Sự vận động quan niệm nghệ thuật về con người của nguyễn minh châu từ năm 1945 đến nay qua hai tác phẩm mảnh trăng cuối rừng và chiếc thuyền ngoài xa

Giữa hàng trăm quan điểm nghệ thuật về con người xô đẩy, va đập nhautrên đại dương văn học, Nguyễn Minh Châu với sự thức thời, sáng suốt, nhanhnhạy của mình trong đổi mới quan niệm đã vư

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học và cuộc sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người Quan điểm của Nguyễn Minh Châu đã khẳng định vị trí trung tâm của

con người trong văn học, đó là điểm khởi đầu, là đích đến và lạ thay cũng chính

là con đường thực hiện sứ mệnh của văn chương Để làm nổi bật hình ảnh conngười trong tác phẩm, mỗi nhà văn cần xây dựng cho mình ý thức trong việc lựachọn những lát cắt về con người cũng như phương thức biểu hiện sao cho phùhợp Những việc làm trên chính là quá trình hình thành quan niệm nghệ thuật vềcon người của mỗi tác giả Đó sẽ là một tín hiệu thẩm mĩ quan trọng và độc đáođược tác giả mã hóa thông qua những hình tượng nhân vật cụ thể Tác giả nhờ

đó mà phô được “vân chữ” của mình, còn độc giả cũng nương theo đó mà vén

bức tình thư được tác giả phong kín

Một đặc tính quan trọng của quan điểm nghệ thuật về con người là nókhông đứng yên mà luôn có sự vận động không ngừng theo từng thời kì, trongtừng giai đoạn sáng tác của mỗi nhà văn Sự vận động ấy cho thấy được bướcchuyển của nền văn học dân tộc cũng như sự thay đổi quan điểm và phong cáchsáng tác của mỗi nhà văn Trong dòng chảy văn học Việt Nam, dưới sự thay đổicủa xã hội và ảnh hưởng của nhiều luồng văn hóa, quan điểm nghệ thuật về conngười luôn chuyển dòng từ văn học trung đại đến văn học hiện đại, đặc biệtmạnh mẽ nhất đó là thời kì từ năm 1945 đến nay Bằng những cú vặn mình lịch

sử, quan điểm nghệ thuật về con người của văn học Việt Nam đã phản ánh đượccái TẦM đánh giá và cảm nhận cuộc sống, cái TÀI năm bắt và chuyển tải thôngđiệp về con người cũng như cái TÂM yêu thương, trân trọng, ngợi ca bản chấttốt đẹp của con người qua các thời kì

Giữa hàng trăm quan điểm nghệ thuật về con người xô đẩy, va đập nhautrên đại dương văn học, Nguyễn Minh Châu với sự thức thời, sáng suốt, nhanhnhạy của mình trong đổi mới quan niệm đã vươn lên thành con sóng bạc, xứng

đáng với danh xưng “người mở đường tinh anh và tài năng” Những tác phẩm

của ông theo sát những chuyển biến tế vi nhất của thời đại, rất gần gũi mà thậtsâu sắc và triết lí Đó là bởi ông ý thức rất rõ và mạnh dạn đổi mới quan niệmnghệ thuật về con người Mỗi người đọc ở những giai đoạn nhất định đều tìmthấy không chỉ một phần con người mình ở trong đó mà cả những gương mặt xãhội mang ám ảnh phận người cũng ngập lặn sau những trang sách của NguyễnMinh Châu.

Với những giá trị đích thực mà tã phẩm mang lại, Mảnh trăng cuối rừng

và Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu đã được lựa chọn để giảng

dạy trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông cũ và mới, tiêu biểu cho cảgiai đoạn văn học kháng chiến và văn học đổi mới Đối với học sinh trung họcphổ thông, đặc biệt là học sinh chuyên văn, những tác phẩm này vốn đã quenthuộc và gần gũi Hai tác phẩm tiêu biểu trên giúp học sinh có điều kiện pháthiện quan niệm nghệ thuật về con người cũng như phân tích, so sánh làm sáng tỏ

sự vận động quan niệm nghệ thuật về con người qua các giai đoạn trong sáng táccủa Nguyễn Minh Châu Từ đó giáo viên dễ dàng định hướng học sinh đánh giá,khái quát sự vận động quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học ViệtNam

Với những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài Sự vận động quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh Châu từ năm 1945 đến nay qua hai tác phẩm Mảnh trăng cuối rừng và Chiếc thuyền ngoài xa.

2 Mục đích của đề tài

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài trên, chúng tôi mong muốn đạt đượcmột số mục đích sau trong công tác nghiên cứu và giảng dạy môn Ngữ văn dànhcho học sinh chuyên ở trường THPT:

Về mặt nghiên cứu, xác định được cơ bản, rõ ràng nội hàm khái niệmquan điểm nghệ thuật về con người và những biểu hiện của chúng Thực tiễncông tác nghiên cứu lí luận văn học hiện nay đã chỉ ra rằng có rất nhiều quanđiểm khác nhau về khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người Ở đây chúngtôi không tham vọng đưa ra một định nghĩa hoàn toàn chính xác nhưng sẽ tập

hợp, khái quát và chỉ ra những nét bản chất nhất, cô đọng nhất, phù hợp với việcgiảng dạy và học tập tại trường THPT.

Trên cơ sở xác lập nội hàm của khái niệm, chúng tôi hướng đến tổng quát

sự vận động quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học học Việt Nam

Từ đó điểm qua một số tác giả và tác phẩm tiêu biểu từ năm 1945 đến nay.Đồng thời cũng lí giải và chỉ ra sự ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài trongviệc sự vận động quan niệm nghệ thuật về con người qua các giai đoạn khácnhau

Giới hạn phạm vi nghiên cứu cụ thể qua hai tác phẩm Mảnh trăng cuối rừng và Chiếc thuyền ngoài xa, chúng tôi phân tích sự vận động quan niệm nghệ

thuật về con người của Nguyễn Minh Châu qua hai góc nhìn kiểu nhân vật vànghệ thuật thể hiện tác phẩm Đó cũng là tiền đề để xác lập phong cách nghệthuật cũng như khẳng định tài năng, vẻ đẹp tâm hồn của nhà văn này

Vể mặt giảng dạy, căn cứ trên tình hình giảng dạy thực tiễn cũng như xuhướng ra đề thi trong những năm qua, chúng tôi hướng đến việc giúp học sinhxác định được khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người, hiểu rõ được sựvận động quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu Cuối cùng, sẽ đưa racác dạng đề và định hướng giải quyết các đề thi có liên quan đến quan niệmnghệ thuật về con người, đặc biệt là quan niệm nghệ thuật về con người trongsáng tác của Nguyễn Minh Châu và sự vận động quan niệm nghệ thuật về conngười trong văn học Việt Nam từ năm 1945 đến nay

Sự vận động quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh

Châu từ năm 1945 đến nay qua hai tác phẩm Mảnh trăng cuối rừng và Chiếc thuyền ngoài xa là một vấn đề không quá mới nên với đề tài này chúng

tôi hướng đến đào sâu các khái niệm, bổ sung làm rõ quan niệm nghệ thuật vềcon người từ góc nhìn nghệ thuật thể hiện vốn lâu nay chưa được chú ý đến.Đồng thời, khai thác kinh nghiệm thực tiễn từ quá trình giảng dạy văn học,chúng tôi xin chia sẻ một vài kinh nghiệm trong quá trình bồi dưỡng học sinh

giỏi Hi vọng đề tài này sẽ góp một phần tích cực trong việc giảng dạy môn Ngữvăn cho học sinh chuyên ở trường THPT.

B PHẦN NỘI DUNG

I Quan niệm nghệ thuật về con người và hành trình sáng tạo của Nguyễn Minh Châu

1 Đi tìm nội hàm khái niệm Quan niệm nghệ thuật về con người

Macxim Gorki đã từng khẳng định: “Văn học là nhân học” Đó là nghệthuật miêu tả, biểu hiện con người Thực tế cho thấy rằng không có một tácphẩm, một tác giả hay một nền văn học nào lại chỉ đơn thuần nói về thiên nhiên

mà không liên quan đến con người Nói cách khác, mục đích miêu tả của nhàvăn là nhằm hướng đến thể hiện con người Con người là trung tâm của văn học

Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm cơ bản nhằm thể hiệnkhả năng khám phá, sáng tạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con người của nhàvăn Có thể nói, nó giống như là một chiếc chìa khóa vàng góp phần gợi mở chochúng ta tất cả những gì bí ẩn trong sáng tạo nghệ thuật của mỗi người nghệ sĩnói chung và từng thời đại nói riêng Tuy nhiên, cho đến nay, mặc dù đượcnhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu, song khái niệm quan niệm nghệ thuật

về con người vẫn còn nhiều cách định nghĩa và diễn đạt khác nhau Có thể dẫn

ra như sau:

Giáo sư Trần Đình Sử cho rằng: "Quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lí giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình”.

