Việc phân ra hai loại thị trường cơ bản như trên căn cứ vàotính chất, chức năng và phương thức hoạt động của các chủ thể tài chính vàcác công cụ tài chính giao dịch trên thị trường tài c
Trang 1I/LỜI MỞ ĐẦU
Hệ thống thị trường tài chính luôn được xem là trung tâm của nền kinh
tế quốc dân Nó được ví như một trái tim hoạt động không mệt mỏi để bơmvốn từ nơi dư thừa đến nơi thiếu, giúp các hoạt động kinh tế trong toàn xãhội diễn ra một cách suôn sẻ với hiệu suất cao nhất Hệ thống thị trường tàichínhlà một cơ cấu hết sức phức tạp, bao gồm nhiều bộ phận cấu thành Ởđây chúng ta chỉ điểm qua đôi nét về thị trường tài chính và sau đó sẽ đi sâutìm hiểu một bộ phận không thể thiếu được của nó là thị trường chứnhkhoán, đăïc biệt là thị trường chứng khoán tập trung
II/MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Nhằm nói lên tình hình của TTCK tại Viẹt Nam những năm gần đây
và tổng quan về thị trường chứng khoán
III/ ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Hai trung tâm giao dịch chứng khoán Hà Nội và TP.HCM những năm2003-2005
Trang 2Đề tài sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để nghiêncứu, cụ thể :
Nghiên cứu cơ sở khoa học của hoạt động ĐTNN tại ViệtNam trong hai năm 2003 và 2004
Sử dụng phương pháp thống kê, phân tích, kết hợp với trừutượng hố để mơ tả, đánh giá thực trạng của hoạt động ĐTNN tại ViệtNam trong hai năm qua, từ đĩ rút ra những kết luận khả quan
A/ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VÀ VỊ TRÍ CỦA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN TRONG THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH
Các quocá gia trên thị trường thế giới có nền kinh tế phát triển đều có
hệ thống thị trường tài chính hoạt động tốt Thị trường tài chính đã góp phầnthúc đẩy sự phát triển nhanh chóng nền kinh tế các nướckể cả ở những quốcgia mà tài nguyên thiên nhiên rất nghèo nàn Một thị trường tài chính năngđộng sẽ là một thứ tài nguyên bất tận, có khả năng làm tăng thêm sức mạnhcho nền kinh tế hơn bất cứ loại tài nguyên nào,bất kể trữ lượng bao nhiêu
Thị trường tài chính là tổng hoà các mối quan hệ cung cầu về vốn,
diễn ra với hình thức vay mượn, mua bán về vốn,tiền tệ và các chứng từ cógiá nhằm chuyển dịch về nơi cung cấp đến nơi có nhu cầu về vốn cho cáchoạt động kinh tế Một hệ thống thị trường tài chính hoàn chỉnh phải baogồm hệ thống thị trường tiền tệ hoạt động chủ yế thông qua hệ thống ngân
Trang 3hàng, kho bạc, các công ty tài chính và các công ty tài chính và hệ thống thịtrường vốn, trong đóthị trường chứng khoán là một định chế tài chính giữ vaitrò quan trọn Việc phân ra hai loại thị trường cơ bản như trên căn cứ vàotính chất, chức năng và phương thức hoạt động của các chủ thể tài chính vàcác công cụ tài chính giao dịch trên thị trường tài chính:
+ Thị trường tiền tệ: Là nơi mà các công cụ nợ ngắn hạn (thường có thời
gian đáo hạn dưới 1 năm)được mua bán với số lượng lớn Các công cụ nợngắn hạn lưu hành trên thị trường tiề tệ do Nhà nướ, các ngân hàng, các công
ty lớn phát hành,có đặc điểm là tính thanh khoản cao và rủi ro thanh toánthấp Các công cụ nợ của thị trường tiền tệ bao gồm giấy tờ có giá ngắn hạnnhư thương phiếu, kỳ phiếu thương mại,các phiếu thuận trả,các cam kết mualại, các loại chứng chỉ tiền gửi có thể chuyển nhượng…
+ Thị trường vốn: Là nơi mà những công cụ vốn,công cụ nơ trung và dài
hạn(thường có thời gian đáo hạn trên 1 năm)do các tổ chức Nhà nước và cáccông ty phát hành được trao đổi, mua bán, chuyển nhượng theo quy định củapháp luật Các trái phiếu dài hạn và các cổ phiếu đều được giao dịch trên thịtrường này
Việc phân định các bộ phận trên thị trường tài chính chỉ là biện phápđể thuận lợi cho quá trình nghiên cứu từng loại thị trường Trên thực tế, rất
Trang 4là phạm vi hoạt động của thị trường vốn Hai thị trường này có mối quan hệhữu cơ với nhau Các biến đổi về giá cả, lãi suất trên thị trường tiền tệthường kéo theo các biến đổi trực tiếp trên thị trường vốn ,mà cụ thể là thịtrường chứng khoán.Ngược lại những biến động trên thị trường chứngkhoán ,trị giá cổ phiếu cũng ảnh hưởng đến thị trường tiền tệ.
