Rèn luyện kĩ năng nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

Theochúng tôi, dạng đề nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn họ là mộtcách giúp học sinh củng cố sâu sắc hơn phần đọc văn trong chương trình và giántiếp rèn kĩ năng đọc hi

HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN KHU VỰC DUYÊN HẢI- ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ

HỘI THẢO KHOA HỌC LẦN THỨ VIII

Chuyên đề:

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG NGHỊ LUẬN VỀ VẤN ĐỀ XÃ HỘI ĐẶT

RA TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC

A.MỞ ĐẦU

I Lí do chọn đề tài

1 Ý nghĩa lí luận:

1.1 Văn học là một môn học khá đặc biệt trong nhà trường vì có tính chất

hai mặt: vừa là môn nghệ thuật, vừa là môn học Học sinh học văn để trau dồi vốnsống, tư duy, bồi dưỡng cách cảm thụ thẩm mĩ, mặt khác cũng là để có các kĩ năngliên quan đến ngôn ngữ và diễn đạt, cụ thể nhất là kĩ năng tiếp nhận và tạo lập vănbản Hiện nay, cả kĩ năng đọc và viết văn bản đều được coi trọng ngang nhau vớimục đích thực dụng nhất là ngay cả các em học sinh sau này không theo ngành vănchương cũng có khả năng đọc, viết tốt trong lĩnh vực công việc và nghề nghiệp củamình Với mục đích thiết thực đó, việc dạy-học phân môn làm văn trong nhàtrường càng được đề cao Mà nhiệm vụ chính của phân môn làm văn là giúp họcsinh hình thành kĩ năng cần thiết để tạo lập được nhiều kiểu văn bản Vì thế, chúngtôi nghĩ đề tài “Rèn luyện kĩ năng nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩmvăn học” có thể là một đóng góp trong việc hình thành phương pháp, kĩ năng viếtvăn bản nghị luận cho học sinh

1.2 Sách giáo khoa Ngữ văn THPT hiện nay được thiết kế tích hợp ba phân

môn: Đọc văn, Làm văn và Tiếng Việt Ưu điểm của sự tích hợp này là học sinh cóthể kết nối bài học của từng phân môn: học ngữ để áp dụng vào đọc văn, viết văn,đọc văn và ngược lại viết văn đề soi vào ngữ, vào các văn bản văn học Theochúng tôi, dạng đề nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn họ là mộtcách giúp học sinh củng cố sâu sắc hơn phần đọc văn trong chương trình và giántiếp rèn kĩ năng đọc hiểu văn bản (cả văn bản mới) cho các em Đặc biệt, viết vềmột vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học, các em còn rèn cách đọc sâu,nghiềm ngẫm và sáng tạo, phát huy được ý kiến riêng của bản thân về tác phẩm và

có cơ hội để tiếp cận với những văn bản mới, kích thích khả năng cảm thụ văn học

2 Ý nghĩa thực tiễn:

2.1 Hiện nay, trong phân môn làm văn, nghị luận xã hội là dạng bài đang

được coi trọng Cấu trúc của các đề thi văn quốc gia (cả THPT quốc gia lẫn họcsinh giỏi văn quốc gia) đều xuất hiện dạng bài này Một tạp chí thân thiết với giáo

viên và học sinh văn trên toàn quốc là Văn học và tuổi trẻ cũng bám sát dạng bài

trên và đã cho in 2 tập “Tuyển tập đề bài và bài văn nghị luận xã hội”… Học sinhđang có nhu cầu rất lớn được rèn luyện, củng cố kĩ năng làm văn nghị luận xã hội.Bản thân giáo viên dạy văn cấp THPT ngoài việc tự học, tự thiết kế bài giảng,cũng rất cần nguồn tư liệu tham khảo về dạng bài này khi mà nguồn sách thamkhảo đang rất mông mênh, “vang thau lẫn lộn”… Vì thế, chúng tôi mong muốnchuyên đề này có thể còn góp một tài liệu tham khảo về văn nghị luận xã hội chogiáo viên và học sinh.

2.2 Sau mỗi kì thi văn cấp quốc gia, báo chí, dư luận đều quan tâm đặc biệt

đến câu nghị luận xã hội trong đề thi Vì bản thân nghị luận xã hội là một dạng đềvăn mở (nếu xét mở theo nghĩa không thể có một đáp án chung tối ưu, người viết

có thể tự do và độc lập nêu lên suy nghĩ, quan điểm và thể hiện sự diễn đạt củamình…) nên nó là cái phần hấp dẫn, phóng khoáng nhất trong cấu trúc đề thi Bởithế, bên cạnh những đề bài đơn giản, truyền thống để hình thành kĩ năng cơ bản vềkiểu bài, việc ra đề hay, đề mới để học sinh (đặc biệt là học sinh giỏi) rèn luyệnluôn là thách thức với giáo viên Theo chúng tôi, dạng bài nghị luận về vấn đề xãhội đặt ra trong một tác phẩm văn học có thể coi là một “lối thoát” Với sự phongphú của các tác phẩm trong và ngoài sách giáo khoa, với sự đa nghĩa của văn bảnvăn học và sự vận động không ngừng của văn bản trong sự tiếp nhận của ngườiđọc, chúng tôi nghĩ, dạng bài này sẽ luôn mới mẻ, hấp dẫn, kích thích học sinh Vìthế, chuyên đề này còn có mục đích nữa là giúp giáo viên và học sinh tạo ra những

đề bài và bài làm văn thực sự mới mẻ, sáng tạo

II Cấu trúc chuyên đề:

Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung của chuyên đề bao gồm các mục:

I Khái quát chung về văn nghị luận xã hội và dạng bài “Nghị luận về vấn đề

xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học”.

II Các kiểu đề bài “Nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học” và gợi ý về phương pháp làm bài.

III Một số đề bài luyện tập.

B.NỘI DUNG

I Khái quát chung về văn nghị luận xã hội và dạng bài “Nghị luận về vấn đề

xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học”

1.Văn nghị luận xã hội

1.1 Khái niệm và đặc trưng của văn nghị luận

“Nghị luận” theo cách giải thích của Từ điển Tiếng Việt hiện hành là bàn bạc một vấn đề nào đó cho rõ phải trái, đúng sai Từ đó, văn nghị luận có thể hiểu

là bài văn dùng phán đoán, lí lẽ, dẫn chứng, lập luận để đánh giá, bàn luận về vấn

đề nào đó một cách thuyết phục

Đặc trưng cơ bản của văn nghị luận có thể nói ngắn gọn: là văn nói lí, nói lẽ.

Đây là loại văn bản thiên về trình bày các ý kiến lí lẽ, tác động mạnh vào lí trí, trítuệ của người đọc Phương thức biểu đạt chủ yếu của bài văn là nghị luận: ngườiviết chỉ nhằm bàn bạc, đánh giá một luận đề chứ không nhằm phản ánh hiện thựchay xây dựng hình tượng… Vì thế, việc viết văn bản nghị luận giúp học sinh hìnhthành tư duy lí luận và kĩ năng lập luận chặt chẽ, giàu sức thuyết phục

1.2 Khái niệm và vai trò của văn nghị luận xã hội trong nhà trường

Có nhiều tiêu chí để phân loại văn nghị luận Cách phổ biến hiện nay là chia

theo đề tài (đối tượng) gồm: nghị luận xã hội và nghị luận văn học

Nghị luận văn học là bài văn nghị luận bàn về các vấn đề văn chương nghệ thuật Còn nghị luận xã hội là bài văn bàn về các vấn đề xã hội, tức là các vấn đề thuộc mọi quan hệ và hoạt động của con người trên tất cả các các bình diện của

xã hội như: chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục, đạo đức, môi trường… Tuy

nhiên, nghị luận xã hội trong nhà thường hiện nay chủ yếu hướng vào đề tài đạođức-nhân sinh, những vấn đề giúp học sinh hình thành quan niệm sống, thái độsống, lối sống đúng đắn để từ đó tự hoàn thiện nhân cách của bản thân và xác lậpđược mối quan hệ tốt đẹp với xung quanh

Nghị luận xã hội là một dạng bài văn khá quan trọng trong nhà trường vìkhông phải học sinh nào rồi cũng sẽ theo con đường văn chương nhưng ai cũngphải đối diện với những vấn đề xã hội Trong nhiều công việc, nhiều trường hợp, tavẫn phải giải thích, chứng minh, phải thể hiện thái độ, tư tưởng trước một vấn đề

nào đấy và phải thuyết phục một đối tượng nào đó theo lẽ phải của mình Vì thế,với tác dụng rèn luyện tư duy logic, kĩ năng lập luận chặt chẽ, nghị luận xã hội làmột dạng bài mà học sinh nào cũng cần biết viết để thỏa mãn được những yêu cầucủa công việc và cuộc sống đặt ra sau này.

1.3.Yêu cầu của bài văn nghị luận xã hội trong nhà trường

Một câu hỏi cần đặt ra trước khi nêu lên yêu cầu đó là: nhìn đại thể, bài vănnghị luận xã hội của học sinh đang ở mức độ chất lượng như thế nào? Chúng tôinghĩ rằng, từ góc độ đại trà, bài viết của học sinh vẫn là một bài tập làm văn- tức làtập viết theo một yêu cầu, một quy cách, khuôn hình nào đó về bố cục, cấu trúc,diễn đạt… Thêm nữa, không phải học sinh nào cũng có năng lực ngôn ngữ, khảnăng tư duy lí luận tốt nên bài viết của các em khó có thể trở thành một tác phẩmvăn học (nếu hiểu văn học theo nghĩa rộng) Tuy nhiên, trường hợp đặc biệt, các

em học sinh khá, giỏi khi gặp những đề bài khơi gợi hứng thú, chọn lựa nhữnghình thức sáng tạo để nghị luận: bức thư, trang nhật kí… thì hoàn toàn có thể coi

đó là một tác phẩm văn học nhỏ Để đạt được mục đích là bàn bạc thuyết phục, mỗi học sinh sẽ có cách viết khác nhau song cũng cần đặt ra một vài yêu cầu cần

đảm bảo với bài văn nghị luận xã hội đúng:

- Trước tiên, bài viết phải đảm bảo màu sắc của văn nghị luận như: có hệ

thống luận điểm, lí lẽ và cách lập luận thuyết phục, dẫn chứng xác đáng, vận dụngđúng và linh hoạt các thao tác nghị luận, thể hiện rõ thái độ, cách đánh giá củangười viết về vấn đề

-Sau đó, bài văn phải đảm bảo màu sắc xã hội như: thể hiện được hiểu biết

xã hội, lấy được những dẫn chứng thực tế, liên hệ với thực tế và bản thân…, từ ngữphải có tính xã hội, tính học thuật cao…

- Cuối cùng, bài viết phải đảm bảo được cách trình bày khoa học của một bàivăn nói chung với bố cục 3 phần: mở, thân, kết (ngay cả những bài viết sử dụnghình thức trình bày sáng tạo như nhật kí, bức thư…)

1.4.Các dạng bài văn nghị luận xã hội:

Hiện nay nghị luận xã hội được chia thành 3 dạng nhỏ sau:

-Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí là bài văn bàn về một vấn đề thuộc lĩnhvực tư tưởng, đạo đức, quan điểm nhân sinh Các tư tưởng, đạo lí đó thường cótính khái quát, tính quy luật cao.

-Nghị luận về một hiện tượng xã hội là kiểu bài văn bàn về một sự việc, hiệntượng có thật trong đời sống xã hội, có vấn đề đáng suy nghĩ

-Nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học là bàn về mộthiện tượng xã hội hoặc một tư tưởng, đạo lí có ý nghĩa, đáng suy ngẫm được gợi

mở từ một tác phẩm văn học

2 Dạng bài nghị luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học

2.1 Thế nào là vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học?

Tác phẩm văn học là sản phẩm nghệ thuật bằng ngôn từ “thể hiện nhữngkhái quát bằng hình tượng về cuộc sống con người và biểu hiện tâm tư, tình cảm,thái độ của chủ thể trước thực tại” (Theo “Từ điển thuật ngữ văn học- Lê Bá Hán,Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên) Nó luôn là một chỉnh thể thẩm mĩđược cấu thành từ nhiều yếu tố trong sự thống nhất giữa nội dung và hình thức

Qua định nghĩa đó, có thể thấy, tác phẩm văn học là một sự mã hóa những

ấn tượng, nhận thức, tình cảm, tâm trạng của nhà văn về thế giới hiện thực kháchquan Đó là nơi nhà văn kí thác, gửi gắm, khẳng định những quan điểm nhân sinh,

lí tưởng thẩm mĩ của mình Khi nhà văn phản ánh, tái hiện hiện thực (mà điều cốtlõi là thể hiện những khám phá về con người) dựa trên những quan niệm nhân sinh,khả năng hình dung, tưởng tượng về thực tại thì đồng thời anh ta cũng bày tỏ thái

độ, tình cảm, tư tưởng, đưa ra những đánh giá đạo đức và thẩm mĩ nhất định về cái

mà mình phản ánh Vì thế, tác phẩm văn học nào cũng có mối liên hệ với hiện thựcđời sống và chứa đựng những quan niệm, tư tưởng sâu sắc về con người, cuộc đời

Như vậy, có hai cơ sở để nhận thấy vấn đề xã hội trong một tác phẩm văn

học: Một là, hiện thực khách quan được phản ánh trong tác phẩm luôn chứa đựng những vấn đề bản chất nhất hoặc những hiện tượng phổ quát của đời sống xã hội.

Các vấn đề xã hội luôn hòa tan và tiềm ẩn trong hình tượng văn học, trong thế giới

nghệ thuật của tác phẩm Hai là, sau thế giới hình tượng, ta luôn nhận được những thông điệp nhất định ở tầng hàm nghĩa của văn bản chính là những tư tưởng, quan niệm nhân sinh của nhà văn Vì thế, bàn về một tác phẩm văn học, không thể

tránh các vấn đề xã hội dù bản chất nghệ thuật của văn học là sự hư cấu, tưởngtượng

Nhưng tác phẩm văn học không bao giờ là sự mã hóa có tính cố định, bấtbiến Sáng tạo tác phẩm là tác giả, song làm nên sự sống thực sự cho tác phẩm lại

là người đọc Trong sự tiếp nhận của người đọc, tác phẩm văn học là một quá trìnhvận động, biến đổi bởi sự cảm thụ của người đọc về tác phẩm là khác nhau ở mỗithời kì, giai đoạn lịch sử… Người đọc không hoàn toàn “thụ nghĩa” mà còn tham

gia tạo nghĩa cho tác phẩm bằng những tưởng tượng, suy tư, liên hệ của mình… Vì thế, ngoài những vấn đề xã hội được nhà văn “đặt ra” trong tác phẩm, người đọc còn có thể tự đặt ra hoặc liên hệ đến các vấn đề xã hội gần gũi khi tiếp nhận tác phẩm Hai chữ “đặt ra” không nên hiểu chỉ là sự “đặt để” của nhà văn mà còn là

những “đặt để” hoặc liên hệ của chính người đọc khi tiếp nhận tác phẩm Tuynhiên, vì tác phẩm văn học vẫn có tính xác định nên sự cảm thụ của ngươi đọc luônphải phù hợp, hài hòa với tác phẩm, tránh áp đặt, khiên cưỡng

Như vậy, từ góc độ lí luận văn học, ta thấy rằng mọi tác phẩm văn học đều

có thể trở trở thành nguồn đề tài cho văn nghị luận xã hội Tác phẩm văn học nàocũng là cũng chứa đựng ít nhiều những vấn đề xã hội, quan trọng là vấn đề xã hội

đó phải đáng suy ngẫm, có tính thời sự, tính giáo dục và phù hợp với tâm lý lứatuổi học đường

Từ cơ sở trên, chúng tôi hiểu “vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học”như sau:

-Một tư tưởng, quan niệm nhân sinh, một hiện tượng xã hội mà nhà văn đặt

ra, gửi gắm trong tác phẩm

-Một tư tưởng, quan niệm nhân sinh, hiện tượng xã hội mà người đọc đượcgợi mở hoặc có thể liên hệ khi tiếp nhận ý nghĩa của tác phẩm

2.2 Mục đích và yêu cầu của dạng bài

Về mục đích, dạng bài này giúp học sinh:

-Tích hợp đọc-văn và làm văn, rèn cả kĩ năng đọc-hiểu văn bản văn học và

kĩ năng viết nghị luận xã hội

- Hiểu sâu hơn tác phẩm văn học và liên hệ được với bản thân, với hoàncảnh thực tế.

- Hình thành những quan niệm thẩm mĩ và nhân sinh tích cực

Về yêu cầu, chúng tôi tạm thời đặt ra một số yêu cầu sau:

-Yêu cầu về nội dung: xác định đúng vấn đề cần bàn từ tác phẩm văn học,

bày tỏ rõ ràng thái độ, cách đánh giá vấn đề trong bài viết, có những liên hệ xácđáng và sâu sắc

-Yêu cầu về kĩ năng:

+Có kĩ năng phân tích, cảm thụ văn bản/tác phẩm văn học và kĩ năng nghịluận cơ bản Tuy nhiên, đây không phải dạng bài nghị luận văn học nên học sinhkhông được sa đà vào phân tích, cảm thụ tác phẩm mà phải hiểu đó chỉ là một thaotác để xác định chính xác vấn đề nghị luận

+ Diễn đạt lưu loát, biểu cảm, không sai ngữ pháp, chính tả

2.3 Phương pháp chung triển khai vấn đề

Văn chương không chấp nhận công thức chung nhưng bài làm văn của họcsinh luôn cần có sự định hướng về các thao tác triển khai vấn đề Vì thế, chúng tôixin được đưa ra cách thức chung triển khai vấn đề của dạng bài này như sau:

Bước 1: Phân tích (có kèm tóm tắt nếu cần) đoạn trích hoặc tác phẩm văn

Bước 2: Bàn luận vấn đề

Theo chúng tôi, với dạng bài này, đề bài thường yêu cầu nêu suy nghĩ cónghĩa là sự bàn luận sẽ sử dụng thao tác nghị luận hỗn hợp, trong đó, thao tác cơ

bản là phân tích, lí giải và bình luận, đánh giá… để người viết có thể làm sáng tỏvấn đề một cách thuyết phục.

-Nếu vấn đề xã hội là tư tưởng, đạo lí, học sinh tiến hành các thao tác sau:

+Giải thích khái niệm gắn với vấn đề (nếu cần)

+Phân tích, chứng minh biểu hiện của vấn đề (nếu cần)

+Lí giải cơ sở của tư tưởng, đạo lí cần bàn (với câu hỏi “Tại sao nói như vậy?”)+Đánh giá tính đúng-sai, tích cực-tiêu cực và tác dụng, ý nghĩa của tư tưởng, đạo lívới con người, với xã hội (với câu hỏi: tư tưởng, quan niệm ấy có đúng đắn, sâusắc không?, có ý nghĩa gì với tâm hồn, nhân cách con người, với xã hội…?)

+Mở rộng, liên hệ (đây cũng là một khâu của thao tác bình luận): xem xét tưtưởng, đạo lí đó ở những phương diện, góc độ khác nhau (cần bổ sung gì? có mặtnào chưa được? có thể đối chiếu với vấn đề tương đồng hoặc tương phản nào? cóthể liên hệ với thực tế nào hiện nay? )

+Cuối cùng là rút ra bài học nhận thức và hành động cho bản thân (ta có được nhậnthức sâu sắc nào? Bản thân cần phải có những hành động thiết thực, cụ thể ra sao?)

-Nếu vấn đề là hiện tượng đời sống, học sinh tiến hành các thao tác sau:

+ Giải thích khái niệm gắn với vấn đề (nếu cần)

+ Phân tích thực trạng và biểu hiện của hiện tượng

+Phân tích nguyên nhân của hiện tượng

+Đánh giá ảnh hưởng của hiện tượng với cá nhân, xã hội (nếu hiện tượng tiêu cựcthì nêu hậu quả, nếu hiện tượng tích cực thì nêu vai trò, tác dụng)

+Mở rộng bằng cách nêu giải pháp cho hiện tượng

+Rút ra bài học nhận thức và hành động cho bản thân

Lưu ý với một số kiểu đề bài đặc biệt có sự giao thoa giữa tư tưởng, đạo lí

và hiện tượng đời sống thì sự bàn luận phải kết hợp linh hoạt cả hai cách triển khaitrên

II Các kiểu đề bài nghị luận về vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học và gợi ý

về phương pháp làm bài

1.Tiêu chí phân loại:

Chúng tôi đặt ra hai tiêu chí sau đề phân loại các kiểu đề bài của dạng bàinày:

-Thứ nhất, dựa vào nguồn gốc, phạm vi của vấn đề xã hội cần bàn, ta có:

+Bàn về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm văn học trong nhà trường.+Bàn về một vấn đề xã hội đặt ra trong một tác phẩm văn học mới (một bàithơ, một câu chuyện ngắn gọn)

-Thứ hai, dựa vào cấu trúc nội dung của tác phẩm văn học, ta có:

+Bàn về ý nghĩa chung của tác phẩm văn học

+Bàn về một ý nghĩa cụ thể của tác phẩm văn học

+Bàn về một ý nghĩa được gợi mở từ tác phẩm văn học

Chúng tôi tạm thời lựa chọn cách phân loại theo tiêu chí thứ hai

2.Phương pháp triển khai vấn đề của từng kiểu đề bài:

2.1 Kiểu đề bài yêu cầu bàn về ý nghĩa chung của tác phẩm văn học

Còn với tác phẩm văn học đã học trong chương trình, đề bài không cần đưa

ra văn bản tác phẩm mà chỉ nêu yêu cầu trình bày suy nghĩ về ý nghĩa của tácphẩm Có thể chọn một đoạn trích trong tác phẩm đề học sinh bàn về ý nghĩa củanó

Ý nghĩa tác phẩm ở đây trước tiên là tất cả những ý nghĩa mang tính xácđịnh mà nhà văn gửi gắm trog văn bản tác phẩm và sau nữa có thể là một ý nghĩanào đấy người đọc cung cấp cho văn bản với cách kiến giải thuyết phục.

Chúng tôi xin đưa ra một số đề văn tham khảo như sau:

“Một bài học sâu sắc với anh chị sau khi đọc bài thơ “Tôi yêu em” của nhà thơNga Pu-skin.”

“Suy nghĩ về những thông điệp mà nhà văn Lưu Quang Vũ gửi đến người đọc quađoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt”

“Anh chị có suy nghĩ gì về ý nghĩa của bài thơ “Tự do” của nhà thơ Pháp P.Ê-luya

“ Suy nghĩ của anh/chị về ý nghĩa của câu chuyện “Hai hạt mầm” (Có văn bản)

“Đọc bài thơ “Dặn con” của Trần Nhuận Minh (Có văn bản) Anh/chị suy nghĩ gì

về ý nghĩa của bài thơ?”

“Anh chị suy nghĩ như thế nào về ý nghĩa được gợi ra từ bài thơ sau:

“Mùa đông đang đến gần

Những bầy chim bắt đầu thấy lạnh

Rủ nhau bay về phương Nam lẩn tránh

Dù suốt mùa hè ca ngợi quê hương

Chỉ có đại bàng vẫn ngồi im

Lặng lẽ nhìn những hàng cây trút lá

Khi quê hương gặp những ngày băng giá

Đại bàng không bỏ bay đi”

(Raxun Gam-za-tốp)

2.1.2 Cách thức triển khai phần thân bài

a) Bước 1: Phân tích văn bản để tìm ra những ý nghĩa xã hội sâu sắc của tác phẩm, từ đó khái quát chính xác vấn đề xã hội cần bàn.

Với tác phẩm mới, nếu là truyện, học sinh nên tóm tắt sơ lược rồi căn cứ vàotình huống, sự việc, các chi tiết hành động, lời nói, tâm trạng… của nhân vật, nếu

là thơ, học sinh cần tìm ra bố cục, mạch luận lí, những hình ảnh, từ ngữ quantrọng… để phát hiện ra ý nghĩa văn bản Điều cần chú ý là một văn bản có thể cóchủ đề chính, phụ, tức là tồn tại nhiều ý nghĩa và mỗi văn bản đều có tính xác địnhnên tránh gán ghép ý nghĩa không phù hợp

b) Bước 2: Bàn luận về vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm (theo cách triển khai ở

phần hướng dẫn chung)

Nếu văn bản đa nghĩa, ví như, học sinh tìm được hai vấn đề tư tưởng, đạo lítrong văn bản thì nên tiến hành bàn song song, lồng ghép hai vấn đề sao cho linhhoạt đúng theo các bước cơ bản của dạng bài mà ta đưa về

Ví dụ, từ đoạn trích “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” (Lưu Quang Vũ), ta có

thể xác định được chủ đề, thông điệp chính của tác phẩm là: con người chỉ hạnhphúc khi được sống là chính mình, sự tồn tại không gắn với bản ngã thực sự sẽ gây

ra những bi kịch tinh thần đau đớn, đồng nghĩa với cái chết Nhưng bên cạnh đó,

có thể có một chủ đề khác liên quan đến quan niệm nghệ thuật về con người củanhà văn, rằng: con người là một bản ngã đầy phức tạp, không thuần nhất, có phầntầm thường, xấu xa, có phần thanh cao, thánh thiện… nên để sống cho ra sống, tacần phải không ngừng đấu tranh với cái tầm thường, dung tục, cái xấu xa trong conngười mình… Học sinh có thể bàn luận song song cả hai chủ đề này theo cáchthức: lí giải cho từng quan điểm, tư tưởng; gộp hai chủ đề vào một vấn đề lớn hơn

là thông điệp về lẽ sống để đánh giá xem tư tưởng của nhà văn có đúng đắn, sâusắc hay không và nó có ý nghĩa gì với tâm hồn, nhân cách của con người? Sự liên

hệ, mở rộng có thể xuất phát từ một hoặc cả hai chủ đề… Nói chung, người viếtcần linh hoạt hơn với các văn bản không đơn nghĩa

Thêm nữa,với văn bản đa nghĩa, ta nên chấp nhận việc học sinh có thể chỉphát hiện và bàn luận một vấn đề hoặc thậm chí có thể đưa ra cách hiểu riêng củamình về ý nghĩa tác phẩm, miễn là sự bàn luận thuyết phục

2.2 Kiểu đề bài yêu cầu bàn về một ý nghĩa cụ thể của tác phẩm văn học

2.2.1 Nhận diện:

Kiểu bài này thường gắn nhiều hơn với các tác phẩm văn học đã học Đề bàinêu lên một vấn đề xã hội cụ thể xuất phát từ một ý nghĩa của tác phẩm để ngườiviết bàn bạc Tính mở của đề ít hơn bởi người viết đã có sẵn vấn đề nghị luận ở đềbài

Chúng tôi xin đưa ra một số đề tham khảo như sau:

“Bài ca dao hài hước “Cưới nàng anh toan dẫn voi…” (SGK Ngữ văn 10-Tập 1)

gợi cho anh chị suy nghĩ gì về lối sống cần có của con người?”

“Từ đoạn trích “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” (Thân Nhân Trung- SGK

Ngữ văn 10- tập 2), anh/chị hãy bàn về vai trò của người hiền tài với quốc gia?”

“Hãy bình luận về quan niệm “dại”, “khôn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm qua bài thơ

“Nhàn” (SGK Ngữ văn 10, tập 2)

“Suy nghĩ về lối sống “trong bao” sau khi đọc xong truyện ngắn “Người trong

bao” (SGK Ngữ văn 11, tập 2) của Sê-khốp.”

“Từ bài thơ “Tôi yêu em” (SGK Ngữ văn 11, tập 2) của Pu-skin, hãy trình bày suy

nghĩ của anh/chị về cách ứng xử cao thượng trong tình yêu.”

“Hãy cùng Ta-go nói về những nghịch lí đầy bí ẩn của tình yêu từ “Bài thơ số 28”

“Từ truyện ngắn “Vợ nhặt” (SGK Ngữ văn 12, Tập 2), anh/chị hãy bình luận về

sức mạnh của tình thương trong cuộc sống.”

“Suy nghĩ về giá trị của tự do sau khi đọc bài thơ “Tự do” (SGK Ngữ văn 12, tập

2) của nhà thơ Pháp P.Ê-luya

“Đọc bài thơ “Quán hàng phù thủy” (có văn bản) và trình bày suy nghĩ về bài học:

Hạnh phúc phải do chính mình tạo ra.

“Đọc bài thơ “Dặn con” (có văn bản) của Trần Nhuận Minh và suy nghĩ về lòng trắc ẩn trong cuộc sống.”

Theo chúng tôi, kiểu đề bài này có thể trích dẫn một đoạn trong tác phẩm vàyêu cầu học sinh suy ngẫm về nội dung, ý nghĩa cụ thể của đoạn trích:

Ví dụ: “Từ cảm nhận những câu thơ sau của Nguyễn Khoa Điềm: “Em ơi em

Đất Nước là máu xương của mình/Phải biết gắn bó và san sẻ/ Phải biết hóa thâncho dáng hình xứ sở/ Làm nên Đất Nước muôn đời” (Trích “Mặt đường khátvọng”), anh/chị có suy nghĩ gì về mối quan hệ giữa mỗi con người với đất nước?”

Hoặc gần đây nhất là đề thi tốt nghiệp môn văn THPT năm 2014: người ra

đề cho một đoạn trích trong “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” yêu cầu học sinh cảmnhận rồi sau đó trình bày suy nghĩ về khát vọng được sống là chính mình của nhânvật hồn Trương Ba

2.2.2 Cách thức triển khai phần thân bài:

a)Bước 1: Phân tích để thấy vấn đề xã hội nêu ở đề bài được thể hiện như thế nào trong tác phẩm (hoặc đoạn trích).

Với tác phẩm đã học, chỉ cần phân tích ngắn gọn để thể hiện người viết hiểunguồn gốc của vấn đề trong tác phẩm

Với đoạn trích trong một đoạn của tác phẩm thì học sinh cần phân tích kĩlưỡng hơn để rút ra nội dung, ý nghĩa của đoạn và khái quát thành vấn đề cần bàn

Với tác phẩm mới, người viết cần tóm tắt, phân tích tình huông (với truyện),nêu bố cục, mạch nội dung, phân tích hình ảnh (với thơ) để rút ra vấn đề xã hội cụthể mà đề bài nêu

b)Bước 2: Bàn luận vấn đề theo hướng một tư tưởng, đạo lí hoặc một hiện tượng

xã hội (xem phần hướng dẫn chung).

2.3 Kiểu đề yêu cầu bàn về một ý nghĩa cụ thể được gợi mở từ tác phẩm văn học

2.3.1 Nhận diện:

Với kiểu đề này, vấn đề xã hội được nêu cụ thể ở đề bài song nó không phải

là ý nghĩa đã xác định của tác phẩm mà là một ý nghĩa nào đó được gợi mở, liên hệ

từ tác phẩm Vấn đề xã hội sẽ xuất phát từ mọi thành tố trong cấu trúc tác phẩm

như: nội dung của một đoạn, tư tưởng, cảm hứng của tác phẩm, một bức tranh đời

sống, một hình tượng thiên nhiên, con người, một chi tiết nghệ thuật giàu ý nghĩa…

Đây là kiểu đề bài rất mở bởi người viết không minh họa lại nội dung, ýnghĩa nào đó của tác phẩm mà phải mở rộng, liên hệ với các vấn đề xã hội gần gũi,

có liên quan

Điều cần lưu ý là người ra đề tránh đặt ra những vấn đề xã hội xa rời với ýnghĩa của yếu tố mà nó xuất phát vì sẽ khiên cưỡng, áp đặt và gây cảm giác hụthẫng, khó hiểu với học sinh Ví như, từ hình tượng nhân vật Chí Phèo mà yêu cầuhọc sinh bàn về sức sống tiềm tàng của con người, hay từ ý nghĩa của truyện ngắn

“Người trong bao” bàn về cuộc đấu tranh giữa cái cũ và cái mới…

Đặc biệt, nếu vấn đề xã hội xuất phát từ một cảnh tượng, một hình tượng,chi tiết…trong tác phẩm thì cần nêu cụ thể ở đề bài để học sinh có thể khoanh vùngnguồn gốc, hoàn cảnh xuất hiện vấn đề cần bàn Ví dụ, theo chúng tôi, đề bài sau

chưa thật sự cụ thể, khoa học: “Từ truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, anh/chị hãy bàn về nạn bạo hành gia đình” Cách ra vấn đề

như thế tạo cảm giác khiên cưỡng, áp đặt bởi Nguyễn Minh Châu không viếttruyện này để tuyên truyền cho vấn đề bạo hành gia đình Đề văn trên có thể sửa

lại như sau: “Từ cảm nhận về cảnh tượng người đàn bà hàng chài bị chồng đánh trên bãi biển trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, anh/chị hãy bàn về nạn bạo hành gia đình”.

Chúng tôi xin đưa ra một số đề bài tham khảo như sau:

“Qua truyện cổ tích “Tấm Cám” (SGK Ngữ văn 10-Tập 1), anh/ chị có suy nghĩ gì

về cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác trong xã hội xưa và nay?”

“Qua bài thơ “Độc Tiểu Thanh kí” (SGK Ngữ văn 10- Tập 2) của Nguyễn Du, hãytrình bày suy nghĩ của anh/chị về sự tri âm trong cuộc sống?”

“Đọc bài thơ “Tiến sĩ giấy” (có văn bản) của Nguyễn Khuyến, anh/chị có suy nghĩ

gì về mối quan hệ giữa danh và thực trong cuộc sống hôm nay?”

“Từ cảm nhận về chi tiết nước mắt của nhân vật Chí Phèo trong truyện ngắn “ChíPhèo” (SGK Ngữ văn 11-Tập 1) của Nam Cao, anh/chị hãy viết bài văn bàn vềnước mắt trong cuộc sống.”

“Từ cảm nhận về hình tượng tiếng đàn trong bài thơ “Đàn ghi-ta của Lorca”(Thanh Thảo) anh chị suy nghĩ gì về vẻ đẹp và sức mạnh của âm nhạc?”

“Từ cảm nhận về trận thủy chiến giữa sông Đà và người lái đò trong tùy bút

“Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân, anh chị hãy trình bày suy nghĩ về mốiquan hệ giữa thiên nhiên và con người.”

“Từ việc cảm nhận hai câu thơ sau trong bài “Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa” củaNguyễn Duy: “Ta đi trọn kiếp con người/ Cũng không đi hết mấy lời mẹ ru”,anh/chị hãy phát biểu suy nghĩ của mình về tình mẫu tử trong xã hội hiện đại ngàynay.”

Hay như một đề văn tham dự cuộc thi “Ra đề và viết văn theo hướng mở”của ThS Phan Thị Mỹ Tiên trên “Tạp chí Văn học và Tuổi trẻ” số tháng 3, năm2013:

“Đọc đoạn thơ sau:

Với đôi cánh đẫm nắng trời Bầy ong bay đến trọn đời tìm hoa Không gian là nẻo đường xa Thời gian vô tận mở ra sắc màu

Tìm nơi thăm thẳm rừng sâu Bập bùng hoa chuối, trắng màu hoa ban

Tìm nơi bờ biển sóng tràn Hàng cây chắn bão dịu dàng mùa hoa.

Tìm nơi quần đảo khơi xa

Có loài hoa nở như là không tên…

Bầy ong rong ruổi trăm miền

Rù rì đôi cánh nối liền mùa hoa Nối rừng hoang với biển xa Đất nơi đâu cũng tìm ra ngọt ngào

Chắt trong vị ngọt mùi hương Lặng thầm thay những con đường ong bay

Trải qua mưa nắng vơi đầy Men trời đất đủ làm say đất trời.

Bầy ong giữ hộ cho người Những mùa hoa đã tàn phai tháng ngày

(Trích “Hành trình của bầy ong”- Nguyễn Đức Mậu)

Từ hình ảnh bầy ong trong đoạn thơ trên, em hãy viết một bài văn nghị luận nêusuy nghĩ về những phẩm chất đáng quý của con người trong bài ca cống hiến cho

xã hội, đất nước.”

2.3.2 Cách triển khai phần thân bài:

a)Bước 1: Nêu và phân tích ý nghĩa của yếu tố trong tác phẩm gợi mở vấn đề xã

hội cần bàn (một bức tranh xã hội, một cảnh tượng, một hình tượng, một chi tiết,nội dung của một đoạn hay của cả tác phẩm…)

Ví dụ: Với đề gắn với “Độc Tiểu Thanh kí” cần phân tích được mối tri âm của

Nguyễn Du với Tiểu Thanh và niềm khao khát được tri âm qua câu hỏi: “Bất tritam bách dư niên hậu/Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như? ” rồi từ đó đặt ra vấn đề sựtri âm giữa con người với con người trong cuộc sống

Với đề gắn với “Đàn ghi-ta của Lorca”, người viết cần phân tích, cảm nhậnchung về hình tượng tiếng đàn và ý nghĩa của hình tượng này trong bài thơ rồi từ

đó khái quát v đề: vẻ đẹp, sức mạnh của âm nhạc trong cuộc sống