Nghiên cứu, biên soạn và xuất bản lịch sử nghệ an từ nguyên thủy đến năm 2005

Chúng tôi đã tổ chức 49 cuộc hội thảo với sự tham gia của hàng trăm lượtcác nhà khoa học trong và ngoài tỉnh nhằm góp ý nội dung của công trình.Hệ thống phương pháp nghiên cứu chuyên ngà

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của dự án:

Nghệ An là một tỉnh có diện tích rộng lớn, dân số đông, chiếm giữ một vịtrí quan trọng trong bức tranh tổng thể của đất nước Đây là vùng đất có lịch sửlâu đời và rất vẻ vang Nghệ An không chỉ là địa phương có truyền thống yêunước và cách mạng rất đỗi tự hào mà còn nổi tiếng cả nước là vùng đất hiếuhọc, là quê hương của Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu Trải qua bao thời đại,nhân dân Nghệ An đã đóng góp phần công sức xứng đáng của mình cho sựnghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc ta Chúng ta thấy, đến nay đã cónhiều tỉnh thành của nước ta đã hoàn thành việc nghiên cứu, biên soạn và xuấtbản bộ thông sử của địa phương mình (như: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh,Hải Phòng, Thanh Hóa, Hà Tĩnh ) Tuy nhiên cho đến nay, Nghệ An vẫn chưa

có bộ thông sử, hay nói đúng hơn là bộ Lịch sử Nghệ An đúng nghĩa của nó.Bởi thế việc nghiên cứu, biên soạn và xuất bản bộ Lịch sử Nghệ An trở nên hếtsức cần thiết

Cho dù các công trình nghiên cứu như: Lịch sử Nghệ Tĩnh, tập 1, xuất bản năm 1984; Nghệ Tĩnh hôm qua và hôm nay, xuất bản năm 1986; Lịch sử Đảng

bộ Nghệ An, gồm 3 tập, xuất bản vào các năm 1998, 1999, 2008… được biên

soạn khá công phu và nghiêm túc Nhưng do lớp bụi thời gian, sự hạn chế vềmặt tư liệu, và bởi nhiều lý do khách quan khác mà các công trình nêu trên vẫncòn một số hạn chế Đến nay, trên cơ sở kế thừa những thành quả nghiên cứucủa những người đi trước, sự bổ sung về nguồn tư liệu, sự cập nhật các kết quảnghiên cứu mới…, chúng ta có thể khắc phục được cho việc nghiên cứu, biênsoạn và xuất bản lịch sử tỉnh nhà Mặt khác, cũng đã đến lúc nhu cầu của xã hội,nhu cầu giáo dục, tìm hiểu và nghiên cứu của tuyệt đại đa số nhân dân về bộthông sử Nghệ An được đặt ra hết sức khách quan

Xét về mặt cơ sở pháp lý, UBND tỉnh Nghệ An đã phê duyệt Đề án

“Nghiên cứu khoa học xã hội, tổng kết thực tiễn, xây dựng luận cứ khoa họccho các chủ trương, chính sách của cấp ủy và chính quyền nhằm đẩy mạnh quátrình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Nghệ An giai đoạn 2008 - 2010 và đếnnăm 2020” vào ngày 26/3/2008 Trong Đề án này, khi đề cập đến các côngtrình Khoa học Xã hội và Nhân văn ưu tiên, Tỉnh xác định công trình nghiêncứu, biên soạn và xuất bản lịch sử Nghệ An (thông sử) là nhiệm vụ trọng tâm

Do đó, việc tiến hành nghiên cứu, biên soạn và xuất bản Lịch sử Nghệ An lúcnày chính là triển khai thực hiện Đề án trên

Thực tế lịch sử cho thấy, từ ngày có Đảng lãnh đạo, lịch sử dân tộc cũngnhư lịch sử Nghệ An đã đạt được những bước tiến dài Thiết nghĩ, dưới sự quantâm chỉ đạo của cấp bộ Đảng và chính quyền, sự nghiên cứu công phu, nghiêmtúc, khách quan của các nhà khoa học thì nhất định chúng ta sẽ có được bộ Lịch

sử Nghệ An với chất lượng tốt, và nó thực sự là công trình có giá trị

Thực hiện dự án này, trước hết đặt ra cho chúng tôi với tư cách là nhữngngười nghiên cứu là sẽ phải tiến hành sưu tầm, xử lý, thẩm định một số tư liệu.Cập nhật các kết quả nghiên cứu mới nhất có liên quan tới lịch sử Nghệ An.Trên cơ sở đó để chỉnh lý, đính chính một số tư liệu và những kết quả trong cáccông trình hiện hành đã trở nên lạc hậu

Chúng tôi cũng thấy được rằng lập trường, quan điểm đánh giá, nhận xétcủa các sử gia thời phong kiến và thực dân có nhiều mặt hạn chế Trên mộtphương diện nào đó, trong những hoàn cảnh lịch sử nhất định đã trải qua, theochúng tôi nền sử học Việt Nam hiện đại, đã phần nào thiên về tính Đảng và tínhchính trị Do đó, nghiên cứu dự án này, chúng tôi sẽ cố gắng khắc phục nhữngmặt còn hạn chế trên để phản ánh lịch sử như nó đã từng diễn ra

Nghiên cứu dự án này còn góp phần vào việc hoạch định các chính sách củaNghệ An trong giai đoạn đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

- Cung cấp nguồn tư liệu phong phú, có giá trị khoa học cho việc tra cứu, tìm hiểu

về lịch sử - văn hóa Nghệ An

3 Cách tiếp cận dự án:

Từ trước đến nay, do hoàn cảnh lịch sử chi phối hoặc bởi những lý dokhác nhau, khi nghiên cứu lịch sử người ta thường chú ý nhiều hơn tới lịch sửchống ngoại xâm, lịch sử chính trị Ngày nay, trên quan điểm toàn diện, thựchiện công trình này chúng tôi sẽ đồng thời còn chú ý tới sự phát triển kinh tế,những thành tựu văn hoá…

Chúng tôi cũng cho rằng đối với việc nghiên cứu lịch sử dân tộc cũng nhưlịch sử Nghệ An trước đây chủ yếu tập trung vào cộng đồng cư dân đa số(người Kinh) Để khắc phục hạn chế trên, chúng tôi sẽ tiếp cận lịch sử xâydựng vào bảo vệ quê hương, đất nước của cả cộng đồng cư dân Nghệ An (baogồm cả người Kinh và các dân tộc thiểu số)

Dĩ nhiên, lịch sử diễn tiến với những nét thăng trầm Ngoài việc làm sáng

rõ những mặt ưu điểm, tích cực, trên cơ sở nghiên cứu một cách khoa học và

khách quan, chúng tôi cũng sẽ cố gắng chỉ ra những mặt còn tồn tại, hạn chếvới tinh thần nói rõ sự thật, nói đúng sự thật như lịch sử đã từng diễn ra.

Đặt lịch sử Nghệ An trong mối quan hệ mật thiết với lịch sử dân tộc, với HàTĩnh

4 Phương pháp nghiên cứu:

Phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phương pháp sử họcMácxit, Tư tưởng Hồ Chí Minh là cơ sở phương pháp luận để chúng tôi tiếnhành nghiên cứu

Phương pháp kế thừa: Trên cơ sở thu thập, tổng hợp, phân tích, đánh giá

các tài liệu, kết quả của các công trình nghiên cứu có liên quan trực tiếp hoặcgián tiếp về lịch sử Nghệ An, chúng tôi kế thừa có chọn lọc, đồng thời bổ sung,

so sánh cho kết quả nghiên cứu của công trình này

Phương pháp chuyên gia: Phương pháp này nhằm tranh thủ kiến thức và kỹ

năng nghiên cứu của các chuyên gia, các nhà chuyên nghiên cứu về Nghệ An.Việc tranh thủ kinh nghiệm và tri thức của các chuyên gia là phương pháptiếp cận hàng đầu để thực hiện đề tài có kết quả Nhóm thực hiện dự án sẽ tiếnhành mời các chuyên gia đầu ngành về lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu trongKHXH & NV, nhất là khoa học lịch sử tham gia đề tài Các chuyên gia phốihợp thực hiện đề tài là những nhà nghiên cứu đầu ngành của ngành sử học cảnước đến từ Hội khoa học Lịch sử Việt Nam, Viện Sử học Việt Nam, ViệnKhảo cổ học, Viện Dân tộc học, Viện Hán Nôm, Viện Lịch sử Đảng, Viện Lịch

sử quân sự Việt Nam, khoa Lịch sử của Trường Đại học Sư phạm Hà Nôi, Đạihọc KHXH&NV Hà Nội… Các chuyên gia sẽ đóng vai trò cố vấn khoa học,cung cấp tư liệu, phối hợp xây dựng đề cương, tham gia hội thảo và thẩm địnhtính chính xác của công trình nghiên cứu

Phương pháp thu thập tài liệu, thống kê và phân tích nhằm tiếp cận một số

vấn đề về nghiên cứu lịch sử, văn hóa địa phương của Nghệ An và các tỉnh,

thành có liên quan Trong quá trình thực hiện dự án, việc tiến hành điều tra

điền dã là hết sức cần thiết Bên cạnh đó, việc thu thập những nguồn tài liệu cóliên quan đến nội dung của dự án từ các nơi trên cả nước như Trung tâm lưu trữQuốc gia I, II, III; Thư viện Quốc gia, Thư viện Viện Hán Nôm, Thư viện Viện

Sử học, Thư viện Viện Lịch sử Đảng, Thư viện Viện Lịch sử quân sự, các trungtâm nghiên cứu, các bảo tàng ở Trung ương và địa phương… Đồng thời khôngthể không chú ý tới các nguồn tư liệu tại kho lưu trữ Tỉnh ủy và UBND tỉnhNghệ An, các huyện, thị, thành trên địa bàn Nghệ An… sẽ cung cấp nguồn tưliệu để thực hiện dự án

Ban Biên soạn cũng đã tổ chức đi sưu tầm tài liệu số liệu ở Cộng hoà Pháp

và Cộng hoà nhân dân Trung Hoa nhằm góp phần bổ sung tư liệu mới nhằmminh định một số sự kiện trong lịch sử tỉnh nhà giai đoạn này

Trên cơ sở những nguồn tư liệu thu thập được, việc thống kê, phân tích và

xử lý nguồn tư liệu một cách chính xác, đảm bảo tính khách quan và khoa học

sẽ là khâu then chốt đảm bảo chất lượng của công trình nghiên cứu

Phương pháp hội thảo: Thu thập những ý kiến đóng góp về nội dung, hình

thức, cách tiếp cận của công trình nghiên cứu

Đây là công trình nghiên cứu đồ sộ nên việc chia tách nội dung của côngtrình thành nhiều chuyên đề khác nhau và tiến hành hội thảo, thảo luận để nhìnnhận vấn đề dưới nhiều góc độ, quan điểm khác nhau nhằm tiếp cận vấn đề mộtcách gần nhất như lịch sử đã từng diễn ra là một việc làm hết sức cần thiết.Điều đó cũng cho phép chúng ta có thể hiểu rõ hơn bản chất vấn đề, nhìn nhậnvấn đề một cách khách quan và khoa học để từ đó có được sự thống nhất vềquan điểm và đi đến sự hợp tác trong nghiên cứu

