong một nhóm, một tập thể của họ Các tác phẩm đều tập trung làm nổi bật hình tượng đám đông, hình tượng tập thể quần chúng (kí sự

Trần Đăng, Vùng mỏ của Võ Huy Tâm ) Với sự phát hiện con người quần chúng,

con người tập thể, chú trọng làm nổi bật con người công dân và con người hành động, văn học Việt Nam 1945 – 1954 đã đem lại một kiểu người mới mẻ chưa từng

có trong văn học trước đó

2.2 Con người trong sự thống nhất riêng - chung

Sau cuộc kháng chiến thắng lợi,nhân dân ta bước vào khôi phục đất nước bị chiến tranh tàn phá nặng nề và lựa chọn con đường đi lên chủ nghĩa xã hội.Văn học đứng trước những yêu cầu đa dạng: một mặt là những nhu cầu tất yếu của con người trong cuộc sống hòa bình sau hàng chục năm chiến tranh,mặt khác phải tiếp tục cuộc đấu tranh cho những mục tiêu cách mạng : thống nhất Tổ quốc và xây dựng chủ nghĩa xã hội.Quan niệm về con người của văn học thời kì này cũng trở nên đa dạng hơn Nổi bật vẫn là tiếp tục quan niệm về con người của văn học thời kháng chiến và phát triển nó trong những điều kiện lịch sử mới,những yêu cầu mới của cuộc cách mạng

Ở trung tâm của quan niệm con người trong văn học thời kì này là khái niệm

con người mới.Văn học những năm chống thực dân Pháp dừng lại ở quan niệm con

người tập thể,chưa chú ý đến việc xây dựng những tính cách riêng Văn học những

năm hòa bình đã chú ý đến những tính cách cá nhân và ngày càng coi trọng giá trị của điển hình.Trong một số tác phẩmđã xuất hiện những nhân vật được xem như

những điển hình văn học của thời kì này.Có thể kể đến Núp trong Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc,chị Tư Hậu trong Một truyện chép ở bệnh viện của Bùi Đức Ái,Khắc trong Vỡ bờ của Nguyễn Đình Thi… Nhân vật đã có một dáng dấp

riêng,một bề dày về đời sống nội tâm,một quá trình vận động,biến đổi của số phận

và tính cách qua những biến cố xã hội-lịch sử Điển hình trong văn học thời kì này mang nét riêng,khái quát những nét tiêu biểu của số phận,tính cách của tầng lớp giai cấp của họ,hoặc rộng hơn,mang ý nghĩa tiêu biểu cho dân tộc,cho số phận của

nhân dân (anh hùng Núp trong Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc,chị Trần Thị

Lý trong Người con gái Việt Nam,mẹ Tơm trong bài thơ cùng tên của Tố Hữu ).

Nét đặc trưng cơ bản trong quan niệm con người của văn học thời kì này là

con người trong sự thống nhất riêng- chung Chiến tranh đã kết thúc,cuộc sống hòa

bình trở lại,không thể không quan tâm đến cuộc sống thường nhật và những vấn đề

về hạnh phúc,về cuộc sống riêng của mỗi con người.Quan niệm con người hài hòa,thống nhất riêng-chung và đặt lợi ích của tập thể lên trên lợi ích cá nhân đã chi phối các chủ đề chính yếu,các nhân vật chính và cả việc lựa chọn,xây dựng các cốt truyện tiêu biểu của văn học thời kì này,nhất là trong mảng sáng tác về đề tài cuộc

sống hiện tại (Cái hom giỏ của Vũ Thị Thường,Con cá song của Bùi Đức Ái,Cái sân gạch và Vụ lúa chiêm của Đào Vũ…).Một hướng khẳng định sự thống nhất riêng chung trong văn học lúc này là sự thể hiện những cuộc đổi đời của con người

trong xã hội mới,miêu tả sự biến đổi số phận và tính cách của nhân vật trong hoàn cảnh xã hội tốt đẹp,trong môi trường tập thể Nhiều tác phẩm đi theo hướng này đã thể hiện được khát vọng hạnh phúc của con người,đặc biệt là những người từng chịu nhiều khổ đau,mất mát,thiệt thòi,bất hạnh.Những thành công trên hướng này

có thể kể đến Đi bước nữa của Nguyễn Thế Phương,Vợ nhặt của Kim Lân,Mùa lạc,Đứa con nuôi của Nguyễn Khải, Anh Kengcủa Nguyễn Kiên… Sự chuyển hóa

