Nguon goc can ban cua I~m phat trang qua trinh chuy~n doi c6 th~ dLtc;Jctim thay trang SlJtham hl,!ttai chinh bat nguontl1ho~td9ng khong c6 hi$u qua cua cac doanh nghi$p Nha nLtdC,tl1vi$
Trang 1trongcaen6nkinhte'chuy'nd6i
TrLtdCkhi chuyendoi,trangcac
nLtdcXHCN, I,?mphat b! kim
ham C6 cau dU'thl1a nhLtng
tinhtr,?ngdLtcau khong chuy~nvao
I~mpMt vi slJki~m soat gia, va I,?m
phatho~c sieu I,?mphat chi c6 th~
batdau khi gia ca dLtc;Jcxac I$p m9t
eachtlJ do Trang qua trinh chuy~n
doi, I,?m pMt b! kim ham da trd
thanhI,?mphat md khi cau tang len,
cungb! co I,?i,pM gia m,?nh,tham
h~ttai chinh da t'?o nen slJmat can
doi nghiem trQng Khi cac nLtdc
XHCN tien hanh chLtCJngtrinh on
d!nh, I,?mphat giam di, nhLtngsan
ILtc;Jngda giam di nhanh ch6ng,
nguy cCJtai I~m phat van ton t~i
Nguon goc can ban cua I~m phat
trang qua trinh chuy~n doi c6 th~
dLtc;Jctim thay trang SlJtham hl,!ttai
chinh bat nguontl1ho~td9ng khong
c6 hi$u qua cua cac doanh nghi$p
Nha nLtdC,tl1vi$c bao cap cua ngan
sach, tl1 cac khoan chi tieu Idn cho
quand9i,thamnhOng,tham hl,!tcan
can thanh toan, nc;JnLtocngoai va
nc;Jnan day dLta gilia cac doanh
nghi$p DlJa tren quan di~m cua
trLt<'1ngphai cCJcau va trLt<'1ngphai
tien t$, bai viet nay se phan tich chi
tiet nguon goc can ban va cCJche
truyen dan I~m phat trangcac nen
~h te chuy~n doi
1 Thtlm hyt ngtln s6ch
Trang cac nLtocchuy~n doi, dau
tien va tren het, I,?mphat phat sinh
tl1tham hl,!ttai chinh ma nguon goc
sau xa cua tham hl,!t tai chinh 113 do
tinh tr~ng ho~t d9ng kem hi$u qua
cua khu vlJc doanh nghi$p Nha
nLtdc.Vdi vi$ctiepc$n khongh,?n
che cua khu vlJc nay doi vdi cac
nguonIlJCtl1 ngansachcua Chinh
phu va (ho~c) tl1 h$ thong ngan
hangd~taitrc;Jkhongchicacyeu
cauve vanchoho~td9ngma con
budapnhlingkhoanla Cackhoan
Phan Th! U~ng Uai *
10d6 van dLtc;JCtai trc;Jbang vi$Ccap
bu la cua Chinh phu, bang cac khoan tin dl,!ngvdi lai suat thap tl1 cac ngan hang va cac khoan thue
rat thap SlJ bao cap dai d~ng nay 113 nhan to chinh thuc d~y I~m phat va cOng 113m9t nhan to cho phep ton.
t~i cua cac doanh nghi~p ho~t d9ng kem hi~u qua Vi dl,!, d Nam TLt, trang th<'1igian tl1 nam 1981 den
1988, la cua cac doanh nghi~p da
len tdi hCJn4% GDP, trang khi d61c;Ji nhu$n cua doanh nghi~p c6 th~ ton.
t~i da giam di 7% cua GDP Tong ket I~i lc;Jinhu$n cua cac doanh
nghi~p da giamtl110,4% cua GDP trang nam 1981 xuong - 1,0% vao nam 19881 Trong nhling nam 80, d Nam TLt, la cua cac doanh nghi~p dLtc;Jctai trc;Jbang m9t so nguon
Nguon dau tien den tl1 vi~c chuy~n
m9t cach tlJ nguy~n tl1 ngLt<'1i t'?o lc;Ji nhu$n sang ngLt<'1ib! la, tinh tr,?ng nay da tich IOy nc;Jnan day dLta gilia cac doanh nghi~p va gay ap IlJc doi vdi ngan hang d~ tai trc;Jnhling khoan nc;Jd6 Nguon th(f hai den tl1 nhling khoan tin dl,!ng bao cap cua ngan hang T~i Nam TLt, vi$c t~o
tien d~ tai trc;Jcho cac khoan bao
capdalentdi4 va5%cuaGDPmai nam tl1 gilia nhling nam 80 tn1 di, va 11% trong nam 19892.
Ben c,?nh d6, tham nhOng cOng
113m9t nguyen nhan chinh gay I~m
phat d cac nU'ocDong Au Nha nLtdc yeu va do d6, tham nhOng m~nh c6
th~ ton t~i NhlingngLt<'1ilanh d~o
khu vlJCdoanh nghi~p Nha nLtdc da gay ap IlJCrat m~nh bU9CNha nLtdc
phai cap cac khoan tin dl,!ng bao cap, trc;Jcap va d~c quyen trang ngo~i thLtCJngthong qua m9t lo~t giay phep nh$p kh~u va quota
Tong c9ng cac khoanbaocapd6co
theratIdnvan6dagayapIlJCm~nh doi voi I~m pMt Vi dl,!, trong nam
1993,d Nga cac khoantin dl,!ngbao cap cua Nha nLtdcc6 lai suat 10 ho~c 25% nam, trang khi d6, I~m phat nam 1992 la 2500% va nam
1993 da len tdi 8400% Do d6,
nhling khoan tin dl,!ng nhLt v$y thlJc
slJ 113nhling m6n qua cua Nha nLtdc
cho nhling ke giau va c6 quan h~ toP
Tham hl,!tngan sach d Nga cung phat sinh tl1 chi phi qua Idn cho quan d9i, trang ngan sach nam
1989, cac khoan chi tieu cho quoc phbng da tang len 77,3 ty Rubles ho~c 8,4% cua GNP (ho~c 12% cua thu nh$p quoc dan) Them vao d6 nhling nam 70 va 80, nhling khoan
chi tieu rat Ion cho cac chLtCJngtrinh
lien quan den phong thu nhLtvi~n trc;Jcho cac nLtdcb~nbeva chLtCJng
trinh vOtrl,!.Trong nam 1991, tham
hl,!t ngan sach 11316% cua GNP4.
Ganh n~ng bao cap cho cac doanh nghi~p Nha nU'oc(DNNN)da tang len lam tham hl,!t ngan sach
tram trQng d Trung Quoc M~c du c6
nhling bU'oc khdi dau m~nh me trong cai to DNNN, nhLtng cac DNNNvan nam trong slJdieu khi~n cua Chinh phu va phai mang ganh n~ng xa h9i nhLt thu n~p m9t IlJC
ILtc;JnglaDd9ng dLtthl1ava cung cap
cac d!ch vI,! lien quan den hang hoa cong c9ng nhLt hau het cac nLtdC
khac Do d6, hQ tiep tl,lC dLtc;Jcquyen
bao cap tl1 Chinh phu Trong thlJC te, m9t phan trc;Jgiup cua Chinhphu
dLtc;JC sa dl,!ng d~ bu dap cho nhling
ho~t d9ng khong hi~u qua cua DNNN Cac khoan bao cap cong khai ho~c khong cong khai cua
Chinh phu cho nhling DNNN b! la
dLtc;JcLtdCtinh khoang 3,5% cua
.Ngan hang C6ng thuong Vi$t Nom
Trang 2GDps.
Trong khi cac khoan chi tieu
tang len, ve phan thu, thu nh~p cua
Chinh phu cac mfoc XHCN phl,J
thu(>c n$ng ne VaG vi~c ki~m soat
gia va sa hG'u cac DNNN d~ tc;tO va
sau d6 la thu nhU'ngkhoan th$ng dLi
Ion tli khu vLJCcong nghi~p Khi tLJ
do h6a bat dau, phan tai san cong
nghi~p thu(>c sa hG'ucua Chinh phu
bat dau giam xuong, them VaGd6,
vi~c tLJdo h6a gia ca va cc;tnhtranh
cong nghi~p tli cac nguon ILJCtrong
nLioc va ngoai nLioc di:i lam giam lc;1i
nhu~n bien cua tat ca cac doanh
nghi~p cong nghi~p cho du doanh
nghi~p d6 c6 thu(>c sa hG'u Nha
nLioc hay khong Ket qua la thu
nh~p cua Chinh pM (tinh bang %
cua GDP) di:i giam xuong nhanh
ch6ng, vi dl,J,thu nh~p cua Chinh
phu Trung Quoc di:i giam tli 34,8%
trong nam 1978 xuong 18,5% trong
nam 1991, tham hl,Jttai s;hinh di:i len
toi 10% trong nam 19916 Vi~c giam
ngan sach cua Chinh phu, den ILic;1t
n6 lam tram trQng tham hl,Jt ngan
sach trong hau het cac nLioc XHCN
va gay ap ILJCIc;tmphat.
2 Me) ,')ng tin dyng
Khi nen kinh te thLJChi~n tLJdo
h6a gia ca va ty gia hoi doai, gia
dau VaGtang len, d$c bi~t gia hang
nh~p khau tang rat mc;tnh, nhieu
DNNN phai dLiCJngdau voi nhU'ng
kh6 khan d~ dieu chinh ngay I~p tUc
theo tinh hinh moi va bi thi~t hc;tirat.
nhieu Nhin chung, cac chinh phu
khOng muon d~ cac DNNN sl,JPd6
vi ca 19do chinh tr! va 19do kinh te,
do d6, van phai duy tri bao cap cua
ngan sach D~ bao v~ DNNN khoi
pha san, thong qua h~ thong ngan
hang, Chinh phu di:i cung cap khong
hc;tnche cac khoan tin dl,Jngvoi li:ii
suat am cho DNNN di:i lam tang rat
Ion ILic;1ng tien trong ILiUthong Vi dl,J,
aTrung Quoc, khoan vay moi tli
ngan hang di:i tang tli 18 ty NDT
trong nam 1978 len 378 ty NDT
trong nam 19917.Dieu naydi:igay
apILJCIc;tmphat rat mc;tnhva day
cOngla m(>tchi so kh~ng d!nh rang
cac nha chuc trach trong linh VLJC
tien t~ cua Trung Quocdi:ikhong
68
thanh cong trong vi~c ki~m soat cac GDP, gan voi muc trung binh cua
khoan vay ngan hang Dong A va Thai Binh DLiong la Trong cac nLioc Dong Au, cac 102,4% va 30,7%1° Hau hat n9 ngan hang trung LiCJngphai tiep tuc nLioc ngoai cua khu vLJCkinh te ILl trc;1giup cac DNNN dLioi hinh th~c nhan Trung Quoc dLic;1c chuy~n vao cho vay li:ii suat thap hoac tai tai trCJ thong qua cac trung gian tai chfnh cac khoan nCJnan day dva gilia ca~ dLic;1C chi dinh hoc;ttd(>ngnhLila "cac
doanh nghi~p trong khi cac ngan cU'a s6" vay nLioc ngoai Khi cac hang khong th~ huy dong dLiCJcvon DNNN dLic;1ctLJchu hCJn,cac nha
voi hai 19do ThO nhat;li:iisu<1tthLic chuc trach se phai chiu trach nhi$m
te am di:i khong khuyen khich ti~n ve vi~c tang nhanh ch6ng nhLing
gLti cua d~n chung; thO hai, tien khoan nc;1nLiac ngoai cua h9 N9 ILiCJngthLJCte giam rat mc;tnhtrong nLiocngoai se gay ap ILJCIc;tmphat
hau het cac nLioc trong qua trinh tro~g t~CJnglai ~his~ dl,Jngkemhi$u chuy~n d6i, do d6, tien gLtitiet ki~m qua nhLingkhoan von vay
cua h(>gia dinh la m(>tphan doanh 4 Tham hyt can can thanh
so ban h~di:i giam di nhanh ch6ng, toan
khoa;ng 25°//0 vaGglua nam. ',-, ~ 1992va' SLi sup do cua khol thLiCJngmal -
thLi Li bOA' "t ' ,.- ~
d' CJ ? CMEA trong nhLfngnam 1990 - 91
c s len ma vaG CUOInam 0 -, ,?, , Nga8 Them vaod6, h~ thong ngan d~ g~y ra rr:,Qtphan ling day ~huy~n hang tLi nhan dang n6i len va hoc;tt v~ cang :!am t~Qng hCJnk~~ ngay
d9ng kem hi~u qua di:i g6p phan ca~g nh~eu n~CJc ~ trong hl~p ~91
pha hong h~ thong ngan hang va kh,ong ~on kha n~ng }hanh?toan
day nhanh lam phataNga Cac nLidc XHCN bat dau phal mua
nguyen Ii~u thO theo gia the gioi cao
3 Nq nUffcngoal trdm tr9ng hCJnso voi gia bao cap cua Lien Xc Nc;1tram trQngdLic;1cket hc;1Pvoi Nhling nLioc d6 di:i dLiCJngdau voi vi~c chuy~n cac nguon ILJcIon gay vi~c giam "chi so gia xuat nh~p them ap ILJCtham hl,Jtngan sach va khau" voi ben ngoai va cOng mat sau d6 la lam phataNam TLi va Ba kim ngc;tchxuat khau trong khu vLJc.
Lan Ba L~n voi hCJn45 ty USD nc;1 Cac nLiocDong Au bi thi~t hc;tinhieu
nLioc ngoai va Nam TLi voi 18 ty nhat trong nhU'ngcu soc nay.Vi dl,J, USDdi:ilam mat di uy tin cua hQ: tc;tiUkraine gia nh~p khau dau va
cac khoan nc;1thLiCJngmc;ticua hQ gas trong nam 1993 tinh tren danh
dLfc;1C trao d6i tren thi trLiong thu cap nghia la khoang 1.080 Ian va cao voi gia ratthapso voigiatri trenbe gap565Ianso voi gia nam199111.
m$t cua n6 Hungary voi 20 ty USD Day la nhan to quan trQng tc;tOra sLJ
nc;1nLioc ngoai sau m(>t nam 1989 mat can doi Ion trong can can thanh di:itang themhCJn2 ty USD, bat dau toan cua Ukraine Them VaG d6,
giam di chut it VaG dau nam 1990 giam cau xuat khau trong Lien bang dLic;1C ban Ic;tiVaG cuoi nam 1990 Xo Viet (cO) cOng tc;tOra m(>t SLJbat
Nga voi khoan nc;1rang 30 ty USD, lc;1idang k~ cho kim ngc;tch xuat Bulgaria tren 10 ty USD, khong can khau cua Ukraine.
kh~ n~ng ~LJa,v~o cac ngu~n von M$t khac, can can thLiCJngmc;ti ch~y vao~de ~?uda~ SLJ~uy gl~m thu toi t~ di trong suot nhU'ng nam dau nh~p ho~c gl~m bd; ga,nh n,c;tngn? cua qua trinh chuy~n d6i trong cac (CQng hoa ~an ch,~ ~IlC ~~ 1o~ty nLioc XHCN phan nao phan anh USD n~ n~~c ~?goal~ao gl~~ na,m thLJCte rang m9t khi nh~p khau 1~909tc;tlthCJIdiem thong nhat nLidc khong bi ki~m soat, khong phai tat DIlC) cahang nh~p khau dLic;1cdLia VaG
Trung Quoc t6ng so nc;1nLioc danh cho vi~c san xuat hang xuat ngoai k~ ca ngan hc;tnva dai hc;tn khau hO$c cho cac doanh nghi~p tang len 83,6 ty USD VaGcuoi nam san xuat M(>t phan tang len dLic;1C
1993, tliCJng dLiCJngvoi 95% hang danh cho hang tieu dung Tc;ti xuat khau va dich VI,Jho$c 22% CU{I Hungary, hang tieu dung chI chiem
Trang 3
12,5%trong tong tri gia hang nh~p
kh§unam1989 nhU'ngda tang len
22,7%vao dau nam1991 aBa
Lan,trong 8 thang dau nam1991,
hangtieu dung.'trong hang nh~p
kh§udi:itang tCt18,8% len31:6%
Tinhtren ty I~ tang tnrdng, doi vai
Bulgaria,Czechoslovakia,Hungary,
Poland,Romania,va Lien Xo (cG),
hangtieu dung co xu hLfangtang
nhanh nhat trong tong so hang
nh?pkh~u nam 1992,tren ca cong
ngh~va tLfli~u san xuat12
D~ doi pho vai tinh tr~ng chay
nguen Il,J'Cra ben ngoai trong nhU'ng
nam80 bu()c Chinh phu Nam TLf
phaithl,J'Chi~n cac bi~n phap rat
m~nhd~ can bangcancanthanh
toan.ChLfelngtrinh dieu chinh bao
gempha gia rat m~rih va, trLfactien
la giam m~nh hang nh~p kh~u
ThOngqua cac bi~nphapdod~lam
tang th~ng dLf can can vang lai,
trongthl,J'Cte, hau nhLfngay sau do,
ho~td(mg kinh te suy thoaiva I~m
phatda tang len nhanh chong
5 Nqn&n day duo giita e6e
doanhnghi'p
Ng nan day dLfagi[(a cacdoanh
nghi~pphat sinh do 2 nguyennhan
Tha nhat, trong h~ thongcG, cac
DNNN da rat m~t moi d~ dap ltQg
cac chi tieu dLfgc giao Khi h9 da
lam nhLf v~y, gan nhLf h9 dLfgc thanh
toan tll di?ngva Nha nLfacdam bao vi~c thanh toan cuoi cung cho h9
Trong qua trinh chuy~n doi, rat nhieu DNN~ da ngU'ngthanh toan cho ngLfCJicung cap, ho~c vi h9 thieu tienho~cvi h9 thayco Igi khi
cac bi~n phap ph~t khong co hi~u IIICva vi~cch~mtn~thanhtoan56
lam giam gia tri thl,J'Cte cua cac khoan thanh toan trong mi?t moi trLfCJngI~m phat cao Tha hai, chinh
sach tien t~ that ch~t da dLfgccac nLfac XHCN ap dt:mg trong cac chLfelngtrinh on dinh, di:i khuyen khich cac doanh nghi~p tim kiem
cac nguon tai trg phi ngan hang do
do, lam tang ng nan gi[(a cac doanh nghi~p Cac khoan ng nan gi[(a cac doanh nghi~p ngay cang tanggay
ap IIICcho Chinh phu va Ngan hang
TrungLfelngphaitai tai trg maden
ILfgtno gay ap Il,J'CI~m phat.8
(1) Roe, Alan, ''Managing Inflation in Socialist Economies ", in Simon Commander (ed.), Managing Inflation in Socialist economies in Transition, The Word Bank, 1991 trang 2.
(2) Amsden, Alice H (eds.) The Market
Meets its Match Restructurina the Economies of Eastern Eurooe, Harvard University Press, 1994, trang 31
(3) Aslund, Anders, "lessons of the First Four Years of Systemic Change in Eastern Europe", Journal of Comparative Economics, Vol 19, 1994, trang 26.
(4) Ellman, Micheal "General Aspects of Transition", in P.H.Admiraal (ed.), Economic Transition in Eastern Eurooe Blackwellpublichers, 1995,trang 23.
(5) China, Macroeconomic Stability
in a Decentralized Economv, The World Bank, 1995,trang xiv.
(6) Mckinnon, Ronald I" Financial Growth and Macroeconomic Stabilitvin China 1978 -1992, Imolications for Russia and Other Transitional Economies Journal of comparative economics, Josef C" Barada (ed.), Vol 18, 1994, trang 438.
(7) On KitTam, Financial Reform in
~trang 32.
(8) Mckinnon, Ronald I "Financial Growth and Macroeconomic Stabilityin China, 1978- 1992:Implicationsfor Russia and Other Transitional Economies",
Journal oof Comparative Economics, Vol 18,1994, trang 463.
(9) Nut;, Domenico Mario,
"Stabilization and Sequencing in the Reformof SocialistEconomic",in Simon Commander (ed.), Mana9in9 Inflationin Socialist Economics in Transition The World Bank, 1991.trang 136.
(10) China Macroeconomic Stabilitv
in a Decentralized Economv The World Bank, 1995,trang 16.
(11) McCarthy, F Desmond (et 01), External Shocks and Performance Resoonses durina Svstem Transition.The Case of Ukraine Policy Research WorkingPaper No 1361,The WorldBank, 1994.
(12) Amsden, Alice H" The Market Meets its Match, Restructurina the Economies of Eastern Eurooe Hcward UniversityPress, 1994,trang 102.
L':;;T1lhenao deluon la mi?t van de quan tr9ngtang von tl,J'co
d~t ra doi vai cac ngan hang
thLfelng m~i (NHTIy1),day la Cd Sd
quan tr9ng nhat d~ tang kha nang
c~Qh tranh va bao dam ho~t di?ng
ngan hang c6 hi~u qua Hi~n nay,
theo NHNN thi ty I~ an toan von
dLfgc phan anh qua ty I~ von tl,J'co
tren tong nguon von tinh binh quan
cua cac NHTM Nha nLfac chi d~t
3,72%, rat thap so vai chu~n ml,J'c
quoc te la 8%1.
T.w emNGANMNG - &6 2 NXM2004
TS D6 Van Due *
NhLf v~y, cung vai nhU'nggiai phap doi mai quan Iy, doi mai va ap dyng cong ngh~ hi~n d~i,xuly ng ton d9ng, tang von tl,J'co la mi?t
dieuki~ncanthietd~chu<'3nb! cho h~ thong ngan hang cua nLfacta bLfacV80 qua trinh hi?i nh~p Hi~n nay, Chinh phu dang co gang thl,J'C hi~n chu trLfelngtU'ngbLfOCtang von dieu I~ cho bon NHTMNha nLfacd~
tang cLfCJnghang Il,J'Ctai chinh cua
cac NHTM nay theo tieu chuan quocte, kho.angmi?tty USD,cM
yeu bang cach phat hanh trai phieu d~c bi~t cua Bi?Hi chinh Cho den tMi di~m nam 2003, Chinh pM da cap bo sung cho 4 ngan hang nay 7.750 ty dong tren tong so tien
10.740 ty dong cho giai do~n tCt
2002 -2005.80i vai cac ngan hang thLfelng/m~i co phan (NHTMCP),
Mn hanh celcau I~ithee hLfangsap
* Hoc vien N gan han g '\ "