Tức là quan niệm nghệ thuật về con người sẽ đi vào phân tích, mổ xẻ đối tượngcon người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thểhiện con người trong văn học của tác giả, từ đó, tạo nên giá trị nghệ thuật vàthẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó Vì vậy, chúng ta sẽ thấy đượcgiá trị của hình tượng nghệ thuật trong các tác phẩm

Giáo sư Huỳnh Như Phương lại có cái nhìn khá bao quát: “Quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện tầm nhìn của nhà văn và chiều sâu triết lí của tác phẩm”.

Về quan niệm nghệ thuật về con người, Từ điển Thuật ngữ văn học định

nghĩa như sau: “Quan niệm nghệ thuật về con người là hình thức bên trong, là

hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức tác phẩm Nó gắn với các phạm trù khác như phương pháp sáng tác, phong cách của nhà văn, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật.”

Nhìn chung, tuy khác nhau về cách diễn đạt nhưng những khái niệm trênđều nói lên được cái cốt lõi của vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người.Chúng ta có thể hiểu quan niệm nghệ thuật về con người một cách khái quát:

Quan niệm nghệ thuật về con người được hiểu là cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ, cách cắt nghĩa lí giải về con người của nhà văn Đó là quan niệm mà nhà văn thể hiện trong từng tác phẩm Quan niệm ấy bao giờ cũng gắn liền với cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người giống hay không giống so với đối tượng.

2 Sự vận động của quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Việt Nam từ 1945 đến nay

Sự vận động của quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học ViệtNam từ 1945 cho đến nay là sự vân động từ quan niệm con người theo kiểu sửthi đến quan niệm về con người kiểu thế sự, đời tư, con người cá nhân phức tạp,nhiều bí ẩn

Cách mạng tháng Tám là một bước ngoặt lịch sử, mở ra một trang mớiđối với đất nước và con người Việt Nam, chấm dứt ngàn năm chế độ phongkiến, hơn tám mươi năm đô hộ của thực dân Pháp, để bắt đầu một thời đại mới -thời đại độc lập, dân chủ và tiến bộ xã hội Sau Cách mạng tháng Tám, dân tộcViệt Nam cũng phải trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩtrường kì gian khổ nhưng cũng rất hào hùng Mọi đổi thay ấy đã đem đến cho

văn học Việt Nam những sắc diện mới, luồng sinh khí mới ở nhiều khía cạnh,trong đó có quan niệm nghệ thuật về con người.

Văn xuôi giai đoạn 1945 - 1975 phát triển trong hoàn cảnh đặc biệt củahai cuộc chiến tranh vệ quốc và những biến cố cách mạng lớn lao, do đó nókhông thể không bị chi phối bởi những quy luật bất bình thường Theo sát nhiệm

vụ chính trị, tự ý thức mình như một vũ khí tư tưởng, nó đã tập trung mọi cốgắng lớn nhất vào việc giáo dục, đào tạo, xây dựng "con người mới” Phát hiện

“con người cộng đồng” trong mỗi cá nhân, con người vận động theo chiềuhướng tích cực và lạc quan của quan điểm cách mạng là cống hiến quan trọngcủa văn học giai đoạn này Nhà văn muốn thông qua con người để biểu hiện lịch

sử, con người trở thành phương tiện để khám phá lịch sử Sự ưu tiên cho lịch sử,cho phương diện cộng đồng hoàn toàn phù hợp với yêu cầu thực tiễn và tâm lícông chúng Chiến tranh đặt ra vấn đề sống còn của dân tộc, mọi quyền lợi, mọiứng xử phải nhìn theo quan điểm “địch - ta”, sự thống nhất muôn người như mộttrở thành nguyên tắc tối thượng Cá nhân tự nguyện hòa tan trong cộng đồng.Con người được nhận thức và đánh giá chủ yếu theo tiêu chí giai cấp Từ nhữngmối quan hệ xã hội chung nhất đến cái bản ngã cá nhân đều được nhìn nhận theomột số chuẩn mực chung, như “cái có thể biết trước” Nếu diễn đạt theo M.Bakhtin thì đó là quan niệm con người kiểu sử thi, ở đó con người luôn luôn

“khoác bộ áo xã hội”, luôn “trùng khít với địa vị xã hội của mình" nó là conngười đơn trị, dễ hiểu

Con người trong văn học Việt Nam chặng 1945 - 1954 là “con người tậpthể”, “thức tỉnh về sức mạnh của cộng đồng”, “tham dự vào các biến cố lịch sử,gánh vác cuộc kháng chiến qua các tổ chức, các đoàn thể của mình”, “ít cónhững dằn vặt, suy tư, giằng xé nội tâm”, “dứt khoát, toàn tâm vì sự nghiệpchung, hòa mình trong tập thể” Con người trong văn học Việt Nam chặng 1955

- 1964 là “con người trong sự thống nhất riêng - chung”, “nhìn nhận giải phápduy nhất để giải quyết các số phận cá nhân và khát vọng hạnh phúc của conngười là sự hòa nhập với tập thể, cách mạng và cuộc sống mới xã hội chủ

nghĩa” Con người trong văn học Việt Nam chặng 1965 - 1975 lại mang vẻ đẹpcủa chủ nghĩa anh hùng, của khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn Cuộckháng chiến chống Mĩ của dân tộc ta tuy vô cùng ác liệt, dữ dội nhưng đã khơidậy được sức sống tiềm tàng, ý chí đấu tranh, tinh thần đoàn kết của con ngườiViệt Nam Tất cả kề vai, sát cánh để phục vụ tiền tuyến, hướng đến chiến thắng.Văn học chặng này đã nhanh chóng “nhập cuộc”, khai thác và thể hiện conngười “trên phương diện con người chính trị, con người công dân, nhưng mỗi cánhân như là biểu hiện tập trung của ý chí, khát vọng và sức mạnh của cả cộngđồng dân tộc, thậm chí của thời đại, của nhân loại”.

Sau 1975, đất nước bước vào thời kì đổi mới, những quy luật thời bìnhsớm muộn sẽ chi phối văn học Sự thức tỉnh ý thức cá nhân diễn ra manh mẽ khigiá trị cá nhân được coi trọng Nếu trước 1975, các nhà văn có thiên hướng thểhiện con người theo tiêu chí giai cấp, lựa chọn nhân vật điển hình, chú trọng tínhchung sao cho phù hợp với quan điểm về sự vận động tích cực và thuận chiềucủa đời sống, do đó đã bỏ qua hoặc coi nhẹ phương diện “riêng tư”, “cá biệt”của con người thì văn xuôi sau 1975 dần dần quan tâm con người ở tư cách cánhân - một “nhân vị” độc lập Xuất hiện con người “không trùng khít với chínhmình”, con người phức tạp, nhiều chiều Phát hiện con người phức tạp, conngười lưỡng diện, con người không nhất quán với mình, văn xuôi sau 1975 có

vẻ như đã đi đúng quỹ đạo tư duy của những nhà khoa học nhân văn có tiếngtrên thế giới L.Tônxtôi từng ví "con người như dòng sông” "Nước trong mọicon sông như nhau và ở đâu cũng thế cả nhưng mỗi con sông thì khi hẹp, khichảy xiết, khi thì rộng khi thì êm, khi thì trong veo, khi thì lạnh, khi thì đục, khithì ấm Con người cũng như vậy Mỗi con người mang trong mình những mầmmống của mọi tính chất con người và khi thì thể hiện tính chất này, khi thì thểhiện những tính chất khác và thường là hoàn toàn không giống bản thân mìnhtuy vẫn cứ là chính mình" Sau này M.Bakhtin nói: "Con người không thể hóathân đến cùng vào cái thân xác xã hội - lịch sử hiện hữu Chẳng có hình hài nào

có thể thể hiện được hết mình cho đến lời nói cuối cùng như nhân vật bi kịchhoặc sử thi, chẳng có khuôn hình nào để có thề rót nó vào đầy ắp mà lại không

chảy tràn ra ngoài Bao giờ cũng vẫn còn phẩn nhân tính dư thừa chưa được thểhiện” Ý kiến này vừa chỉ ra tính chất phong phú, phức tạp của con người với tưcách cá nhân, vừa cho thấy cả tính “nhân loại” với tư cách giống loài mà tựnhiên nhào nặn.

Cùng với sự phức tạp còn là sự bí ẩn Nếu văn xuôi 1945 - 1975 đem lại

ấn tượng về con người có thể biết trước, nhà văn nhìn con người chủ yếu nhưmột ý thức chính trị vận động hợp quy luật lịch sử thì văn xuôi từ sau 1975 đemlại cảm giác con người là một tiểu vũ trụ đầy bí ẩn, không thể biết trước, khôngthể biết hết Con người vừa là sản phẩm của tự nhiên, vừa là "tổng hòa các mốiquan hệ xã hội" Con người hành động có khi theo sự chỉ huy của ý thức, của lítrí tỉnh táo, có khi lại bị chi phối bởi tiếng nói của tâm linh, của vô thức, bảnnăng Rất khó có thể “định tính” hay “định lượng” cho con người mà không làmtổn thương đến bản chất người của nó Sức hấp dẫn có được của văn xuôi hiệnnay chính là ở chỗ nó liên tục phát hiện những cái khuất lấp, ẩn chìm, những sứcmạnh kì lạ đã chi phối và dẫn dắt số phận riêng của mỗi cá nhân, không ai giống

ai cả

Con người vốn phức tạp như thế nên không thể dùng một tiêu chí cố định

mà đo đếm nó Mọi sự lý tưởng hóa con người đều làm cho nó trở nên giả dối,không thật Nhân vật của văn xuôi sau 1975 rõ ràng ít tính lí tưởng, không hoànhảo, “sạch sẽ”, không được “bao bọc trong bầu không khí vô trùng" như trướcđây thường thấy Trong văn học vẫn có nhân vật đẹp nhưng là cái đẹp trong bụibặm của cuộc đời thường nhật Trình bày con người như nó vốn có, không lítưởng hóa, thần thánh hóa nó là đặc điểm nổi bật trong quan niệm về con ngườicủa văn xuôi từ sau 1975 Quan niệm con người đời thường, con người phàmtục, không hoàn hảo vừa giống như một sự đối thoại với quá khứ, khước từnhững lối biểu hiện công thức, vừa đề xuất hệ giá tri mới để đánh giá con người:giá trị nhân bản Có thể xem đây là sự “đổi mới chất liệu” văn xuôi theo hướngtăng cường hiện thực hóa và dân chủ hóa Không ít người trong khi tìm kiếm ýnghĩa triết lí phổ quát về con người đã tìm thấy chân lí ở cái nhìn phi thiêng

liêng hóa con người và họ dũng cảm chấp nhận con người thường tình, thậm chí

tẻ nhạt, khiếm khuyết, không hoàn thiện Đó là cách nhìn và phản ánh con ngườiphổ biến trong sáng tác của hàng loạt cây bút văn xuôi Việt Nam đương đại: từNguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn Kiên, NguyễnXuân Khánh, Nguyễn Quang Thân đến Chu Lai, Nguyễn Trí Huân, KhuấtQuang Thụy, Trung Trung Đỉnh, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Dương Hướng,Đào Thắng, Mạc Can, Nguyễn Bắc Sơn rồi Lê Minh Khuê, Dạ Ngân, NguyễnThị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Phạm Hoa, Quý Thể, Hòa Vang, Võ ThịHảo, Y Ban, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Việt Hà và lớp cây bút trẻNguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Đình Tú… Ở đó, con người đượckhám phá trên nhiều bình diện: con người xã hội, con người tự nhiên (bản năng)

và con người tâm linh Con người xã hội vốn là dạng phổ biến trong văn xuôitrước 1975 Tuy nhiên, ở thời Đổi mới, khi miêu tả con người xã hội, nhà vănkhông chỉ hướng tới thể hiện những sự kiện, biến cố xã hội, không còn bị gòtheo tiêu chí phân tuyến xấu - tốt, thiện - ác mà đã là những con người đa diện,phức tạp “đa đoan” Nhà văn đặt con người trong những hoàn cảnh cụ thể, soichiếu vào thế giới nội tâm để thấy con người trong các mối quan hệ xã hộichằng chịt, trong sự chi phối nhiều chiều của hoàn cảnh Con người tự nhiên vốn

là một bình diện quan trọng, nhưng vì quan niệm còn phiến diện về con người,văn xuôi một thời có phần e ngại, né tránh Văn xuôi đổi mới quan tâm nhiềuđến con người tự nhiên, khám phá con người tự nhiên từ nhiều góc độ Điều đócũng đồng nghĩa với việc quan tâm đến con người trong tính toàn vẹn của nó,khẳng định bản năng tự nhiên như một “lực sống” của con người (theo cách diễnđạt của Freud), khiến con người hiện diện trong văn học đầy đặn và sống độnghơn Con người tâm linh cũng là phương diện nhiều cây bút văn xuôi đổi mớiquan tâm Khám phá bí ẩn của tâm linh là con đường hữu hiệu giúp nhà vănkhám phá được chiều sâu vô tận bí ẩn trong tâm hồn con người Chính từ sự đổimới cơ bản trong quan niệm nghệ thuật về con người, thế giới nhân vật trongvăn xuôi đương đại phong phú, gần gũi và giàu sức ám ảnh đối với người đọcvới nhiều kiểu loại nhân vật mới: nhân vật tự ý thức, nhân vật cô đơn, nhân vật

bi kịch, nhân vật tha hóa và bị tha hóa, nhân vật dị biệt – những dạng nhân vậtchưa từng hoặc rất ít xuất hiện trong văn xuôi trước 1975.

Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong văn xuôi thời gian qua

dù còn nhiều chuyện phải bàn, nhưng nhìn chung đó là một thành tựu quantrọng, được nhiều người thừa nhận Khuynh hướng dân chủ hóa và tinh thầnnhân bản đã giúp văn xuôi sau 1975 thoát ra khỏi những lối mòn quen thuộc,phá vỡ những quy phạm hình thành trong hoàn cảnh chiến tranh kéo dài, dầndần đạt tới một quan niệm toàn diện, nhiều chiều về con người, mở ra nhữngchiều mới mẻ và thú vị về đời sống đầy bí ẩn, vô cùng vô tận của những cá thểngười sinh động và gần gũi

3 Hành trình sáng tạo của Nguyễn Minh Châu qua quan niệm nghệ thuật

về con người

3.1 Vài nét về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn Nguyễn Minh Châu

Nguyễn Minh Châu sinh ngày 23 tháng 10 năm 1930 tại huyện QuỳnhLưu, tỉnh Nghệ An Đầu năm 1950, khi đang là học sinh chuyên khoa trườngHuỳnh Thúc Kháng ở Nghệ An, Nguyễn Minh Châu tình nguyện vào quân đội.Năm 1959, Nguyễn Minh Châu đi dự hội nghị bạn viết toàn quân Năm 1960,ông được điều động về cục Văn hóa quân đội, rồi về tạp chí Văn nghệ quân độivừa làm biên tập vừa làm phóng viên Trong thời gian này, Nguyễn Minh Châubắt đầu viết văn và cho in những truyện ngắn đầu tay nhưng chưa được dư luậnquan tâm Sự nghiệp văn học của Nguyễn Minh Châu chỉ được khẳng định trong

thời kì kháng chiến chống Mỹ với hai cuốn tiểu thuyết Cửa sông (1966), Dấu chân người lính (1972) và tập truyện ngắn Những vùng trời khác nhau (1970).

Nhà văn đã phản ánh kịp thời những hình ảnh sinh động của cuộc chiến đấu vàhình tượng cao đẹp của những con người Việt Nam thuộc nhiều thế hệ, đồngthời, ông cũng có phát hiện và suy ngẫm về nhiều vấn đề của đời sống xã hội và

số phận con người trong chiến tranh Ngay sau năm 1975, Nguyễn Minh Châu

đã sớm nhận ra những hạn chế của nền văn học thời chiến tranh và dũng cảmtìm kiếm con đường đổi mới sáng tác của chính mình Hai cuốn tiểu thuyết xuất

bản năm 1977: Miền cháy, Lửa từ những ngôi nhà đã đem lại một sắc diện

mới trong sáng tác của nhà văn Những truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu ramắt bạn đọc ở nửa đầu những năm 1980 thực sự là những tìm tòi mới, với cáinhìn mới về hiện thực và con người, khiến Nguyễn Minh Châu trở thành mộttrong những “người mở đường tinh anh và tài năng nhất của công cuộc đổi mớivăn học” (Nguyễn Khải) Sau Đại hội Đảng lần thứ VI (1986), ông đã có nhữngphát biểu trực tiếp cùng với những sáng tác đã đạt đến độ chín của tư tưởng vànghệ thuật thể hiện sự tâm huyết với công cuộc đổi mới nền văn học nước nhà.Nhưng vì mắc bệnh hiểm nghèo, Nguyễn Minh Châu đã qua đời vào ngày 23tháng 1 năm 1989 khi nhiều dự định sáng tác còn đang ấp ủ