của con người là đi từ cái “tôi” riêng lẻ, cô đơn hòa vào cuộc sống chung, tập thể Tập thể được miêu tả như một môi trường trong lành, tuyệt đối thành “cái nôi” của

những tình cảm và tư tưởng mới (các truyện ngắn Mùalạc, Đứa con nuôi của

Nguyễn Khải

Trong thơ trữ tình, vấn đề riêng – chung cũng được đặt ra như một chủ đề

nổi bật Riêng - chung của Xuân Diệu, Ánh sáng và phù sa của Chế Lan Viên

đều thể hiện cuộc phấn đấu và niềm vui của con người đi từ “chân trời của một

người đến chân trời của tất cả” (Pôn Eeluya), cũng là con đường “từ thung lũng

đau thương đến cánh đồng vui” (Chế Lan Viên) Chế Lan Viên so sánh “Xưa phù

du mà nay đã phù sa / Xưa bay đi mà nay không trôi mất”, và niềm hạnh phúc trong sự hòa hợp cái riêng với cái chung : “Bốn mùa vây quanh/ Con người ở giữa/ Tôi ở giữa người” Ca ngợi cuộc sống mới, trong niềm vui của lao động

được giải phóng, trong sự hài hòa của con người, với thiên nhiên và xã hội, trong

hạnh phúc đổi đời cũng là cảm hứng nổi bật của Huy Cận trong Đất nở hoa và Bài thơ cuộc đời Con người trong Gió lộng của Tố Hữu thì tràn đầy niềm vui

trong sự hòa hợp hoàn toàn cái riêng và cái chung, trong sự thống nhất của hiện tại

và tương lai Đó là con người phơi phới cảm hứng lãng mạn, lúc nào cũng như

“bay lên”, “trẻ lại” với cuộc đời “ rũ sạch cô đơn, riêng lẻ, bần cùng” với lẽ sống

“người yêu người sống để yêu nhau”

Nhìn chung, văn học của mười năm sau cuộc kháng chiến chống Pháp đã thể hiện một kiểu quan niệm về con người được hình thành trong môi trường xã hội – lịch sử của thời kỳ “quá độ” xây dựng chủ nghĩa xã hội theo một mô hình còn giản đơn và mang màu sắc lí tưởng hóa Từ con người quần chúng với những hình tượng tập thể trong văn học kháng chiến chống Pháp đến những hình tượng nhân vật, mang tính đại diện cho một tầng lớp, một tập thể, mà ở chiều sâu của nó là sự thống nhất riêng – chung, là tư tưởng và lối sống hết mình vì tập thể, vì sự nghiệp chung, đó là bước vận động của quan niệm nghệ thuật về con người qua hai thời kì văn học

2.3 Con người sử thi

Bước vào cuộc kháng chiến chống Mĩ, đất nước và con người Việt Nam đã sống những năm đau thương, dữ dội nhất nhưng cũng thật hào hùng, chói lọi Văn học cũng đã “nhập cuộc” nhanh chóng với tinh thần “tất cả cho tiền tuyến, tất cả để chiến thắng”, để lên hàng đầu nhiệm vụ cổ vũ, động viên tinh thần chiến đấu, ý chíquyết thắng và chủ nghĩa anh hùng cách mạng của dân tộc

Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học chống Mĩ cứu nước phát

triển tập trung vào một hướng lớn và đi tới đỉnh cao của nó là quan niệm con người sử thi Con người trong văn học chống Mĩ vẫn chủ yếu được khai thác và thể

hiện trên phương diện con người chính trị, con người công dân, nhưng mỗi cá nhân được thể hiện như là biểu hiện tập trung của ý chí, khát vọng và sức mạnh của cả

cộng đồng dân tộc, thậm chí, của thời đại, của nhân loại Trong thơ Tố Hữu, Chế Lan Viên, con người luôn sống với những vấn đề có ý nghĩa thời đại, với tinh thần

và ý chí của cả dân tộc “Ta vì ta ba chục triệu người, Cũng vì ba ngàn triệu trên đời”, “Việt Nam, Người là ai mà trở thành nhân loại?” (Tố Hữu), “Tên Tổ quốc vang xa ngoài bờ cõi, Ta đội triệu tấn bom mà hái mặt trời hồng” (Chế Lan Viên).

Đó là con người dù ở vị trí nào cũng sống với những lí tưởng lớn lao, những tầm

“vĩ mô” trong ý thức về dân tộc, thời đại, lịch sử Con người đó đối diện với thời

gian “hai mươi thế kỉ” của dân tộc, và phóng mình lên những tầm cao của không gian để nhìn “nam bắc đông tây”, hỏi cả “mặt trời đỏ dậy”, để tự hào “Cả năm châu chân lí đang nhìn theo” (Tố Hữu)

Con người của văn học chống Mĩ là con người của ý chí lớn, của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, mỗi con người được thể hiện như là đại diện trọn vẹn cho sức mạnh và quyết tâm của cả dân tộc, của đất nước Ý chí ấy thấm sâu vào mọi

hành động và suy nghĩ của con người Với chị Út Tịch (Người mẹ cầm súng) là câu

nói nổi tiếng “còn cái lai quần cũng đánh” và hình ảnh người mẹ bụng chửa vượt mặt vẫn xông lên đánh bốt, chiếm đồn địch Nhiều tác phẩm đặt con người trước sự lựa chọn nghiệt ngã của sống và chết để khẳng định ý nghĩa cao cả của sự hi sinh cho sự nghiệp giảiphóng dân tộc, cho lí tưởng cách mạng Từ chị Sứ, anh Trỗi, các

nhân vật trong thơ Dương Hương Ly (Bài thơ về hạnh phúc), Lâm Thị Mĩ Dạ (Khoảng trời, hố bom) ,dù ở hoàn cảnh thử thách khác nhau, nhưng trước cái chết

họ đều giống nhau trong sự dứt khoát, thanh thản, trong sáng và cao cả, chấp nhận

sự hi sinh Đó là những con người sử thi, con người đại diện cho tầm vóc, sức mạnh, ý chí và khát vọng của cả cộng đồng, của dân tộc, đất nước, một điểm nổi bật trong con người của văn học thời kỳ này là ý thức và sự gắn bó với quê hương, đất nước

Con người trong thời chống Mĩ không chỉ sống với thời gian hiện tại và ước vọng về tương lai mà còn sống với thời gian lịch sử, đồng nhất lịch sử và hiện tại:

“Khi quá khứ, tương lai soi mình trong hiện tại”(Tố Hữu) Thời kì chống Mĩ cũng

là lúc ý thức về chiều sâu lịch sử, truyền thống dân tộc được khơi dậy mạnh mẽ

Người ta luôn nói đến “bốn ngàn năm dồn lại hôm nay”, “bốn mươi thế kỉ cùng ra trận” Con người thời chống Mĩ sống trong sự dồn nén, cô đặc của thời gian, họ

sống với nhiều thế kỉ, với những truyền thống dân tộc được khơi dậy không hề xưa

cũ Đây là điều rất mới mà con người trong các thời kì trước chưa có

Với quan niệm về con người anh hùng toàn vẹn, văn học thời chống đế quốc

Mĩ chú trọng mô tả con người ở các phương diện ý thức – tư tưởng, ý chí và niềm tin, cả ở hành động anh hùng và cũng chú ý khắc họa đời sống tình cảm, vẻ đẹp tâm hồn Nhiều tác phẩm đi vào khai thác cái bình tĩnh, tự tin, sự thanh thản của lòng

người ngay giữa những ngày chiến tranh, thậm chí giữa chiến trường ác liệt (Tình yêu và báo động của Bằng Việt, Vầng trăng và những quầng lửa của Phạm Tiến

Duật ) Thế giới tình cảm của con người thời chống Mĩ được khai thác ở nhiều mặt, bao trùm vẫn là những tình cảm cộng đồng, tình quê hương, đất nước, nhưng không thiếu những tình cảm riêng : tình cảm đôi lứa, tình cảm gia đình … Nếu như trong văn học thời chống Pháp, phần đời sống cá nhân của con người hầu như bị bỏ qua, thì văn học thời chống Mĩ lại chú trọng khai thác về thế giới nội tâm và đời sống con người trong nhiều mối quan hệ tình cảm, để làm nổi bật lên những vẻ đẹp tâm hồn, sự thống nhất giữa cái riêng và cái chung, lý tưởng và tình cảm.Cách nhìn nhận và khai thác chủ đề tình yêu trong thơ thời chống Mĩ – đặc biệt là của nhà thơ trẻ - là một ví dụ tiêu biểu cho quan niệm và phương hướng thể hiện con người như thế

Từ quan niệm con người quần chúng trong văn học thời chống Pháp, với những hình tượng tập thể còn khá giản đơn thì đến thời kì chống Mĩ nhận thức về nhân dân đã đạt tới chiều sâu mới và những hình tượng nhân dân là thành công đáng kể Hình tượng nhân dân nổi bật nhất trong các trường ca viết vào giai đoạn

kết thúc và ngay sau cuộc chiến tranh(Những người đi tới biển của Thanh Thảo, Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh), nhân dân là điểm quy tụ cho mọi nhận thức

và cảm xúc về đất nước, dân tộc (Mặt đường khát vọng và Đất ngoại ô của Nguyễn Khoa Điềm, Cát trắng của Nguyễn Duy )

Nhìn chung, văn học thời kì chống Mĩ đã sáng tạo những hình tượng con người mang được dấu ấn, tầm vóc, tư tưởng và ý chí của thời đại ấy Con người sử thi trong văn học thời kì này với hai phương diện nổi bật là chủ nghĩa anh hùng và

vẻ đẹp tâm hồn, là một đóng góp của văn học vào việc khám phá và thể hiện con người, đề cao sức mạnh và vẻ đẹp con người Việt Nam

3 Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Việt Nam giai đoạn từ

1975 đến nay

3.1 Con người cá nhân cá thể

Văn học giai đoạn 1945 – 1975 phát triển trong hoàn cảnh đặc biệt của hai cuộc chiến tranh vệ quốc, nó không thể không bị chi phối bởi những quy luật bất thường Theo sát nhiệm vụ chính trị, tự ý thức như một vũ khí tư tưởng, nó đã tập trung mọi cố gắng vào việc giáo dục, đào tạo, xây dựng “con người mới” Phát hiện “con người cộng đồng” trong mỗi cá nhân, con người như sản phẩm hoàn hảo của hiện thực cách mạng là cống hiến của văn học với tư cách một mặt trận tư tưởng Nhà văn thông qua con người để biểu hiện lịch sử, con người trở thành phương tiện khám phá lịch sử

Sau 1975, đất nước bước vào thời kì đổi mới, những quy luật thời bình chi phối văn học Sự thức tỉnh ý thức cá nhân diễn ra mạnh mẽ đòi hỏi các nhà văn đã thật sự quan tâm đến con người, có nhiều khám phá về con người Nguyễn Minh Châu có dịp để thực hiện điều tâm niệm từ lâu : “Bây giờ ta phải cho quyền sống còn của dân tộc, sau này ta phải chiến đấu cho quyền sống của từng con người, làm sao cho con người ngày càng tốt đẹp Chính cuộc chiến đấu ấy mới lâu dài” Ông khẳng định một tư tưởng đầy sáng suốt và nhân hậu về con người để định hướng cho ngòi bút : “ Cuộc sống trên trái đất thời nào và ở đâu cũng đầy rẫy oan khiên, oan khuất, cái ác bao giờ cũng mạnh mẽ và lẫm liệt đầy mưu ma chước ác quỷ, còn cái thiện thì ngu ngơ và ngây thơ, lại thường cả tin Nhà văn tồn tại ở trên đời

có lẽ trước hết là vì thế : Để làm công việc giống như kẻ nâng giấc cho những kẻ cùng đường tuyệt lộ, bị cái ác hoặc số phận đen đủi dồn con người ta đến chân tường, những con người cả tâm hồn và thể xác bị hắt hủi và đọa đày đến ê chề, hoàn toàn mất hết lòng tin vào con người và cuộc đời Nhà văn tồn tại trên đời để bênh vực cho những con người không còn ai để bênh vực”

Mười năm đầu sau khi kháng chiến chống Mĩ kết thúc, văn xuôi vẫn gắn bó với truyền thống cũ, lấy lịch sử làm điểm quy chiếu, nhưng đã có sự quan tâm hơn

đến số phận con người Miền cháy, Những người đi từ trong rừng ra (Nguyễn Minh Châu), Năm 1975 họ đã sống như thế (Nguyễn Trí Huân), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Họ cùng thời với những ai (Thái Bá Lợi)… đã đào xới sâu

hơn vào đời sống nội tâm con người, những cảm xúc, suy nghĩ riêng tư, những dằn vặt trăn trở…khiến cho nhân vật trở nên sinh động, chân thực hơn, đem đến cho người đọc ấn tượng về một hiện thực không đơn giản

Nếu trước 1975, các nhà văn có thiên hướng minh họa con người theo tiêu chí giai cấp, thì văn học sau 1975 dần dần quan tâm đến con người ở tư cách cá