Chúng tôi đã tổ chức 49 cuộc hội thảo với sự tham gia của hàng trăm lượtcác nhà khoa học trong và ngoài tỉnh nhằm góp ý nội dung của công trình.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành: Với đặctrưng của khoa học lịch sử, trong quá trình nghiên cứu chúng tôi còn sử dụng

hệ thống các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành như:Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic là hai phương pháp cơ bản được sửdụng trong quá trình nghiên cứu Các phương pháp của khoa học liên ngànhnhư Khảo cổ học, Dân tộc học, Xã hội học, Thống kê để đảm bảo tính kháchquan và trung thực nhất của những sự kiện đã diễn ra

5 Khả năng ứng dụng, địa chỉ chuyển giao kết quả nghiên cứu

- Trọn bộ Lịch sử Nghệ An gồm hai tập được xuất bản

- Sách dùng phục vụ cho công tác nghiên cứu về lịch sử Nghệ An cũngnhư lịch sử dân tộc

- Là tài liệu tham khảo không chỉ cho cán bộ và nhân dân Nghệ An mà chođộc giả cả nước muốn tìm hiểu về Nghệ An

- Phục vụ cho việc biên soạn và giảng dạy lịch sử - văn hóa địa phương

- Góp phần giáo dục truyền thống, thúc đẩy kinh tế xã hội tỉnh nhà phát triển

- Kết quả của dự án còn được công bố từng phần trên các tạp chí khoa họccủa Trung ương và địa phương

6 Các lợi ích mang lại và các tác động của kết quả nghiên cứu

- Đối với việc xây dựng đường lối, pháp luật, chính sách: Qua việc tổng kết

thực tiễn lịch sử, công trình góp phần cung cấp những kinh nghiệm cho các cấp

bộ Đảng và chính quyền địa phương đề ra chủ trương, đường lối, xây dựngchính sách, pháp luật phù hợp hơn với sự phát triển của tỉnh nhà

- Đối với phát triển kinh tế – xã hội: Công trình chỉ ra tổng thể diện mạo

kinh tế, xã hội Nghệ An qua các giai đoạn lịch sử Trên cơ sở đó chúng ta sẽ

biết kế thừa những thành tựu, định hướng đúng đắn và xác định những mũinhọn cần phải đột phá trong xu thế hội nhập và phát triển hiện nay.

- Đối với nơi ứng dụng kết quả nghiên cứu: Công trình là tài liệu tham khảo

hữu ích đối với cộng đồng cư dân Nghệ An và với những ai quan tâm tới lịch

sử Nghệ An

- Đối với phát triển lĩnh vực khoa học có liên quan: Công trình là nguồn tài

liệu tham khảo có giá trị đối với các ngành khoa học có liên quan như Văn học,Địa lí, Kinh tế học, Chính trị học, Du lịch học, Xã hội học…

- Đối với công tác đào tạo cán bộ khoa học: Qua việc thực hiện dự án khoa

học này, đội ngũ các nhà khoa học ở địa phương và Trung ương trực tiếp thamgia có điều kiện phát huy năng lực, hoàn thiện kỹ năng nghiên cứu Đồng thời,các tập thể tham gia nghiên cứu, biên soạn dự án như Khoa Lịch sử Trường Đạihọc Vinh, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Nghệ An, Nhóm Nghiêncứu Lịch sử Đảng Tỉnh ủy Nghệ An… cùng các cơ quan Sử học lớn của Trungương có điều kiện trao đổi khoa học, học tập kinh nghiệm

PHẦN 2: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Từ trước tới nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử Nghệ Andưới những góc độ chuyên môn khác nhau được công bố

Dưới thời phong kiến, trong một số công trình sử học chính thống về lịch

sử dân tộc, lịch sử Nghệ An được đề cập như một mảnh đất “phên dậu” của

quốc gia quân chủ Đại Việt Qua Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sỹ Liên và

nhóm sử thần thời Lê, Nghệ An được xem là vùng đất quan trọng trong sựnghiệp mở mang bờ cõi và là một địa bàn chiến lược trong lịch sử chống ngoạixâm của dân tộc Đặc biệt, qua một số công trình địa chí, Nghệ An được đề cậpnhiều hơn dưới nhiều góc độ diên cách, hình thể núi sông đến phong tục tập

quán và sinh hoạt văn hoá Điều đó được thể hiện qua Dư Địa chí của Nguyễn Trãi, Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú và đặc biệt là Nghệ An

ký của Bùi Dương Lịch, Nghệ An phong thổ ký và Hoan Châu phong thổ ký của

Trần Danh Lâm Đáng kể nhất là các bộ sử chính thống của Quốc sử quán triều

Nguyễn, lịch sử Nghệ An đã được đề cập 1 cách hệ thống hơn Khâm định Việt

sử thông giám cương mục là bộ thông sử lịch sử dân tộc, nhờ việc kế thừa

thành tựu sử học các triều đại trước, với cách viết sử khách quan, khoa học, bộViệt sử đã đề cập nhất định đến vùng đất Nghệ An trong tiến trình phát triển

của lịch sử dân tộc Đại Nam thực lục chính biên là cuốn sử được biên soạn

theo lối biên niên, ghi chép các sự kiện theo thứ tự thời gian của các vị vuatriều Nguyễn Không chỉ tập trung phản ánh các vấn đề chính sự, bộ sử đồ sộnày còn ghi chép tình hình kinh tế - xã hội Đại Nam thời Nguyễn Đời sống củanhân dân Nghệ An được phản ánh phần nào qua những bản tấu trình của cácquan lại địa phương cũng như “châu phê” của các vị vua Nguyễn Ngoài ra, con

người và địa lý Nghệ An đã được phản ánh tương đối hệ thống qua Đại Nam

liệt truyện và Đại Nam nhất thống chí Tính cách con người Nghệ An bộc trực,

trọng nghĩa khí, nhân dân Nghệ An có truyền thống hiếu học, vùng đất Nghệ

An có nhiều dòng họ khoa bảng, xuất hiện nhiều bậc hiền tài làm rường cột choquốc gia… đã được phản ánh qua liệt truyện Địa lý – văn hoá Nghệ An từphân dã, diên cách, hình thể núi sông, khí hậu, phong tục tập quán đến đềnmiếu, chùa quán, các đơn vị hành chính rồi dân số, thuế ruộng, chợ búa, trường

học đã được phán ánh tương đối rõ nét qua Đại Nam nhất thống chí quyển V.

Dù đề cập rất sơ lược nhưng Đại Nam nhất thống chí đã khái quát và hệ thốnghoá những vấn đề về lịch sử - địa lý, văn hoá tỉnh Nghệ An Tuy nhiên, cáccông trình lịch sử - địa lý nói trên không tránh khỏi những hạn chế của quanđiểm sử học đương thời, không có được cái nhìn toàn diện về lịch sử vùng đất

và đặc biệt không thấy được vai trò của quần chúng nhân dân trong sự nghiệpdựng nước và giữ nước của cộng đồng các dân tộc trên đất Nghệ An

Sang thời thuộc địa, các học giả Pháp đã có nhiều tìm tòi nghiên cứu về

lịch sử và văn hoá Việt Nam Dựa trên những thành tựu về khảo cổ học, thưtịch học và địa phương học, nhiều công trình lịch sử - địa lý lớn lần lượt đượcxuất bản Bỏ qua những hạn chế của quan điểm thực dân, một số học giả đã cóhướng nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu tiên tiến để tìm hiểu về lịch sửViệt Nam, đặc biệt là dưới góc độ địa phương học Trong số các công trình

nghiên cứu về Nghệ An, phải kể đến An - Tĩnh cổ lục (Le Vieux An-Tĩnh) của

Le Breton Với kinh nghiệm nhiều năm dạy học ở trường Quốc học Vinh, vớiniềm say mê khám phá về xứ Nghệ, kế thừa kết quả nghiên cứu của các côngtrình đã công bố cùng với sự giúp đỡ của đồng nghiệp và học trò, Le Breton đãcho ra đời một công trình lớn về lịch sử - văn hoá Nghệ -Tĩnh Ông đã kết hợpđược tri thức của nhiều bộ môn khoa học khác nhau và mạnh dạn đưa ra nhữngluận cứ mới mẻ Le Breton không chỉ quan tâm đến lịch sử, địa lý mà còn chú ý

nhiều đến văn hoá dân gian, nhất là văn hoá làng, văn hoá vùng và văn hoá

dòng họ Nhưng cũng chính dựa nhiều vào phương pháp folklore nên An -Tĩnh

cổ lục thiên về một công trình địa lý - văn hoá hơn là một công trình lịch sử.

Hơn nữa, Le Brton cũng chỉ mới khảo cứu về văn hoá vùng đồng bằng và venbiển, chưa có điều kiện để nghiên cứu về lịch sử văn hoá ở vùng trung du vàmiền núi

Ngoài công trình địa phương học về xứ Nghệ kể trên, tình hình kinh tế - xãhội và văn hoá Nghệ An cũng được đề cập rải rác trên một số sách báo, tạp chí

đương thời Tập san “Bulletin des Amis du Vieux Hue” (Những người bạn cố

đô Huế), báo “Nam Phong”, “Tri Tân”, “Thanh - Nghệ - Tĩnh tân văn”, “Tiếng dân”, “Sao mai”… đã đăng nhiều bài viết về văn hoá và đời sống xã hội nông

thôn Nghệ An thời thuộc Pháp Kinh tế Nghệ An thời kỳ này cũng được đề cậptrong một số công trình chuyên khảo về kinh tế Việt Nam thời thuộc địa như

“Economie agricole de L’Indochine” (Kinh tế nông nghiệp Đông Dương, Hà Nội, 1932) của Y.Henry, “L’Utilisation du sol en Indochine Francaise” ( Sử

dụng ruộng đất ở Đông Dương thuộc Pháp, Pari, 1940) của P.Gourou… Một sốcông trình thực nghiệm của các nhà nghiên cứu, quản lý về kinh tế Nghệ An

được đăng tải trên tạp san chuyên ngành như “Bulletin économique de L’Indochine” (Tập san kinh tế Đông Dương), “L’Éveil économique de L’Indochine” (Sự thức tỉnh kinh tế Đông Dương)…

Sau Cách mạng tháng Tám, nhất là sau năm 1954, sử học Việt Nam đã có

nhiều thành tựu vượt bậc Trong một số công trình lớn về lịch sử Việt Nam,lịch sử Nghệ An được đề cập và luôn có một vai trò quan trọng trong tiến trìnhdựng nước và giữ nước của dân tộc Từ sau năm 1975, công tác sưu tầm,nghiên cứu, biên soạn lịch sử địa phương đã được tiến hành có hiệu quả Với sựcộng tác của các giáo sư, các nhà khoa học đầu ngành cùng các nhà nghiên cứu

địa phương, một số công trình về lịch sử Nghệ An được công bố Đáng chú ý là

các công trình Lịch sử Nghệ Tĩnh (tập I, Vinh, 1984), Nghệ Tĩnh: hôm qua và hôm nay (Hà Nội, 1986), Lịch sử Đảng cộng sản Việt Nam tỉnh Nghệ Tĩnh (tập

I, Vinh 1987)… Gần đây nhất là 3 tập Lịch sử Đảng bộ Nghệ An lần lượt được xuất bản vào các năm 1998, 1999 và 2008 Hai công trình Lịch sử Nghệ Tĩnh

và Nghệ Tĩnh hôm qua và hôm nay đã đề cập trực tiếp đến Nghệ An dưới góc

độ thông sử Dựa trên những thành tựu khoa học liên ngành từ khảo cổ học,dân tộc học, thư tịch học đến văn hoá và văn học dân gian…các tác giả đã làmnổi bật được quá trình phát triển của lịch sử xứ Nghệ một cách đầy đủ và tươngđối hệ thống Tuy nhiên đây là công trình viết về Nghệ Tĩnh nói chung nênchưa có điều kiện làm rõ về Nghệ An, chưa kể từ khi xuất bản đến nay cũng đã

là một thời gian dài nên không thể cập nhật những kết quả nghiên cứu mới nhất

về Nghệ An trong hơn 20 năm gần đây Công trình Lịch sử Đảng bộ Nghệ An

gồm 3 tập đã hệ thống tương đối đầy đủ về lịch sử đấu tranh cách mạng ở Nghệ

An từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời Tuy nhiên với phương pháp tiếpcận chuyên ngành lịch sử Đảng, công trình này chưa trình bày được lịch sửNghệ An dưới góc độ thông sử… Trong những năm gần đây, hầu hết các huyệnthị trong tỉnh như thành phố Vinh, huyện Anh Sơn, Đô Lương, Nam Đàn, NghiLộc, Thanh Chương, Tân Kỳ, Yên Thành, Quỳnh Lưu, Diễn Châu, Nghĩa Đàn,Quỳ Hợp, Quỳ Châu, Quế Phong… đã cho biên soạn lịch sử Đảng bộ huyện;một số cơ quan ban ngành cấp tỉnh như Sở giáo dục, Sở văn hoá, Sở thuỷ sản,Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Uỷ ban mặt trận tổ quốc tỉnh, Liên đoànLao động tỉnh, Ban chỉ huy quân sự tỉnh, Bộ đội biên phòng, ngành thanh tra,ngành xăng dầu… cũng đã tổ chức biên soạn lịch sử về ban ngành mình Các

ấn phẩm của các huyện thị, cơ quan ban ngành kể trên chỉ dừng lại khái quátnhững hoạt động trong phạm vi của đơn vị mình, thiếu tính hệ thống

Ngoài các công trình về lịch sử tỉnh và các địa phương trong tỉnh kể trên,vùng đất Nghệ An đã thu hút được sự quan tâm của giới nghiên cứu trong vàngoài nước từ những góc độ chuyên môn khác nhau và những mảng đề tài khácnhau.

- Bác Hồ với quê hương Nghệ An Nghệ An tự hào là quê hương Chủ tịch

Hồ Chí Minh và đây là mảng đề tài thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà

nghiên cứu Đáng chú ý là các công trình Di tích chủ tịch Hồ Chí Minh ở Kim Liên, Những người thân trong gia đình Bác Hồ của tác giả Trần Minh Siêu, Hồ Chí Minh thời niên thiếu của Bùi Ngọc Tam (Nghệ An, 1994), Người mẹ của một thiên tài của Chu Trọng Huyến (Hà Nội, 2005) đã mô tả về quê hương và

gia tộc cũng như công tác bảo tồn di tích về Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Nghệ An

Ở nước ngoài William J Duike trong cuốn sách Hồ Chí Minh (Hepérion, New

York, 2000) cũng đã có nhiều tìm tòi về gia thế và quê hương Chủ tịch Hồ ChíMinh Tuy nhiên các công trình kể trên mới chỉ phác thảo về mảnh đất vàtruyền thống lịch sử Nghệ An đã góp phần hun đúc nên nhân cách và trí tuệ HồChí Minh

- Các danh nhân và các nhà cách mạng tiêu biểu ở Nghệ An Nghệ An là

mảnh đất địa linh nhân kiệt, đã có nhiều công trình nghiên cứu về quê hương

và gia tộc của một số danh nhân tiêu biểu như Nguyễn Huệ - Quang Trung,Phan Bội Châu… các nhà cách mạng tiền bối như Phan Đăng Lưu, Lê HồngPhong, Phùng Chí Kiên… Qua các công trình nghiên cứu về các danh nhân tiêubiểu, lịch sử Nghệ An cũng được tái hiện nhưng mức độ còn mờ nhạt

- Phong trào yêu nước và phong trào cách mạng Nghệ An là mảnh đất

kiên cường trong đấu tranh cách mạng, phong trào yêu nước và cách mạng của

nhân dân Nghệ An đã được tái hiện trong một số công trình như Nghệ Tĩnh với phong trào cách mạng giải phóng dân tộc trong 30 năm đầu thế kỷ XX (Hà

Nội,2000) của Đinh Trần Dương Từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời,Nghệ An đã trở thành một trung tâm cách mạng của cả nước Phong trào Xô viếtNghệ Tĩnh đã trở thành một đề tài thu hút được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm.

Thông qua hội thảo khoa học, công trình về Xô Viết Nghệ Tĩnh (Phạm Xanh chủ

biên, Nghệ An, 2000) đã được xuất bản Nghệ An với quá trình vận động giànhchính quyền trong cách mạng tháng Tám cũng được trình bày khá hệ thống trongluận án tiến sĩ của tác giả Trần Văn Thức Nghệ An trong thời kỳ chiến tranh cách

mạng cũng được đề cập trong các công trình của Ban chỉ huy quân sự tỉnh (Nghệ Tĩnh kháng chiến chống thực dân Pháp 1945 – 1954, Nghệ An lịch sử kháng chiến chống Mỹ cứu nước 1954 - 1975), Lịch sử cuộc kháng chiến chống Pháp,

chống Mỹ của Quân khu IV Ngoài ra, phong trào cách mạng ở Nghệ An cònđược trình bày khá hệ thống trong các công trình về lịch sử Đảng bộ tỉnh, lịch sửĐảng bộ huyện đã công bố Nhìn chung, đây là mảng đề tài có nhiều công trình đãxuất bản, tuy nhiên các ấn phẩm tập trung phản ánh phong trào cách mạng củanhân dân Nghệ An từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, vị trí của Nghệ Antrong tiến trình dựng nước và giữ nước của dân tộc còn mờ nhạt

- Văn hoá dân gian Xứ Nghệ là kho tàng của văn hoá dân gian Trong số

các công trình nghiên cứu về văn hoá dân gian xứ Nghệ, đáng chú ý là các tácphẩm của tác giả Ninh Viết Giao Được xem là nhà Nghệ học, qua nhiều năm

miệt mài nghiên cứu, ông đã cho ra đời nhiều công trình có giá trị như “Hát phường vải”, “hát ví”, “Thơ văn xô Viết Nghệ Tĩnh”, “Nghệ Tĩnh trong Tổ quốc Việt Nam”, “Thơ văn nhà nho xứ Nghệ”, “Kho tàng truyện kể dân gian xứ Nghệ”, “Kho tàng ca dao xứ Nghệ”, “Truyện cổ Thái”, “Tục thờ thần và thần tích Nghệ An”…Qua các tác phẩm kể trên, văn hoá dân gian Nghệ An đã được

tác giả sưu tầm và biên soạn một cách hệ thống

- Truyền thống khoa bảng và các dòng họ khoa bảng ở Nghệ An Từ vùng

đất phên dậu của quốc gia Đại Việt, Nghệ An đã có sự vươn lên mạnh mẽ quatừng triều đại và trở thành một vùng đất hiếu học, xuất hiện ngày càng nhiều

các nhà khoa bảng và dòng họ khoa bảng Điều đó được thể hiện qua Quốc triều đăng khoa lục của Cao Xuân Dục và gần đây là hàng loạt luận văn thạc sĩ,

khoá luận tốt nghiệp cử nhân của sinh viên các trường đại học, đặc biệt là khoaLịch sử, Đại học Vinh Truyền thống của các dòng họ khoa bảng như họHoàng, họ Hồ, họ Nguyễn ở Quỳnh Đôi (Quỳnh Lưu), họ Cao ở Diễn Châu, họNguyễn Cảnh ở Đô Lương, họ Đặng, họ Nguyễn ở Thanh Chương…càng tôđậm thêm truyền thống hiếu học của người Nghệ An Tuy nhiên các công trình

kể trên chỉ dừng lại ở mức độ khái quát truyền thống khoa bảng cũng như lịch

sử các dòng họ, chưa đi sâu nghiên cứu những giá trị văn hoá tinh thần củangười Nghệ An

- Kinh tế và tiềm năng kinh tế Được xem như hình ảnh của nước Việt

Nam thu nhỏ, với đầy đủ các miền địa hình từ rừng núi, trung du đến đồngbằng ven biển, điều kiện tự nhiên Nghệ An nhiều tiềm năng nhưng cũng lắmthách thức cho việc phát triển kinh tế Đây là mảng đề tài còn ít được chú ýnghiên cứu, rải rác xuất hiện những bài viết về kinh tế Nghệ An Gần đây, SởKhoa học & Công nghệ đã chủ trì nhiều đề tài nghiên cứu về kinh tế nhưng nhưthế là chưa xứng tầm với tiềm năng cũng như thực trạng của nền kinh tế Nghệ

An Đặc biệt 20 năm đổi mới ở Nghệ An còn thiếu những công trình đánh giá,tổng kết

- Cộng đồng các dân tộc thiểu số ở Nghệ An Trong suốt chiều dài lịch sử,

cộng đồng các dân tộc thiểu số Nghệ An đã chung lưng đấu cật trong việc bảo

vệ quê hương, xây dựng bản làng Năm 1993, tác giả Nguyễn Đình Lộc đã cho

xuất bản công trình Các dân tộc thiểu số ở Nghệ An, bước đầu đã giới thiệu quá

trình xuất hiện và phát triển cũng như các giá trị văn hoá vật thể và phi vật thểcủa các dân tộc thiểu số ở Nghệ An Tuy nhiên, tác giả chưa có điều kiện đi sâunghiên cứu về lịch sử miền Tây Nghệ An

Tóm lại, lịch sử Nghệ An là một đề tài rộng lớn Các công trình đã công bốchỉ mới đề cập lịch sử Nghệ An dưới những góc độ, cấp độ khác nhau và chưamang tính hệ thống Số ít công trình đề cập trực tiếp đến lịch sử Nghệ An vẫn cònnhiều vấn đề cần nhận thức lại, xác minh và bổ sung cho đầy đủ Lịch sử Nghệ An

từ nguồn gốc đến nay (2005) đang là một đề tài mới mẻ Với bề dày của truyềnthống cùng với những thành tựu trong cuộc sống hôm nay, Nghệ An đang cần cómột bộ thông sử quy mô, hệ thống từ nguồn gốc đến nay, xứng tầm với vị thế củatỉnh trong tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc Việt Nam