Sáng tác của Nguyễn Minh Châu vẫn là cuộc săn tìm “những hạt ngọc”đạo đức ẩn dấu trong con người, nhưng đồng thời cũng để chứng minh điều tácgiả trải nghiệm: “Quan sát những người ở xung quanh mình, tôi thấy người tốtvẫn chiếm đa số Nhưng hình như họ luôn phải cưỡng lại một thứ gì đó ở bêntrong bản thân, thiện và ác, lý trí và dục vọng, cái riêng và cái chung ở bên trongtừng con người Người ta vẫn tốt nhưng cái tốt hình như ít đi hơn xưa Người taphải luôn giữ mình để khỏi làm điềú xấu và ác” (Báo Văn nghệ 6/7/1985)

3.2 Quan niệm nghệ thuật về con người trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu trước 1975

Với quan niệm con người mang vẻ đẹp của chủ nghĩa anh hùng, củakhuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn, ở thời kì trước 1975, Nguyễn MinhChâu đã xây dựng nên những hình mẫu nhân vật mang đậm cảm quan nghệthuật của nhà văn Con người trong tác phẩm Nguyễn Minh Châu trước hết làcon người có lí tưởng sống cao đẹp, ý thức được tầm vóc lịch sử và ý nghĩa thời

đại của cuộc kháng chiến chống Mĩ Cô giáo Thùy trong Cửa sông (1966) đã

“dành một phần nhỏ thì giờ biên thư cho các học sinh của mình hiện đang ở cácđơn vị bộ đội” vì đã tự coi mình như “một người con gái ở hậu phương cónhiệm vụ đem đến cho họ những lời động viên, có nhiệm vụ săn sóc các chiến sĩngoài mặt trận” Thùy luôn cố gắng “tìm cách không tách mình ra khỏi cái

guồng máy sinh hoạt chung của nhân dân đang hối hả chuyển sang thời chiến”bởi như thế là ích kỉ, là coi trọng hạnh phúc cá nhân Những người lính trong

Dấu chân người lính (1972) đều xác định được trách nhiệm cao cả của thế hệ

mình trước tiếng gọi thiêng liêng của non sông Khuê, chiến sĩ cần vụ của chính

ủy trung đoàn 5, rất quen thuộc, gắn bó với những khu rừng ngày đêm dội vangnhững trận bom, những cuộc chuyển quân trong tầm súng của địch Khung cảnh

bề bộn, dựng lửa của chiến trường “trước đây vài tháng, khi anh còn mài gótgiày trên những chặng đường đi dài dằng dặc của núi Trường Sơn, anh như đãtrông thấy, hình như nó đang vẫy gọi, đang giục giã anh và đồng đội của anhbằng tất cả sức mạnh quyến rũ không thể nào lường được”

Không chỉ sống có lí tưởng và nhận thức được vai trò của mình trongcộng đồng, con người của văn học kháng chiến chống Mĩ còn thể hiện lí tưởng

và nhận thức ấy thành hành động, ý chí Các nhân vật của Nguyễn Minh Châuthường được đặt trong những hoàn cảnh thử thách ngặt nghèo, trước những tìnhhuống phải lựa chọn giữa sống và chết để “càng làm kiên định ý chí cách mạng

và bộc lộ sáng chói chủ nghĩa anh hùng” (Nguyễn Văn Long) Nguyệt, cô gái đi

nhờ xe trong Mảnh trăng cuối rừng (1970), đã để cả quần áo “nhanh nhẹn lội

phăng sang bên kia bờ giúp tôi cột dây tời vào một gốc cây”, đã nấp ở mé ngoài

để che chở cho Lãm vì “Anh bị thương thì xe cũng mất, anh cứ nấp đó!”, đãbình tĩnh, rành rọt chỉ đường cho Lãm và khi bị thương vẫn tươi tỉnh, xinh đẹp.Nhận được lệnh xuất kích, từ chính ủy Kinh đến những người lính thuộc Tiểu

đoàn 1, Trung đoàn 5 (tiểu thuyết Dấu chân người lính) đều náo nức xen lẫn

hồi hộp Họ mang súng và một số cơ đạn, dây lưng to thắt rất chặt, mặt nghiêmtrang, chuyện trò ít đi, ai nấy đều nghĩ đến cuộc chiến đấu mở màn sắp tới vớiquyết tâm “làm sao cho đơn vị mình đánh thắng trận đầu, nhất thiết phải đánhthắng giòn giã trận đầu”

Là con người của chủ nghĩa anh hùng, của khuynh hướng sử thi và cảmhứng lãng mạn, nhân vật trong các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu trước 1975

đã kết tinh được phẩm chất của con người Việt Nam, tiêu biểu cho vẻ đẹp cộng

đồng Trong tiểu thuyết Cửa sông, người đọc cảm phục Bân có tình đồng chí

gắn bó, keo sơn - anh thầm hứa với lòng mình, nhất định sẽ trả thù cho Ái, sẽsống xứng đáng với sự hi sinh của Ái; thương mến sự lạc quan, vui tươi của Tốt

- cô hát nhiều, cười nhiều trước hôm đi dân công mở đường đợt sáu tháng tậnmiền tây khu Bốn Chính Thùy cũng đã từng nghĩ: “mỗi tấc đất làng Kiều, mỗicon người quen biết mà mình từng chung sống, từng dạy dỗ con cái họ đều cómột cuộc đời gắn liền với lịch sử đất nước đầy thử thách, mỗi người đều mangtrong lòng bao điều tốt đẹp mà mình có thể học hỏi, có thể khám phá suốt đời”

Nguyệt (trong Mảnh trăng cuối rừng), như mọi cô gái Việt Nam khác, có một

tình yêu thủy chung, một niềm tin mãnh liệt Sống giữa sự tàn phá của chiếntranh, bao năm cô vẫn chờ đợi người con trai chưa hề gặp mặt, chưa hứa hẹnmột điều gì, bởi vì trong lòng cô “cái sợi chỉ xanh nhỏ bé và óng ánh, qua thờigian và bom đạn vẫn không phai nhạt, không hề đứt” Chỉ là câu nói đùa nhưngngười đọc thấy được cách Nguyệt hành xử rất phù hợp với truyền thống đạo lícủa dân tộc, sống có trước có sau, trọn vẹn nghĩa tình: “Anh đã cho em đi nhờ

xe, lúc khó khăn lại bỏ anh ư”

Để thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người của thời đại cũng như của

cá nhân mình, trong các tác phẩm thời kì này, Nguyễn Minh Châu thường sửdụng bút pháp lí tưởng hóa, lãng mạn hóa Các nhân vật Kinh, Lữ, Khuê, Cận,

Lượng v.v ( Dấu chân người lính) đều là những viên ngọc, sáng đẹp, không

có tì vết Khó có thể tìm thấy một khiếm khuyết trong phẩm chất của họ Đúngnhư nhà phê bình N.I.Niculin đã từng nhận xét về Nguyễn Minh Châu và sángtác của ông, đại ý: niềm tin vào tính bất khả chiến thắng của cái đẹp, cái thiệnđược khúc xạ ở chỗ Nguyễn Minh Châu đã tắm rửa sạch sẽ các nhân vật củamình, họ giống như được bao bọc trong một bầu không khí vô trùng Có những

lúc, Lãm (Mảnh trăng cuối rừng) cảm thấy xe mình chạy trên lớp sương bồng

bềnh, trong nền không gian có mảnh trăng khuyết phía cuối trời sáng trong nhưmảnh bạc và bên cạnh là người con gái có mái tóc dày, thơm ngát, có khuôn mặttươi mát, xinh đẹp Lãm đã tưởng như mình trông thấy ảo ảnh và trong lòng anhtừng dấy lên một tình yêu mê muội xen lẫn cảm phục người bạn đường Mặt

khác, nhiều trang văn của Nguyễn Minh Châu đều được viết bằng giọng điệungợi ca với chất trữ tình ấm áp Giọng điệu này, theo nhà nghiên cứu TônPhương Lan, được quy định do cảm hứng của tác giả, một phần là từ nỗi xúcđộng thực sự trước những chiến công anh hùng của quân và dân ta, một phần là

do tác giả cổ vũ động viên nhân dân tham gia chiến đấu Đoạn miêu tả tâm trạng

của Thùy (Cửa sông) khi được đứng trong hàng ngũ của Đảng được nhà văn

viết bằng sự hứng khởi, say mê: “Từ bên này ngưỡng cửa của cuộc đời, Thùythấy mọi vật đều đổi khác Ba gian nhà trở nên ấm áp hơn, một mối tình đồngchí trong trẻo, chất phác tỏa lên từ khuôn mặt các đồng chí ngồi chung quanh.Thùy cảm thấy mình đang được bao bọc trong mối tình lớn ấy” Giữa cảnhnhững ngôi nhà bị bom tàn phá, những hàng dừa mọc sát mép nước chỉ còn thâncây cháy sém, những người lính của Nguyễn Minh Châu không giấu nổi sự ngỡngàng trước cảnh “xung quanh bản hoa dong riềng vẫn nở đó, vẫn trông thấynhững cô gái Lào vùng bãi sông đẹp yêu kiều mặc váy xanh màu lá mạ đi vácnước… từng đàn voi nhà bước đủng đỉnh trong đám tàn tranh” và “náo nức hẳnlên trong niềm mong đợi” khi nghe tin có đoàn văn công phục vụ mặt trận sắptới Nhưng Nguyễn Minh Châu ngay từ thời kì này đã không nhìn con ngườiđơn giản, sơ lược Nhà văn cũng đã chạm vào được nỗi trắc ẩn của con người,

đã khơi được phần chìm khuất của đời sống, “ngay giữa những trang viết đầyhào sảng của Cửa sông, Dấu chân người lính, người đọc đã mong manh cảmnhận dường như nỗi đau vẫn song hành tồn tại cùng niềm vinh quang, ngay dướichân tượng đài chiến thắng, và những nỗi éo le, ngang trái trong đời tư, sự vênhlệch giữa số phận cá nhân với số phận cộng đồng là điều có thực, là điều không

tránh khỏi” Trong Dấu chân người lính, bi kịch mà ông Phang và Xiêm, con

dâu ông phải trải qua cũng là nỗi đau của bao nhiêu người Việt Nam khi cóngười thân trong gia đình như con, như chồng cầm súng bắn vào đồng bào, phảnbội quê hương Thái độ có thể có trong tương lai của đứa con đi học ở nướcngoài cũng làm cho chính ủy Kinh trăn trở Ngày mai, đứa con đó trở về khitiếng súng đã dứt, những người anh hùng hôm nay đã trở lại với đời thường, liệu

nó có biết ơn, có nhớ đến sự hi sinh xương máu của những người lính, trong đó

có cả Lữ, anh em của nó Những nhánh rẽ trong mạch văn hào hùng đã tạo chotác phẩm của Nguyễn Minh Châu trước 1975 ít nhiều sự ám ảnh với giọng suy

tư, triết lí

Nói tóm lại, nhà văn Nguyễn Minh Châu đã dành gần hai thập kỉ để khámphá và ngợi ca vẻ đẹp lung linh, kì ảo của cuộc sống và tâm hồn con người trongchiến tranh với tâm niệm tất cả vì sự sống còn của dân tộc, của đất nước

3.3 Quan niệm nghệ thuật về con người trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu sau 1975

Thời kì hậu chiến, Nguyễn Minh Châu đã có những tìm tòi và đổi mớisâu sắc trong quan niệm nghệ thuật về con người Ông đã chú trọng khai thácnhiều khía cạnh khác nhau trong tính lưỡng diện, đa diện và luôn biến đổi của

con người Trong tiểu thuyết Miền cháy sáng tác năm 1977, hình ảnh người anh

hùng trở về từ chiến tranh hiện lên đầy tâm trạng Đó là sự khắc khổ, dằn vặt,bất an trước mảnh đất miền Trung xác xơ sau khói bom lửa đạn Người anhhùng kiên cường trong chiến đấu thì cũng phải bản lĩnh để đối mặt với ngổnngang đổ nát, với bộn bề lo toan để quê hương nhanh chóng được hồi sinh Tiểu

thuyết Lửa từ những ngôi nhà (1977) của Nguyễn Minh Châu là sự phát triển

của nguồn cảm hứng đã được khơi từ Miền cháy, vẫn là bộ mặt khắc khổ củanhững người lính từng là anh hùng nơi chiến trường nhưng xa lạ với lo toan đờithường sau chiến tranh, sống bất an trong hòa bình

Phải đến với truyện ngắn Bức tranh (1987), sự thay đổi quan niệm nghệ

thuật về con người của Nguyễn Minh Châu mới được thể hiện trực tiếp, đầy đủ.Nhân vật người họa sĩ tự nhận thức “trong con người tôi đang sống lẫn lộnngười tốt kẻ xấu, rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ” Con ngườitrong sáng tác của Nguyễn Minh Châu sau 1975 đã được đặt ra ngoài bầu khôngkhí vô trùng vốn có, vừa đi vừa vấp ngã trước thế giới đa chiều đầy biến động.Con người phải đối diện với chính mình, với số phận của mình, với tư cách làmột con người riêng lẻ, không nhân danh ai, không dựa vào ai Hàng loạt những

thể nghiệm sau Bức tranh như Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Chiếc

thuyền ngoài xa, Cỏ lau, Phiên chợ Giát đã làm cho quan niệm nghệ thuật về

con người của Nguyễn Minh Châu càng thêm vẹn đầy và sự biểu hiện quanniệm nghệ thuật đó càng thêm đa dạng, phong phú

Điều cần phải khẳng định là con người trong sáng tác của Nguyễn MinhChâu sau 1975 vẫn tiếp nối đạo lí truyền thống của dân tộc, vẫn nuôi dưỡng hoàibão xây dựng quê hương giàu đẹp nhưng đã biết bám rễ trên mảnh đất hiện thực

Lực (Cỏ lau) đã hi sinh thời trai trẻ, hi sinh tình cha con, vợ chồng, anh em cho

cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc Ngày trở về, em mất, vợ đã có một giađình mới, người cha già phải sống nhờ cô con dâu tái giá, tuy đau đáu nỗi niềm,song anh hiểu “cuộc sống đã an bài… chẳng dễ thay đổi được hoàn cảnh”, anhlựa chọn cho mình tương lai của “một người lính già sống suốt đời cùng với mộtông bố”, nơi có “những hình người đàn bà bằng đá đầy cô đơn” Lại một lầnnữa, Lực nhận về mình phần thiệt thòi nhưng người đọc cảm nhận rõ hơn vẻ đẹpgiàu chất nhân văn của tâm hồn người Việt Nam Trước khi ra đi vĩnh viễn, Hòa

(Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành) đã chia sẻ với người yêu về những dự

định, những ước mơ của anh Hòa từng “mơ tưởng sau này lớn lên sẽ chế tạođược một chiếc máy cày” để những ông già đầu bạc, những em bé không cònphải “giơ cao những chiếc cuốc rất nặng bổ xuống một cánh đồng đất rắn nhưgang”, để bàn tay mẹ không giống như một tấm da trâu sau mỗi vụ cày ải Ra

khỏi chiến tranh, Quỳ (Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành) đã có mặt trên

mặt trận kinh tế ở ngay tại mảnh đất mà người thân yêu và đồng đội của chị đãngã xuống Chị đã “cứu Ph ra khỏi sự lầm lạc, trả lại vị trí xứng đáng để người

kỹ sư cơ khí phát huy năng lực sở trường”, “đã nhận ra được vai trò quan trọngcủa tài năng, của tri thức trong sự nghiệp xây dựng cuộc sống mới”

Đọc các tác phẩm Nguyễn Minh Châu viết trong thời kì đổi mới, độc giả

dễ dàng nhận thấy con người hiện lên qua mỗi trang văn của ông không phải làcon người nhất phiến mà là con người đa chiều và phức tạp Chứng kiến người

đàn bà làng chài (Chiếc thuyền ngoài xa) bị người chồng vũ phu đánh đập,

nghệ sĩ Phùng tưởng chị là người “cam chịu, đầy nhẫn nhục” bởi “không hề một

tiếng kêu, không chống trả cũng không tìm cách chạy trốn” Nhưng khi tròchuyện trực tiếp với chị, Phùng mới nhận ra sau vẻ lam lũ, khổ sở là một ngườiphụ nữ sâu sắc, thấu hiểu lẽ đời Chị khước từ sự giúp đỡ của nghệ sĩ Phùng vàchánh án Đẩu: “Các chú đừng bắt tôi bỏ nó” vì “các chú không phải là đàn bà,chưa bao giờ các chú biết như thế nào là nỗi vất vả của người đàn bà trên mộtchiếc thuyền không có đàn ông” Chị ý thức được thiên chức của người phụ nữ:

“Ông trời sinh ra người đàn bà là để đẻ con và nuôi con cho đến khi khôn lớn”

và hứng chịu mọi nhọc nhằn, khổ đau để các con được hạnh phúc: “Đàn bà trênthuyền chúng tôi phải sống cho con, không thể sống cho mình như trên đấtđược” Người phụ nữ ấy còn là người giàu lòng vị tha Chị thấu hiểu nguyênnhân vì sao chồng lại trở nên như thế Chị hiểu được trước đây chồng vốn làanh con trai cục tính nhưng hiền lành, cũng nghĩ cho vợ con nhưng rồi cuộcsống mưu sinh khổ nhọc làm cho anh ta tha hóa Điều đặc biệt ở người đàn bà làchị vẫn giữ được trong tâm hồn mình ngọn lửa của hi vọng, của niềm tin Trongkhổ đau triền miên, người đàn bà ấy vẫn chắt lọc được những niềm hạnh phúcnhỏ nhoi: “vui nhất là lúc ngồi nhìn con tôi chúng nó được ăn no”, “ trên chiếcthuyền cũng có lúc vợ chồng con cái chúng tôi sống hòa thuận, vui vẻ” Hòa

(Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành) là một trung đoàn trưởng tài khiến

người lính ở hàng ngũ bên kia cũng phải ngưỡng mộ Nhưng trong sinh hoạthàng ngày, Hoà cũng có những thói nọ tật kia như những con người bình thườngkhác Anh mừng rỡ, hí hửng khi được thăng cấp; chăn một đàn gà riêng, đánhmột cái quần xà lỏn đi phát rẫy; yêu người này, nói xấu sau lưng người kia; cóhai bàn tay lúc nào cũng dấp dính mồ hôi… Hòa vừa là một thánh nhân nhưngcũng lại là con người phàm tục với ham hố, nhược điểm Nhân vật Hòa là mộthình mẫu hoàn toàn mới khác hẳn với những con người trong tiểu thuyết, truyệnngắn của Nguyễn Minh Châu trước 1975

Nguyễn Minh Châu cũng chú ý khám phá con người ở góc độ đời sống

riêng tư của từng cá nhân Thai (Cỏ lau) vừa tham gia công tác xã hội vừa chịu

tù đày, một tay chôn cất em chồng và chăm sóc phụng dưỡng bố chồng Chị cómột phẩm chất đặc biệt là suốt đời chỉ có thể yêu được một người Số phận đã

đẩy chị vào hoàn cảnh trớ trêu, phải lựa chọn giữa hai người đàn ông cũng rấtđặc biệt, người thì hai mươi bốn năm nay không yêu một ai, người thì khổ sở,nhục nhã vì không được vợ yêu mà lại vẫn yêu vợ, quý vợ hơn bất cứ ai Lão

Khúng (Phiên chợ Giát) có cuộc đời vô cùng khổ cực, nhọc nhằn Lão phải

giành từng tấc đất với cỏ lau và đá hộc để nuôi lớn cả bầy con cứ “tự nhiên” rađời Con người lão “hữu danh mà vô thực”, “trong bóng đêm đối mặt với sự thậtcủa đời mình, con người lão càng trở nên lầm lũi” Số kiếp của lão có lẽ cũngquẩn quanh, cổ xưa như số kiếp của con bò Khoang Lão đã giải phóng cho nó

mà nó vẫn tìm về với lão

Bởi quan niệm nghệ thuật về con người thay đổi nên tất yếu giọng điệutrong những trang viết thời kì sau 1975 của Nguyễn Minh Châu không còn hàosảng, say mê, bay bổng Giọng văn của ông trầm tĩnh hơn, xen lẫn chút chiêmnghiệm và suy ngẫm Các nhân vật đầy suy tư, trăn trở khi nói về mình và mọingười Dự một cuộc gặp gỡ sau hai mươi năm giữa hai mẹ con, đáng lẽ vuimừng cảm động thì lại giống như một phiên tòa đại hình, nhân vật trong truyện

ngắn Mùa trái cóc ở miền Nam cảm thấy “lòng mình bị tổn thương nặng nề và

hình như cả con người tôi tự nhiên bị ngập chìm trong lo âu, một nỗi lo âu sao

mà lớn lao và đầy khắc khoải về con người” và thấp thoáng trước mặt anh làngười mẹ chỉ có một mình vì “con người có những lúc rất cần cô độc, cũng là để

đi trốn cái thế giới loài người đầy nhiễu sự và cũng để sống hết với con ngườimình” Có thể nói màu sắc triết lí thấm đẫm trong nhiều truyện ngắn viết sau

1975 của Nguyễn Minh Châu Bên cạnh đó, vì nhìn thấu những chấn động trongđời sống và tâm lí của con người, Nguyễn Minh Châu đã xây dựng những dạngtình huống nhận thức thể hiện sự tự nhận thức của cá nhân con người về bản

thân và xã hội Nhĩ (Bến quê) từng đi không sót một xó xỉnh nào trên trái đất

nhưng đến lúc ốm liệt giường mới phát hiện ra “một chân trời gần gũi mà lại xalắc vì chưa hề bao giờ đi đến - cái bờ bên kia sông Hồng ngay trước cửa sổ nhàmình” và mơ ước được đặt chân lên bờ bên kia dù chỉ giây lát Sự tự nhận thức

về sai lầm của mình, về khả năng hữu hạn của bản thân đã làm Nhĩ ân hận, đauđớn Anh đã không thể làm được gì để bù lấp nổi sự trống vắng, thiếu hụt của

đời người vì đã đi con đường vòng chùng chình Nhờ sự tự nhận thức: “già rồi

mà vẫn chơi trồng bỏi, chắc anh đang vừa cười tôi lại vừa chửi tôi như thế”, nhà

văn T (Sắm vai) đã từ bỏ lối sống giả tạo, làm đẹp lòng người khác mà đánh mất

đi bản thân mình Anh không phải là một thứ “tiện nghi”, “đồ đạc” của vợ mà làmột nhà văn muốn đi đến tận cùng của sự sáng tạo Đặt ra những tình huốngnày, Nguyễn Minh Châu “đã tạo nên những cái cớ để trở đi trở lại, lật xới nhữngvấn đề vốn vẫn thao thức trong ông” Phải chăng đó là niềm băn khoăn về thước

đo giá trị con người trong xã hội khi mà sự tự nhận thức đã nâng con người lêntầm cao mới, hiểu mình và đủ bản lĩnh để là mình

Như vậy, có thể nói, tiểu thuyết và đặc biệt là truyện ngắn của NguyễnMinh Châu viết sau 1975 đã có sự thay đổi mạnh mẽ về quan niệm nghệ thuật

về con người, khẳng định những thành tựu nghệ thuật đặc sắc được hình thành

từ sự dồn nén những trăn trở của nhà văn và những đóng góp của ông trongcông cuộc đổi mới văn học nước nhà

Tìm hiểu sáng tác của Nguyễn Minh Châu trước và sau 1975, chúng tathấy quan niệm nghệ thuật về con người đã chi phối sự nghiệp sáng tác của mỗitác giả nói chung và của nhà văn Nguyễn Minh Châu nói riêng Sự biến đổitrong quan niệm nghệ thuật về con người là trung tâm mọi biến đổi của nền vănhọc, là tiêu chí để đánh giá sự đổi mới của một cây bút hay của một thời kì vănhọc

II Sự vận động quan điểm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh

Châu qua Mảnh trăng cuối rừng và Chiếc thuyền ngoài xa

1 Sự vận động quan điểm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh Châu

qua Mảnh trăng cuối rừng và Chiếc thuyền ngoài xa từ góc nhìn kiểu loại

Từ góc nhìn kiểu loại nhân vật, có rất nhiều cách phân chia Có thể dựatrên đặc điểm tính cách, số phận, mối quan hệ với các nhân vật khác, vai trò đốivới tác phẩm,… Ở mỗi cách phân chia, nhân vật lại được gọi tên khác nhau.Theo kiểu phân chia này, một nhân vật có thể thuộc nhiều kiểu loại cũng nhưnhiều nhân vật có thể cùng thuộc một kiểu loại Giữa các tác phẩm khác nhaucủa các tác giả khác nhau, đôi khi cũng có sự trùng lặp về kiểu nhân vật bởi họ

có những điểm tương đồng về quan niệm nghệ thuật về con người bị chi phốibởi các yếu tố thời đại Sự gặp nhau giữa các quan niệm nghệ thuật về con người

đã mang đến tính điển hình của thời đại và tính nhân bản, nhân văn của văn học

Với Nguyễn Minh Châu, từ giai đoạn 1945 trở về sau, do sự thay đổi củahoàn cảnh, quan niệm nghệ thuật về con người từ góc nhìn kiểu nhân vật có sự

vận động rõ nét Mảnh trăng cuối rừng và Chiếc thuyền ngoài xa đều xây dựng

quan niệm nghệ thuật về con người trên cơ sở hình tượng người phụ nữ và ngườilính Nhưng qua thời gian, các nhân vật dần rời bỏ quỹ đạo cộng đồng, đơnchiều để hòa vào quỹ đạo mới cá nhân, thế sự, đa chiều

1.1 Sự vận động từ con người cộng đồng đến con người cá nhân

Từ năm 1945 nước ta bước vào giai đoạn trường kì kháng chiến kéo dài

đến năm 1975 Hoàn cảnh lịch sử đặt văn học vào thế chuyển mình “Văn học nghệ thuật là một mặt trận và anh chị em là những chiến sĩ trên mặt trận ấy”.

yêu cầu của thời đại buộc những người cầm bút phải chuyển hướng sáng tácnhằm phục vụ cách mạng, cổ vũ chiến đấu, đáp ứng nhu cầu của phần đôngquần chúng nhân dân Vì thế hình tượng chủ yếu của con người trong giai đoạnnày là con người cộng đồng

Là nhà văn mặc áo lính, Nguyễn Minh Châu ý thức sâu sắc về sứ mệnhcao cả, nhiệm vụ thiêng liêng của người cầm bút trong giai đoạn khốc liệt nhấtcủa cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước Tâm niệm sáng tác duy nhất trong

ông lúc này là hướng đến cuộc “chiến đấu vì sự sống còn của cả dân tộc, đất nước”, do vậy nhà văn đã dành gần hai chục năm sung sức của cuộc đời để tìm

tòi, khám phá, thành tâm và say sưa ngợi ca vẻ đẹp lung linh, kỳ ảo của cuộcsống và tâm hồn con người trong chiến tranh

Mảnh trăng cuối rừng ra đời trong những năm bom rơi đạn lửa của chiến

trường nên nó thấm đẫm tinh thần sử thi và anh hùng ca cách mạng Quan niệmnghệ thuật về con người này chính là những cá nhân hội tụ và kết tinh vẻ đẹp,

sức mạnh của cộng đồng Họ chính là kiểu con nguời cộng đồng, “con người đã được nhào nặn từ hàng nghìn năm với biết bao quan hệ , thói quen làm ăn , tập tục và truyền thống văn hoá …Chính họ là hình ảnh trung thực của đất nước này, vì chính họ sinh ra từ lịch sử ngàn năm của đất nước Những con người Việt Nam sinh ra để chống chọi quần quật với giặc giã và đói khát”.

Mảnh trăng cuối rừng lấy căn cứ địa trong rừng sâu làm bối cảnh để xuất

hiện các nhân vật điển hình cho con người cộng đồng Đó là Lãm, chị Tính,Nguyệt, chị Nguyệt đã hi sinh, chị Nguyệt lão, các anh lái xe, các chị phá đá mở

đường,… Họ là đại diện cho một thế hệ trẻ sẵn sàng ra trận, hiến dâng tuổi xuân

vì sự độc lập tự do của tổ quốc Lãm trốn nhà đi bộ đội , Nguyệt ra trường làtình nguyện đi kiến thiết miền Tây Những phẩm chất truyền thống của dân tộcđều toả sáng ở Nguyệt và Lãm

Người đọc cũng nhận ra những chuẩn mực đời sống dân tộc đượcNguyễn Minh Châu trình bày một cách mới mẻ và khéo léo trong truyện Người

Việt Nam chúng ta quý mến lối sống tình nghĩa, Chị Nguyệt Lão sẵn sàng “ dùng giây trói lợn để trói” Lãm lại nếu anh ta là con người không tình nghĩa hờ

hững với Nguyệt, chọn lựa người yêu và xây dựng gia đình là chọn người đẹp

người và đẹp nết, chị Tính nhắc đi nhắc lại với Lãm rằng “ cô ta giờ đã lớn, càng ngoan ngoãn, dũng cảm và lại xinh đẹp hơn trước kia” Cuộc sống chung sao cho xứng đôi vừa lứa , tránh những “ đôi đũa lệch”, Nguyệt và Lãm như một cặp xứng đôi “ trai anh hùng, gái thuyền quyên” Nếu bị đặt vào tình thế

phải chọn lựa giữa lợi ích của công đồng và lợi ích của cá nhân , thì con ngươiViệt Nam sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân đat sự lợi ích cộng đồng lên trước.Hình ảnh cô Nguyệt ngày thường hiền lành nhưng lại chiến đấu dũng cảm và hysinh khi mới chỉ có người yêu là hình anh làm lay động tâm can Lãm và cả tâmcan người đọc

Khi hòa bình lặp lại, cuộc sống mới đưa Nguyễn Minh Châu đến nhữngtrải nghiệm mới Con người cộng đồng không còn xuất hiện trong những tácphẩm của ông mà thay vào đó là con người cá nhân, con người thế sự đời tư.Giờ đây con người không còn là anh hùng kết tinh vẻ đẹp của cộng đồng mà họsống cuộc đời của riêng họ, ngổn ngang, bề bộn và đầy đau thương, dằn vặtcùng những trăn trở cá nhân

Trong Chiếc thuyền ngoài xa, mỗi nhân vật là một số phận, một mảnh đời

riêng Thoát lối mòn của văn học kháng chiến, Nguyễn Minh Châu cố vùng vẫy

để thoát khỏi hành lang hẹp của những mo tì con người quen thuộc trong khángchiến mà đa dạng, phong phú và phức tạp hơn Họ không phải là những con

người có cùng lí tưởng cao đẹp như Nguyệt, Lãm mà họ là những mảnh ghépmang hình hài khác nhau của cuộc sống

Với những người dân lao động, cuộc đời họ xoay quanh cơm áo gạo tiền.Người đàn bà hàng chài ngày bé mang nỗi đau của cô gái mặt rỗ quá lứa lỡ thì,lớn lên lại trăn trở vật lộn với nỗi lo mưu sinh trên chiếc thuyền bé ngoài khơi

xa Người đàn ông bất lực và bế tắc vì những miệng ăn nheo nhóc đè nặng lênvai mình Cậu bé Phát đau đớn khi mỗi ngày lại nhìn cha đánh đập mẹ dã manhơn Những cuộc sống bất hạnh, nhỏ nhoi cứ mòn mỏi qua ngày trên chiếcthuyền bé kia đã làm nhói đau lòng người đọc Những con người thuần cá nhân

ấy đã góp thêm vài nét mặt mệt mỏi, ưu tư cho diện mạo văn học Việt Nam saunăm 1975

Về phía Phùng và Đẩu, họ là những người lính trở về sau chiến tranh vàbây giờ đóng vai trò kiến thiết đất nước sau ngày độc lập Lúc này đây, lí tưởngcủa họ không còn là xả thân vì tổ quốc như những ngày xưa cũ Bây giờ, họsống cuộc đời mới với những công việc riêng Phùng chăm lo chụp ảnh, kiếmtìm những khoảnh khắc đẹp để thỏa đam mê và đáp ưng nhu cầu cuộc sống Đẩumiệt mài tìm công lí cho những người dân nơi làng chài nghèo Từ những ngườiđồng đội từng chiến đấu giờ đây họ rẽ ngoặc sang những con đường mới Quanniệm nghệ thuật qua những nhân vật này không còn là một hình mẫu chungchung mà phức tạp, gai góc, đa sắc hơn Họ đã góp một phần quan trọng chuyểntải quan niệm nghệ thuật về con người cá nhân của Nguyễn Minh Châu sau1975

Qua tác phẩm Mảnh trăng cuối rừng và Chiếc thuyền ngoài xa, sự vận

động từ con người cộng đồng đến con người cá nhân hiện lên rất rõ Từ một

mẫu số chung trong Mảnh trăng cuối rừng, những người phụ nữ, những người lính trong Chiếc thuyền ngoài xa lại bước đi trên những chặng đường khác nhau.

Tính cộng đồng và sự kết tinh không còn nữa, trả lại đó là sự vụn vỡ của từng sốphận cá nhân

1.2 Sự vận động từ con người vô trùng đến con người trần trụi, đời thường

Trong Mảnh trăng cuối rừng, Nguyễn Minh Châu xây dựng nhân vật của

mình đại diện cho kiểu người “vô trùng” trong xã hội Ở những người lính chiếntrường ấy, sự kết tinh vẻ đẹp của dân tộc đã mang đến cho họ một kháng thểmiễn nhiễm mạnh mẽ trước mọi bão táp phong ba và bão tố cuộc đời Chính vẻđẹp của thời đại đã bảo vệ họ trong vòng bọc bất biến của những phẩm chất tốtđẹp

Qua nhân vật Lãm , Nguyễn Minh Châu bày tỏ trực tiếp suy tư của mình ,

nhà văn hai lần suy tư về “ sợi chỉ xanh”: “Tôi đứng bên sông , giữa cảnh một chiếc cầu đổ nát và tự hỏi: qua bay nhiêu năm tháng sống giữa cảnh bom đạn tàn phá những cái quý giá nhất do bàn tay mình xây dựng nên , vậy mà Nguyệt vẫn không quên tôi sao ? trong tâm hồn người con gái nhỏ bé , tình yêu và niềm tin mãnh liệt vào cuộc sống , cái sợi chỉ xanh óng ánh ấy , bao nhiêu bom đạn giội xuống cũng không hề đứt , không thể tàn phá nổi ư ?” Nguyễn Minh Châu

cho rằng cốt lõi của vấn đề sức mạnh Việt nam là tình yêu và niềm tin mãnh liệtvào cuộc sống đã giúp dân tộc này chống chọi được với giặc giã và đói khát, làmnhững con người vô trùng giữ vững được phẩm hạnh và khí tiết của mình

Tính vô trùng càng được minh chứng trong bom rơi đạn lửa, càng thửthách khó khăn, vẻ đẹp của con người càng bền vững và rạng ngời Dưới ánh

mắt của Lãm, “Qua ánh đèn tù mù của đoàn xe xích đang lao đi ầm ầm bên cạnh,tôi nhận ra vẻ đẹp của cô gái, vẻ đẹp giản dị và mát mẻ như sương núi”.

Dường như vẻ đẹp của Nguyệt mang một điều gì đó thật thanh bình êm ả Từ vẻđẹp ngoại hình ấy ta có thể nghĩ ngay đến vẻ đẹp tâm hồn, tâm hồn cũng giản dị,thanh khiết cũng giống như ngoại hình của cô vậy Nguyệt đẹp, vẻ đẹp của sựthoát tục, thoát khỏi những bom bụi của chiến trường

Tính vô trùng của nhân vật như càng nổi rõ khi có tình huống bắt ngờ xảy

ra, Đêm tối, đường đi khó, Nguyệt và Lãm phải vượt qua ngầm Đá Xanh

Nhưng “nước cao hơn đá gần một mét” nước sâu quá, xe không đi được nữa.

Trước tình huống như vậy, Nguyệt đã tỏ ra là một cô gái tháo vát dạn dày kinhnghiệm.Cô nhảy ùm xuống nước, bảo Lãm tắt đèn xe rồi nhanh nhẹn lội phăng

qua bờ bên kia giúp anh lái xe cột dây tời vào gốc cây Khi máy bay địch némbom tọa độ, Nguyệt rất dũng cảm và bình tĩnh Cô túm lấy Lãm kéo nhanh vàkhỏe hết sức, đẩy Lãm vào vật gì đó cứng và sâu, hơi thở nhanh và bình tĩnh.Những hành động của Nguyệt càng khẳng định một lòng dũng cảm, gan góc lạthường.

Những con người vô trùng trong Mảnh trăng cuối rừng được sự bảo lãnh của lịch sử và cộng đồng Thời gian dần trôi, cuộc đời thay đổi, trong Chiếc thuyền ngoài xa, hiện thực là một bức tranh mới, không còn là cảnh chiến trường mà là cuộc sống của những người dân chài lam lũ “Cuộc sống cứ lênh đênh khắp cả một vùng phá mênh mông Cưới xin, sinh con đẻ cái, hoặc lúc nhắm mắt cũng chỉ trên một chiếc thuyền Xóm giềng không có Quê hương bản quán cả chục cây số trời nước chứ không cố kết vào một khoảnh đất nào” Cuộc

sống ấy đẩy con người dần về phía bế tắc, khiến họ đánh mất đi chính bản thânmình, trở thành những con người trần trụi, thô bạo

Trong lời kể yêu thương của người đàn bà hàng chìa, chồng chị ngày xưa

là người đàn ông hiền lành, chịu khó Nhưng cuộc sống đưa đẩy, cái khó biếnchồng chị thành đàn ông vũ phu, táo tợn và tàn nhẫn Khi cùng lội vào bờ, đôi

mắt người đàn ông “lúc nào cũng dán vào tấm lưng áo bạc phếch và rách rưới, nửa thân dưới ướt sũng của người đàn bà” thế nhưng khi đã đi khuất vào sau

những chiếc xe tăng hỏng thì người đàn ông mới lập tức trở nên hùng hổ, dữ tợnđến không ngờ Trong cái thân hình hộ pháp đậm chất biển khơi kia như đangdồn nén bao gánh nặng bắt buộc phải được trút xuống, bắt buộc phải được thoát

ra Trong từng cơn giận lão trút xuống lưng người đàn bà ta nhận ra cái “giọng rên rỉ đau đớn” và câu nói đi kèm: “Mày chết đi cho ông nhờ Chúng mày chết

đi cho ông nhờ” Câu nói cửa miệng “Mày chết đi cho ông nhờ Chúng mày chết đi cho ông nhờ” giúp ta hiểu thêm rằng, hành động vũ phu man rợ của

người đàn ông không phải xuất phát từ bản tính xấu xa mà bởi gánh nặng cuộcsống, gánh nặng gia đình

Đối diện với những gánh nặng cuộc đời và sự ức chế của bản thân, conngười dần đánh mất chính mình, trở về với vẻ xấu xí, trần trụi, đời thường vốn

có Họ không được che chở bởi những bao bọc kĩ lưỡng mà lăn lộn với đời rồi bịđời cao xước Bóc trần con người bằng nỗi đau và sự tha hóa nhân cách, NguyễnMinh Châu đã chuyển tải đến người đọc một quan niệm nghệ thuật về con ngườimới, con người trần trụi, đời thường

Sinh thời, Nguyễn Minh Châu từng chia sẻ, hành trình sáng tác của ông là

“đi tìm cái hạt ngọc ẩn dấu trong sâu tâm hồn con người” Tư tưởng này chi phối rất nhiều trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu Ở Mảnh trăng cuối rừng, quan điểm đó là điều không phải bàn cãi Nhưng ở tác phẩm Chiếc thuyền ngoài

xa, dù lột trần hành động tàn bạo của người đàn ông, Nguyễn Minh Châu vẫn

dành nhiều cảm thông ngầm qua lời biện minh của người vợ, qua ánh nhìn đaukhổ vào lưng áo bạc phếch, qua những câu nói đau đớn, bế tắc Từ đó, có thểthấy dù có sự chuyển đổi trong quan niệm nghệ thuật về con người, từ con người

vô trùng đến con người trần trụi, Nguyễn Minh Châu vẫn không đánh mất đitấm lòng của mình dành cho nhân vật mà qua đó càng khẳng định thêm tài năng

Nguyệt trong Mảnh trăng cuối rừng là một cô gái can đảm và bản lĩnh.

Khi cùng Lãm vượt qua quảng đường rừng hiểm nguy, dù bất cứ tình huống gì,

cô cũng luôn vững vàng và mạnh mẽ, nhanh nhẹn, khéo léo, cùng anh vượt qua

mọi khó khăn Trong suy nghĩ của cô, tình yêu tổ quốc vẫn luôn nồng nàn, cháybỏng, khiến cô quên đi tất cả mọi nguy hiểm đang rình rập Sự đơn chiều củanhân vật Nguyệt còn biểu hiện ở những phẩm chất tốt đẹp không bào giờ thayđổi về Lãm Đó là một mối tình Nguyệt ấp ủ với một người con trai chưa hề biếtmặt Nhưng cô đã nguyện chờ anh, Nguyệt vẫn nhớ và đang chờ một người chưa

hề một lời hẹn ước Chiến tranh, đạn bom và thời gian khắc nghiệt, tất cả đềukhông làm phai đi tình cảm tốt đẹp Nguyệt đã dành cho Lãm – người con traisống có lý tưởng đẹp – đã dám trốn nhà đi bộ đội Nguyệt vẫn chung thủy chờLãm, chủ động đi đến ngày hai người được gặp nhau.Thật khó có thể nghĩ mộtmối tình chỉ qua thư thôi mà bền chặt lâu dài đến vậy.Trong lòng Nguyệt là cảmột niềm tin lớn lao dành cho người mình yêu

Sau ngày đất nước được độc lập, con người được trở về sống đúng vớibản năng và tính cách Cuộc sống đa dạng, muôn màu muôn vẻ nên sự lựa chọncủa họ cũng không bị bó hẹp trong có hoặc không Con người bây giờ trong cáctác phẩm văn học thường hay trăn trở, suy tư, dằn vặt chính bản thân mình.Những điều này đã làm nên nét mới trong quan niệm nghệ thuật về con người.Nguyễn Minh Châu đã bắt kịp dòng chảy này chủa văn học khi các nhân vậttrong sáng tác của ông giai đoạn sau 1975 đều là những con người tự vỡ lẽ, tự

nhận thức về cuộc sống Từ dấu chân người lính, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bức tranh,… đến Chiếc thuyền ngoài xa là sự hoàn thiện dần của kiểu

con người này

Phùng là người lính trở vè sau kháng chiến Nếu như những ngày xưa củaanh là lăn lộn chiến trường và một lòng chiến đấu thì ngày nay, đứng trước hiệnthực phức tạp của cuộc sống, anh cảm thấy lúng túng, hoài nghi Cái nhìn củaanh bây giờ không còn là đơn chiều, toàn màu hồng mà đa chiều hơn, quan sát

sự vật trong mối tương quan với nhiều vấn đề hơn Tính đa chiều trong cách soixét sự việc khiến anh vỡ lẽ được nhiều điều Tất cả được hội tụ trong hai tìnhhuống tự nhận thức của nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng