RÈN LUYỆN kĩ NĂNG NGHỊ LUẬN về vấn đề xã hội đặt RA TRONG tác PHẨM văn học CHO học SINH THPT CHUYÊN

Trong kiểu bài này, dạng đềnghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học là mới mẻ và gây nhiềukhó khăn hơn cả cho học sinh khi làm bài.. Giả thuyết khoa học: Nếu áp dụng

Chương 1: Cở sở lí luận và thực tiễn của vấn đề cần nghiên cứu 6

Chương 2:

Các giải pháp, biện pháp thực hiện 14

2.1 Nâng cao nhận thức cho giáo viên và học sinh về tầm quan trọng của kiểu bài nghị luận về vấn đề xã hội rút ra trong tác phẩm văn học

14

2.3 Rèn kĩ năng làm kiểu bài nghị luận về vấn đề xã hội rút ra trong tác phẩm văn học

Phần thứ nhất: MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nghị luận xã hội là kiểu bài không thể thiếu trong các đề thi chọn học sinh giỏi, đềthi tốt nghiệp THPT và đề thi đại học nhiều năm gần đây Trong kiểu bài này, dạng đềnghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học là mới mẻ và gây nhiềukhó khăn hơn cả cho học sinh khi làm bài Dù đã có những đề mẫu về kiểu bài này trongsách giáo khoa THPT, nhưng chưa có một bài học cụ thể nào về phương pháp giải quyếtkiểu bài này được biên soạn, các tài liệu tham khảo về kiểu bài này cũng còn rất hạn chế.1.2 Yêu cầu phải nâng cao hiệu quả đào tạo học sinh thi tốt nghiệp THPTQG, thi họcsinh giỏi Quốc gia và đại học của trường THPT chuyên ngày càng cấp thiết Môn Ngữvăn có mặt trong cả hai khối thi C, D và liên quan trực tiếp đến tỉ lệ đỗ tốt nghiệp và đạihọc của toàn trường Năm 2014, đề thi tốt nghiệp THPT đã ra kiểu bài này Trong đề thichọn học sinh giỏi của các kì thi khu vực và quốc gia, kiểu bài nghị luận về vấn đề xãhội đặt ra trong tác phẩm văn học xuất hiện ngày càng nhiều Bởi vậy, rèn kĩ năng nghịluận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học là một trong những biện pháp quantrọng, cần thiết để nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn tại trường THPTchuyên Hoàng Văn Thụ

2 Mục đích nghiên cứu

2.1 Nâng cao chất lượng giáo dục môn Ngữ văn ở các lớp chuyên văn nói riêng (trongcác kì thi chọn học sinh giỏi) và các lớp khác trong toàn trường THPT chuyên HoàngVăn Thụ (Trong kì thi tốt nghiệp THPT Quốc gia và Đại học)

2.2 Cung cấp tư liệu tham khảo giúp cho giáo viên và học sinh THPT nói chung có thểdạy và học tốt hơn văn nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học Từ đó,góp phần nâng cao chất lượng giáo dục môn Ngữ văn nói chung

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu: Quá trình học tập môn Ngữ văn của học sinh chuyên văn,

địa, anh, pháp, nga, trung, cận chuyên xã hội ở trường THPT chuyên Hoàng Văn Thụ

3.2 Đối tượng nghiên cứu: Một số biện pháp cụ thể để nâng cao năng lực làm kiểu bài

văn nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học cho học sinh THPTchuyên

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

5 Giả thuyết khoa học: Nếu áp dụng các biện pháp: Nâng cao nhận thức cho giáo

viên và học sinh về tầm quan trọng của kiểu bài nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học; Rèn kĩ năng Đọc- hiểu văn bản văn học; Chú trọng rèn kĩ năng làm kiểu bài nghị luận nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học theo các dạng bài cụ thể; Xây dựng ngân hàng đề và đáp án cho kiểu bài nghị luận nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học theo từng dạng; Tổ chức thi thử, kiểm tra

và đánh giá kết quả, rút kinh nghiệm thì kĩ năng làm kiểu bài nghị luận nghị luận về vấn

đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học của học sinh sẽ tăng lên, chất lượng giáo dục

môn Ngữ văn cũng vì thế mà nâng cao

6 Cơ sở, phạm vi, thời gian nghiên cứu

- Cơ sở nghiên cứu: Lí luận về kiểu bài văn nghị luận nói chung và nghị luận xã hội nói

riêng, đặc biệt thực tiễn dạy học văn tại các lớp chuyên văn và chuyên ngữ ở trườngTHPT chuyên Hoàng Văn Thụ

- Phạm vi nghiên cứu: Phương pháp rèn kĩ năng làm văn nghị luận về vấn đề xã hội đặt

ra trong tác phẩm văn học cho học sinh học môn Ngữ Văn ở trường THPT chuyênHoàng Văn Thụ

- Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 9 năm 2014 đến tháng 5 năm 2015.

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí luận

- Nghiên cứu một số tài liệu về nghị luận văn học, về rèn kĩ năng làm văn nghịluận văn học và nghị luận xã hội

- Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa, sách giáo viên, sách tham khảo nhằm

hệ thống những vấn đề nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học đặt ratrong chương trình THPT

7.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.1 Phương pháp thực nghiệm giáo dục

Thử nghiệm các phương pháp nâng cao kĩ năng làm văn nghị luận về vấn đề xãhội đặt ra trong tác phẩm văn học cho học sinh nhằm kiểm nghiệm giả thuyết của đề tài,tính khả thi của hệ thống đề đã xây dựng

7.2.2 Phương pháp thống kê giáo dục

Kiểm tra hiệu quả thực tế của các phương pháp đề ra qua kết quả làm bài nghịluận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học của học sinh trong suốt quá trìnhhọc

7.2.3 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

Tổng kết kinh nghiệm công tác ra đề kiểm tra, đánh giá kết quả học tập môn Ngữvăn của học sinh trong nhà trường

Phần thứ hai:

QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU Chương 1: Cở sở lí luận và thực tiễn của vấn đề cần nghiên cứu

1.1 Sơ lược lịch sử vấn đề nghiên cứu.

Như đã trình bày ở phần trên, kiểu bài nghị luận xã hội đã được đưa vào giảng dạytrong chương trình giáo dục phổ thông nhiều năm nay Trong kiểu bài này, xu hướng ra

đề thường xoay quanh một vấn đề về tư tưởng, đạo lí hoặc một hiện tượng đời sống.Sách giáo khoa THCS đã có những bài học khá kĩ về từng dạng đề này Chương trìnhsách giáo khoa THPT tiếp tục đi sâu rèn kĩ năng làm kiểu bài nghị luận xã hội thông quacác bài viết trong suốt cả năm học Tuy nhiên, số tiết dành cho việc rèn kĩ năng làm vănnghị luận xã hội là chưa nhiều, các kĩ năng được nhắc đến còn rất chung chung

Trong những năm gần đây, các tài liệu tham khảo được biên soạn bám sát chươngtrình, mục tiêu giáo dục phổ thông ngày càng nhiều Kiểu bài nghị luận xã hội khi mớixuất hiện còn gây nhiều khó khăn cho giáo viên và học sinh giờ đây đã trở nên quenthuộc hơn Nhiều cuốn sách ra đời đi sâu vào việc ra đề, giải quyết các đề văn nghị luận

xã hội từ lập ý đến hoàn chỉnh thành bài viết đã giúp ích rất nhiều cho giáo viên và họcsinh trong quá trình dạy và học Có thể kể đến cuộc thi ra đề nghị luận xã hội của báoVăn học và tuổi trẻ - một cuộc thi thu hút được rất đông đảo giáo viên trong cả nướctham gia Nhiều đề nghị luận xã hội được ra một cách thú vị, mới mẻ đã trở thành tư liệutham khảo quý giá

Tuy đã có nhiều tài liệu được nghiên cứu về việc rèn kĩ năng làm văn nghị luận xãhội, nhưng các tài liệu này mới chỉ đi sâu vào hai dạng đề cụ thể là nghị luận về một tưtưởng đạo lí và nghị luận về một hiện tượng đời sống Trong khi đó, ngoài hai dạng trên,trong văn nghị luận xã hội còn có dạng đề nghị luận về một vấn đề đời sống đặt ra trongtác phẩm văn học Khác với hai dạng nêu trên, dạng đề này cùng lúc vừa kiểm tra hiểubiết về đời sống của học sinh vừa kiểm tra cả kĩ năng đọc hiểu văn bản Nhiều học sinhchưa quen với cách ra đề này nên dễ nhầm lẫn với kiểu bài nghị luận văn học thông

thường Thực tế, sách giáo khoa THPT đã có một số đề nghị luận xã hội về dạng bàinày, chẳng hạn:

Đề 1 Triết lí vê việc đỗ, trượt trong thi cử của thân phụ Đặng Huy Trứ (văn bản Cha tôi

trong Ngữ văn 11 Nâng cao) gợi cho anh chị suy nghĩ gì về việc thi cử của bản thân?

Đề 2 Trong vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt của Lưu Quang Vũ, nhân vật Trương

Ba nói: “Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”

Câu nói trên để lại cho anh (chị) những suy nghĩ gì?

Đề 3 Từ bài thơ Tiến sĩ giấy của Nguyễn Khuyến, nghĩ về danh và thực trong xã hội

2 Cơ sở lý lí luận của vấn đề cần nghiên cứu

2.1 Phương pháp đọc – hiểu văn bản văn học:

Giáo sư Trần Đình Sử trong một bài viết nhiều tâm huyết đã khẳng định “Đọchiểu văn bản – một khâu đột phá trong quá trình dạy và học văn hiện nay” Theo giáo sư

“Dạy văn là dạy cho học sinh năng lực đọc, kỹ năng đọc để học sinh có thể đọc – hiểubất cứ văn bản nào cùng loại Từ đọc hiểu văn mà trực tiếp nhận các giá trị văn học, trựctiếp thể nghiệm các tư tưởng và cảm xúc được truyền đạt bằng nghệ thuật ngôn từ, hìnhthành cách đọc riêng có cá tính Đó là con đường duy nhất để bồi dưỡng cho học sinhnăng lực của chủ thể tiếp nhận thẩm mỹ Do đó hiểu bản chất môn văn là môn dạy đọcvăn vừa thể hiện cách hiểu thực sự bản chất của văn học, vừa hiểu đúng thực chất việcdạy văn là dạy năng lực, phát triển năng lực là chủ thể của học sinh.” Lấy người học làm

trung tâm, các phương pháp đổi mới giáo dục đã được tiến hành trong nhiều năm gầnđây Theo đó, đọc hiểu văn bản không chỉ giới hạn trong các văn bản văn học mà được

mở rộng hơn, bao gồm tất cả các văn bản khoa học xã hội và khoa học tự nhiên màchúng ta bắt gặp trong đời sống

Cũng theo giáo sư Trần Đình Sử “ Bản thân việc đọc đã có nhiều mức độ từ đọcthông, đọc thuộc, không vấp váp về ngữ âm, nghĩa từ, biết ngừng giọng đúng chỗ là mộttrình độ Bước hai là đọc kỹ, đọc sâu để biết được cách hành văn, sắp xếp ý, dụng ýtrong dùng từ, ngắt câu, chơi chữ lại là một trình độ khác Bước thứ ba là đọc hiểu cáithông điệp mà văn bản gửi đến cho người đọc là một mức rất cao Nhưng đọc văn là đểcảm, đế sống, để thưởng thức, để dùng, để tự phát triển bản thân, cho nên đọc sáng tạo

và đọc sử dụng là khâu cao nhất Người đọc phải tìm được cái nghĩa mà người đọc trướcchưa thấy, thậm chí hiểu cái nghĩa ngoài tầm kiểm soát của tác giả Đó đã là đọc sángtạo Trong các khâu đọc đó, đọc hiểu là khâu cơ bản nhất, nó bắt đầu từ hiểu từ, hiểucâu, hiểu đoạn, hiểu liên kết, hiểu nghĩa toàn bài Có hiểu đúng thì mới nói chuyện hiểusáng tạo Muốn hiểu đúng đầu tiên phải tôn trọng tính chỉnh thể toàn vẹn, tính liên kết,đích của văn bản Cắt xén, suy diễn, xuyên tạc có ý thức hay không có ý thức đối với ýkiến người khác là căn bệnh thường gặp trên báo chí trong phê bình Đó cũng là lỗi donhà trường không chú trọng dạy học trò cách đọc và kỹ năng đọc một cách đúng đắn,khoa học và có đạo đức Để dạy đọc cho tốt người thầy phải nghiên cứu quá trình đọc,tâm lý đọc, điều kiện đọc, phân suất chúng ra thành từng cấp độ và đặt trọng tâm rènluyện các cấp độ ấy từ thấp lên cao, từ đơn giản đến phức tạp mới tạo cho một chươngtrình dạy đọc văn có tính khoa học, thoát khỏi cách học đọc thuần túy tự phát, phó mặccho kinh nghiệm, thói quen dẫn dắt như hiện nay.”

Thiết nghĩ, kĩ năng đọc – hiểu văn bản không chỉ quan trọng đối với việc nâng cao

kĩ năng làm kiểu bài nghị luận văn học, nâng cao hiệu quả dạy học Ngữ văn, mà cònchính là chiếc chìa khóa để học sinh làm tốt kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra từ tác phẩmvăn học Có kĩ năng đọc hiểu văn bản tốt, hiểu thấu tác phẩm, người đọc mới có thể suy

ngẫm về những bức thông điệp ẩn chứa nhiều bài học về lẽ sống sâu sắc mà các nhà văngửi gắm.

2.2 Các kĩ năng làm kiểu bài nghị luận văn học nói chung và nghị luận xã hội nói riêng.

Văn nghị luận là dùng ý kiến lí lẽ của mình để bàn bạc, để thuyết phục người khác

về một vấn đề nào đó Yêu cầu bài văn nghị luận: Phải đúng hướng, phải trật tự, phảimạch lạc, phải trong sáng, phải sinh động, hấp dẫn, sáng tạo Những thao tác chính của

văn nghị luận đã được chú trọng rèn luyện trong sách giáo khoa THPT là: giải thích,

chứng minh, phân tích, bình luận, bác bỏ, so sánh,… Trong văn nghị luận có hai dạng:Dạng nghị luận văn học và nghị luận xã hội Nghị luận văn học là một dạng nghị luận

mà các vấn đề đưa ra bàn luận là các vấn đề về văn học: tác phẩm, tác giả, thời đại vănhọc,… Còn nghị luận xã hội lại hướng đến những vấn đề của đời sống đang đặt ra cấpthiết, đòi hỏi phải được giải quyết Kĩ năng làm kiểu bài nghị luận văn học được xácđịnh gồm 4 bước:

Nghị luận xã hội về vấn đề đặt ra trong tác phẩm văn học là dạng đề khó trongchương trình THPT Không chỉ đòi hỏi học sinh bàn luận được về vấn đề xã hội đượcđặt ra như thông thường, dạng đề này đòi hỏi năng lực đọc hiểu của học sinh ở mức độvận dụng cao Đề bài thường xoay quanh hai dạng chính: nghị luận về vấn đề xã hội đặt

ra trong các tác phẩm được học ở chương trình giáo dục phổ thông; hoặc nghị luận vềmột vấn đề xã hội ẩn trong một văn bản thơ hoặc truyện ngoài chương trình Đề nghịluận được vấn đề xã hội đặt ra trong các tác phẩm đã học yêu cầu học sinh phải nắmchắc tác phẩm từ nội dung đến hình thức, có những cảm nhận sâu sắc về những vấn đềđặt ra, biết liên hệ đến cuộc sống thực tại,… Đề nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trongvăn bản văn học ngoài chương trình sách giáo khoa còn khó hơn nhiều, bởi trước hếthọc sinh cần có kĩ năng đọc hiểu văn bản để nhận diện đúng – trúng vấn đề nổi bật màvăn bản hướng đến Trong khoảng thời gian không dài (chỉ khoảng 60 phút) không phảihọc sinh nào cũng đủ năng lực để đọc – hiểu một tác phẩm, nhận ra đúng vấn đề xã hộiđược gửi gắm, chứ chưa nói đến khả năng nghị luận sâu sắc về vấn đề đặt ra

1.3 Thực tiễn vấn đề rèn kĩ năng làm kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học.

1.3.1 Thực tiễn vấn đề rèn kĩ năng làm kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học cho học sinh THPT

Trong chương trình Ngữ văn THPT, mặc dù nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩmvăn học là kiểu bài quan trọng, thể hiện năng lực vận dụng cao của người học song thực tếlại chưa có bài học cụ thể nào hướng dẫn học sinh một cách bài bản theo từng bước Bấy

lâu nay, việc rèn kĩ năng làm kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học chủ

yếu phụ thuộc vào kinh nghiệm thực tiễn của giáo viên và sự nỗ lực của cá nhân học sinh

Với dung lượng 2/6 bài kiểm tra là nghị luận xã hội trong suốt năm học, trong đókhông phải cả hai bài viết đều là nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học, thực sựgiáo viên và học sinh không có nhiều thời gian rèn năng lực giải quyết kiểu bài này Bởithế, nhiều học sinh khi phải làm kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

đều lúng túng, không biết cách giải quyết và kết quả không cao Trong kì thi tốt nghiệpTHPT năm 2014, khi dạng đề nghị luận xã hội kết hợp cả kiến thức đọc hiểu văn bản vàkiến thức đời sống được ra số lượng bài viết đạt điểm khá, giỏi của tỉnh Hòa Bình rất hạnchế Đa số học sinh đều lúng túng và trong quá trình làm bài dễ thiên về nghị luận vănhọc, phần nghị luận xã hội được viết rất ngắn gọn, chung chung Trong các cuộc thi chọnhọc sinh giỏi khối trung học phổ thông của tỉnh Hòa Bình, ngay cả các em học sinh giỏicủa các trường cũng gặp khó khăn khi bắt gặp kiểu đề này Các em thường trình bày rấtlan man, thiếu trọng tâm, thậm chí thiên về phân tích tác phẩm theo hướng đọc hiểu vănbản chứ không phải đang làm bài nghị luận xã hội

Không thể phủ nhận nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học làmột dạng đề hay, thú vị, hấp dẫn trong kiểm tra đánh giá môn Ngữ văn ở nhà trường phổthông Tuy nhiên, rõ ràng sự thiếu thốn các tài liệu nghiên cứu tìm tòi về rèn kĩ năng làmkiểu bài này đang khiến giáo viên và học sinh chưa đạt được hiệu quả dạy và học nhưmong muốn Việc trao đổi phương pháp rèn kĩ năng làm kiểu bài này thực sự là một việclàm thiết thực giữa các giáo viên dạy ngữ văn nói chung, đặc biệt trong công tác bồidưỡng đối tượng học sinh giỏi

1.3.2 Thực trạng của việc rèn kĩ năng làm kiểu bài kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học cho học sinh THPT chuyên

Do đặc thù của trường THPT chuyên, trường THPPT chuyên Hoàng Văn Thụ cónhiệm vụ phát hiện, bồi dưỡng học sinh năng khiếu tham dự kì thi học sinh giỏi quốcgia, đạo tạo nhân tài phục vụ cho sự nghiệp phát triển của tỉnh nhà Để thực hiện đượcnhiệm vụ cao cả ấy, ban giám hiệu nhà trường luôn nêu cao tinh thần đổi mới phươngpháp giảng dạy ở từng bộ môn cụ thể

Nhiều năm gần đây các giáo viên tổ Ngữ Văn của trường THPT chuyên HoàngVăn Thụ luôn nỗ lực đổi mới phương pháp, nâng cao hiệu quả dạy và học Một trong

những nỗ lực ấy chính là chú trọng rèn kĩ năng làm kiểu bài kiểu bài nghị luận xã hội

đặt ra trong tác phẩm văn học cho học sinh Đây là một kiểu bài khó trong làm văn đòihỏi cả thầy và trò đều phải là những người có kiến thức chắc, sâu rộng, có kĩ năng nhuần

nhuyễn, có tư duy phản biện, nắm chắc các thao tác lập luận như giải thích, chứng minh,bình luận, và năng lực cảm thụ văn học.

Về phía đội ngũ giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn, trường THPT chuyên HoàngVăn Thụ có 16 giáo viên trong đó có 9 giáo viên có trình độ đào tạo trên chuẩn (Thạcsỹ) và 7 giáo viên đạt chuẩn (Đại học), 01 Giáo viên làm công tác lãnh đạo, chỉ đạo côngtác chuyên môn (Hiệu phó phụ trách chuyên môn) Đây chính là điều kiện thuận lợi để

có thể nâng cao kĩ năng làm kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn họccho học sinh

Về phía học sinh: đối tượng cần rèn luyện kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong

tác phẩm văn học ở trường THPT chuyên Hoàng Văn Thụ gồm học sinh các lớp chuyênVăn, Địa, Anh, Pháp, Nga, Trung, Cận chuyên xã hội ở cả ba khối lớp 10,11,12 (khoảnghơn 600 học sinh) và quan trọng nhất là đối tượng học sinh giỏi môn Ngữ văn Với một

số lượng học sinh khá lớn, chúng tôi vừa có môi trường, vừa có điều kiện rèn luyện kĩ

năng làm kiểu bài kiểu bài kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học trên

diện rộng Ngoài ra trường THPT chuyên Hoàng Văn Thụ trong một năm tham gia vàorất nhiều kì thi như: HSG cấp Tỉnh, HSG Quốc Gia, Đại học và cao đẳng, Trại Hè HùngVương, Duyên Hải đồng bằng Bắc Bộ; các đề tài bồi dưỡng cho học sinh người dân tộcThiểu số đều có sự xuất hiện với tần xuất lớn kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tácphẩm văn học Những cuộc thi này vừa là điều kiện để giáo viên và học sinh được traođổi, cọ sát về cách làm đề, ra đề đồng thời cũng đánh giá được kết quả, chất lượng của

đề tài Đặc biệt, hoạt động thi thử đại học dành cho khối 12 định kì 3 lần trong năm họcchính là điều kiện thuận lợi để chúng tôi kiểm chứng, điều chỉnh những nghiên cứu củamình

- Về điều kiện cơ sở vật chất: Trường có cơ sở vật chất tương đối đầy đủ, hiện đại đápứng được yêu cầu giảng dạy và học tập của giáo viên và học sinh Hàng năm luôn đượccác cấp các ngành quan tâm, tạo điều kiện để nâng cấp và bổ sung các trang thiết bị hiệnđại như máy chiếu, laptop, phòng học chuyên dụng để học ngoại ngữ, phòng thínghiệm…

- Về phía phụ huynh học sinh: do là trung tâm đào tạo, bồi dưỡng nhân tài, là nơi tậptrung học sinh- là con em các dân tộc của tỉnh nhà nên nhà trường luôn nhận được sựquan tâm, đồng thuận từ phía phụ huynh học sinh Thường xuyên có sự phối hợp giáodục từ các phía : gia đình- nhà trường- xã hội.

Những điều kiện thuận lợi cơ bản trên đây là những nhân tố hết sức quan trọng đểviệc giảng dạy và học tập bộ môn Ngữ văn tại trường THPT chuyên Hoàng Văn Thụ đạtkết quả cao

Bên cạnh những thuận lợi kể trên, việc nâng cao kĩ năng làm làm kiểu bài kiểu bài

nghị luận văn học dạng đề trích dẫn nhận định vẫn gặp phải một số khó khăn nhất định:

- Do xu hướng hiện nay về việc lựa chọn ngành nghề: các trường kinh tế, kĩ thuật,tài chính thường có sức hút mạnh mẽ nên tâm lí chung của một số phụ huynh và họcsinh là coi trọng các môn Tự nhiên như Toán, Lí, Hóa mà coi nhẹ các môn xã hội nhưVăn, Sử, Địa

- Thực tế đội ngũ giáo viên bộ môn Ngữ văn còn ít so với số lượng khối, lớptrong trường, mỗi giáo viên vẫn phải đảm nhiệm số tiết tương đối lớn bởi vậy thời giandành để nghiên cứu khoa học còn hạn hẹp Hơn nữa giáo viên trẻ chiếm trên ½ số lượnggiáo viên bộ môn, mặc dù có kiến thức và nhiệt huyết cũng như sự nhạy bén với khoahọc, công nghệ nhưng còn thiếu kinh nghiệm thực tế

- Với việc phân chia thành các lớp chuyên để học chuyên sâu vào từng bộ mônhoặc khối thi nên vẫn còn tình trạng một số học sinh các lớp không chuyên và xa chuyênvới bộ môn Văn ít quan tâm, ít có thời gian đầu tư cho môn học Và đây là một dạng đềkhó, những học sinh có lực học Trung bình thường cảm thấy khó khăn khi giải quyếtdạng đề này

- Mặc dù có sự trang bị, nâng cấp thường xuyên song các trang thiết bị đặc biệt làcác trang thiết bị hiện đại vẫn chưa đủ để đáp ứng thực tế học tập và giảng dạy

Chương 2: Các giải pháp, biện pháp thực hiện.

2.1 Nâng cao nhận thức cho giáo viên và học sinh về tầm quan trọng của kiểu bài Nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học.

Khi kiểu bài nghị luận xã hội trở thành một phần không thể thiếu trong các đềkiểm tra đánh giá môn Ngữ văn, thì phần lớn giáo viên và học sinh chỉ quan tâm đến haidạng đề cơ bản, xuất hiện nhiều đó là nghị luận về tư tưởng đạo lí hoặc một hiện tượngđời sống Nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học cũng đã được đưa vào chươngtrình, song do mới chỉ xuất hiện trong đề thi học sinh giỏi nên các lớp học chương trình

tự nhiên thường bỏ qua Tư tưởng không coi trọng dạng đề này chính là một trongnhững nguyên nhân khiến cho kết quả làm bài thi tốt nghiệp THPT năm 2014 của họcsinh tỉnh Hòa Bình chưa được tốt Ý thức rõ tầm quan trọng của kiểu bài này trong kiểmtra đánh giáBan giám hiệu, Tổ chuyên môn trường THPT chuyên Hoàng Văn Thụ đãkhông ngừng nâng cao nhận thức cho giáo viên và học sinh về tầm quan trọng của kiểubài này qua rất nhiều hình thức:

-Tổ chuyên môn chỉ đạo việc viết phân phối chương trình buổi chiều và nâng caocho các lớp Văn, Địa và khối chuyên ngữ, cận chuyên xã hội bắt buộc phải có tối thiểu3/32 buổi rèn kĩ năng làm kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học ở khốilớp 10 và 11, riêng khối 12 kiểu bài này được rèn thường xuyên, liên tục khi bước vàoquá trình ôn luyện, chữa đề

- Tổ chuyên môn tổ chức trao đổi kinh nghiệm giữa các giáo viên dạy môn Ngữvăn để phổ biến, trao đổi kinh nghiệm hay trong việc rèn luyện kĩ năng làm kiểu bài luận

xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

-Tổ chuyên môn yêu cầu xây dựng ngân hàng đề và đáp án trong đó có một sốlượng lớn các đề về kiểu bài luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

- Giáo viên nâng cao ý thức về tầm quan trọng của dạng đề nghị luận nghị luậnvăn học dạng trích dẫn nhận định trước hết và thiết thực bằng việc khảo sát tần suất xuấthiện của dạng đề này trong đề thi tốt nghiệp, thi học sinh giỏi khu vực và quốc gia.

- Giáo viên còn nâng cao ý thức cho học sinh bằng việc ra những đề kiểm tra sử

dụng kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học để kiểm tra, đánh giá trình

độ của học sinh

Khi cả giáo viên và học sinh đều ý thức rõ tầm quan trọng của kiểu bài nghị luận

xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học hoạt động dạy và học văn nghị luận xã hội sẽ ngàycàng hiệu quả hơn

2.2 Rèn kĩ năng làm kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học qua việc rèn kĩ năng Đọc- hiểu văn bản văn học.

Như đã trình bày ở trên, nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn họcthường có hai dạng cơ bản: nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm đã học hoặcnghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm ngoài chương trình Cả hai dạng nàyđều đòi hỏi kĩ năng đọc – hiểu văn bản ở người học Có kĩ năng đọc hiểu văn bản tốt,học sinh sẽ đủ năng lực cảm thụ tác phẩm, hiểu thấu bức thông điệp được nhà văn, nhàthơ gửi gắm, từ đó có đủ năng lực để nghị luận về những vấn đề xã hội đặt ra

Để rèn kĩ năng đọc hiểu văn bản cho học sinh, giáo viên cần chú trọng đến rènluyện các phương pháp đọc hiểu văn bản Trong chương trình sách giáo khoa THPT, bàiđọc hiểu văn bản văn học được đưa vào giảng dạy ngay từ lớp 10 Tuy nhiên, do hạn chế

về thời lượng giảng dạy (2 tiết) nên nội dung bài học này thường không được khắc sâutrong nhận thức người học Vì không nắm chắc các phương pháp đọc hiểu nên học sinhgặp nhiều lúng túng khi phải tự mình cảm thụ tác phẩm Bởi thế, muốn nâng cao nănglực làm văn nghị luận xã hội cho học sinh cần trang bị đầy đủ lí thuyết đọc hiểu, tăngkhả năng vận dụng cho học sinh qua việc lồng ghép vào các bài đọc hiểu văn học Biếnmỗi giờ học đọc – hiểu văn bản thành thời gian rèn luyện kĩ năng đọc – hiểu cho họcsinh, hướng dẫn học sinh tự mình lĩnh hội tri thức chính là thách thức đối với người giáoviên dạy văn Thông qua những câu hỏi gợi mở, giáo viên hướng dẫn học sinh tự mình

chiếm lĩnh nội dung, nghệ thuật của tác phẩm Từ những bài đọc – hiểu trong chươngtrình được thầy cô hướng dẫn, các phương pháp đọc – hiểu sẽ dần dần vào tư duy củahọc sinh, để khi bắt gặp một văn bản hoàn toàn mới, học sinh có thể chủ động tự mìnhkhám phá.

Ngoài việc chú trọng dạy kĩ lí thuyết về các phương pháp đọc hiểu văn bản, rèn kĩnăng đọc hiểu qua các bài học cụ thể, giáo viên cần lồng ghép vào các bài đọc hiểu vănbản những kiến thức xã hội có liên quan đến nội dung bài học Mỗi tác phẩm văn họcđều ẩn chứa những bức thông điệp đầy ý nghĩa mà chủ thể sáng tạo gửi gắm Những bứcthông điệp ấy không đi ra ngoài những vấn đề nổi bật trong đời sống xã hội, con người

Dù là tác phẩm văn học dân gian hay văn học viết, mỗi văn bản đều góp phần mở mangtri thức, góp phần hình thành nhân cách cho người học Trong mỗi bài đọc – hiểu ở lớpgiáo viên cần giúp học sinh nhận diện, khắc sâu những vấn đề nghị luận xã hội có liênquan Chẳng hạn, khi dạy truyền thuyết Truyện An Dương Vương và Mị Châu Thủy,sau khi hướng dẫn học sinh khám phá hình tượng các nhân vật, giáo viên cần đặt ra

những câu hỏi khuyến khích tư duy nghị luận của học sinh Từ sai lầm của vua An Dương Vương em rút ra được bài học gì trong việc bảo vệ và phát triển đất nước? Từ bi kịch của Mị Châu em rút ra bài học gì về mối quan hệ cá nhân và dân tộc? Hoặc sau khi hướng dẫn đọc hiểu xong bài Tiến sĩ giấy, giáo viên có thể đặt ra vấn đề cái danh cái thực trong đời sống hôm nay?Trong quá trình đọc hiểu bài ”Chiếc thuyền ngoài xa” giáo

viên cần liên hệ đến thân phận của người phụ nữ trong xã hội hiện tại, đặc biệt là nhấnmạnh đến nạn bạo hành gia đình

2.3 Rèn kĩ năng làm kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

2.3.1 Rèn kĩ năng chung cho kiểu bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

* Trước hết cần nắm được đặc điểm và cấu trúc của dạng đề:

Đặc điểm của dạng đề này đó là yêu cầu từ một tác phẩm văn học rút ra vấn đề xãhội và nghị luận về vấn đề đó Tác phẩm văn học chỉ là cái cớ, là tiền đề, là điểm xuấtphát để rút ra vấn đề xã hội cần bàn luận Không đi sâu phân tích tác phẩm văn học đó

mà nội dung nghị luận chủ yếu của bài làm là vấn đề xã hội được rút ra từ tác phẩm vănhọc.

* Cấu trúc của dạng đề này thường được ra dưới hai hình thức sau:

- Dạng 1: Từ một tác phẩm đã học, đề yêu cầu người viết bàn luận một ý nghĩa xã

hội nào đó Ví dụ: Từ bài thơ “Việt Bắc” của Tố Hữu, anh (chị) hãy viết một bài vănnghị luận bàn về bài học: Sống cần có nghĩa, có tình, thủy chung trọn vẹn

Ví dụ: Từ bài thơ “Đò Lèn” của Nguyễn Duy, nhớ và nghĩ về những kỉ niệm tuổithơ

- Dạng 2: Từ một tác phẩm văn học chưa được học (có thể là một bài thơ, một

đoạn thơ hay một câu chuyện nhỏ) từ đó yêu cầu người viết bàn luận về ý nghĩa xã hộiđặt ra trong đó

Ví dụ: Trong bài “Một khúc ca xuân”, Tố Hữu viết:

Nếu là con chim chiếc lá Thì con chim phải hót, chiếc lá phải xanh

Lẽ nào vay mà không có trả Sống là cho đâu chỉ nhận riêng mình.

Từ đoạn thơ trên, anh (chị) hãy viết một bài văn nghị luận bàn về cách sốngcủa con người trong xã hội

Ví dụ: Trình bày suy nghĩ của anh (chị) về câu chuyện sau:

Một cô gái đến tìm một nhà sư, cô hỏi:

- Thưa thầy, con muốn buông một vài thứ mà không thể, con mệt mỏi quá.Nhà sư đưa cho cô gái 1 cốc nước và bảo cô cầm, đoạn ông liên tục rótnước sôi nóng vào cốc, nước chảy tràn ra cả tay, làm cô bị phỏng, cô buông taylàm vỡ cốc

Lúc này nhà sư từ tốn nói:

- Đau rồi tự khắc sẽ buông!

* Cần nắm chắc yêu cần cần đạt của dạng đề nghị luận xã hội đặt ra trongtác phẩm văn học

Do đây là kiểu bài nghị luận xã hội nên yêu cầu cần đạt là phải đề xuấtđược ý kiến để bàn luận về vấn đề xã hội được rút ra từ trong tác phẩm vănhọc.Vấn đề xã hội đó có khi được nêu lên trong đề bài, có khi lại do người viếtphải tự suy nghĩ để rút ra vấn đề xã hội ẩn chứa trong tác phẩm Bởi thế, để đạtđược yêu cầu chủ yếu trên đây thì vấn đề xã hội được rút ra để bàn luận phải đúngvới nội dung tư tưởng tác phẩm Nếu vấn đề xã hội được rút ra mà không đúngvới tác phẩm văn học thì nội dung bàn luận không có giá trị gì Với dạng đề này,người viết cần vừa biết nghị luận vừa có năng lực cảm thụ trước một tác phẩmvăn học Những yêu cầu cụ thể về nội dung và cách viết của dạng đề này có thể cụthể hóa như sau:

- Nội dung: Cần rút ra đúng vấn đề nghị luận đặt ra từ yêu cầu đề bài;Tiến hành bàn luận về vấn đề xã hội đó trong con mắt nhìn của conngười hôm nay; Có thể mở rộng ý nghĩa của vấn đề, bày tỏ thái độ, nêugiải pháp, rút ra bài học

- Về cách viết: Chọn lập luận phù hợp; Bố cục rõ ràng, lập luận chặt chẽ,diễn đạt chuẩn xác, mạch lạc,…; Có thể kết hợp các thao tác nghị luậnnhư so sánh vấn đề đặt ra trong tác phẩm với vấn đề xã hội đó trong conmắt của con người hôm nay

- Về tư liệu: Chủ yếu sử dụng lí lẽ và dẫn chứng từ cuộc sống xã hội; Cầnbiết chọn lọc các dẫn chứng tiêu biểu, toàn diện, tránh nói quá nhiều vềtác phẩm văn học, tránh sa đà, đi sâu phân tích tác phẩm không cầnthiết, không phục vụ cho nội dung cần nghị luận

* Mô hình ý khái quát của dạng bài nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm vănhọc

Vì là một bài nghị luận nên bố cục một bài văn nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học cũng có 3 phần: mở bài, thân bài và kết bài Dàn ý khái quát của kiểu bài này như sau:

* MỎ BÀI:

-Dẫn dắt vấn đề

- Nêu vấn đề nghị luận

*THÂN BÀI:

1 Giới thiệu và phân tích khái quát tác phẩm

- Giới thiệu tác phẩm khái quát (tác giả, hoàn cảnh ra đời, vị trí, ý nghĩa,…)

- Phân tích khái quát tác phẩm

 Rút ra vấn đề xã hội cần nghị luận

2 Nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm : Tùy thuộc vào vấn đề

nghị luận là tư tưởng đạo lí hay hiện tượng xã hội mà triển khai ý.(Nếu là vấn

đề tư tưởng đạo lí nên triển khai ý theo hướng: Giải thích – Phân tích, chứngminh, bình luận; Nếu là hiện tượng đời sống nên triển khai theo hướng: Thựctrạng – Nguyên nhân- Hậu quả- Giải pháp)

*KẾT BÀI: Chốt lại vấn đề

Lưu ý: Phần thân bài bao giờ cũng phải trải qua hai bước cơ bản nêu trên Ở phầngiới thiệu và phân tích khái quát tác phẩm cần nhớ tuyệt đối không được kể lể lan man,phân tích quá sâu nội dung, nghệ thuật của văn bản Trọng tâm đề bài là nghị luận vềvẫn đề xã hội được rút ra, do đó khi phân tích chỉ nên dừng ở việc khám phá nội dung tưtưởng của tác phẩm Nếu phân tích quá sâu, bình quá kĩ về nội dung, nghệ thuật của vănbản bài viết sẽ bị lạc đề sang nghị luận văn học

2.3.2 Rèn kĩ năng cho từng dạng đề nghị luận xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học.

a Đề nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra từ tác phẩm văn học đã học

Tác phẩm đã học là những văn bản trong chương trình sách giáo khoa, học sinh đãđược thầy cô hướng dẫn đọc hiểu Các lớp giá trị nội dung tư tưởng và nghệ thuật củanhững văn bản này đã được hình thành đầy đủ, rõ ràng, khoa học qua các giờ đọc hiểu ởlớp Bởi vậy, khi giải quyết dạng đề này người viết cần thể hiện sự chủ động, nắm vữngcác vấn đề liên quan đến tác phẩm qua cách tóm lược, phân tích, giới thiệu khái quát vềvăn bản, từ đó nêu bật vấn đề xã hội cần nghị luận Những thông tin học sinh đưa ra