PHẦN 3: TÓM TẮT KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA DỰ ÁN

1 Về công tác học tập kinh nghiệm và xây dựng đề cương

Để thực hiện công trình, Ban biên soạn đã tổ chức học tập kinh nghiệmtại 2 tỉnh bạn là Hà Tĩnh và Thanh Hóa Đây là hai tỉnh trong khu vực BắcTrung Bộ có những điều kiện lịch sử gần gũi với Nghệ An và cũng đã biên soạnlịch sử cả từng tỉnh tương đối tốt Ban biên soạn đã gặp gỡ các nhà quản lý, cácnhà khoa học, Ban nghiên cứu lịch sử của hai tỉnh để học hỏi thêm về kinhnghiệm rút ra từ việc biên soạn các công trình thông sử địa phương

Tham khảo những công trình biên soạn trước, Ban biên soạn đã trực tiếpthảo luận và soạn thảo đề cương Đề cương được thông qua Hội đồng khoa họckhoa Lịch sử Đại học Vinh, Hội thảo khoa học với sự tham gia của các nhàkhoa học trong và ngoài Tỉnh Đề cương cũng đã nhận được sự định hướng, góp

ý của Ban chỉ đạo cấp Tỉnh và Thường vụ Tỉnh uỷ tỉnh Nghệ An Đề cương củacông trình được xây dựng khoa học, chặt chẽ, bám sát thực tiễn của lịch sửNghệ An, đồng thời cũng phản ánh được những nét lớn của lịch sử vùng đất nàytrong tiến trình lịch sử dân tộc

2 Công tác sưu tầm tư liệu

Về thu thập tài liệu, số liệu trong tỉnh: Ban chủ nhiệm dự án đã thu thập

tài liệu, số liệu ở một số địa điểm sau:

- Thành phố Vinh gồm 16 phường, 10 xã; 25 cơ quan cấp tỉnh như Kholưu trữ Tỉnh uỷ Nghệ An, Kho lưu rữ UBND tỉnh Nghệ An, Thư viện tỉnhNghệ An, Cục thống kê Nghệ An, Bảo tàng Quân khu IV, Bảo tàng Xô viếtNghệ Tĩnh, Bảo tàng Tổng hợp Nghệ An, Phòng tư liệu Bộ chỉ huy quân sựtỉnh Nghệ An, Phòng tư liệu Công an tỉnh Nghệ An, Sở Văn hoá, Thể thao và

Du lịch Nghệ An, Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An, Sở Kế hoạch và Đầu

tư Nghệ An, Sở Công thương Nghệ An, Sở Thông tin và Truyền thông Nghệ

An, Sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn Nghệ An, Sở Giáo dục và Đào tạoNghệ An Liên đoàn Lao động tỉnh Nghệ An, Hội Liên hiệp phụ nữ tỉnh Nghệ

An, Sở Nội vụ Nghệ An, Sở Y tế Nghệ An, Sở Tài nguyên và Môi trườngNghệ An, Trung tâm Văn hoá - Thông tin Nghệ An, Tỉnh Đoàn Nghệ An, Mặttrận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Nghệ An, Sở Xây dựng Nghệ An

- 10 huyện miền núi và 09 huyện đồng bằng ở Nghệ An

Nguồn tư liệu thành văn và tư liệu điền dã thu thập được ở tỉnh Nghệ An

là cơ sở dữ liệu chính, quan trọng trong quá trình xây dựng công trình Lịch sửNghệ An từ nguyên thuỷ đến năm 2005

Về thu thập tài liệu, số liệu ngoài tỉnh, Ban chủ nhiệm dự án đã tiến hành

khảo sát 15 địa điểm ở Hà Nội có lưu trữ thông tin về lịch sử Nghệ An gồm:Trung tâm lưu trữ Quốc gia I, Trung tâm lưu trữ Quốc gia III, Viện Hán Nôm,Thư viện Quốc gia Việt Nam, Kho lưu trữ Viện Sử học Việt Nam, Kho lưu trữViện Thông tin khoa học xã hội Việt Nam, Kho lưu trữ Bộ Công an, Bảo tàngLịch sử Việt Nam, Bảo tàng Dân tộc học, Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, Bảotàng Lịch sử quân sự Việt Nam, Viện Nghiên cứu Hồ Chí Minh và các lãnh tụĐảng, Viện Lịch sử Đảng, Thư viện Quân đội, Viện Lịch sử quân sự ViệtNam Tại những cơ quan này, Ban biên soạn đã thu thập được nhiều tài liệuquý hiếm, làm sáng rõ thêm những vấn đề còn tồn nghi trong lịch sử Nghệ An.Tại Hà Tĩnh, Ban biên soạn đã tiếp cận và khai thác ở Kho lưu trữ UBND tỉnh Hà Tĩnh, Kho lưu trữ Tỉnh uỷ Hà Tĩnh, Thư viện tỉnh Hà Tĩnh, Ban NCLS

Hà Tĩnh Nguồn tư liệu ở đây góp phần bổ sung vào phần Lịch sử Nghệ An thời

cổ trung đại, giai đoạn nhập tách tỉnh 1976 – 1991…

Về thu thập tài liệu, số liệu nước ngoài: Ban Chủ nhiệm dự án đã đi thu

thập tài liệu, số liệu ở Pháp(8 ngày đầu tháng 10/2010) và Trung Quốc (7 ngàyđầu tháng 6/2009)

Tại Pháp, Ban biên soạn đã tiếp cận và khai thác tư liệu Trung tâm lưutrữ quốc gia Pháp tại Pari, Đại sứ quán Việt nam tại Pháp và gặp gỡ một sốnhà khoa học Pháp nghiên cứu về Việt Nam Nguồn tài liệu và các ý kiến traođổi ở Pháp đã góp phần minh định thêm cuộc đấu tranh của nhân dân Nghệ Anchống Pháp trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh, cuộc Binh biến Đô Lương,Cách mạng tháng Tám ở Nghệ An, Vùng tự do Thanh Nghệ Tĩnh giai đoạn

1945 – 1954…

Tại Trung Quốc, Ban biên soạn đã tiếp cận và khai thác tư liệu Trung tâmlưu trữ quốc gia Trung Quốc tại Bắc Kinh, Nam Kinh, Vũ Hán và Đại học sưphạm Bắc Kinh Nguồn tư liệu tiếng Trung liên quan đến Nghệ An lưu ở cáctrung tâm này khá phong phú, trong đó đặc biệt làm sáng rõ thêm một số điểmnhấn trong lịch sử Nghệ An như Mai Thúc Loan và khởi nghĩa Hoan Châu,Vai trò của Nghệ An đối với triều đại Quang Trung…

Nhìn chung, hai nước hiện đang lưu giữ nhiều nguồn sử liệu gốc có giátrị liên quan đến lịch sử dân tộc Việt Nam nói chung, lịch sử Nghệ An nóiriêng

3 Tổ chức Hội thảo khoa học:

Để tiến hành dự án khoa học này có chất lượng, tranh thủ được nhiều ýkiến, chúng tôi đã tổ chức 51 cuộc hội thảo khoa học, được phân chia thành 2cấp độ như sau:

- Hội thảo khoa học loại 1, gồm 12 cuộc, với sự đồng chủ trì của Giám đốc

Sở KH&CN Nghệ An và Chủ nhiệm dự án Mỗi hội thảo có 15 tham luậncủa 15 nhà khoa học đầu ngành của trung ương và địa phương Các hội thảo

này đã góp ý căn bản và toàn diện Lịch sử Nghệ An, với các nội dung chínhnhư: Đề cương tổng thể công trình; Những vấn đề lịch sử Nghệ An cổ -trung đại; Những vấn đề lịch sử Nghệ An cận đại; Bản thảo lần 1, lần 2 tập1; Những vấn đề lịch sử Nghệ An từ 1945 đến 1975; Những vấn đề lịch sửNghệ An từ 1975 đến nay; Bản thảo lần 1; lần 2 tập 2; Bản thảo toàn bộcông trình; những bài học kinh nghiệm.

- Hội thảo khoa học loại 2, gồm 39 cuộc, với sự đồng chủ trì của Giám đốc

Sở KH&CN Nghệ An và Chủ nhiệm dự án Mỗi hội thảo có 10 tham luậncủa 10 nhà khoa học đầu ngành của trung ương và địa phương Các Hộithảo này đi sâu vào những vấn đề cụ thể trong từng chương, từng nhómchuyên đề nhánh nhằm thảo luận khách quan, khoa học và minh định rõ cácnội dung cụ thể đặt ra Một số hội thảo thảo luận và góp ý cho phần Mở đầu,kết luận, phụ lục của công trình

Theo đánh giá của nhiều nhà quản lý và các nhà khoa học, chưa có một sôngtrình lịch sử địa phương nào được tiến hành quy cũ, tổ chức được nhiều hộithảo nhằm lấy ý kiến góp ý đa chiều nhưng đồng thuận và có tính xây dựng caonhư công trình Lịch sử Nghệ An Các hội thảo trải dài trong gần 4 năm đã bámsát, góp ý thiết thực cho những nội dung cơ bản của công trình Có thể nói,công trình là nơi hội tụ ý kiến của nhiều nhà khoa học trung ương và địaphương, có tính khoa học và thực tiễn cao

4 Những nét chính về lịch sử Nghệ An

Nghệ An là địa phương có lịch sử lâu đời, là một trong những chiếc nôiđầu tiên của người nguyên thủy ở Việt Nam Truyền thống lịch sử - văn hóa vàbản lĩnh anh hùng của cộng đồng cư dân Nghệ An qua từng thời kỳ lịch sử đượcphản ánh đậm nét và sâu sắc qua từng sự kiện, từng nhân vật lịch sử tiêu biểu,

góp phần khẳng định sự bền vững, trường tồn của bản lĩnh Việt Nam trong tiếntrình lịch sử dựng nước và giữ nước trải hàng ngàn năm.

Công trình Lịch sử Nghệ An tái hiện lại toàn bộ hành trình lịch sử của

mảnh đất và con người xứ Nghệ, luôn sát cánh cùng đồng bào các dân tộc ViệtNam trong cuộc trường chinh dựng nước, giữ nước và xây dựng đất nước

Công trình gồm hai tập, 16 chương, tương ứng với hai thời kỳ lịch sử lớn

Tập I gồm 10 chương, bao quát toàn bộ lịch sử Nghệ An từ thời nguyên

thủy đến trước ngày Tổng khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945, mở đầu mộttrang sử mới đầy hào hùng của dân tộc Việt Nam

Giai đoạn lịch sử được thể hiện trong tập I là một khung thời gian trải dàihàng ngàn năm, thậm chí hàng vạn năm, do đó nội dung nghiên cứu rất đa dạng,

đa diện với nguồn tư liệu phong phú gồm tư liệu qua sử tịch, tài liệu khảo cổhọc, dân tộc học và văn hóa dân gian …

Trong chương 1: Nghệ An thời tiền sử và sơ sử, các tác giả chủ yếu căn cứ

vào tài liệu khảo cổ học đã khẳng định Nghệ An là một trong những chiếc nôicủa người nguyên thủy ở Việt Nam

Nghệ An thời tiền sử và sơ sử trải dài hàng vạn năm, bắt đầu từ thời đại đồ

đá cũ, với sự xuất hiện của di chỉ khảo cổ học Thẩm Ồm

Di chỉ Thẩm Ồm nằm trong dãy Phá Thắm, thuộc địa phận xã Châu Thuận,huyện Quỳ Châu Đây là m t di ch h n h p có giá tr to l n đ i v i vi c tìmộ ỉ ỗ ợ ị ớ ố ớ ệ

hi u, nghiên c u v c sinh, đ a t ng, đ a m o và kh o c h c th i đ i đá cũ.ể ứ ề ổ ị ầ ị ạ ả ổ ọ ờ ạ

K t qu khai qu t Th m m đã xác nh n s có m t c a ng i v n, ng iế ả ậ ẩ Ồ ậ ự ặ ủ ườ ượ ườkhôn ngoan, bi t ch t o công c trên đ t Ngh An ngay t th Cánh Tânế ế ạ ụ ấ ệ ừ ế

(Pleistocène).

Qua nghiên cứu răng người hóa thạch phát hiện ở Thẩm Ồm (Quỳ Châu)cho phép đoán định là vào khoảng từ 14 vạn năm đến 25 vạn năm cách ngàynay đã xuất hiện người nguyên thủy trên đất Nghệ An

Việc phát hiện dấu tích con người thời tiền sử ở Thẩm Ồm, Nghệ An đãđóng góp một cứ liệu quan trọng, củng cố thêm nhận định: Việt Nam có thể

được coi là nằm trong khu vực cái nôi phát sinh của loài người Trong cái nôi phát sinh của loài người đó, những chiếc răng người và động vật hóa thạch thời Cánh tân ở Thẩm Ồm (Nghệ An) có một ý nghĩa đặc biệt Sự có mặt của người vượn (Homo erectus) - người hiện đại (Homo sapiens) ở Thẩm Ồm là một mắt xích quan trọng trong quá trình tiến hóa của loài người trên thế giới nói chung, của xã hội nguyên thủy Việt Nam nói riêng.

Không chỉ có vậy, Nghệ An là một trong những địa phương phản ánh rõ rệtcác di chỉ khảo cổ học từ thời đại đá cũ qua thời đại đá mới đến thời đại kimkhí: Thẩm Ồm (sơ kỳ đồ đá cũ); Làng Vạc (hậu kỳ đồ đá cũ, tương ứng với nềnvăn hóa Sơn Vi); Thẩm Hoi, Đồng Trương… (sơ kỳ đồ đá mới – tương ứng vớivăn hóa Hòa Bình); Quỳnh Văn (trung kỳ đá mới); Trại Ổi, Đồi Thần (Hậu kỳ

đá mới), Đền Đồi (Tiền Đông Sơn), Rú Trăn, Làng Vạc, Đồng Mỏm… tươngứng với các giai đoạn văn hóa Hòa Bình - Bắc Sơn đến Phùng Nguyên - ĐồngĐậu - Gò Mun và Đông Sơn, trong đó di chỉ Làng Vạc là một điển hình cho sựphát triển liên tục và bền vững của cộng đồng cư dân Nghệ An thời cổ đại Ditích Làng Vạc vừa mang đậm tính chất chung của nền văn hóa Đông Sơn,nhưng cũng thể hiện rõ yếu tố địa phương, riêng biệt Làng Vạc chính là mộttrong những tụ điểm kinh tế - xã hội - chính trị để hình thành nên nhà nước

sơ khai - Nhà nước Văn Lang - Âu Lạc Ngoài ra, qua nghiên cứu

Di chỉ Đồng Mỏm và một số di chỉ khác cho phép khẳng định về sự sinhsống của người Việt cổ trên vùng cương vực phía Nam của đất nước thời HùngVương

Nhà nước Văn Lang ra đời vào khoảng thế kỷ VII Tr.CN Theo ghichép của một số thư tịch cổ thì: Nghệ An thời Hùng Vương thuộc bộ ViệtThường

Trong bối cảnh chung của nền văn minh Đông Sơn, người Việt cổ ởNghệ An thời dựng nước đã đạt được một trình độ phát triển nhất định trongcác lĩnh vực: kinh tế, kỹ thuật… cho phép tạo ra một đời sống vật chất, tinhthần sung túc và phong phú tương đồng với cư dân vùng lưu vực sông Hồng,sông Mã

Cư dân Nghệ An thời Văn Lang - Âu Lạc vẫn tiếp tục sống trong các hangđộng của các dãy núi đá vôi, cạnh các dòng sông Hoạt động kinh tế bao gồmsản xuất nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi) và các nghề thủ công nghiệp, trong

đó kỹ thuật đúc đồng (Làng Vạc), nghề rèn sắt (Đồng Mỏm) rất phát triển (dụng

cụ sản xuất, các loại vũ khí săn bắt)

Đời sống văn hóa tinh thần của cư dân Nghệ An thời Văn Lang - Âu Lạcrất phong phú (các hình ảnh thể hiện trên trống đồng, trên các loại vũ khí), các

đồ trang sức bằng đồngg, hạt thủy tinh…)

Chương 2: Nghệ An trong thời kỳ Bắc thuộc và chống Bắc thuộctừ thế

kỷ IITCN đến năm 905 đã phản ánh diện mạo lịch sử - văn hóa mảnh đất

Nghệ An trong đêm trường Bắc thuộc trải dài hơn 1 thiên niên kỷ

Nội dung chương này đã trình bày một số nét khái quát về quá trình xếpđặt các đơn vị hành chính (Hoan Châu, Diễn Châu, Cửu Đức – tức miềnNghệ An, Hà Tĩnh ngày nay) cùng cương vực của nó để khẳng định cươnggiới phía của nước ta thời bấy giờ)

- Về các hoạt động kinh tế của người Nghệ An trong giai đoạn này cónhững bước phát triển nhất định trên một số lĩnh vực, đặc biệt là bên cạnhnghề nông truyền thống, các nghề thủ công đã có những tiến bộ nhất định,đặc biệt là nghề rèn sắt Nho Lâm, nghề đúc đồng Diễn Tháp, nghề gốm, nghềdệt lụa, dệt vải, đan lát v.v…

- Bản lĩnh của mảnh đất và con người xứ Nghệ với ý chí quật cường, bấtkhuất đã được khẳng định ngay từ buổi đầu cùng cả nước đấu tranh chốnggiặc ngoại xâm, giành quyền tự chủ cho dân tộc Điều đó được thể hiện quatinh thần quật khởi của người dân Nghệ An trong các cuộc đấu tranh chốnglại ách đô hộ của phong kiến phương Bắc và bảo vệ lãnh thổ phía Nam của

Tổ quốc như tham gia khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40 - 43); khởi nghĩa BàTriệu (năm 248), khởi nghĩa Lý Bí (năm 542) v.v…

- Điểm sáng nhất và cũng là dấu son chói lọi nhất trong giai đoạn lịch sửnày của Nghệ An là cuộc khởi nghĩa Hoan Châu do Mai Thúc Loan lãnh đạodiễn ra và giành thắng lợi từ năm 713, tồn tại đến năm 722 Bằng nhữngnguồn tư liệu mới, với hướng tiếp cận mới, một số quan điểm, đánh giá vềcuộc khởi nghĩa Hoan Châu của Mai Thúc Loan đã thật sự mang tính khoahọc và khách quan

Nội dung chương 3: Nghệ An từ thời học Khúc đến thời Lý – Trần (905

-1400) xuyên suốt một giai đoạn lịch sử dài 4 thế kỷ với những thành tựu to lớn

mà mảnh đất và con người xứ Nghệ đã giành được Từ đầu thế kỷ X, Nghệ Antrở thành một bộ hữu cơ gắn bó của quốc gia Đại Cồ Việt - Đại Việt Cũng từđây, cùng với nhân dân cả nước, người dân xứ Nghệ bắt tay vào xây dựng quêhương, từng bước ổn định chính trị, xây dựng bộ máy chính quyền, phát triểnkinh tế và tạo dựng cho mình một truyền thống văn hóa đặc sắc

- Là bức phên giậu vững chắc ở phía Nam của quốc gia Đại Việt, Nghệ An

là một trong những địa phương các triều đại phong kiến đặc biệt quan tâm.Công cuộc khẩn hoang, lập làng ở Nghệ An trong thời kỳ này được xúc tiếnkhẩn trương và hiệu quả

- Dưới thời Lý - Trần, công cuộc khẩn hoang lập làng được đẩy mạnh,đặc biệt là ở địa vực ven sông Lam, ven biển Diễn Châu, Nghi Lộc hay vùngđồng bằng màu mỡ Đông Thành Đó là các làng xã do nhân dân địa phương vàmột số dòng họ khẩn hoang lập nên hoặc do tầng lớp thân vương, quý tộc tổchức nhân dân khai khẩn mà thành Nhiều vị thủy tổ của các dòng họ đã đượctôn vinh là tiên công, tiên hiền ở các làng xã Nghệ An như ba ông tổ họ Hồ, họNguyễn, họ Hoàng lập ấp ở thôn Đồng Tương gọi là trang Thổ Đôi (nay làQuỳnh Đôi, Quỳnh Lưu); Hồ Cao tổ chức nhân dân khai phá vùng Kẻ Cuồi, lập

ra làng Tam Thọ, quê hương của Trạng nguyên Hồ Tông Thốc; công chúa TrầnThị Ngọc Chân, Trần Thị Ngọc Hoa và Hoàng tử Đông Triều nhà Trần khai phávùng Tam Lễ Hiện ở thôn Lễ Nghi, có đền Tam Tòa thờ hai vị công chúa này.Phu nhân thứ ba của Trần Quang Khải là Hồng Thị Châu Nương cũng đã cócông khai phá và lập trang trại ở Hạnh Lâm và Đào Viên thuộc Diễn Châu.Vùng Yên Thành có Phan Vân chiêu tập dân nghèo khai khẩn đất hoang đượchơn 600 mẫu, lập thành thôn Chánh sứ, sau này hình thành 5 thôn: Thượng Thọ,Thái Bình, Thuần Hậu, Phúc Thành (nguyên là Kẻ Rộc) và Cự Phú (nguyên là

- Dựng nước đi đôi với giữ nước là một đặc điểm nổi bật của lịch sử ViệtNam Đối với Nghệ An cũng vậy, khi đất nước có ngoại xâm, người dân xứNghệ lại nhất tề đứng dậy cùng nhân dân cả nước chống quân xâm lược Trongcuộc kháng chiến chống Tống (thế kỷ XI), Nghệ An xuất hiện vị tướng PhạmTrọng Y đã cùng đội quân của mình tham gia đánh Tống trên phòng tuyến sôngNhư Nguyệt và tham gia chống sự xâm lấn của quân Bồn Man ở phía Tây Đặcbiệt trong ba cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên - Mông (thế kỷXIII), Nghệ An vừa là tiền tuyến, vừa là hậu phương vững chắc của cuộc khángchiến Trong cuộc kháng chiến quân Nguyên - Mông lần thứ II (1285), trên địabàn Nghệ An ngày nay từng diễn ra nhiều trận chiến quyết liệt Dưới sự chỉ huycủa Trần Nhật Duật, lực lượng của triều đình và nhân dân địa phương đã tổchức các trận đánh lớn nhỏ nhằm ngăn chặn hướng tiến công ra Bắc của chúng.Tại vùng cảng Xước (ven núi Xước và kênh Son) đã diễn ra cuộc chặn đánhquân Nguyên Mông do Toa Đô cầm đầu Quân Trần do Trần Nhật Duật thốnglĩnh Hai bên kịch chiến Cả hai đều tổn thất nặng nề, thây chết máu đỏ cả sông

Mai Câu Quỳnh Lưu chiến địa, Mai Giang huyết hồng là nói về trận đánh này.

Vị vua anh hùng Trần Nhân tông từng tự hào khi nhắc đến hậu phương HoanDiễn trong cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông:

Cối Kê cựu sự quân tu ký Hoan, Diễn do tồn thập vạn binh

Dưới triều Lý, Nghệ An là phên giậu phía Nam của quốc gia Đại Việtnên thường phải đối phó với các cuộc xâm lấn của quân Chiêm Thành và ChânLạp Đặc biệt, trong vài thập niên đầu thế kỷ XII, quân Chiêm Thành và ChânLạp thường xuyên tràn ra cướp phá các địa phương Nghệ An

Là địa bàn “xung yếu giữa Nam và Bắc”, trong các thế kỷ X - XIV, Nghệ

An đã làm tròn sứ mệnh mà lịch sử giao phó, xứng đáng là "thành đồng, ao

nóng", là bức phên giậu vững chắc của quốc gia Đại Việt trong các thế kỷ X XIV.

-Chương 4: Nghệ An từ thời Hồ đến khởi nghĩa Lam Sơn (1400 - 1427),

đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò to lớn của mảnh đất Nghệ An trong phong tràođấu tranh giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XV - từ cuộc khởi nghĩa của nhà HậuTrần đến cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

Nội dung chương này đã khẳng định: từ sau khi trở thành “chỗ đứng chân”;

là nơi cung cấp sức người, sức của cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, địa bàn Nghệ

An thật sự có một vai trò to lớn, quyết thắng lợi cuối cùng của cuộc khởi nghĩa

Từ Nghệ An, nghĩa quân Lam Sơn tiến vào giải phóng Tân Bình - Thuận Hóa,tiến ra Thanh Hóa bao vây thành Tây Đô, tiến tới vây hãm thành Đông Quan, tổchức vây thành, diệt viện buộc nhà Minh phải ký hòa ước rút quân về nước.Nghệ An - với làng chiến đấu Trang Niên của Nguyễn Vĩnh Lộc, với căn cứhậu cần của Phan Vân, với sự cống hiến của đông đảo tầng lớp nhân dân, trong

đó nổi bật với những tên tuổi Nguyễn Xí, Nguyễn Biên, Phan Đà, Phan HoằngNghĩa v.v… đã góp phần vào thắng lợi chung của toàn dân tộc

Từ sau khi nhà Lê được thành lập (1428) đến cuối thế kỷ XVIII, mảnh đấtNghệ An trải qua nhiều giai đoạn lịch sử trong biến động chung của lịch sử đấtnước

Toàn bộ diễn biến lịch sử của Nghệ An từ năm 1428 đến hết triều Tây Sơn

được tập trung trong chương 5: Nghệ An từ thời Lê sơ đến thời Tây Sơn (1428

-1802).

- Tròn một thế kỷ tồn tại của triều Lê sơ cũng là thời kỳ Nghệ An có nhữngphát triển tương đối toàn diện trên mọi lĩnh vực của đời sống chính trị, kinh tế -

xã hội Trong thời kỳ này, về cơ bản, tình hình chính trị ở Nghệ An tương đối

ổn định, bộ máy quản lý hành chính được củng cố và hoàn thiện, công cuộc

khẩn hoang ngày càng được đẩy mạnh với sự xuất hiện của nhiều làng xã venbiển hoặc dọc theo lưu vực các dòng sông lớn

- Công cuộc khẩn hoang lập làng tiếp tục được đẩy mạnh dưới triều Lê sơ

và các thế kỷ tiếp theo Đó là sự hình thành nhiều làng xóm thuộc huyện NghiLộc, Nghi Xuân và một số địa phương khác như : Nguyễn Hội - thân sinhNguyễn Xí - tổ chức khai khẩn, lập lên làng Thái Xá (Thượng Xá) ; làng Bàu Ổ

và một số làng khác do Nguyễn Xí tổ chức khai khẩn ; xã Hải Giang, bao gồmVạn Lộc và Tân Lộc (nay thuộc phường Nghi Tân, thị xã Cửa Lò) do Nguyễn SưHồi lập nên ; Vương mẫu Phạm Thị Dung (vú nuôi vua Trần Duệ Tông) lập ralàng Kiều Mộc, sau đổi thành Kiều Thái (nay là Nghi Thái); Thái bảo Lãng quậncông Trần Bá Chúc lập ra làng Nhất Tộc, Xuân Mỹ (Nghi Đồng) và Quả Khê(Nghi Hưng); Quận công Nguyễn Quang Thực lập ra ấp Kim Ngọc (Nghi Long);

Lê Công Ùm lập ra trại Đậu Lâm (Nghi Lâm); dòng họ Phạm Huy lập ra TiênĐộng (Nghi Xuân), Phượng Cương (Nghi Phong); họ Phùng lập ra làng ThiêmLộc (Nghi Hương), Thu Lũng (Nghi Thu) hay Lê Khôi - công thần khai quốctriều Lê đã lập nên 5 làng là Quảng Dụ, Nghĩa Liệt, Vệ Chính, Khánh Sơn vàTriều Khẩu Đây là vùng cư dân trù phú ở châu thổ sông Lam

- Hoạt động kinh tế ở Nghệ An thời kỳ này cũng tương đối khởi sắc: diệntích canh tác được mở rộng, công tác đê điều, thủy lợi được Nhà nước quantâm Các nghề thủ công tiếp tục phát triển như nghề luyện sắt và nghề rèn ởNho Lâm huyện Diễn Châu Một số nghề mới được hình thành như nghề đóngthuyền ở Trung Kiên, Áng Độ, Lộc Châu, Vạn Lộc , trong đó, nổi tiếng nhất lànghề đóng thuyền ở làng Trung Kiên Ngoài ra còn có một số nghề khác như:nghề làm đồ gốm ở Lưu Sơn huyện Nam Đường (sau đổi là Nam Đàn), đồ tre ởNgô Trường huyện Chân Phúc (sau đổi là Nghi Lộc) dệt chiếu cói ở xã Thái Xáhuyện Đông Thành (nay là Yên Thành), lưỡi cày đúc ở xã Vân Đồn (Nam Đàn),

Lý Trai (Đông Thành); nghề đúc đồng ở ở Cồn Cát (Diễn Châu); nghề dệt ởNộn Hồ, Nộn Liễu, Lâm Thịnh, Đông Liệt (Nam Đàn), Quang Trung, TrungPhường (Đông Thành), Nhân Lý, Quỳnh Đôi, Phượng An, Hoàn Nghĩa (QuỳnhLưu) v.v……

- Đặc biệt, đây là thời kỳ nền giáo dục khoa cử ở Nghệ An thực sự khởi sắcvới sự xuất hiện của nhiều bậc đại khoa, nhiều tên tuổi lớn có những cống hiếnxuất sắc cho đất nước trên các lĩnh vực chính trị, giáo dục và ngoại giao nhưNgô Trí Hòa, Hồ Sĩ Dương, Hồ Phi Tích, Hồ Sĩ Đống, Phạm Nguyễn Du, PhanTất Thông, Nguyễn Phùng Thời v.v

- Từ thập niên 30 (thế kỷ XVI) trở đi, trong cục diện nội chiến Nam - Bắctriều, Nghệ An một lần nữa lại trở thành căn cứ quan trọng của triều Lê trunghưng, là nơi cung cấp nhân tài, vật lực cho sự nghiệp trung hưng của nhà Lê.Đây cũng là thời kỳ Nghệ An xuất hiện nhiều danh tướng nổi tiếng có nhiềucống hiến xuất sắc trong sự nghiệp trung hưng như Phan Công Tích, NguyễnCảnh Mô, Phan Cảnh Quang …

- Trong hơn nửa thế kỷ (1627 - 1672), Nghệ An trở thành chiến trường ácliệt trong cuộc nội chiến Đàng Trong - Đàng Ngoài Chiến tranh đã làm chomiền đất Nghệ An tiêu điều, xơ xác, nhiều người phải phiêu tán, làng mạc, đồngđiền bỏ hoang

- Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ,Nguyễn Lữ (quê gốc Hưng Nguyên) lãnh đạo nổ ra năm 1771 ở ấp Tây Sơn(Bình Định) đã nhanh chóng đánh đổ chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong

và chính quyền Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài, xóa bỏ ranh giới chia cắt đất nước sauhơn 200 năm đã đem lại cho đất nước diện mạo mới Trong điều kiện đất nướccòn ngổn ngang bề bộn, chưa kịp ổn định sau gần hai thế kỷ loạn lạc thì 29 vạnquân xâm lược Mãn Thanh đã ngấp nghé ở biên giới phía Bắc Cuối năm 1788,

vua Quang Trung quyết định đưa đại quân từ Phú Xuân thần tốc tiến ra Bắc.Nhân dân Nghệ An lại một lần nữa nô nức tòng quân giết giặc và cung ứng hậucần cho nghĩa quân Ở Nghệ An xuất hiện nhiều gương mặt tiêu biểu như danh

sĩ Nguyễn Thiếp (mưu sĩ của Quang Trung) hay bốn anh em họ Lê (huyện AnhSơn) trở thành những tướng lĩnh tin cậy của nghĩa quân Tây Sơn Bên cạnh đócòn xuất hiện không ít nữ bậc nữ trung hào kiệt với tấm lòng vàng như bà HồThị Ái, Nguyễn Thị Phát, Nguyễn Thị Định ở Quỳnh Đôi, đã hết lòng giúp đỡlương thực và các vật dụng cần thiết cho nghĩa quân

Hơn bất cứ một địa phương nào khác, Nghệ An còn được vua QuangTrung tin cậy chọn làm nơi xây dựng Phượng Hoàng Trung đô mà dấu vết của

“kinh đô” này hiện còn lưu lại trên đất Nghệ An

Nội dung chương 6 trình bày về diện mạo Nghệ An thời Nguyễn – giai

đoạn độc lập (1802 - 1884).

Vương triều Nguyễn được thành lập (1802) tiếp tục có những chính sách

và biện pháp nhằm ổn định tình hình chính trị, xây dựng bộ máy chính quyềnthống nhất từ trung ương đến địa phương Dưới triều Nguyễn, tình hình chínhtrị - kinh tế ở Nghệ An tương đối ổn định và có những bước phát triển nhấtđịnh Đặc biệt trên lĩnh vực văn hóa, giáo dục, người dân xứ Nghệ đã khẳngđịnh được vị thế của một miền đất hiếu học Nhiều bậc Nho thần Nghệ An đã

có những đóng góp to lớn đối với sự phát triển của vương triều Nguyễn trênnhiều lĩnh vực khác nhau Nghệ An cũng đóng góp cho đất nước nhiều bậcdanh sĩ tài hoa như Hồ Xuân Hương nổi tiếng là “Bà chúa thơ Nôm” hay

Phạm Đình Toái với tác phẩm Đại Nam quốc sử diễn ca để đời…

Khí phách, bản lĩnh quật cường của đội ngũ văn thân sĩ phu xứ Nghệ lạimột lần nữa được tỏ rõ khi đứng lên phản kháng lại Hiệp ước đầu hàng củanhà Nguyễn trước thực dân Pháp Cuộc khởi nghĩa của Trần Tấn, Đặng Như

Mai năm 1874 mãi mãi là bản hùng ca bất hủ, thể hiện ý chí bất khuất, kiêntrung và tinh thần đấu tranh chống ngoại xâm quyết liệt của người dân xứNghệ.

Chương 7: Nghệ An trong giai đoạn 1885 đến 1918 phản ánh một giai

đoạn lịch sử bi hùng của xứ Nghệ

Từ sau năm 1885, cả nước dấy lên phong trào Cần vương chống Pháp sôinổi, trong đó xứ Nghệ là một trung tâm quan trọng Hưởng ứng chiếu Cầnvương (do vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết khởi xướng), ngay từ buổi đầu,dưới sự lãnh đạo của tầng lớp văn thân, sĩ phu yêu nước, trên địa bàn Nghệ An

đã hình thành nhiều cuộc khởi nghĩa như cuộc khởi nghĩa của Đinh Văn Chất,Vương Thúc Mậu, Nguyễn Đức Đạt Nguyễn Xuân Ôn, Lê Doãn Nhạ, ĐinhNhật Tân, Nguyễn Nguyên Thành … chủ yếu hoạt động ở các huyện Nam Đàn,Nghi Lộc, Thanh Chương, Hưng Nguyên, Quỳnh Lưu, Đô Lương… Tại các địaphương miền núi như Quỳ Châu, Nghĩa Đàn, Quế Phong, Quỳ Hợp … cũngxuất hiện nhiều cuộc khởi nghĩa do các thủ lĩnh địa phương lãnh đạo

Đến năm 1888, phong trào Cần vương ở Nghệ An về cơ bản thất bại nhưng

âm hưởng hào hùng của nó còn đọng mãi trong tâm thức của các thế hệ ngườiNghệ An Phong trào Cần vương là tiếng súng đầu tiên báo hiệu cho một phongtrào đấu tranh mạnh mẽ và quyết liệt ở những thập niên sau đó

Nội dung của chương cũng đã khái quát những nét cơ bản về tình hìnhchính trị xã hội ở Nghệ An sau khi phong trào Cần vương thất bại và thực dânPháp bắt đầu tiến hành công cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất cho đến hếtchiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914-1918) Quá trình này đã làm thay đổi cănbản thiết chế chính trị xã hội truyền thống của Nghệ An, đặc biệt là về tổ chứcquản lý và các giai tầng xã hội Nhiều nhân tố mới xuất hiện, nhiều hoạt độngyêu nước dưới nhiều hình thức khác nhau cũng ra đời, đặc biệt là phong trào

Duy Tân do Phan Bội Châu khởi xướng từ những năm đầu thế kỷ XX Trongphong trào yêu nước ở Nghệ An những thập niên đầu thế kỷ XX đã xuất hiệnnhiều gương mặt tiêu biểu như Phan Bội Châu, Đặng Thái Thân, Đặng NguyênCẩn, Đặng Thúc Hứa, Ngô Đức Kế v.v…

Chương 8: Nghệ An trong giai đoạn 1919 đến 1930 Từ sau chiến tranh

thế giới lần thứ nhất (1919) thực dân Pháp ngày càng đẩy mạnh công cuộc khaithác thuộc địa, tăng cường vơ vét tài nguyên và ra sức bóc lột sức lao động củanhân công bản xứ

Để phục vụ cho công cuộc khai thác một cách hiệu quả, ở các địa phương,trong đó có Nghệ An, thực dân Pháp tiến hành xếp đặt lại hệ thống hành chính

và cải tổ bộ máy cai trị các cấp nhằm xây dựng một đội ngũ quan lại thân Pháp,làm công cụ cho Pháp trong toàn bộ hoạt động cai trị và khai thác thuộc địa củachúng

Nội dung chương này cũng trình bày khái quát về toàn bộ diện mạo nềnkinh tế, cơ sở hạ tầng, những biến đổi về giai tầng xã hội, về đời sống văn hóacủa Nghệ An trong cuộc khai thác lần thứ hai của thực dân Pháp

Từ những năm đầu thế kỷ XX, trên địa bàn Nghệ An nhiều đồn điền đượchình thành, nhiều nhà máy, xưởng thợ, bến cảng được thực dân Pháp xây dựng

và đi cùng với nó là sự hình thành và phát triển ngày càng nhanh chóng của độingũ công nhân ở đây (chủ yếu là ở thành phố Vinh, cảng Bến Thủy) với khoảng7.000 công nhân ở khu vực Vinh - Bến Thủy và 3.000 công nhân ở các đồn điền(năm 1929) Trong đội ngũ công nhân, thợ thuyền đã xuất hiện một số cơ sởyêu nước Dưới sự áp bức, bóc lột của bọn chủ tư bản, đội ngũ công nhân, thợthuyền Vinh - Bến Thủy đã nhiều lần đứng lên đấu tranh dưới nhiều hình thứckhác nhau nhưng các cuộc đấu tranh ấy vẫn còn mang tính tự phát, đơn lẻ nênkhông đem lại hiệu quả thiết thực

Từ đầu thập niên 20 (thế kỷ XX), ở Nghệ An đã xuất hiện một số tổ chứcyêu nước như Hội Phục Việt gắn với các yếu nhân như Lê Văn Huân, TônQuang Phiệt, Trần Phú với mục đích là truyền bá tư tưởng yêu nước, tập hợplực lượng chống Pháp và khôi phục lại đất nước Việt Nam Nghệ An và HàTĩnh trở thành trung tâm hoạt động của Hội Phục Việt và từ đây mở rộng ra cảnước Năm 1926, Hội Phục Việt đã đổi tên thành Hưng Nam, tiếp đó lại đổi tênthành Việt Nam Cách mạng đảng và đến tháng 7 năm 1928 cải tổ thành TânViệt Cách mạng Đảng (gọi tắt là Tân Việt) Đến tháng 9/1929, hầu hết cácĐảng viên Tân Việt đã gia nhập tổ chức Đông Dương Cộng sản đảng và tiến tớihợp nhất thành Đảng Cộng sản Đông Dương (2 - 1930).

Chỉ từ sau khi Đảng Cộng sản Đông Dương được thành lập (1930), dưới sựlãnh đạo của Chi bộ Đảng thì phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân Vinh

- Bến Thủy mới có sự chuyển biến về chất Nội dung này được phản ánh rõ nét

trong chương 9 với tiêu đề Cao trào Xô viết ở Nghệ An.

Chương này chủ yếu trình bày về nguyên nhân, diễn biến qua các giai đoạncủa cao trào Xô viết - Nghệ Tĩnh (1930 - 1931) trên địa bàn tỉnh Nghệ An vớicác hình thức đấu tranh từ thấp đến cao, đấu tranh chính trị của quần chúngcông - nông kết hợp đấu tranh vũ trang Đặc biệt, vai trò lãnh đạo của Đảngtrong cao trào Xô viết - Nghệ Tĩnh (1930 - 1931) được khẳng định Một trongnhững thành quả to lớn nhất mà cao trào Xô viết Nghệ - Tĩnh (1930 - 1931) đạtđược là sự ra đời và hoạt động của chính quyền Xô viết- một kiểu chính quyềncông - nông đầu tiên ở Việt Nam

Cuộc đấu tranh của quần chúng công - nông trong cao trào 1930 - 1931 bịthực dân Pháp đàn áp dã man Đó là một cuộc khủng bố trắng Nhiều cơ sởĐảng bị tan vỡ, nhiều cán bộ lãnh đạo chủ chốt của Tỉnh ủy Nghệ An và Xứ ủyTrung Kỳ bị bắt, bị xử bắn Từ năm 1932 đến 1935, phong trào đấu tranh của

quần chúng công - nông ở Nghệ An tạm thời lắng xuống, các cơ sở Đảng tạmthời rút vào hoạt động Từ năm 1936 - 1936 là thời kỳ hoạt động sôi nổi, rộngkhắp của phong trào đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ Đặc biệt, từ năm

1939 đến 1945 là quá trình Đảng chuẩn bị lực lượng, tập dượt quần chúng đấutranh tiến tới Tổng khởi nghĩa trên phạm vi toàn quốc, giành chính quyền về tay

nhân dân Đây là nội dung chính của chương 10: Nghệ An trong giai đoạn 1930

- 1945 Thắng lợi của Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 khép lại chương X

và khép lại tập I của Lịch sử Nghệ An.

Trải qua một tiến trình lịch sử lâu dài, Nghệ An đã tạo nên nhiều điểmnhấn trong dòng chảy lịch sử dân tộc Tập 1 của bộ sách tập trung giới thiệulịch sử Nghệ An từ nguyên thuỷ đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945 Tổ tiêncủa cư dân Nghệ An đã bắt đầu và phát triển từ những con người hái lượm, sănbắt và ghè đẽo công cụ đá trong hang Thẩm Ồm, nặn gốm, đúc đồng trên đấtQuỳnh Văn, Nghĩa Đàn; luyện quặng, rèn sắt và trồng lúa nước ở Đồng Mỏm.Trong thời kỳ Bắc thuộc, nhân dân Nghệ An không những nhiệt tình hưởng ứngcác cuộc khởi nghĩa chống chính quyền đô hộ của các châu, quận phía Bắc màcòn tự mình đứng ra giương cờ khởi nghĩa, đánh đuổi quân thù, dựng xây đấtnước, mà tiêu biểu hơn cả là cuộc khởi nghĩa Hoan Châu do Mai Thúc Loanlãnh đạo Trong thời kỳ độc lập tự chủ để phục hưng dân tộc, trải qua nhiềutriều đại, vùng đất Nghệ An luôn giữ vị trí “phên dậu”, “đất đứng chân”, “vùngquan yếu” của quốc gia Đại Việt Từ khi thực dân Pháp xâm lược và đô hộ nước

ta, Nghệ An chính là nơi hội tụ tiêu biểu cho sự chuyển biến từ lập trường cứunước phong kiến sang khuynh hướng cách mạng dân chủ tư sản và dứt khoát đitheo sự lựa chọn con đường cách mạng vô sản Cao trào Xô viết trên đất Nghệ

An là trang sử oanh liệt nhất trong lịch sử đấu tranh cách mạng Việt Nam dưới

sự lãnh đạo của Đảng

Truyền thống lịch sử - văn hóa và bản lĩnh anh hùng của cộng đồng cưdân Nghệ An trong suốt tiến trình lịch sử được phản ánh đậm nét và sâu sắc quatừng sự kiện, từng nhân vật lịch sử tiêu biểu Nhờ khai thác tích cực nhiều

nguồn sử liệu khác nhau, bộ Lịch sử Nghệ An đã bước đầu tái hiện được một

cách có hệ thống toàn bộ diện mạo lịch sử mảnh đất và con người Nghệ Antrong cuộc trường chinh dựng nước và giữ nước của dân tộc Bộ sách được biênsoạn thành 2 tập Tập 1 gồm 10 chương, từ chương 1 đến chương 10, phục dựnglịch sử Nghệ An từ nguyên thủy đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945 Tập 2gồm 6 chương, từ chương 11 đến chương 16, tái hiện lịch sử Nghệ An từ năm

1945 đến năm 2005 Với quan niệm, lịch sử Nghệ An là một trang địa phươngcủa lịch sử dân tộc, do vậy mỗi chương sách đều tập trung làm sáng rõ hơnnhững nội dung chính yếu trong từng giai đoạn của lịch sử Nghệ An theo diễntrình của lịch sử dân tộc

Bức tranh tiền - sơ sử vùng đất này được tái hiện bắt đầu từ khi xuất hiệnnhững người vượn biết ghè đẽo đá trên hang Thẩm Ồm khoảng hơn 20 vạn nămtrước, cho đến những người biết đúc đồng và rèn sắt ở Rú Trăn, Làng Vạc,Đồng Mỏm, cách ngày nay từ 4.000 năm đến hơn 2.000 năm Người nguyênthuỷ trên đất Nghệ An đã đồng hành cùng nhân loại, từ xã hội mông muội, dãman, vững vàng tiến bước vào xã hội văn minh Đất và người nơi đây đã gópphần tạo dựng nên nền văn minh Văn Lang - Âu Lạc

Năm 179 trước Công nguyên, Triệu Đà đưa quân xâm lược nước ta, cuộcchiến đấu chống xâm lược của dân tộc ta bị thất bại Từ đó, đất nước lâm vàothảm hoạ hơn nghìn năm Bắc thuộc, nhân dân Nghệ An cùng chia sẻ với nhândân cả nước những nỗi thương đau, tủi nhục của cảnh nước mất, nhà tan Triệt

để lợi dụng vị thế là vùng đất xa về phía nam, nhân dân Nghệ An đã nhiều lần

vùng dậy trong các cuộc khởi nghĩa và chiến tranh giải phóng dân tộc, góp phầncùng cả nước quyết giành lại nền độc lập tự chủ.

Mở đầu cho phong trào đấu tranh giành độc lập của nhân dân Nghệ An làhành động ủng hộ tích cực cuộc khởi nghĩa do Hai Bà Trưng lãnh đạo nổ ra ởGiao Chỉ vào mùa Xuân năm 40: "Mùa Xuân, tháng 2 năm Canh Tý, TrưngTrắc và Trưng Nhị làm phản, người Nam, Lý ở Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phốđều hưởng ứng” Bấy giờ, vùng đất Nghệ An thuộc quận Cửu Chân Cuộc khởinghĩa thắng lợi và Nghệ An trở thành một bộ phận của vương quốc độc lập thờiTrưng Vương trong 4 năm (40 - 43)

Tiếp theo là những cuộc khởi nghĩa của nhân dân Nhật Nam vào các năm

137 và 144, cuộc khởi nghĩa của Chu Đạt ở Cửu Chân năm 157, cuộc khởinghĩa của Lương Long ở Giao Chỉ năm 178, khởi nghĩa của Bà Triệu năm 248,đều được nhân dân các dân tộc huyện Hàm Hoan (vùng đất Nghệ An ngày nay)tham gia ủng hộ

Mùa Xuân năm 542, nhân dân Nghệ An đóng góp phần xứng đáng vàocuộc khởi nghĩa của Lý Bí Lý Bí trước đó đã từng giữ chức giám quan ở ĐứcChâu (Nghệ An) Chính tinh thần bất khuất của nhân dân Nghệ An đã củng cốthêm ý chí quyết tâm từ bỏ chính quyền đô hộ và chuẩn bị khởi nghĩa của Lý

Bí Năm 544, tháng giêng, ông tự xưng là Nam Việt Đế, lên ngôi, đặt niên hiệu

là Thiên Đức (đức trời), lập trăm quan, đặt tên nước là Vạn Xuân thể hiện mongmuốn rằng xã tắc truyền đến muôn đời Đóng đô ở Ô Diên (nay là xã Hạ Mỗ,Đan Phượng, Hà Nội) Dựng điện Vạn Thọ làm nơi triều hội Thành lập triềuđình với hai ban văn, võ Lấy Triệu Túc làm thái phó, Tinh Thiều đứng đầu banvăn, Phạm Tu đứng đầu ban võ.Cuộc khởi nghĩa thắng lợi đã dẫn đến sự ra đờicủa vương quốc Vạn Xuân độc lập tồn tại mãi tới năm 602

Trong thời kỳ chống ách đô hộ của phong kiến phương Bắc, cuộc khởinghĩa lớn nhất nổ ra và tiêu biểu cho tinh thần yêu nước, ý chí giành độc lập củanhân dân Nghệ An là khởi nghĩa Hoan Châu do Mai Thúc Loan lãnh đạo, nổ ra

và giành thắng lợi (713 - 722) Mai Thúc Loan vốn quê ở làng Mai Phụ (naythuộc xã Thạch Bắc, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh), sau dời đến thôn NgọcTrường, làng Xa Lệ (nay thuộc xã Đông Liệt, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An)

Sử cũ viết rằng, Mai Thúc Loan lớn lên "da đen như sắt", "thân dài hơn bảy thước", “khí độ hùng vĩ", "mọi người đều sợ phục" Cuộc khởi nghĩa bùng nổ

ngay lập tức được nhân dân khắp vùng hưởng ứng Mai Thúc Loan cho xâydựng căn cứ khởi nghĩa ở vùng Sa Nam (Nam Đàn), lấy thành Vạn An làmtrung tâm, lợi dụng địa thế xung quanh dựng lên một hệ thống đồn luỹ phòng

vệ Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng mở rộng ra các vùng Diễn Châu, Ái Châu.Trên đà thắng lợi đó, nghĩa quân tiến công ra Bắc, đánh chiếm phủ thành TốngBình (Hà Nội), giải phóng cả nước Cuộc khởi nghĩa giành được thắng lợi oanhliệt vào lúc triều đại nhà Đường đang độ cực thịnh dưới thời Đường HuyềnTông Mai Thúc Loan xưng đế, hiên ngang đặt ngang tầm hoàng đế "thiêntriều" và khẳng định quyền độc lập thiêng liêng của dân tộc ta

Năm 1964 Trần Bá Chí công bố một số tư liệu khảo sát thực địa vùng HàTĩnh, Nghệ An gồm gia phả ở xã Đông Liệt, văn tế, hát chầu, hai bài thơ chéptrong Tiên chân báo huấn tân kinh tại đền thờ Mai Hắc Đế, một số truyền thuyếtdân gian cùng một số di tích như thành Vạn An, đền thờ Mai Hắc Đế, lăng mộ

mẹ và cha con vua Mai ở Nam Đàn, Nghệ An và một số di tích, truyền thuyết ởMai Phụ, Hà Tĩnh Khai thác nguồn tư liệu này, một số sách sử làm rõ hơnnguồn gốc, quê hương Mai Thúc Loan, nhấn mạnh thành phần xuất thân laođộng nghèo khổ, coi chuyện đi phu gánh vải cống là nguyên do trực tiếp khởiđầu cuộc khởi nghĩa, sau khi chiếm Hoan Châu xây dựng căn cứ Sa Nam, từ đó

mở cuộc tiến công làm chủ cả nước, nêu cao qui mô cuộc khởi nghĩa Nămkhởi nghĩa và thất bại vẫn coi là năm 722 Nhiều nhà sử học tiếp nhận nguồn tưliệu dân gian này và bổ sung vào công trình nghiên cứu thời Bắc thuộc Sáchgiáo khoa phổ thông và đại học đều viết theo nguồn tư liệu bổ sung này.

Cuộc khởi nghĩa của Mai Thúc Loan cho chúng ta thấy nhân dân Nghệ

An xưa kia không những chỉ nhiệt tình hưởng ứng các cuộc khởi nghĩa chốngchính quyền đô hộ của các châu, quận phía Bắc mà còn tự mình đứng ra giương

cờ khởi nghĩa, đánh đuổi quân thù, dựng xây đất nước

Năm 905, nhân lúc đế chế Đường sụp đổ, dưới sự lãnh đạo của KhúcThừa Dụ, nhân dân ta đã nổi dậy giành lại được nền độc lập tự chủ cho dân tộc.Nghệ An cùng với Thanh Hoá là vùng hậu phương để nhân dân ta tiếp tục cuộcchiến đấu bảo vệ và củng cố quyền tự chủ, tiến tới giành độc lập hoàn toàn

Khúc Thừa Dụ tính khoan hoà, có lòng thương người, có chí lớn Ôngxuất thân từ một vọng tộc ở Hồng Châu (Ninh Giang, Hải Dương), bản thân làmột hào trưởng Đầu thế kỷ X, chính quyền đô hộ ở nước ta suy yếu, nhân dânnổi dậy ở nhiều nơi Tiết độ sứ An Nam là Chu Toàn Dục bất lực, không đàn ápnổi Đầu năm 905, nhà Đường cử Độc Cô Tổn sang thay Độc Cô Tổn vốn là tểtướng thời Đường Chiêu Tông, vì phạm tội bị bãi chức phải sang thay ChuToàn Dục Tổn nổi tiếng là một viên quan tàn ác mà bất lực, nên chưa đầy 2tháng sau đã bị cắt chức rút về và bị đầy ra Hải Nam Chớp lấy thời cơ, KhúcThừa Dụ đã lãnh đạo nhân dân nổi dậy giành lấy chính quyền, tiến quân ra phủthành Tống Bình (Hà Nội) Năm 906, nhà Đường buộc phải công nhận chínhquyền của Khúc Thừa Dụ và phong Ông làm Tĩnh hải độ tiết sứ đồng bìnhchương sự