B/ CẤU TRÚC CƠ BẢN CỦA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN
1) Thị trường sơ cấp (Primary market):
Thị trường sơ cấp là nơi các chứng khoán được phát hành và phânphôùi lần đầu tiên cho các nhà đầu tư ở thị trường sơ cấp,các chứng khoánvốn và chứng khoán nợ được mua bán theo mệnh giá cua nhà phát hành.Pháthành ra công chúng lần đầu(Initial Public Offering – IPO) la đợt phát hànhvà phân phối chứng khoán lần dầu tiên của một công ty cho rộng rãi côngchúng đầu tư Đây là giai đoạn đòi hỏi khả năng nghiệp vụ ,trình độ chuyênmôn cao và chính xác, vì nếu tính toán xác định không đúng các điều kiệnphát hành thì đợt phát hành có thể bị thấ bại.Việc không phân phối hếtchứng khoán sẽ gây tổn thất tài sản và làm mất uy tín của tổ chức phát hành
Việc xây dựng một thị trường sơ cấp hoạt động hiệu quả với lượnghàng hoá đa dạng,phong phú, hấp dẫn công chúng và các nhà đầu tư,có ýnghĩa quyết định cho việc hình thành và phát triển thị trường thứ cấp Pháp
Trang 5luật về phát hành chứng khoán thường quy định các điều kiện phát hànhchứng khoán ra công chúng tuỳ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể của từng nước.Tuy nhiên, việc phát hành chứng khoán ra công chúng phải đảm bảo một sốđiều kiện cơ bản như:
+ Quy mô về vốn: Các tổ chức phát hành phải đáp ứng được yêu cầu
về vốn điều lệ tối thiểu ban đầu, tỷ lệ vố cổ phầnn do công chúng đầu tưngoài tổ chức phát hành nắm giữ và số lượng công chúng tham gia mua
+ Về hiệu quả hoạt động sản suất, kinh doanh: Hoạt động sản suất kinh
doanh của công ty có lãi khônh thấp hơn mức quy định, tronh một số nămnhất định;
+ Về mục đích phát hành: Tổ chứ phát hành phải lập dự án khả thi về việc
sử dụng nguồn vốn thu được từ đợt phát hành;
+ Về năng lực chuyên môn, điều hành: Hội đồng quản trị và Ban điều hành
phải có đủ năng lực và trình đọ quản lý các hoạt động sản suất của công ty;
+ Về tỷ lệ nắm giữ và thời gian nắm giữ cổ phiếu của cổ dông sáng lập:
Các cổ đông sáng lập phải cùng nhau nắm giữ một tỷ lệ cổ phiếu nhất địnhtronh một khoảng thời gian nhất định(đối với cổ phiếu)
Trang 6Chứng khoán được phân phối ở thị trường sơ cấp thường qua cácphương thức bảo lãnh phát hành như:
_ Bảo lãnh với cam kết chắc chắn;
_ Bảo lãnh với cố gắng cao nhất;
_ Bảo lãnh theo phương thức tất cả hoặc không
2) Thị trường thứ cấp(Secondary market):
Là thị trường mua đi bán lại các loại chứng khoán đã dược phát hành
ở thị trường sơ cấp, lúc này chứng khoán trở thành một loại hành hoá đặcbiệt.trên thị trường thứ cấp,hoạt động mua bán chứng khoán đã phát hànhtrên thị trường sơ cấp diễn ra giữa các nhà đầu tư với nhau mà không làmtăng thêm quy mô đầu tư vốn, không thu hút thêm được nguồn tài chính mới.Khác với thị trường sơ cấp có chức năng huy động vốn đầu tư,thị trường thứcấp xét vế bản chất, là nơi luân chuyển các nguồn vốn đã đầu tư Nếu ở thịtrường sơ cấp, chứng khoán duoc9775 mua bán theo mệnh giá ghi trên cácchứng khoán thì ở thị trường thứ cấp, giá chứng khoán được xác định ở cácyếu tố sau:
_ Quan hệ cung cầu trên thị trường;
Trang 7_ Giá trị thực tế của doanh nghiệp;
_ Uy tín của doanh nghiệp;
_ Xu thế phát triển của doanh nghiệp;
_ Tâm lý của người mua bán chứng khoán ở những thời điểm nhất định;_ Các thông tin, tin đồn về hoạt động của doanh nghiệp;
_ Tình hình ổn định của nền kinh tế
Giữa thị trường thứ cấp và thị trường sơ cấp có moiá quan hệ nhân quảphụ thuộc lẫn nhau Sẽ không có thị trường thứ cấp nếu không có thị trường
sơ cấp Thị trường thứ cấp phồn vinh sẽ thúc đẩy thị trường sơ cấp phát triển,thị trường thứ cấp tiêu điều vắng vẻ thì thị trường sơ cấp sẽ giảm sút và bịthu hẹp Phân biệt thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp chỉ có ý nghĩa vềmặt lý thuyết Trong thực tế, ranh giới giữa thị trường sơ cấp và thị trườngthứ cấp đôi khi không rõ ràng, nghĩa là trong một thị trường chứng khoán vừacó giao dịch của thị trường sơ cấp vừa có giao dịch của thị trường thứ cấp Đólà lý do để gọi hai thị trường này là cơ cấu của thị trường chứng khoán
Trang 8Xét về phương thức tổ chức và giao dịch,thị trường chứng khoán đượcphân chia thành hai loại:
a Sở giao dịch chứng khoán(thị trường chứng khoán tập trung):
Sở giao dịch chứng khoán không tham gia vào việc mua bán chứngkhoán mà chỉ là nơi giao dich, một trung tâm tạo điều kiện thuận lợi cho cácgiao dịch được tiến hành một cách thuận lợi,dễ dàng, giảm thấp các chi phíbằng cách đưa ra những luật lệ phù hợp Sở giao dịch không có trách nhiệmấn định hoặc can thiệp vào giá cả chứng khoán mà chỉ đảm bảo sao cho việcmua bán chứng khoán hoặc việc đấu thầu được diễn ra đúng pháp luật, côngbằng Hay nói khác đi, Sở giao dịch chứng khoán là một cơ quan thực hiệnchức năng quản lí, điều hành các hoạt động diễn ra trên thị trường giao dịchtập trung nhằm tạo điều kiện để các giao dịch được thực hiện công bằng,minh bạch và đúng pháp luật Sở giao dịch chứng khoán là nơi gặp gỡ củacác nhà môi giới chứng khoán để thương lượng, đấu giá, mua bán chứngkhoán, là cơ quan phục vụ cho mọi hoạt động giao dịch mua bán chứngkhoán Sở giao dịch chỉ cho các thành viên thuê địa điểm để mua bán giaodịch chứng khoán và thực hiện niêm yết chứng khoán, tứ là đưa ra danh sáchcủa các loại chứng khoán được mua bán trên thị trường Sở giao dịch chứngkhoán là nơi tập trung các giao dịch chứng khoán một cách có tổ chức, tuântheo những luật lệ nhất định Vai trò của sở giao dịch chứng khoán rất quantrọng, nếu được tổ chức tốt sẽ thúc đẩy sự phát triển của thị trường chứng
Trang 9khoán, đó là sự thúc đẩy việc thu hút và tập trung các nguồn vốn nhàn rỗivào đầu tư, đảm bảo an toàn và tính công bằng trong việc mua bán chứngkhoán, cụ thể là:
+ Cung cấp dịch vụ, giúp các công ty cổ phần đăng kí chứng khoán của họtrên thị trường để những hàng hoá này đủ điều kiện giao dịch trong Sở;
+ Tổ chức việc giao dịch chứng khoán cho các nhà kinh doanh và nhữngngười môi giới, giúp thực hiện nhanh chóng, thuận lợi các cuộc mua bánchứng khoán theo lệnh của khách hành;’
+ Cung cấp rộng rãi nguồn thông tin của các công ty phát hành theo luậtcông bố thông tin cho nhà đầu tư, các công ty chứng khoántrên nhữngphương tiện thông tin:
+ Nhận bảo quản chứng khoán của khách hàng gửi, thu cổ tức hộ kháchhàng;
+ Thực hiện việc kiểm tra, giám sát các hoạt động giao dịch chứng khoán
b) Thị trường phi tập trung (Over-The-Counter-Market-Thị trường OTC):
Trang 10Tại hầu hết các nước, bên cạnh thị trường giao dịch tập trung (Sở giaodịch chứng khoán) nơi diễn ra các hoạt động giao dịch chứng khoán củanhững công ty lớn đã qua nhiều năm thử thách trên thị trường, còn có thịtrường phi tập trung (OTC) dành cho việc giao dịch chứng khoán của nhữngcông ty vừa và nhỏ chưa hội đủ các điều kiện niêm yết trên thị trường giaodịch tập trung Thị trường OTC đại diện cho một thị trường thương lượng, nơimà người bán và người mua trực tiếp thương lượng với nhau về những điềukiện chủ yếu của giao dịch như số lượng, giá cả… Thông thường, thị trườnggiao dịch tập trung được thành lập trước, sau đó nhiều năm, thị trường OTCmới được khởi động, vì việc thành lập thị trường OTC đòi hỏi nhiều vấn đềnhư kinh phí, trang bị kỹ thuật và vấn đề giám sát Điểm khác nhau cơ bảngiữa Sở giao dịch chứng khoán và thị trường OTC là tại Sở giao dịch, nhữnggiao dịch chứng khoán niêm yết diễn ra trong đám đông trên sàn giao dịch,đấu giá công khai; trong khi tren thị trường phi tập trung, các giao dịch đượcđàm phán trực tiếp qua điện thoại Chứng khoán giao dịch trên thị trườngOTC không đòi hỏi các tiêu chuẩn như ở Sở giao dịch chứng khoán, chỉ cầnchứng khoán đã phát hành nhưng theo quy định của pháp luật chưa đượcđăng ký niêm yết giá ở Sở giao dịch chứng khoán Ở một số nước, cơ quanquản lý thị trường OTC thường là Hiệp hội các nhà kinh doanh chứng khoánquốc gia Hiệp hội này ban hành quy chế thị trường,kết nạp và khai trừ thànhviên, giám sát việc thi hành quy chế Thành viên của Hiệp hội cũng là thànhviên của thị trường.
Trang 11C/ CÁC CHỦ THỂ THAM GIA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN
Trong hoạt động của thị trường chứng khoán có nhiều loại chủ thểkhác nhau tham gia, hoặc là bán chứng khoán hoặc là mua chứng khoán,hoặc chỉ làm trung gian môi giới cho hai bên mua bán để hưởng hoa hồngmôi giới Bên cạnh đó,còn có các chủ thể là Nhà nước ,người tỗ chức thịtrường và các tổ chức phụ trợ
+ Các doanh nghiệp:
Các doanh nghiệp tham gia thi trường với tư cách là người tạo ra hànghoá ở thị trường sơ cấp, và mua bán lại các chứng khoán ở thị trường thứ cấp.Doanh nghiệp là công ty cổ phần có vị trí quan trọng nhất, nó tạo ra một khốilượng hàng hoá lớn qua việc phát hành cổ phiếu để bán lần đầu ở thị trường
sơ cấp, nhằm tạo vốn cho công ty mới thành lập, hoặc phát hành bổ sung đểtăng vốn phục vụ cho quá trình sản suất kinh doanh của công ty Công ty cổphần không chỉ là chủ thể bán chứng khoán, mà nó cũng là người mua chứngkhoán do các công ty phát hành với nhiều mục đích khác nhau như đầu tưvào cổ phiếu của các công ty khác, mua bán chứng khoán của chính mìnhhoặc tham gia các hoạt động mang tính tiêu cực như: thủ tiêu đối thủ cạnh
Trang 12là những chủ thể mua bán chứng khoán hoặc tạo ra tính thanh khoản chonhững chứng khoán của mình.
+ Các nhà đầu tư riêng lẻ:
Là chủ thể quan trọng tham gia thị trường chứng khoán với tư cách là
người mua bán chứng khoán, họ là những người có tiền tiết kiệm và muốnđầu tư số tiền dể dành của mình vào chứng khoán để hưởng lợi tức hàngnăm Họ cũng là người bán lại chứng khoán của mình trên thị trường chứngkhoán để rút vốn trước thời hạn hoặc để có những khoản chênh lệnh giá Họtham gia thị trường bằng nhiều cách khác nhau, có thể là trực tiếp hoặc giántiếp
+ Các tổ chức tài chính:
Các công ty bảo hiểm, các quỹ hưu trí, quỹ tương hỗ tham gia thịtrường chứng khoán với tư cách vừa là người mua vừa là người bán để tìmkiếm lợi nhuận thông qua hình thức nhận cổ tức, lãi trái phiếu, hoặc tìm kiếmgiá thặng dư, hoặc tìm kiếm thanh khoản Vai trò của các tổ chức này ở cácnước có thị trường chứng khoán phát triển ngày càng to lớn Các ngân hàngthương mại tham gia thị trường chứng khoán với tư cách là người phát hànhcổ phiếu để tạo nguồn vốn khi mới thành lập hoặc tăng vốn bổ sung, cũngnhư phát hành trái phiếu để huy động vốn Ngân hàng thương mại còn thực
Trang 13đại lí phát hành để hưởng hoa hồng, hoặc bảo lãnh phát hành toàn bộ đểhưỡng phí bảo lãnh.
Ngoài ra, ngân hàng thương mại còn thực hiện các nhiệm vụ khác với
tư cách là nhà trung gian môi giới chứng khoán như: mua bán chứng khoánnhư khách hàng để hưởng phí hoa hồng; lưu giữ chứng khoán; nhận và trả cổtức cho khách hàng; làm dịch vụ thanh toán chứng khoán
+ Nhà môi giới và kinh doanh chứng khoán:
Nhà môi giới là những người trung gian thuần tuy, họ hoạt động nhưcác đại lý cho những người mua bán chứng khoán Sự tham gia của họ trênthị trường chứng khoán góp phần đảm bảo các loại chứng khoán giao dịchtrên thị trường là chứng khoán thực, giúp cho thị trường hoạt động lànhmạnh, đều đặn, hợp pháp, phát triển và bảo vệ lợi ích cho nhà đầu tư.Ngườikinh doanh chứng khoán là người thực hiện việc mua bán chứng khoán chochính bản thân mình nhằm mục tiêu lợi nhuận Đây là lĩnh vực kinh doanh cónhiều rủi ro lớn, nếu giá các chứng khoán tăng lên,người kinh doanh có lời,ngược lại thì bị lỗ Các công ty chứng khoán thường làm cả hai nghiệp vụ làmôi giới để hưởng phí hoa hồng, và tự kinh doanh để tìm chênh lệch giá
+ Người tổ chức thị trường: