Phản tỉnh và triết luận trong tiếu thuyết thượng đế thì cười của ngĩiyễn khải

Đọc các tác phẩm của Nguyễn Khải nói chung và các tiểu thuyết nói riêng, chúng ta dễdàng nhận thấy quá trình trưởng thành không ngừng của một tài năng, sự vậnđộng hên tục nhằm hoàn thiện

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN HỎ DIỄM PHỤNG

PHẢN TỈNH VÀ TRIÉT LUẬN

TRONG TIẺU THUYẾT THƯỢNG ĐẾ THÌ CƯỜI

CỦA NGUYỄN KHẢI

LUẬN VĂN THẠC sĩ NGỪ VĂN

NGHỆ AN-2013

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN HÒ DIỄM PHỤNG

PHẢN TỈNH VÀ TRIÉT LUẬN

TRONG TIỀU THUYÉT THƯỢNG ĐÉ THÌ CƯỜI

CỦA NGUYỀN KHẢI

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60.22.32

LUẬN VĂN THẠC sĩ NGỮ VĂN

Người hướng dân khoa học:

PGS TS PHAN HUY DŨNG

NGHỆ AN-2013

MỞ ĐẦƯ 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát 5

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Phưcmg pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp cúa luận văn 5

7 Cấu trúc của luận văn 6

Chương 1 TỔNG QUAN VÈ SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN KHẢI VÀ VỊ TRÍ CỦA TIỂU THUYẾT THƯỢNG ĐẾ THÌ CƯỜI 7 1.1 Những đặc diêm nối bật trong sáng tác của Nguyễn Khải 7

1.1.1 Thấm đượm nhiệt tình công dân 7

1.1.2 Sắc sảo trong việc phát hiện và nêu lên các vấn đề bức thiết của đời sống 10

1.1.3 Có màu sắc chính luận và triết luận 17

1.2 về sự ra đời của tiểu thuyết Thượng đế thì cười 23

1.2.1 Bối cảnh chính trị - xã hội 23

1.2.2 Tình hình văn học 24

1.2.3 Những khó khăn trong việc xuất bản Thượng đế thì cười 27

1.3 Thượng đế thì cười - tác phẩm mang tính chất tổng kết một đời văn 32

1.3.1 Tự đánh giá của Nguyễn Khải về Thượng đế thì cười 32

1.3.2 Tính tự thuật của Thượng đế thì cười 33

1.3.3 Sự gần gũi về tư tưởng và nghệ thuật giữa Thượng đế thì cười với cụm tác phẩm cuối đời 38

HỘI - NHÂN SINH TRONG THƯỢNG ĐẾ THÌ CƯỜI 47

2.1 Giới thuyết một vài khái niệm 47

2.1.1 Phản tỉnh 47

2.1.2 Triết luận và triết luận dựa trên nền tảng phản tỉnh 52

2.2 Phản tỉnh và triết luận về bản chất của thể chế, cơ chế 55

2.2.1 về niềm tin đối với thể chế, cơ chế 55

2.2.2 về logic tồn tại của thể chế, cơ chế 64

2.2.3 về những phi lý của thể chế, cơ chế 68

2.3 Ph ản tỉnh và triết luận về bi kịch của con người cá nhân 74

2.3.1 về ảo tưởng từng có của con người cá nhân 74

2.3.2 về sự khó dung hòa của cá nhân vói những bảng giá trị mang tính tập thể 82

2.3.3 về điều kiện và cơ hội khắng định mình của con người cá nhân 88

2.4 Phản tỉnh và triết luận về tôn giáo 92

2.4.1 về chính sách đối với tôn giáo 92

2.4.2 về kiểu tồn tại đặc thù của tôn giáo trong không gian xã hội chủ nghĩa 96

2.4.3 về nhận thức của chính bản thân đối với tôn giáo 98

Chương 3 PHẢN TỈNH VÀ TRIÉT LUẬN VÈ NGHẸ THUẬT TRONG THƯỢNG ĐẺ THÌ CƯỜI 107

3.1 Phản tỉnh và triết luận về vai trò, chức năng của nhà văn đối với đời sống - xã hội 107

3.1.1 về vai trò, chức năng của nhà văn khi đất nước có chiến tranh 107

3.1.2 về vai trò, chức năng của nhà văn khi đất nước bước sang thời kỳ phát triển mới 111 3.1.3 về thực chất của vị trí nhà văn trong xã hội và trong một cơ

phẩm của mình 122

3.2.1 về mức độ trung thực với chính mình trong sángtác 122

3.2.2 về trách nhiệm hiển nhiên đối với những thiếusót trong sáng tác 127 3.2.3 về vị trí đích thực trong nền văn học của những tác phẩm do mình sáng tạo nên 131

3.3 Phản tỉnh và triết luận về bút pháp nghệ thuật 136

3.3.1 về việc cần thiết phải có bút pháp riêng 136

3.3.2 về việc đổi mới bút pháp 139

3.3.3 về việc ý thức đuợc sở truờng, sở đoản của bản thân 143

KÉT LUẬN 148

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Hơn 50 năm lao động nghệ thuật miệt mài, bằng tất cả tâm trí,Nguyễn Khải đã đê lại cho đời nhiều tác phâm lớn thuộc nhiều thể loại vănxuôi Đến với tác phẩm Nguyễn Khải, ngiròi đọc luôn bị hấp dẫn bởi sự thôngminh, sắc sảo, tỉnh táo, lạnh lùng trong phuơng thức tiếp cận đời sống Sựnghiệp sáng tác của Nguyễn Khải phản ánh quá trình không ngừng nhận thứckhám phá chính bản thân và thể hiện những vấn đề xã hội nhân sinh bằnggiọng văn mang đậm tính triết luận Nguyễn Khải vinh dự nhận nhiều giảithưởng về văn học Tài năng, cái tâm nghề nghiệp có thể giúp nhà văn vưon

xa hon nữa nếu không bị ràng buộc bởi những yếu tố khách quan của hoàncảnh sáng tạo

1.2 Nguyễn Khải xuất sắc hon cả ở thể loại tiếu thuyết Thành công

đầu tiên là Xung đột (Phần 1), sau đó là Ra đảo (1970), Đường trong mây (1970), Chiến sĩ (1973), Cha và Con và (1979), Gặp gỡ cuối năm (1982),

Thời gian của Người (1985), Điều tra về một cái chết (1986), Một cõi nhân gian bẻ tỉ (1989) và cuối cùng là Thưọng đế thì cười (2003) Đọc các tác

phẩm của Nguyễn Khải nói chung và các tiểu thuyết nói riêng, chúng ta dễdàng nhận thấy quá trình trưởng thành không ngừng của một tài năng, sự vậnđộng hên tục nhằm hoàn thiện hon cảm hứng triết luận và không ngừng soingắm, nhìn nhận lại chính mình, để tạo nên những tác phẩm có giá trị Riêng

tiêu thuyết Thượng đế thì cưòi mang ý nghĩa to lớn đối với cuộc đời và sự

nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải Tác phẩm nhìn bề ngoài như một hồi ức vềcuộc đời viết văn của ông, nhưng ẩn sâu bên trong lại như “tiểu thuyết luận

đề” Trong Thượng đế thì cười tác giả đã có dịp “nhìn thắng vào một thời đã

đi qua”, đánh giá lại những cái được và chưa được, những cái thành công và

chưa thành công của những “đứa con tinh thần”, cũng như chính bản thân tácgiả Và xuyên suốt cuốn tiểu thuyết là cảm hứng phản tỉnh và khuynh hướngtriết luận.

1.3 Có thể nói triết luận là khuynh hướng phát triển nổi bật của vănhọc Việt Nam từ những năm 1986 trở về sau, khi các nhà văn quan tâm nhiềuhơn đến các vấn đề thế sự nhân sinh, đạo đức, nhân bản Tiêu biểu là các tácgiả như Nguyễn Mạnh Tuấn, Nguyễn Minh Châu, Bảo Ninh, Lê Lựu Đặcbiệt, Nguyễn Khải là tác giả kiên trì nhất trên hành trình tìm bản ngã và khắng

định phong cách triết luận của mình Thượng đế thì cười là cuốn tiểu thuyết

cuối cùng khăng định một cách toàn diện, sâu sắc cuộc đời và quan niệm sángtác của Nguyễn Khải Nhằm nhìn nhận, đánh giá đầy đủ nhất về cuộc đời,

quan niệm triết lý nhân sinh của ông, chúng tôi chọn đề tài: Phản tỉnh và triết

luận trong tiếu thuyết Thượng đế thì cười của Ngĩiyễn Khải.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Các công trình và bài viết nghiên cứu chung về Nguyễn Khải

Năm 1977 trong cuốn Tác gia văn xuôi Việt Nam hiện đại (Từ sau 1945), tác giả Chu Nga với bài Đặc điểm sáng tác của Nguyễn Khải, đánh giá

rất cao những tác phâm Nguyễn Khải viết về nông thôn Ong còn khẳng định

ngòi bút Nguyễn Khải “Thông minh, sầu sắc, giàu tính chiến đấu, ( ), luôn

đòi hỏi cao với bản thân và mọi người” [61].

Phan Cự Đệ năm 1983 trong công trình Nhà văn Việt Nam 1945 - 1975

(tập 2) đã tổng họp và đánh giá các tác phẩm trong 30 năm sáng tác củaNguyễn Khải Tác giả biểu dương ngòi bút hiện thực tỉnh táo của NguyễnKhải và cho rằng đó là phong cách độc đáo

Năm 1990, tác giả Đoàn Trọng Huy trong giáo trình Văn học Việt Nam

1945 - 1975 đã chỉ ra phong cách chính luận chính là nét mới của sáng tác

Nguyễn Khải

Vương Trí Nhàn trong Tuyến tập Nguyễn Khải cuối năm 1996 đã viết

những dòng thực sự “tri âm” với Nguyễn Khải Ông đặt Nguyễn Khải vàotiến trình văn học cách mạng qua nửa thế kỉ với những biến động dữ dội củalịch sử và đời sống xã hội Cùng hướng tiếp cận đó, tác giả Bích Thu trong

bài Nguyễn Khải: một đòi văn gan bỏ với thòi đại và dân tộc, đã khăng định

những đóng góp to lớn của Nguyễn Khải cho nền văn học nước nhà Ngoài racòn rất nhiều công trình nghiên cứu về các sáng tác của Nguyễn Khải đemđến một cái nhìn đầy đủ về cuộc đời và sự nghiệp của tác giả

2.2 Các công trình nghiên cứu riêng về tiếu thuyết Nguyễn Khải và Thượng đế thì cưòi

Trong Nhìn lại một chặng đường tiếu thuyết (1977), tác giả Nguyễn Văn Long đã ghi nhận công lao to lớn của Nguyễn Khải: “Là người mở

đưòng cho khĩtynh hướng mới - đỏ là khuynh hướng tiếu thuyết triết luận

Tác giả đã đưa ra ba tiêu chí để nhận diện: một là căn cứ vào nội dung mangtính thời sự - luận đề: hai là tiểu thuyết Nguyễn Khải không chú trọng khắchọa tính cách nhân vật; ba là cùng một khuynh hướng nhưng cách viết có sự

đổi mói nhất định.Năm 1985, Nguyễn Đăng Mạnh trong bài về một xu hưởng tiếu thuyết đang phát triển khẳng định Nguyễn Khải là một trong những cây bút xuất sắc

mở ra xu hướng mới - xu hướng tiểu thuyết chính luận - triết luận

Nhà nghiên cứu Lại Nguyên An đã xem Cha và con và là một công trình “Triết luận về tôn giáo và chủ nghĩa xã hội bằng ngôn ngữ tự sự" (Văn

nghệ số ra ngày 29/3/1980).

Năm 2001, trong luận án tiến sĩ với đề tài Đặc điếm tiếu thuyết Nguyễn

Khải, tác giả Trần Văn Phương cho rằng nội dung sáng tác của Nguyễn Khải

là sự tổng hợp yếu tố chính luận và triết luận Yếu tố triết luận thẻ hiện ở lốitiếp cận hiện thực đa diện, nhiều chiều chịu ảnh hưởng của tư duy triết học,

hơn nữa hiện thực đời sống còn được khai thác ở chiều sâu triết lý trải quaquá trình chiêm nghiệm sâu sắc của bản thân về mọi mặt đời sống Ngoài ratiêu thuyết Nguyễn Khải trở thành đối tượng cho rất nhiều công trình nghiêncứu trên cả nước.

Năm 2002, tiểu thuyết Thượng đế thì cười ra đời, in liên tiếp ba kì trên báo Văn nghệ và sau đó xuất bản thành sách, được rất nhiều bạn đọc và giới nghiên cứu phê bình quan tâm Tiêu biểu như bài phê bình “Trở lại cái thời

lãng mạn” đăng trên báo Vãn nghệ (8 - 2004) của nhà nghiên cứu Vưong Trí

Nhàn Bài viết có cái nhìn tương đối toàn diện về Thượng đế thì cười Trong

đó, tác giả đã giói thiệu khá chi tiết về nội dung câu chuyên cũng như trìnhbày những đánh giá của mình về tiêu thuyết góp phần quan trong trọng việcđịnh hướng tiếp nhận tác phẩm cho độc giả và hơn nữa còn mở ra hướng tiếpcận mới cho các tác phâm văn học sau này

Ngoài ra, còn một số bài phỏng vấn, bài viết đăng trên các báo như bài

“Nhà vãn Nguyễn Khải và cuốn tiếu thuyết cuối cùng” đăng trên báo An ninh thế giới Trong bài trả lời phỏng vấn này, Nguyễn Khải đã bộc bạch tâm tư,

thố lộ đôi chút về nội dung tác phâm, cũng như tự nhận đây là tác phẩm cuối

cùng của đời mình Nhà văn Hà Đình cẩn có bài viết “Kỉ niệm nhỏ, khi lần

đầu tiên xuất hiện tác phàm Thượng đế thì cười” Tác giả Huy Giang cũng có

bài viết về “Thượng đế thì citời” Nhìn chung những bài viết này đã trình bày

những nét vẽ đầu tiên về tác phâm và nhìn nhận tác phâm như một hồi ký - tựtruyện, một tác phẩm mang giá trị tổng kết, giúp người đọc có sự hình dung

về tác phẩm và dễ dàng hơn trong việc bắt đầu hành trình khám phá nội dung

tư tưởng của tác phâm

Trên cơ sở tiếp thu những gợi ý quý báu của những công trình nghiên

cứu trước đây, chúng tôi thực hiện đề tài Phản tỉnh và triết luận trong tiếu

thuyết Thượng đế thì cười của Nguyễn Khải, vói mục đích mang đến cái

nhìn toàn diện về Thượng đế thì cười - cuốn tiểu thuyết cuối cùng của

Nguyễn Khải

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát

3.1 Đổi tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Phản tỉnh và triết luận trong tiếu

thuyết Thượng đế thỉ cười của Nguyễn Khải.

3.2 Phạm vi tư liệu khảo sát

Để thực hiện luận văn này, chúng tôi chủ yếu khảo sát cuốn tiểu thuyết

Thượng đế thì cười của Nguyễn Khải, ngoài ra có khảo sát thêm một số sáng

tác khác của Nguyễn Khải cũng như của nhiều nhà văn Việt Nam đương đại

để có tư liệu so sánh

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Đưa lại cái nhìn tống quan về sáng tác của Nguyễn Khải và tầm

quan trọng của tiếu thuyết Thượng đế thì cười.

4.2 Tìm hiểu, đánh giá sự phản tỉnh và triết luận của Nguyễn Khải về

các vấn đề xã hội - nhân sinh trong tiểu thuyết Thượng đế thì cười.

4.3 Tìm hiểu, đánh giá sự phản tỉnh và triết luận của Nguyễn Khải về

nghệ thuật trong tiểu thuyết Thượng đế thì cười.

5 Phưong pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương phápsau: phương pháp hệ thống - cấu trúc; phương pháp loại hình; phương phápphân tích - tống hợp; phương pháp so sánh; phương pháp miêu tả

6 Đóng góp của luận văn

Trên cơ sở đi sâu tìm hiểu quá trình tự nhận thức và những triết luận về

cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Khải trong tiểu thuyết Thượng đế thì cười,

luận văn giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về văn nghiệp Nguyên Khảicũng như có được hiểu biết thấu đáo hơn đối với một thời văn học không ítphức tạp và bi kịch

7 Cấu trúc của luận văn

Tương ứng với các nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra, ngoài Mở đầu, Ket

luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được triển khai qua

3 chương

Chưong 1: Tổng quan về sáng tác của Nguyễn Khải và vị trí của tiểu

thuyết Thượng để thì cười.

Chưong 2: Phản tỉnh và triết luận về các vấn đề xã hội - nhân sinh

trong Thượng đế thì cười.

Chương 3: Phản tỉnh và triết luận về nghệ thuật trong Thượng để

thì cười.

Chương 1 TỎNG QUAN VÈ SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN KHẢI VẢ VỊ TRÍ

CỦA TIẺƯ THUYẾT THƯỢNG ĐỂ THÌ CƯỜI

1.1 Nhũng đặc điểm nổi bật trong sáng tác của Nguyễn Khải

1.1.1 Thẩm đượm nhiệt tình công dàn

Nguyễn Khải (1930 - 2008) là nhà văn quân đội, trưởng thành trongthời kì kháng chiến chống Pháp Hơn nửa thế kỉ lao động nghệ thuật miệt mài,ông đã có những đóng góp to lớn cho nền văn học nước nhà Quá trình sángtác văn học luôn của ông gắn liền với các giai đoạn phát triển của cách mạng

và sự biến đổi của lịch sử xã hội Tuổi thơ Nguyễn Khải phải chịu nhiều vất

vả, thiếu thốn tình cảm, phải chịu sự ghẻ lạnh, khinh khi của chính người charuột và họ hàng bên nội (ông là con vợ lẽ của một quan tri huyện) Ý thứcđược vị trí, thân phận của mình trong xã hội phong kiến và điều kiện khó cóthể làm người một cách đường hoàng, Nguyễn Khải đến với cách mạng bằngtâm trạng hồ hởi Cách mạng chính là chỗ dựa tinh thần và thực tế cuộc sốngchiến đấu chính là trường dạy viết văn cho ông Đảng, cách mạng đã đem đếnniềm tin, giúp ông vượt qua những ám ảnh của tuổi thơ, hòa mình vào côngcuộc chiến đấu, xây dựng đất nước bằng tất cả tài năng và tâm huyết

Ngay từ khi bước chân vào văn đàn Nguyễn Khải đã ý thức rõ vai tròtrách nhiệm của một nhà văn, nhất là lúc đất nước đang có chiến tranh Ông

có niềm tin mãnh hệt vào việc lấy văn học làm vũ khí chiến đấu, góp phầndựng xây cuộc sống mới, nên đã hăng hái dấn thân để viết, đê phản ánh từng

hơi thở của nhân dân, đất nước Dù ở đề tài nào, thể loại nào nhà văn cũng có

những tác phẩm sâu sắc, được người đọc đón nhận Tuy Nguyễn Khải không

có những tuyên ngôn nghệ thuật như Nam Cao, nhưng ở ông, độc giả vẫnnhận ra một nhà văn thật sự có tải và luôn ý thức sâu sắc về bốn phận, nghề

nghiệp của mình Ông khao khát “viết được một cuốn sách mà tầm nghĩ, tầm

nhìn của tác giả còn khiến bạn đọc của hôm nay và mai sau phải sững sờ không chỉ vắt kiệt một đời vãn mà còn phải vắt kiệt tinh hoa của cả một thời nữa” [47, tr 432] Là nhà văn có ý thức và trách nhiệm với thời đại, với xã hội

và với cảm quan nhạy bén của mình, Nguyễn Khải luôn cảm nhận được yêucầu đặt ra đối với cuộc sống và những vấn đề thiết yếu của từng giai đoạncách mạng nên thường chọn cho mình những mảng đề tài mang tính chất thời

sự nóng bỏng Cả cuộc đời lao động bền bỉ, say mê, sợ đi theo lối mòn củachính mình, ông đã cho ra những đứa con tinh thần hấp dẫn, mới mẻ và độc

đáo về vấn đề này, nhà nghiên cứu Tuyết Nga đã đánh giá: “Nguyễn Khải ỉà

nhà văn cỏ nhiều đóng góp cho văn học đương đại Tác phẩm của ông phản ánh một cách kịp thời, sâu sắc hiện thực lịch sử, cũng như đời song tinh thần của con người thòi đại Văn của ông luôn hấp dẫn mới mẻ, độc đảo Các tác phẩm của ông không chỉ đánh dấu những bước di của đời sổng hiện thực mà còn của cả những trăn trở tìm tòi của nhà vãn trên con dường sáng tạo” [63,

tr.ll] Khởi nghiệp từ năm 1950, với sức viết đều đặn, ở mỗi giai đoạnNguyễn Khải đều cho ra đời những đứa con tinh thần được chắt lọc từ nhãnquan tinh tế và ý thức sâu sắc về bổn phận con người, nhất là bốn phận củamột nhà văn Lúc cả đất nước hòa mình vào công cuộc chiến đấu “quyết tửcho tổ quốc quyết sinh”, tác phẩm của Nguyễn Khải mang đến cho người đọc

âm hưởng hào hùng và khí thế chiến đấu, chiến thắng, tiêu biêu như truyện

ngắn Xây dựng (1951), Người con gái quang vinh (1956), Xưng dột (phần I 1959) Xung đột là tác phẩm đánh dấu tài năng, sự trưởng thành của một cây bút trẻ Trong một lần tả lời phỏng vấn trên báo Vãn nghệ tác giả có nói: “Với

-“Xung đột ”, tôi bắt đầu ý thức về chức năng người cầm bút và thực sự bước vào con đường viết truyện \ Đen với những năm đầu xây dựng chủ nghĩa xã

hội ở miền Bắc, Nguyễn Khải lao vào phản ánh cuộc sống lao động chiến đấu

đầy khẩn trưưng và sôi nổi với những con người mới như Huân, Đào trong

Mùa Lạc (1960); với công cuộc cải cách ruộng đất và phong trào hợp tác hóa

nông thôn những năm 60 ông có những tác phẩm như Một chặng đường (1962), Hãy đi xa hơn nữa (1963), Người trở về (1964) Đối với Nguyễn

Khải cuộc sống chiến đấu sôi nổi, hào hùng chính là mảnh đất màu mỡ cầnkhai phá Khi đế quốc Mĩ mở rộng chiến tranh đánh phá miền Bắc, NguyễnKhải hăng hái xung phong đi vào những nơi nóng bỏng và nguy hiểm để tìmhiếu và viết những trang văn đầy nhiệt huyết Đến với các chiến sĩ ở đảo cồn

Cỏ - vị trí đầu sóng ngọn gió canh giữ biển tròi Tổ quốc -, thiên ký sự Họ

song và chiến đấu ra đời Đen với chiến trường Trường Sơn cực kỳ ác liệt,

ông có Đường trong mây Đến với đất Vĩnh Linh, ông viết Ra đảo Đi tham gia chiến dịch đường Chín - Nam Lào, ông viết Chiến sĩ Và khi tham gia chiến dịch giải phóng miền Nam, ông viết tác phẩm Tháng ba ở Tây Nguyên.

Chặng đường 10 năm sau ngày thống nhất đất nước, xã hội ta có nhiềubiến động, con người có sự đấu tranh tư tưởng gay gắt giữa cái mới và cái cũ

Đó cũng là lúc cần nhiều thời gian đê nghiền ngẫm và suy tư về quá khứ và

tương lai Trong thời điểm đó Nguyễn Khải đã viết Cách mạng, Gặp gỡ cu ổi

năm, Thòi gian của người, Cha và Con và - những tác phẩm mang cái nhìn

thâm trầm về con người và hiện thực cuộc sống bấy giờ Năm 1986 đất nước

ta bước vào thời kỳ đối mới, phát triển nền kinh tế thị trường, các quan hệ xãhội và quan niệm cuộc sống vận động, biến đổi theo đê phù hợp với xu thế tấtyếu Trong khi một số nhà văn khác lúng túng không tìm ra được cảm hứng,

đề tài sáng tác thì Nguyễn Khải có dịp đi đến những vùng đất của ngày xưa đêtỉm hiểu, khám phá Ông đã mạnh dạn và thành công trên những sáng tác củamình về những vấn đề mới “vấn đề của hôm nay”, thể hiện những trăn trở,

chiêm nghiệm sâu sắc về cuộc sống Với các tác phấm như Vòng sóng đến vô

củng, Tôi và bọn hắn, Cái thời lãng mạn, Điều tra về một các chết (1986),

Một cõi nhân gian bẻ tỉ (1989) và đặc biệt là Thượng đế thì cười (2003), tác

phẩm độc đáo cả về nội dung lẫn nghệ thuật thể hiện, nó mang giá trị tổng kếtmột đời văn

Nguyễn Khải từng cho rằng “tác phâm vãn học là một mảnh của đời

song chung, phải tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh cho sự nghiệp chung”,

với ý thức đó suốt cuộc đời sáng tác của mình Nguyễn Khải chưa bao giờquên đi trách nhiệm và bôn phận của mình đối với thời đại, với nhân dân, vớiđất nước và với chính những tác phẩm do mình sáng tạo ra Luôn ý thức sâusắc về mối quan hệ giữa hiện thực và nhiệm vụ chính trị, luôn nhìn cuộc sốngtrong sự biến đối, đầy bí ẩn, phải đi sâu tìm hiểu thì mới có thể nắm bắt được.Chính những yếu tố đó đã góp phần tạo nên một Nguyễn Khải sắc sảo, giỏi

phát hiện và xứng đáng là “nhà vãn tài năng nhất của thế hệ chủng tôi”

đáo, một “phong cách hiện thực tỉnh tảo” (Phan Cự Đệ) trong phát hiện, hay

“phong cách chỉnh luận sắc sảo” (Nguyễn Văn Hạnh), luôn nêu lên các vấn

đề bức thiết của đời sống, chú trọng đến những vấn đề thời sự, chính luận, đisâu phân tích đời sống tâm lý, tâm hồn nhân vật, và bằng một giọng điệu vănchương đậm chất triết lý, tranh biện, đối thoại

Trước 1975, với ý thức dùng văn học cổ vũ cho cuộc chiến chính nghĩacủa dân tộc, Nguyễn Khải đã tìm đến những nơi chiến tranh diễn ra sôi nổi để

quan sát, nghiền ngẫm và sáng tác Tiếu thuyết Xung đột I (1959) là kết quả

của chuyến đi thực tế vùng đạo gốc, ở huyện Hải Hậu, Nam Định, vào cuốinăm 1956, khi Đảng ta tiến hành sửa sai trong cải cách ruộng đất và bắt đầu

cuộc vận động hợp tác hóa nông nghiệp Xung đột đã minh chứng cho khả

năng nhạy bén trong phát hiện vấn đề của Nguyễn Khải Ông đã đem đến chongười đọc những trang văn hấp dẫn với những mâu thuẫn, căng thắng khó cóthể điều hòa được ở vùng quê theo đạo Thiên chúa giáo, với những hành độngchống phá cách mạng điên cuồng của những kẻ phản động đội lốt tôn giáo

Đó là cuộc chiến của Môn, Thụy, Nhàn chống lại các thế lực phản động nhưcha Vinh, tu sĩ Thịnh, vợ chồng Quảng, một cuộc chiến mang tầm vóc thờiđại Tác phâm thể hiện một lối văn phân tích sắc sảo của Nguyễn Khải nhất làkhả năng nhìn nhận và phân tích sự phát triển tính cách nhân vật theo đúngbản chất của người nông dân, theo sự phức tạp của tâm lý, chứ không theo sự

sắp xếp chủ quan của nhà văn Xung đột được đáng giá rất cao và còn được

xem là tác phẩm tôn giáo sớm nhất trong văn xuôi cách mạng Việt Nam, tác

phâm “mang đến một luồng không khỉ lành mạnh cho vãn học những năm

1956 - 1957” (Phan Cự Đệ) Ngay từ thời điểm bấy giờ nhà văn đã chỉ rõ đâu

là những sai lầm trong cải cách ruộng đất, đâu là những âm mưu phá hoại củabọn đội lốt tôn giáo Đe tài này còn được tiếp tục thể hiện sắc sảo qua các tác

phẩm như Thời gian của người, Cha và Con và, Điều tra về một cái chết Nếu như ở Xung đột là bức tranh sinh động về cuộc đấu tranh đang diễn ra

gay gắt ở nông thôn ngay trong điều kiện hòa bình với sự mâu thuẫn giữa đứctin tôn giáo và niềm tin ở lý tưởng cách mạng thì hơn hai mươi năm sau, với

Cha và Con và Nguyễn Khải đã cho thấy sự sắc sảo của mình trong việc

phát hiện ra những vấn đề mới Nhà văn không còn nhìn tôn giáo dưới góc độ

phiếm diện ta và địch, mà nhận ra rằng tôn giáo chân chính cũng phục vụ chocuộc sống con người, chủ trương đề cao tôn giáo vì con người Vì vậy xu thếtất yếu là phải hòa hợp giữa tôn giáo và cách mạng, tất cả phấn đấu cho một

mục đích tự do hạnh phúc tôn trọng con người như lời của cha Thư: “đi với

giáo hữu, tuân theo ỷ muốn của giảo hữu sẽ hòa hợp được tất cả, vì giáo hữu

là nền tảng, là cội nguồn Cách mạng cũng từ đấy mà cỏ, Hội Thánh cũng từ đấy mà có, bổn phận của linh mục cũng từ đấy mà CÓT Có thể nói các tác

phâm Một chặng đường, Thời gian của người, Điều tra về một cái chết, Thời

gian của người đã đem đến cho người đọc cái nhìn mới, cách hiểu mới về

tôn giáo, không còn sự đấu tranh quyết liệt do sự sách động giáo dân của bọnphản động nữa, cũng không có sự đấu tranh tư tưởng phức tạp trong lòngnhững cán bộ xuất thân từ người có đạo như Thụy, Nhàn nữa Cha Thư, ChaVĩnh là những hình mẫu mói nguyên hiến dâng tất cả vì hội Thánh bằng tất cảniềm tin, gạt bỏ quá khứ, trên tin thần hòa hợp đoàn kết dân tộc xây dựng một

xã hội tốt đẹp

Trong những năm tháng sôi nổi với phong trào xây dựng quê hươngmới, nhiều nhà văn nhà thơ đến với những vùng đất mới để hòa mình vàonhịp thở của đất nước Nguyễn Khải đã sớm có mặt ở nông trường Điện Biên,nơi cuộc sống đang sinh sôi, đổi mới từng ngày Ở đó nhà văn đã nhìn ranhững cái mới mẻ đang hình thành bên cạnh những cái cũ, cái lạc hậu còn

ngổn ngang Nơi đó là nguồn cảm hứng để các truyện ngắn Mùa lạc, Một cặp

vợ chồng, Đứa con nuôi, chuyện người tô trưởng mảy kéo, hay Hãy đi xa hom nữa ra đời Và với ngòi bút phân tích sắc sảo của mình, Nguyễn Khải đã có

những tác phẩm đầy xúc động về cuộc sống lao động, không khí dựng xây sôinổi, chan chứa tình yêu, tình người Ông đến với nhân vật bằng tình cảm yêuthương, trân trọng, vừa ca ngợi vừa khám phá thế giới tinh thần vốn đa dạng

và phức tạp để từng bước cải hóa con người Ong quan tâm nhiều đến số phận

con người cá nhân, trước những khó khăn, bất trắc của cuộc đời Tiêu biểu

như chị Đào trong truyện ngắn Mùa lạc, một người phụ nữ bất hạnh, chiến

tranh đã cướp của chị tất cả: gia đình, người thân và cả niềm tin vào cuộcsống Tất cả chỉ còn là những vết thương âm ỉ theo năm tháng Nhưng ở ĐiệnBiên với nhịp sống lao động hối hả, với những con người tràn đầy tình yêuthương, môi trường sống tập thể đã giúp chị tìm thấy niềm hạnh phúc Truyện

ngắn Mùa lạc đã mang đến một triết lý sâu sắc: “sự song nảy sinh từ cái chết,

hạnh phúc hiện hình từ trong những hy sinh gian khô, ở đòi này không có con đường củng, chỉ cỏ những ranh giới, điều cổt yếu là phải có sức mạnh đế bước qua nhũng ranh giới ấý\ Khác với tình cảm nhân đạo trong văn học

giai đoạn trước, tình cảm nhân đạo trong sáng tác của Nguyễn Khải mangnhững nét mới vẫn là những phận người nhỏ bé, đáng thương, luôn khaokhát tình thương và hạnh phúc nhưng họ không còn bế tắc, không rơi vào bikịch cá nhân không lối thoát nữa ơ họ đã bộc lộ sức sống kỳ diệu và niềm tinmãnh hệt vào cuộc sống mới

Hợp tác hóa nông nghiệp ở nông thôn miền Bắc là một chủ trương lớn,góp phần làm thay đổi diện mạo của quê hương sau bao nhiêu năm bị chiếntranh tàn phá Việc thực hiện thành công phong trào này đòi hỏi phải cónhững người lãnh đạo có “tầm nhìn xa” Tất cả điều này đã được nhà văn

trình bày như một lời kêu gọi: Hãy đi xa hon nữa, Chủ tịch huyện, Người trở

về Với con mắt tin tường khi về với hợp tác xã Đồng Tiến, một hợp tác xã

tiên tiến ở tỉnh Phú Thọ, Nguyễn Khải đã đưa bạn đọc đến một vấn đề thời sự,mang tầm chiến lược đó là mối quan hệ giữa quyền lợi tập thể, nhà nước và

quyền lợi cá nhân Tầm nhìn xa ra đòi, tên tác phẩm đã phản ánh được những

điều Nguyễn Khải trăn trở: phải làm sao để điều hòa quyền lợi nhà nước, tậpthẻ với quyền lợi của những người nông dân mang nặng đầu óc tư hữu Ngườinông dân không thể một sớm, một chiều hiểu ra và tin tưởng vào sự phát triển

của nền sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa Chính sự sai lầm, bất hợp lý của môhình kinh tế đã ngăn trở sự phát triển chung Đây là vấn đề cốt yếu, không thểkhắc phục một cách dễ dàng nếu không có cái nhìn thật sâu sắc và nhữngchính sách thích hợp.

Những ngày đế quốc Mĩ điên cuồng bắn phá miền Bắc là những ngàyNguyễn Khải có mặt ở tuyến lửa Vĩnh Linh - Quảng Bình, vượt trùng khơiđến với các chiến sĩ cồn cỏ, theo xe chở kíp mìn tới một đại đội công binhanh hùng đang chốt giữ một đoạn đường chiến lược trên đất Lào và cho ra đời

các thiên ký sự Họ sổng và chiến đấu, Đường trong mây, Ra đảo, Chiến sĩ,

Tháng Ba ở Tây Nguyên thấm đẫm chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa anh

hùng cách mạng Theo ông, hiện thực chiến tranh khốc liệt không thắng nổi

quyết tâm và sức mạnh của con người như lời của chiến sĩ Thịnh: “tình cảm

của con người ta ghê gớm thật, nỏ nghiêng về phía nào, toàn bộ sức mạnh trút về phía ẩý\ Chính lòng yêu nước, tinh thần kỷ luật, sự khát khao khẳng

định phấm giá cùng với vẻ đẹp tâm hồn là những yếu tố giúp ta chiến thắng.Nguyễn Khải là ít miêu tả những mặt trái, những mất mát của chiến tranhnhưng lại xây dựng thành công những tình huống thử thách đế nhân vật bộc lộnhân cách phâm giá của mình Tất cả đều là những thiên anh hùng ca mangmàu sắc chính luận, giàu màu sắc lãng mạn

Sau năm 1975, văn học có nhiều biến đổi Nguyễn Khải vẫn là cây bútnăng nổ và sung sức Nhà văn đã đi sâu khám phá hiện thực vốn có với những

bề bộn, phức tạp và cuộc đấu tranh tư tưởng gay gắt giữa cái cũ và cái mới

qua Cách mạng, Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người Làm sao cho

những con người trong xã hội cũ gìn giữ những chân giá trị và nhận ra ý nghĩanhân đạo của cách mạng, tự nguyện đóng góp công sức xây dựng một xã hộimới? Nguyễn Khải đã đặt lòng tin vào những con người tuổi trẻ với bản lĩnh,

trách nhiệm và niềm tin mạnh mẽ, tiêu biểu như Phượng (Cách mạng), Bình

{Gặp gồ cuối năm), Duy Giang {Vòng sóng đến vô cùng), Định {Cái thời lãng mạn) Chính cuộc chiến thần thánh của dân tộc đòi hỏi mọi người phải suy

nghĩ đế tìm ra con đường đi đúng đắn cho mình trong mọi hoàn cảnh Nhân

vật cô Hiền trong tác phẩm Một người Hà Nội được Nguyễn Khải xây dựng

không nhằm mục đích ca ngợi phâm chất con người và xã hội theo kiêu cựcđoan, một chiều như trước kia mà nhằm phân tích hiện thực - con người mộtcách tỉnh táo để triết luận, chiêm nghiệm và để khẳng định những giá trị cao

quý Cô Hiền - “hạt bụi vàng lấp lánh ” của đất kinh kỳ - chắc chắn sống mãi

trong niềm tin của tác giả về những con người lí tưởng, về những giá trị bềnvững với thời gian

Đất nước chuyến sang nền kinh tế thị trường kéo theo sự thay đổi củanhiều quan hệ xã hội cũng như của quan niệm về con người Trong nhữngsáng tác của Nguyễn Khải từ giai đoạn này trở về sau, sự sắc sảo vẫn thêhiện rõ thông qua cách nhà văn nhìn nhận vấn đề và gợi hướng giải quyếtchúng Nhà văn quan tâm hơn đến đời sống cá nhân và những con người

bình thường: “£)ớ là vào năm tôi đã 60 tuổi Là khi tôi ngộ ra cái dòng chảy

tự nhiên của một đòi người từ xira cho tỏi nay, thòi chiến thì đi lính; thời bình thì đi cày, đi buôn với những lo toan, buồn vui của moi ngày Những danh nhăn, anh hùng của mọi thời đều từ cái dám dông nhờ nhờ ẩy bước vào vùng sáng của lịch sử một khi thời thể thay đôi Tôi đã dành một nửa đời viết chỉ đế quan tâm tới những so phận khác thường, những tỉnh cách khác thường, thì thời gian còn lại tôi sẽ chỉ dành cho những con người vô danh, những con người của đám đông với những so phận rất tầm thường” {Ngiỉyễn Khải suy ngẫm về cuộc đòi và vãn chưong) Thông qua những nhân

vật, những câu chuyện đời thường tác giả đã gửi gắm vào đó những triết lýnhân sinh sâu sắc Nhà văn không ngần ngại phản ánh những số phận đauthương, những nghịch cảnh trớ trêu mà con người phải đón nhận tất cả nhưtrò đùa của thượng đế, điều này hoàn toàn khác so với những tác phấm trước

đó Với những câu chuyện nhu sống ở đời, Đời khô, Anh hùng bĩ vận, Một

thời gió bụi, Chuyện tình của mỗi người và hàng loạt những truyện ngắn

khác, Nguyễn Khải đã đem đến cho người đọc cái nhìn mới mẻ về cuộc sống

và văn chương của chính ông “càng viết, càng có duyên hơn” Làm sao

người đọc có thể quên hình ảnh một bà lão có “gương mặt buồn thiu nhimg

bình thản, đã coi mọi chuyện song chết đỏi no như chả liên can tới mình”

[48, tr 197] ít ai biết được bà có hai con trai làm việc cho nhà nước, con gáibán rau ở chợ, con rể làm phu xích lô; bà ở một thân một mình, ngày ngàynhặt hoa đại phơi khô ra đầu đường đứng bán, bữa cơm của bà là một ký búntrắng ăn với muối và một bát nước chín, ngồi ké quán nước chè xanh vỉa hè,gương mặt đó mãi mãi ám ảnh tác giả đến tận sau này Hay như câu chuyệncủa một quân nhân trong chiến dịch Điện Biên Phủ; sau chiến thắng, anhđược cấp trên cho phép lấy một dân vận làm vợ, tưởng chừng tương lai tươisáng sẽ đến với cả gia đình anh Không ngờ ăn ở với nhau được năm sáunăm thì vợ mất Trong những năm gia đình chung sống, làm rẫy ở thượng du

họ có được một đứa con gái và chắt chiu nuôi một con trâu nghé Anh trở vềlàng, quê anh ở miền xuôi cách mấy trăm cây; anh đây xe trâu, trên có congái năm tuổi và tiểu sành đựng bộ xương vợ; lộ trình bữa no bữa đói nhờnhững buổi dừng chân, với con trâu làm công cho nông dân bên đường Hay

hình ảnh của chị Vách (nhân vật trong truyện ngắn Đời khô), vợ ông thiếu

tá hàng xóm, cả đời gặp toàn bất hạnh, chồng bị tai biến rồi chết ở bệnhviện, hai đứa con trai bị học hành dở dang lại mắc bệnh tâm thần, hai đứacon gái xấu xí, lòng kliòng không ai tới hỏi, tuổi già sức yếu bà mẹ lại phảivất vả đê lo lắng cho đàn con, nhưng chưa khi nào thấy bà than khổ Đó

là những bức chân dung rất đời, mãi ám ảnh lưu giữ trong tâm hồn độc giả.Những vấn đề này được tác giả phản ánh rất chi tiết trong tiểu thuyết

Thượng đế thì cười Và những tác phâm ấy đến nay vẫn mang đầy đủ ý

nghĩa thời sự của nó

Cả đời cầm bút cần mẫn và đầy sáng tạo, Nguyễn Khải đã để lại một sựnghiệp văn học với nhiều giá trị Bằng hứng thú và sự nhạy cảm của mình,nhà văn đã nhanh chóng tiếp cận và khám phá nhiều vấn đề phức tạp của đờisống xã hội Chính tác giả đã bộc bạch: “trong 53 năm làm nghề, do sự pháttriển tự thân, tôi đã thay đổi ba lần những quan niệm về tiểu thuyết, những đềtài và nhân vật cần phải quan tâm, nghệ thuật kết cấu và ngôn từ Lần thứ nhất

vào năm 1957 để có được cuốn tiểu thuyết Xung đột, lần thứ hai vào năm

1978 thì viết được Cha và con và , Gặp gỡ cuối năm, mở đầu cho năm cuốn

tiểu thuyết tiếp theo, có thể còn đọc được trong khoảng mươi năm nữa Và lầncuối là năm 1990 với một chuỗi truyện ngắn, khoảng sáu, bảy chục truyện,viết trong 10 năm, và tuổi thợ của nó xem chừng cũng còn dài” Một lần nữacần khắng định rằng sức hấp dẫn trong các sáng tác cúa Nguyễn Khải toát lên

từ những vấn đề của hiện thực mang tính thời sự nóng bỏng, kết họp với ngòibút vừa tỉnh táo vừa sắc sảo trong phát hiện vấn đề, khái quát chúng trở thànhnhững vấn đề bức thiết trong đời sống, gợi cho độc giả nhiều suy ngẫm

1.1.3 Có màu sắc chính luận và triầ luận

Điều cơ bản làm nên phong cách sáng tác của Nguyễn Khải là khả năngtriết lý, triết luận về đời sống, về tư tưởng, tình cảm con người Đọc những tácphẩm của Nguyễn Khải, độc giả có cảm giác thú vị về một giọng văn đa sắcđiệu, khi triết lý, tranh biện, khi hài hước, lúc giễu nhại tất cả hòa hợp,nhuần nhuyễn, hô ứng vào nhau đê tạo ra một sắc thái rất độc đáo Trong luận

án tiến sĩ Đặc điếm tiếu thuyết Nguyễn Khải, tác giả Trần Văn Phương nhận định: “Nội dung tiếu thuyết Nguyễn Khải là một sự tông hợp nhiều yếu to bao

hàm cả chính luận và triết luận lan miêu tả, thuật kế” [69, 39] Tác giả còn

cho rằng: “Yểu to chỉnh luận thế hiện ở việc vận dụng các thao tác của tu duy

chính luận vào tư duy tiếu thuyết: đề cập trực tiếp đến những vấn đề xã hội chính trị nóng bỏng được dặt ra trong thực tiễn đời sổng và nhà văn tham gia

vào giải quyết những vấn đề đó với tư cách một nhà hoạt động xã hội, một nhà tư tưởng Phương pháp luận của nó là đưa ra những luận điếm, luận cứ vững chắc nhằm lý giải, biện minh cho tính đúng đắn của vấn đề mà nhà vãn đặt ra trong tác phẩm của mình” [69, tr.39] Điều đó thể hiện rõ ở sự năng

động sáng tạo luôn gắn với thòi cuộc, nhà văn luôn xông xáo, năng nổ, bámsát những sự kiện nóng bỏng của thời cuộc, những vấn đề mang tính thời sự -chính trị và chuyển tải nhanh nhạy những vấn đề chính trị của thời thế Ôngtin rằng nhà văn phải thực hiện một sứ mệnh cao cả là tuyên truyền chân lýcách mạng nên luôn có mặt ở khắp mọi nơi, khi thì phản ánh cuộc đấu tranhquyết liệt giữa cán bộ, bộ đội, nhân dân ta với bọn phản động đội lốt tôn giáo

nổi lên chống phá cách mạng trong tiểu thuyết “Xung đột”, khi thì xuất hiện ở

nông trirờng Điện Biên để khám phá cuộc sống lao động hăng say, đầy niềm

tin và ấm áp tình người trong Mùa Lạc, Một cặp vợ chồng, Đứa con nuôi,

Hãy đi xa hơn nữa Ý thức được sứ mệnh của mình, bao nhiêu năm cầm bút

là bấy nhiêu trang viết chan hòa ánh sáng của lý tưởng cách mạng Chủ nghĩa

xã hội từ những tháng năm xây dựng đầu tiên đã in dấu đậm nét trên những

sáng tác về nông thôn với Tầm nhìn xa, Người trở về, Chủ tịch huyện

Kháng chiến chống Mĩ ngày một ác liệt hơn, Nguyễn Khải lại có mặt đê viết

về những con người anh dũng, tiếp sức cho cuộc kháng chiến với hàng loạt

tác phẩm như Họ đã sổng và chiến đẩu, Đường trong mây, Chiến sĩ, Tháng

ba ở Tây Nguyên vẫn là chính trị là thời sự nhưng những trang văn củaNguyễn Khải không khô khan, giáo huấn mà chan chứa tình yêu thương conngười, vì con người, chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa nhân đạo được nânglên tầm cao mới Màu sắc chính luận còn thể hiện rất rõ qua việc tác giả xây

dựng nhiều nhân vật tư tưởng Điến hình như Môn, Thụy, Nhàn trong Xung

đột, Biền trong Tầm nhìn xa, Nam trong Hãy đi xa hon nữa, hay như Đang,

An, Bảng trong Chiến sĩ Họ là những nhân vật đầy ý chí, bản lĩnh dám

đương đầu thử thách và khát vọng lý tưởng là cải biến xã hội, khát khao sống

có ý nghĩa Thụy trong Xung đột luôn kiên định niềm tin vào Đảng, vào con

đường anh đã lựa chọn, dù có lúc bị hiểu lầm, bị lên án gay gắt, thậm chí còn

bị dọa nạt anh vẫn không thay đổi lý tưởng quyết tâm theo cách mạng đếnchết Còn Môn luôn là người xung phong đảm nhiệm những nhiệm vụ khókhăn, phức tạp mà người khác không thực hiện nổi, anh phải lựa chọn mộtbên là nhiệm vụ của một chủ tịch xã hay một bên là con chiên phải tuân thủđầy đủ luật lệ của một người có đạo Cuối cùng, Môn đã chọn vị trí của mộtcán bộ Đảng, đấu tranh không khoan nhượng với bọn phản động đội lốt tôn

giáo luôn chống phá phong trào cách mạng ở địa phương Biền trong Tầm

nhìn xa lại là một hình mẫu của con người sống vì tập thể Biền ý thức cao về

quyền lợi của tập thể và kiên quyết đấu tranh với chủ nghĩa cá nhân, tâm lý tưlợi, làm ăn gian dối Có thể nói, khát vọng sống đẹp, sống có ích thể hiện đadạng trong nhiều nhân vật và trong thời kỳ chiến tranh ác liệt, hình tượngngười chiến sĩ đã được miêu tả bằng những phẩm chất cao quý Đó là nhữngcon người anh dũng chiến đấu, không sợ hy sinh, thông minh, tháo vát biếtvượt lên mọi khó khăn, thử thách, dù phải đối mặt với cái chết vẫn kiên định

lý tưởng Như Huân, Chị Ba Huệ, Hai Riềng, Mười Sanh, dù chiến đấu tronglòng địch, dù ở chiến trường hay sống trong thời bình, họ vẫn là người línhsẵn sàng hi sinh tất cả vì lí tưởng, vì sự nghiệp chung Nhìn chung, trong giaiđoạn này, màu sắc chính luận ở sáng tác của Nguyễn Khải có phần nổi trội.Càng về sau, trước những bề bộn của cuộc sống thường nhật, Nguyễn Khảibắt đầu quan tâm hơn đến chiều sâu, những giá trị bền vững, thân phận conngười Nhà văn đã nhận ra cái hữu hạn của đời người trong sự phức tạp vôcùng của cuộc sống Vì thế, màu sắc chính luận dần dần chuyển sang triết

luận như một tất yếu Nhà nghiên cứu Trần Văn Phương đánh giá: “Yếu tố

triết luận thế hiện ở cảm hímg khai thác các chiều sâu triết ỉỷ của hiện thực

đòi sổng Mặt khác lối tiếp cận cuộc sổng hiện thực từ nhiều chiều, nhiều phía để đi đến cái nhìn toàn diện.” [69, tr.39] PGS TS Đoàn Trọng Huy thì

cho rằng màu sắc triết luận trong sáng tác của Nguyễn Khải thường thê hiện

qua việc ông đề cập những vẩn đề triết ỉý, những nhận thức về lý tưởng sống,

về quan niệm đạo đức, thẩm mỹ và nhăn vật triết lý xuất hiện như một lẽ

đương nhiên Nhà văn không làm triết học nhưng lại thể hiện những suynghiệm triết lý sâu sắc, thâm trầm Chúng tôi hoàn toàn đồng ý với nhữngnhận định đó Nhiều tác phẩm của Nguyễn Khải nhìn nhận xã hội dưới lăngkính triết học Điều này đã được tác giả Lại Nguyễn Ân khẳng định trong các

bài viết: Triết luận về tôn giáo và chủ nghĩa xã hội bằng “ngôn ngữ tự sự’’ và

Thời gian của người - triết lý về cách song Bên cạn đó, nhà nghiên cứu

Huỳnh Như Phương cũng đánh giá tiểu thuyết Thời gian của người đậm màu sắc triết luận (bài Triết luận về thời gian, con người và lịch sử) Sự kết họp tài hòa giữa văn chương và triết học của Nguyễn Khải đưa nhà văn lên tầm văn

nhân - triết nhân - nhà văn triết luận bằng văn chương, bằng ngôn từ nghệ

thuật chứ không phải thuật ngữ triết học Trong Thượng đế thì cười, ngay lời

đề từ đã mang ý nghĩa triết lý sâu sắc: “con người suy nghĩ còn thượng đế thì

cười” Thật vậy, đời người chính là một cuộc chiến đấu với trò chơi khắc

nghiệt của thượng đế, nói theo quan điểm “duy tâm” thì mỗi người có một cái

số đã định sẵn, dẫu có vùng vẫy cũng khó mà thoát ra được Ví như Te Thiênđại thánh có 72 phép biến hóa vẫn không thoát khỏi bàn tay của Phật tổ nhưlai, phải chịu sự khống chế của Đường Tam Tạng bởi vòng Kim Cô và bài

kinh khẩn cô nhi Nói như Nguyễn Khải thì “Hạnh phúc không thê chia bớt

với ai khác, bất hạnh cũng thế, phúc ai nay hưỏng, tội ai nấy chịu, mỗi người

là một nắm mồ với niềm vui và nỗi buồn của riêng họ” [48, tr.160] về danh

lợi, vật chất, sự ngưỡng mộ của người đời, ông viết: “Thiên thần song bằng

khỉ trời thì không cần, nhimg người phàm tục sổng bằng gạo bằng muối thì

vẫn rất cần’ [48, tr 164] về cuộc sống thường ngày, ông triết lý: “Miếng ăn

là miếng nhục nhung cũng là nỗi mong đợi một ngày của người luôn đói, đang phải song nhờ ăn nhờ, hung bát com moi ngày ở nhà người khác ’ [48,

tr.143] về đối nhân xử thế, Nguyễn Khải nhìn nhận: “Thỉ ra người cầm dao

không thế có cùng nỗi đau vói người bị chém, vết chém lành nhung vẫn còn sẹo, còn bàn tay cầm dao buông dao ra đâu cỏ đế lại vết tích gì” [48,

tr.167] Đó quả là những chiêm nghiệm sâu sắc, đúc rút kinh nghiệm cúa cảmột đời người Thông qua thế giới nhân vật, Nguyễn Khải đã triết luận mộtcách tự nhiên nhưng bình dị và thâm thúy để gửi đến người đọc quan điểm,

cách phán xét của mình Nhân vật Thảo trong Ngiròi trở về có nhận xét rất đúng: “Chọn giong thì nhìn bên ngoài có thế biết được, còn chọn người nếu

nhìn bên ngoài thì dễ nhầm” Đào qua Mùa lạc rất lạc quan và tin tưởng vào

sức mạnh của ý chí, của lao động: “Sự song nảy sinh từ cái chết, hạnh phúc

hiện hình từ trong những hy sinh, gian khô, ở đời này không cỏ con dường cùng, chỉ có những ranh giới, điều cốt yếu là phải có sức mạnh dế bước qua những ranh giới ấy” Thời gian có ý nghĩa quan trọng đối với sự sống được

Nguyễn Khải gửi gấm qua nhân vật Quân trong Thời gian của người: “Thời

gian cỏ ỷ nghĩa khi nó gan liền với sự song con người, với phát triến và tiến

bộ Nếu trải đất không còn sự sổng nữa, trở lại trạng thái hoang sơ, nguyên thủy thì thời gian tự nó cũng không có Trong một đời người có những khoảng trong tốt đen, buồn thảm, là một ngày cũng được, là mười năm cũng được, lại

có những vùng chói sáng rực rỡ, ăm ắp những cảm xúc, những kỷ niệm tưởng chủng đã song cả trăm năm” [38] Hay như: “Đã là người mở đưòng tất phải chịu trăm cay nghìn đắng, cực nhọc, chỉ những người cỏ niềm tin thật mới đủ sức mạnh tiếp tục cuộc hành trình Bao giờ mà chẳng thế” [38].

Có thể nói, màu sắc chính luận và triết luận thể hiện đậm đặc làm nênphong cách sáng tác của Nguyễn Khải Nếu như giai đoạn trước năm 1978

các tác phẩm của Nguyễn Khải thiên về màu sắc chính luận, chủ yếu luận vềtiêu chuẩn đạo đức xã hội chủ nghĩa, về việc đem văn chương tham gia trựctiếp vào cuộc đấu tranh chung của dân tộc, thì từ sau năm 1978, màu sắcchính luận chuyển dần sang triết luận Vì vậy vấn đề đặt ra trong các tác phẩmcũng khác hơn: sự tồn tại của con người, mối quan hệ giữa con người với thờithế, về những cái ngẫu nhiên hay may rủi và tính nghịch lý trong đời sống

Thông qua một số tác phấm tiêu biếu như: Xung đột, Mùa lạc, Tầm nhìn xa,

Ra đảo, Chủ tịch huyện, Chiến sĩ , chúng ta dễ dàng nhận ra khuynh hướng

chính luận qua việc phản ánh những vấn đề thời sự trong tư duy của một lý trítỉnh táo, sắc bén Càng về sau, tài năng Nguyễn Khải càng thăng hoa, đạt đến

độ chín về phong cách; từ Cha và Con và , Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của

người, đến Một thời gió bụi, Hà Nội trong mắt tôi, Thượng để thì cười phản

ánh một khuynh hướng văn xuôi triết luận về những vấn đề văn hóa, tư tưởng,nhân sinh trong cuộc sống đời thường được nhà văn hướng tới bàn bạc, chiêmnghiệm Song ở giai đoạn nào, ngòi bút Nguyễn Khải cũng đều phản ánh chânthực cuộc sống bằng hình tượng nghệ thuật mang đậm dấu ấn của cái tôi tưtưởng nhà văn Chất triết luận phố quát trong các sáng tác luôn mời gọi độcgiả tham gia đối thoại, đồng sáng tạo Điều đó không chỉ thể hiện rõ trongviệc lựa chọn luận đề, tư tưởng, đối tượng phản ánh, mà còn trong cả việc xâydựng hình tượng nhân vật Các nhân vật đều thích suy nghĩ, thích triết luận, từnhững người có ước mơ khát vọng to lớn, những con người bình thường đếnnhững kẻ ham danh hám lợi tầm thường Tuy không có những tác phẩm đạtmức kinh đién hay xây dựng nên những nhân vật điển hình của thời đại nhưngnhiều tác phâm “một thời” của Nguyễn Khải đến nay vẫn sống trong lòngngười đọc, xem lại vẫn rất thú vị Các nhân vật Cha Thư, Tuy Kiền, Tư Tốnhay Kim Ngọc Bí thư tỉnh ủy tỉnh Vĩnh Phú mãi đế dấu ấn sâu sắc trong lòngđộc giả bởi họ được tạo nên từ bút pháp chính luận và triết luận

1.2 về sự ra đòi của tiếu thuyết Thượng đế thì cười

1.2.1 Bổi cảnh chính trị - xã hội

Năm 1975 lịch sử Việt Nam bước vào thời kỳ mới - thời kỳ độc lập, tự

do và thống nhất đất nước Tuy nhiên từ lúc thống nhất đến những năm 1985,đất nước ta phải đối mặt với vô vàn khó khăn, thử thách Hậu quả của nhữngnăm tháng chiến tranh vô cùng tàn khốc: nghèo, đói, lạc hậu, công cụ laođộng thô sơ, thiếu nguồn nhân lực, thiếu phương tiện kỹ thuật, những mấtmát, đau thương về con người Nhà văn Nguyễn Minh Châu đã nhận định

khái quát về bức tranh xã hội Việt Nam sau chiến tranh: “77zÒ7 kỷ này diễn ra

một cuộc đổi chứng giữa nhân cách và phi nhân cách, giữa hoàn thiện và chưa hoàn thiện, giữa ánh sáng và những khoảng bóng toi còn rơi rớt bên trong tâm hồn của mỗi con người” Và đòi hỏi cấp thiết là phải đổi mới Năm

1986, Nghị quyết Đại hội VI ra đời đã nêu rõ “đổi mới là nhu cầu cấp thiết”,

là “vấn đề có ý nghĩa sống còn” của toàn dân tộc Dưới sự lãnh đạo của Đảngkinh tế nước ta từng bước chuyển sang nền kinh tế thị trường, hội nhập kinh

tế quốc tế Đất nước phải chuyển mình đẻ phù hợp với xu thế phát triên tấtyếu của nhân loại Trước những biến đổi lớn lao đó, văn học nhất thiết phảivận động, đối mới Điều đó phù hợp với nguyên vọng của nhà văn, người đọccũng như quy luật phát triển khách quan của văn học Nghị quyết 5 của Bộ

chính trị (ra đời ngày 28/11/1987) nêu rõ: “nền vãn hóa, văn nghệ nước ta

phải đôi mới, đôi mới tư duy, đôi mới cách nghĩ, cách làm; vãn nghệ hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải thế hiện tiếng nói đầy trách nhiệm, trung thực, tự do, tiếng nói của sự thật, của lương tri Đảng khuyến khích văn nghệ

sĩ tìm tòi sáng tạo, khuyến khích và yêu cầu có những thế nghiệm mạnh bạo

và rộng rãi trong sáng tạo nghệ thuật, trong việc phát triến các loại hình và thế loại nghệ thuật, các hình thức biểu hiện.” Tiếp theo, Chỉ thị 31 (ngày

22/03/1988) của Ban Bí thư nhấn mạnh: “ các cấp ủy Đảng cần đôi mới và

nâng cao trình độ quản lý vãn hóa, văn nghệ, khai thác mọi tiềm năng sáng

tạo, phát triến sự nghiệp văn hóa, văn nghệ một cách thuận lợi, chổng lối gò

ép, thiếu dân chủ r Chính những điều kiện chính trị - xã hội đó đã tạo điều

kiện thuận lợi cho sự phát triên của nền văn học dân tộc nói riêng và pháttriển đất nước nói chung

Nguyễn Trọng Oánh với Đất trang, Thái Bá Lợi với Hai người trở lại trung

đoàn Đen đầu những năm 80, đời sống xã hội của đất nước gặp nhiều khó

khăn chồng chất Sáng tác văn học chững lại, nhưng cũng chính trong thờigian này, văn học lại diễn ra sự vận động ở chiều sâu với những tìm tòi thầmlặng và sự ý thức trách nhiệm cao về nghề nghiệp của mình của một số nhàvăn đã góp phần tạo nên diện mạo mới cho văn học Việt Nam Tiêu biêu làNguyễn Minh Châu - “người mở đường tinh anh và tài năng” với hàng loạt

các tác phâm về vấn đề đạo đức - thế sự như Ben quê, Chiếc thuyền ngoài xa,

Ngirời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Mảnh đất tình yêu Nguyễn Khải

vẫn thống nhất và biến hóa trong ngòi bút triết luận tỉnh táo, với cách viết đặt

ra nhiều vấn đề, với nghệ thuật kể chuyên tự nhiên, cũng có đóng góp không

nhỏ với các tiểu thuyết Cha và con và, Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của

người Trong Gặp gỡ cuối năm (1983) Nguyễn Khải đã dựng lên cuộc đối

thoại của nhiều luồng tư tưởng, nhiều quan niệm giá trị, ở đó chân lý cách

mạng được thể hiện dưới sự phán xét của những người “phía bên kia” Thời

gian của người (1985) kổ chuyện một ông linh mục, một ông giám đốc nông

trường cao su, một chiến sĩ tình báo, một nữ chiến sĩ biệt động năm xưa hômnay là bí thư huyện uỷ Họ có hoàn cảnh xuất thân khác nhau, con đường đi

của họ không giống nhau, nhưng họ lại gặp nhau ở chỗ đều có tính cách mạnh

mẽ, đều tôn thờ một cách sống: sống say mê, “sống hết mình” cho một niềmtin tốt đẹp dù trải qua năm tháng gian truân Ngoài ra còn có Nguyễn Mạnh

Tuấn với Đứng trước biến và Cù lao Tràm Kịch cũng phát triển khá mạnh mẽ: Hồn Trương Ba, da hàng thịt, Tôi và chủng ta của Lưu Quang Vũ; Mùa

hè ở biến của Xuân Trình là những minh chứng Lý luận, phê bình, nghiên

cứu văn học cũng bắt đầu phát triển, giá trị nhân văn, ý nghĩa nhân bản vàchức năng thẩm mĩ của văn học được đặc biệt chú ý

Tuy vậy văn học Việt Nam chỉ thật sự đổi mới mạnh mẽ, sâu sắc từ

1986, nhờ vào công cuộc đổi mới do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng.Quá trình đối mới này diễn ra trên cả bề rộng và bề sâu, ở cả phương diện thểloại và hướng tiếp cận đời sống Có sự phong phú về đội ngũ tác giả, sự đadạng về tác phẩm và sự bùng nổ cá tính sáng tạo Môi trường sáng tác thuậnlợi đã mở ra những khả năng lớn cho hoạt động sáng tạo của văn học nghệthuật Phát triển trong thời bình và không khí dân chủ, văn học Việt Nam sau

1986 đem đến một cách nhìn mới, một quan niệm mới về hiện thực Thay vìcảm hứng sử thi của giai đoạn trước, các nhà văn tìm tòi những nguồn cảmhứng đời tư - thế sự; thay vì xu hướng ngợi ca, văn học đặc trưng bởi thái độphê phán trực diện những tồn đọng của cuộc sống xã hội, phản ánh kịp thời vàtương đối trợn vẹn những tâm tư của con người cá nhân Tiếu thuyết thời kỳ

này nở rộ với hàng loạt tác phẩm có giá trị Thời xa vắng của Lê Lựu ra đời năm 1986, được xem là tác phâm khơi dòng Ngay khi Thời xa vắng Tã đời,

nhiều nhà nghiên cứu đã quan tâm đến khuynh hướng nhận thức lại hiện thựctrong tác phẩm Lê Lựu đã nhìn nhận hiện thực đời sống xã hội một cách tỉnhtáo và khách quan Thông qua nhân vật Giang Minh Sài, nhà văn đi sâu phântích đời sống tinh thần con người, chỉ ra những tồn tại trong ý thức hệ tưtưởng, cái thời mà với lối tư duy bảo thủ và thói vị kỷ, những kẻ nhân danh

gia đình, đoàn thể có thể áp đặt suy nghĩ của mình cho ngưừi khác, khiến biếtbao con người phải rơi vào bi kịch không lối thoát “sống mà không phải làmình, không thể sống thật với chính mình thỉ còn khổ hơn cái chết” Chưa cóthời kỳ nào nói nhiều đến nỗi buồn chiến tranh, đời sống riêng tư, tình cảm cá

nhân và bản năng con người như thời kỳ này Đen với Ben không chồng của Dương Hướng hay Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, chúng ta sẽ thấy được

sự khắc nghiệt, sức ám ảnh ghê rợn của chiến tranh và nỗi đau tinh thần đókhó có thể chữa lành Cựu chiến binh Nguyễn Vạn trở về sau chiến tranhtrong hình ảnh một anh hùng, với những tấm huân chương lấp lánh trên ngực.Nhưng trở về cuộc sống đời thường với muôn vàn sự phức tạp, Vạn trở nênlạc lõng và trở thành nỗi “khiếp sợ” đối vói dân làng Dương Hướng đã nhìnsâu vào tâm tư của Vạn để nhận ra bi kịch trong con người khốn khố này đó là

sự mâu thuẫn, giằng co giữa lý trí và tình cảm, giữa lý tưởng và bản năng,giữa hành động và suy nghĩ, cũng như giữa ý thức giai cấp và tình người Còn

với Nỗi buồn chiến tranh là câu chuyện bi thảm về tình yêu trong chiến tranh

và những chiêm nghiệm về thời chiến Khác với những tác phấm trước đómang tính sử thi, miêu tả chiến tranh từ góc độ cộng đồng, ý chí chiến đấu củangười lính trên mặt trận vì vận mệnh đất nước, Bảo Ninh lại miêu tả chiếntranh từ góc độ cá nhân, thân phận con người, đi sâu vào những nỗi niềm cánhân thầm kín mà trước đó chưa nhà văn nào khai thác Bức tranh hiện thựcđời sống cùng những mảng tối, sáng, tốt, xấu được hiện lên đầy đủ diện mạo

trong sáng tác của Ma Văn Kháng với Đám cưới không có giấy giá thủ,

Ngược dòng nước lũ, cỏi cút giữa cảnh đòi: của Nguyễn Khắc Trường với Mảnh đất lam người nhiều ma; của Dương Thu Hương với Bên kia bờ ảo vọng; của Phạm Thị Hoài với Thiên sứ, của Hữu Mai với Ông co vấn - hồ sơ một điệp viên; của Chu Văn với Sao đoi ngôi; của Xuân Cang với Những ngày thường đã chảy lên; của Ngô Ngọc Bội với Ac mộng; của Nguyễn Trí

Huân với Chim én bay; của Đoàn Lê với Cuốn gia phả dế lại; của Chu Lai với Phố, Ấn mày dì vãng; của Khôi Vũ với Lời nguyền hai trăm năm; của Hồ Anh Thái với Người và xe chạy dưới ánh trăng; của Võ Văn Trực vói Chuyện

làng ngày ẩy; của Khuất Quang Thuỵ với Không phải trò đùa, Góc tăm toi cuối củng; của Nguyễn Quang Lập với Những mảnh đời đen trắng; của Phùng

Khắc Bắc với Ngày thường; của Nguyễn Xuân Khánh với Hồ Quý Ly; của Nguyễn Việt Hà với Cơ hội của chúa; của Vũ Thư Hiên với Miền thơ ấu, của Phùng Quán với Tuôỉ thơ dữ dội

Từ giữa những năm 90 trở về sau, kinh tế - xã hội nước ta dần dần đivào ổn định, tất cả trở về với quy luật phát triẻn bình thường trong đó có vănhọc Các tác giả và tác phẩm đi vào phản ánh những vấn đề của đời sốngthường nhật và vĩnh hằng, đồng thời có nhu cầu tự đối mới về cả hình thứcnghệ thuật, phương thức thể hiện xem đó như một nhu cầu Giai đoạn này córất ít tác giả cũng như tác phẩm gây tiếng vang trong dư luận Nguyên nhân

có thể kể đến là lớp nhà văn cách mạng có người đã lớn tuổi, có người đã ra

đi, còn lớp văn nghệ sĩ trẻ thì chưa có những tác phẩm thật sự đáp ứng thịhiếu cuả độc giả Trong bối cảnh đó Nguyễn Khải ở tuối 73 đã cho ra đời tiểu

thuyết Thượng đế thì cười như một minh chứng cho sức sống, sự sáng tạo dồi

dào của mình Và cũng như những tác phẩm trước đó, ngay khi mới ra đời,

Thượng đế thì cười đã rất được sự chú ý từ phía dư luận Thượng để thì cười

mang đến một cái nhìn mới cho người đọc về những giá trị của một thời đãqua Đã đến lúc văn học phải nhìn lại, tổng kết lại một chặng đường phát triểncủa mình với nhiều biến động

1.2.3 Những khó khăn trong việc xuất bản Thượng đế thì cười

Như đã nói ở trên, Văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới đã đạt được nhữngthành tựu đáng kể Từ nội dung đến hình thức thể hiện, các nhà văn, nhà thơluôn tỉm tòi, sáng tạo những tác phẩm đích thực, mang dấu ấn cá nhân Và

tưởng chừng kể từ năm 1986, các văn nghệ sĩ đã có thể tự do sáng tác, tạo ranhững đứa con tinh thần xuất phát từ con tim, bằng lương tâm nghề nghiệp.Những tác phẩm được chắc lọc từ tâm huyết cả đời người sẽ được tôn trọng và

tôn vinh Đen với Thượng đế thì cười của Nguyễn Khải là trường hợp hết sức

đặc biệt Lúc đầu tác phâm tưởng chừng không thế xuất bản được Trong bài

báo Kỷ niệm nhỏ về việc xuất bản lần đầu cuốn tiếu thuyết cuối củng của Nhà

vãn Nguyễn Khải: Thượng để thì cười (hadinhcan.vnweblogs.com), nhà văn Hà

Đình Cấn lúc đó đang công tác ở tạp chí Nhà văn có kê lại rằng: “Thượng đế

thì cười ỉ à cái truyện dài 159 trang tự đánh máy chữ nhỏ được Nguyễn Khải hoàn thành ở tuồi 73 Tác phâm viết xong ngày 4 tháng 9 năm 2002, thì đến ngày 5 thủng 10 năm 2002, Nguyễn Khải đã gửi hắn bản gốc cho tôi, kèm theo lá thư chưa may dòng: Dạo này tay tôi hoi run, viết không đọc rõ, ông chịu khó đoán viết vậy” Trong bức thư Nguyễn Khải gửi có đoạn: “7oi viết cũng cân thận, kín kẽ lắm, nhimg Cân đọc thay đoạn nào hoi gòn gọn thì ông bảo tôi sẽ cắt đi, hoặc có cách sửa Vì ta phải nghĩ tới cả cuốn sách sẽ được in sau đó Theo tôi, đây là một cuốn sách viết về nghề văn, những chuyện của nghề, không phải là các giai thoại vặt về ông này và ông kia, mà

là những chuyện cổt tử khác, cỏ chỗ hơi khó nghe, nhưng không thê bắt lỗi tôi được, vì sự thật là thế, người khác nói thì ngại, nhung tôi, tôi nghĩ nếu tôi nói thì sẽ không có sự hiểu nhầm ay viết thì tự cho là như thế, nếu Cân đọc lại thay dở, chưa được thế, lại là chuyện khác, và sẽ phải theo ỷ của cấn thôi Đọc xong Cân gọi điện thoại cho mình nhẻ Và cuối thư, anh dặn thêm: Ong phải tỉnh tảo đay Tôi sợ ông yêu tôi quá sẽ mất tỉnh khách quan Đoạn nào

in, đoạn nào đế lại tuỳ Tông biên tập ” Được sự góp ý của Tổng biên tập Hà

Đình Cẩn, trang bản thảo viết về nhân vật Kim Ngọc - Bí thư tỉnh ủy Vĩnh

Phú được cắt đi 7 dòng như sau: “Nói rằng chế độ khoản là sai, là xét lại chủ

nghĩa Mác thì phải bịt tai trước những tiếng kêu cứu khăn thiết của người

nông dân Còn bảo làm thế là đủng thì lại phạm tới sự kiên định của một hệ

tư tưởng Phải bảo vệ sự trong sáng của hệ tư tưởng đang chi phoi mọi hoạt động của xã hội, chổng lại mọi biếu hiện theo đuôi quần chúng là chuyện đương nhiên phải xay ra Và so phận người chiến sĩ di tiên phong trong sự nghiệp đôi mới đã được định đoạt như mọi người đểu biết ” Chuyện bản thảo

đã ổn, chỉ còn việc đưa tác phẩm ra in, thì hai ngày sau đó Nguyễn Khải tiếptục gửi hai trang bản thảo mà lần này tác giả tự cắt bớt đi hai đoạn nữa Nóinhư Nguyễn Khải thì làm thế đế đảm bảo tính hệ thống của vấn đề Hai đoạn

đó như sau: Đoạn một, Mại Đại hội Văn nghệ toàn quốc lần thứ 3, cụ Đặng

Thai Mai cỏ dẫn hắn tới gặp đồng chí Trường Chinh trong giờ giải lao của một phiên họp toàn thế vì han là một cây bút trẻ có nhiều triển vọng Nhà lãnh đạo nôi tiếng của Đảng von rất am hiểu lãnh vực vãn hoả nghệ thuật, lại hay quan tâm tới công việc của văn nghệ sĩ, quen biết nhiều người trong bọn

họ từ những năm trước cách mạng, có khuyên hẳn phải tiếp tục rèn luyện, không được kiêu ngạo, khi thâm nhập thực tế đế viết cần tôn trọng sự thật, không nên viết theo sự đảnh giá chủ quan Trong vài lần gặp gỡ khác với giói viết vãn, đồng chỉ Tnròng Chinh còn nói, các nhà văn nên viết giản dị, dễ hiếu, tránh viết theo loi đa nghĩa, và bao giờ đồng chí cũng nói kèm theo một

từ tiếng Pháp, sens equivoque ” Đoạn hai, “Hắn nói ương bướng: cỏ nhiều cái khác, nhưng cũng cỏ nhiều cái không thế khác, như cách ăn ở, cách cư xử trong gia đình của các bà vợ, bà mẹ của Việt Nam Thằng con van cười: Có những giá trị nghĩ là vĩnh cửu mà vẫn phải đôi khác Ví như anh hùng thời xưa rất khác thòi nay Bổ về Thanh Hoả cỏ kế chuyện ông Đe Điếm, mới đánh Tây có một trận dã bị bẳn xô ruột rồi chết, chả có công tích gì mà dân làng còn lập miếu thờ Vậy những anh bộ đội đánh Pháp, đánh Mỹ thì sao? Họ đã từng đánh cả trăm trận về xã còn bị các ông xã làm hành, làm tỏi, nói gì đến lập miếu thờ Hắn ngồi im” Đó là những chi tiết đầu tiên hé lộ về số phận

của tiểu thuyết Thượng dể thì cười Tác phẩm được in trợn bộ, liên tiếp ba kỳ, mỗi kỳ trên sáu mươi trang ở tạp chí Nhà vãn được rất nhiều sự quan tâm của

dư luận Sau đó Thượng đế thì cười được Nhà xuất bản Hội Nhà văn xuất bản

thành sách Đến đây tưởng chừng quyến sách có thể “xuôi chèo mát mái” đếnvới tay bạn đọc Không ngờ phải trải qua một sự cố nữa Khi quyển sách được

in xong, vào đầu năm 2003, quyển sách bị cấm phát hành, vì trong tác phẩm

có một đoạn ở chương 22, Nguyễn Khải đã kế cụ thể chuyện đại biếu quốc

hội ngủ gật: “Trong suốt một nhiệm kỳ Quốc hội khoá 8 hẳn chỉ phát biếu có

một lần về những điều bô sung cho Luật Báo chí Hẳn đề nghị Ouổc hội xem xét cho ra bảo tư nhân và nhà xuất bản tư nhân đế đảm bảo qiỉyển tự do ngôn luận, tự do xuất bản của một xã hội văn minh Hẳn vừa ngồi xuống thì bà T cũng là đại biếu của thành pho Hồ Chí Minh, nguyên là một nữ luật sư danh tiếng của Sài Gòn tnrớc đây, một thượng nghị sĩ trong phe đoi lập với chỉnh quyền Thiệu, dứng lên phản đổi liền Bà nói, đại ỷ, rằng hẳn chưa từng sổng trong xã hội tư bản nên mới ngộ nhận là ở đó có tự do báo chí! Không có đâu! Danh nghĩa là báo của tư nhân nhung nguồn tài trợ thường xuyên đế nuôi song nó luôn luôn là của các tô chức chính trị, tôn giáo, nghề nghiệp đầy qiỉyền lực Bà vừa dứt lời tiếng vỗ tay dã vỡ ra vang dội và kẻo dài khắp hội trường Ong chủ qityền lực bắt đầu ghét hẳn từ ngày ấy, dã muốn đuôi hắn ra khỏi cơ quan quyền lực từ ngày ẩy Rồi hắn lại ngủ gật nữa Trong những phiên họp tranh cãi sôi noi về một từ, một câu trong những điều luật bo sung của Bộ luật Hình sự, thì hắn ngủ gục, đầu vẫn ngay, lung vẫn thăng nhimg đầu óc đã trong rỗng, mờ mịt, người ngồi cạnh phải hích nhẹ han mói bừng tỉnh Một ông nghị gật như các báo vẫn chế giễu các ông nghị bản xứ thời Pháp thuộc ” Sau một năm bị xếp trong kho, cấp trên mới tạo điều kiện,

sách nếu muốn được xuất bản thì phải cắt bỏ đoạn “Đại biêu quốc hội ngủgật” Nguyễn Khải ngay lập tức đồng ý cắt bớt một vài đoạn trong tác phẩm

và sau đó tác phẩm được xuất bản Qua sự kiện này có nhiều người cho rằng

Nguyễn Khải quá nhân nhượng, thích sự “dàn hòa” (Thượng đế thì cười), nhưng không phải thế, Nguyễn Khải từng tâm sự: “Một đời của tôi chỉ có

những trang viết là thành công, còn bỏ viết đê làm việc khác cho nó sang là hỏng hết, là thân bại danh liệt ngay, kế cả là đại biếu Quốc hội Ngồi họp mà ngủ gật là chuyện có thật chứ không phải bịa Ai lại tự bêu xấu mình bằng một chuyện bịa! Khi cuốn sách bị trục trặc trong việc cho phát hành, tôi cũng muốn các cơ quan quản lý cỏ thời gian nghĩ lại Nhưng sau một năm NXB vẫn khuyên tôi nên cắt bỏ một vài trang, vì sách đã lỡ in rồi Tôi thấy đoạn kế chiỉyện ngủ gật ở Ouổc hội cũng chỉ là chiỉyện nói vui, còn nhiều chuyện khác

có ý nghĩa hon, chỉ vì đoạn này mà cuốn sách không thế tới được tay bạn đọc thì cũng tiếc nên tôi đồng ý cắt một trang Anh em bảo thế là không hay, cải ông Khải này lúc nào cũng nhân nhượng Thật sự tôi thay điểu ấy cũng không phải là quan trọng nhất, cắt bỏ đi cũng chả ảnh hưởng gì đến quyến sảch'\

Trong bài báo Tôi không có gan đímg một mình, có câu hỏi cho rằng sự

nhượng bộ ấy của Nguyễn Khải là có vấn đề, lúc đó nhà văn lại thành thật

chia sẻ: “Đủng, đấy là van đề của tôi Tôi không muốn gầy phiền hà cho

ngưòi khác Độc giả đảnh giả tôi đầu hàng, nhân nhượng thì cũng đành chịu Tôi không thích gây sự Mình chăng là gì đế gây sự Trong suốt thời gian cuốn sách bị ách lại, tôi cũng không phát biểu để bày tỏ điều này điều nọ Tôi

im lặng Cũng không phải lần đầu tôi im lộng như thế Sách của tôi in ra cũng hay cỏ chuyện, nhưng bao giờ tôi cũng im lặng Không cãi Có lúc một đảng

bộ địa phưong còn cho tôi là hậu "Nhân vãn giai phấm", tôi cũng im lặng Một so bài báo của tôi viết năm 1974 cũng bị xem là xỏ xiên tiêu cực, tôi cũng không lên tiếng Mọi chuyện cứ để thời gian trả lời Nhà vãn là người song trực tiếp với cái bình thường, cái mỗi ngày nên dễ nhạy cảm nhiều vẩn đề quan trọng của xã hội mà nhà quản lý chưa quan tâm, hoặc quan tâm không

đủng mức Họ cho rằng nhà văn đã viết không đủng và ngăn cẩm Đấy là một khoảng cách không bao giờ rút ngắn được giữa nhà văn và nhà quản lý” Đây

có thể xem là một nét tính cách của Nguyễn Khải Đối với nhà văn không cóchuyện gì quan trọng bằng được viết, được sống với nhân vật, với tác phẩmcủa mình

Vậy là cuối cùng những khó khăn đã qua, cuốn sách đã đến tay bạnđọc Sách là một tập truyện gồm nhiều truyện ngắn, tạp văn và hơn 250 trang

cuối là tiểu thuyết Thượng để thì cười, ngoài ra còn có hai bài viết của

Nguyên Ngọc Tác phâm có phần giống như một hồi ký, tự sự, nhìn lại cuộcđời hơn là một tiểu thuyết Tác giả kể từ xa đến gần, tự xưng mình là

"hắn" Đến nay quyển sách đã được tái bản nhiều lần và luôn được sự quantâm của dư luận Đây có thế xem là tác phẩm rất đặc biệt của Nguyễn Khải,bởi nó mang giá trị tổng kết cho một đời văn, đời người

1.3 Thượng đế thì cười - tác phẩm mang tính chất tổng kết một đời văn 1.3.1 Tự đánh giá của Nguyên Khải về Thượng đế thì cười

Thượng đế thì cười được Nguyễn Khải hoàn thành ngày 4 tháng 9 năm

2002 Trước khi in thành sách, tác phẩm được đăng liên tiếp ba kỳ, mỗi kỳ

đến sáu mươi trang trên tạp chí Nhà vãn Vào thời điểm đó, ở tuổi 73, Nguyễn

Khải vẫn trung thành với lối viết thông minh sắc lạnh như lúc mới bắt đầucầm bút và luôn thể hiện thái độ tỉnh táo, thận trọng khi nêu những nhận định

về nghề, về kiếp nhân sinh Nhà văn tự nhận đây là tác phẩm cuối cùng của

đời mình vì sức khoẻ ngày càng giảm sút: “Từ giờ trở đi, chắc tôi chăng còn

sức, còn von đế viết noi một cải gì như thế nữa, cỏ chăng thi thoảng làm thêm được dăm ba bài ký, tạp văn, còn tiểu thuyết thì chịu rồi” Có thể nói tác

phấm được viết ra từ những chiêm nghiệm sâu sắc của cả một đời người

Tác giả Huy Giang có nhận xét: “Về mặt thê loại, nếu nhìn ở bể mặt và

nếu gọi tên, Thượng đế thì cưòi là một cuốn sách thiên về tự truyện cỏ pha trộn chút ít hồi ức Nhưng nếu đọc kỹ và nếu nhìn ở bề sâu, thì nó không hãn

như thế Công bằng mà nói, Thượng đế thì cưòi ít nhiều mang dáng dấp một tiểu thuyết luận dề thông qua việc xâu chuỗi sự kiện, vẩn đề có dấu ẩn trong cuộc đòi tác giả”, về phần mình, khi nói về nội dung của tiểu thuyết, Nguyễn

Khải đánh giá: “Tác phẩm mang dáng dấp của một hồi kỷ về cuộc đời viết vãn

của tôi Tuy nhiên, tôi chọn cách diễn tả hơi khác những hồi ký thông thường Tôi không trực tiếp nhớ lại những gì xảy ra trong quả trình sáng tác, nghĩa là không xưng tôi rồi đế cái tôi đỏ trong hồi ức mà tạo ra một nhân vật, xung

danh theo ngôi han, dế anh chàng này tự vấn, tự kế, tự nhớ về cuộc đời mình Hắn kỳ thực cũng là tôi, mà cũng có thế có chút gì đó khác tôi Vì thế

mà cuốn tiếu thuyết này rất phóng túng tự do Cách viết này dung nạp dược nhiều thế văn khác nhau vào trong cuốn tiếu thuyết, cần thế hiện theo loi nào

là dùng ngay, ký sự cỏ, bình luận, phân tích cũng có, miêu tả những nhân vật

có tỉnh cách, cỏ so phận gặp trắc trở tuỳ theo dòng hồi ức của nhân vật

hắn Đó là những bộc bạch hết sức chân thành và nghiêm túc của một nhàvăn khi nói về đứa con tinh thần của mình

Có thể nói sau khi đã trải qua những năm tháng vất vả, trải nghiệm,sống với nhân vật, với nghề nghiệp của mình Nhà văn có dịp nhìn nhận lại,đánh giá lại những cái được và chưa được, những cái vô ích và những cái hữuích, những cái tới và chưa tới, những cái thành công và chưa thành công củatác phâm, cũng như của bản thân mình để rồi từ đó rút ra những triết lý thậtsâu sắc Đó không chỉ đơn thuần là sự nhìn nhận lại, đánh giá lại mà đó còn làquá trình không ngừng vận động của tư duy của nhận thức để tìm đến vớichân, thiện, mĩ, với nghệ thuật chân chính, là những điều mà nhà văn muốnvươn đến, điều mà cả một đời văn, ông chưa khám phá hết được

1.3.2 Tỉnh tự thuật của Thượng đế thì cười

Như đã nói, Thượng đế thì cười mang dáng dấp một hồi ký về cuộc đời

viết văn của Nguyễn Khải Ta bắt gặp ở đây câu chuyện về gia đình, về hoạtđộng văn học của nhân vật “Hắn” khi bước vào tuổi 70 Đáng lẽ đã được nhàn

tâm, nhàn thân, thế mà nhân vật “Hắn” phải đối mặt với nghịch lý: Chồng bảy chục, vợ sáu mươi lãm, thời trẻ song với nhau chả ai phải nghi ngờ lòng chung thủy của ai, bây giờ sắp chết lại giở trò ghen tuông bóng gió! Cứ như một chuyện hài, một trò hề, không dè lại cỏ ngày là chuyện đau đầu của chính hắnĩ.c [48, tr.122] Đó là khởi nguồn, là tiền đề cho câu chuyện, một câu

chuyên mà người viết thoạt đầu không cố tình tự giễu mình, tự phơi bày chínhmình Nhưng tự bản thân tác phẩm dần dần bộc lộ cuộc đời, bản chất củanhân vật Tác phẩm được triển khai theo hình thức tiểu thuyết, có điều tất cảcác nhân vật đều là người có thật Độc giả khi đến với tác phâm hầu như đềunhận ra “Hắn” chính là Nguyễn Khải với sự pha trộn của những điều tráingược nhau Nếu đối với gia đình, “Hắn” - Nguyễn Khải là một đứa con thêm

bị bỏ rơi, bị sỉ nhục thì đối với cách mạng, “Hắn” - Nguyễn Khải lại là đứacon yêu Những năm kháng chiến chống Pháp, gian khổ hy sinh là nỗi ám ảnhcủa nhiều người, nhưng với riêng “Hắn” - Nguyễn Khải lại là những ngày vuinhất: được gia nhập quân đội, giống như con chim sổ lồng, vùng vẫy thỏa

thích giữa bầu trời tự do, bởi thế có lúc mới tự dưng “chạy như thằng rơ [48, tr.143], đơn giản chỉ vì “tự nhiên thấy vui thì chạy, vừa chạy vừa nhảy” [48,

tr.143] mà thôi Trong kháng chiến chống Mỹ, khi không nhà nào không có

mất mát thì “Hắn” - Nguyễn Khải lại được sống trong cảnh vợ chồng “suốt

bổn mươi lãm năm chưa một lần ăn tết lẻ loi” Đôi lúc “Hắn” phải tự thấy

ngượng, tự thấy mình có lỗi vì sự quá may mắn của mình Không chỉ thế, từmột đứa bé trước mắt ông bố chỉ là “một thằng mán tiền”, “Hắn” - NguyễnKhải lại trở thành một sĩ quan cao cấp, một nhà văn danh tiếng

Trong một bài phỏng vấn, Nguyễn Khải từng thừa nhận: trong tiểu

thuyết Thượng đế thì cười, “Hắn kỳ thực cũng là tôi, mà cũng có thế có chút

gì đỏ khác tôi” Cho nên có thể nói chất liệu chính tạo nên tác phẩm là cuộc

đời và những sáng tác của Nguyễn Khải, nhưng đó không phải là duy nhất bởinghệ thuật xây dựng tiểu thuyết là nghệ thuật của hư cấu và tưởng tượng Đến

với tiểu thuyết, độc giả không chỉ bị cuốn hút bởi những triết lý, cảm nhận vàđánh giá, mà còn hình dung ra cả cuộc đời Nguyễn Khải với những thăngtrầm, có lúc vinh quang, có lúc đau đón Tất cả như một trò đùa nghiệt ngãcủa số phận Nguyễn Khải đến với văn chương như một định mệnh Thời trẻông không hề tranh giành, nhưng lại may mắn có được sự nghiệp văn học lẫngia đình Rồi đến lúc tưởng chừng đã mãn nguyên lại bị chính những thànhcông đó làm đau đớn Người vợ chung sống từ thời trẻ đến khi trở thành mộtnhúm thịt nhăn nheo lại nghi ngờ lòng chung thủy của ông Những tác phẩm

đã từng là niềm tự hào của ông nay lại gieo nỗi hoài nghi về giá trị thật của

chúng Đọc Thượng đế thì cười, người đọc dễ dàng nhận thấy gương mặt, tâm

tư của Nguyễn Khải bộc lộ trong từng trang viết Đầu tiên là câu chuyện vềgia đình của “Hắn” Nơi “Hắn” sinh sống là ngôi nhà cổ ở phố Hàng Nâu,Nam Định Tuối thơ không may mắn, bị những người thân trong nhà khinhkhi miệt thị, từng bị vu cho là kẻ ăn cắp đến hai lần Rồi “Hắn” cũng nhận ra

đây không phải là lỗi của mình: “Hắn nhận ra tội của hắn không phải tội ăn

cắp, mà là cái tội khỏ nói hon, cái tội của con thêm con thừa, đứa con không mong đợi của một ông bo trót say mê thêm một người đàn bà mà có thêm đứa con này ” [48, tr 128] Điều đó trở thành nỗi ám ảnh trong tâm hồn trẻ thơ

của “Hắn” mãi đến sau này: “ Noi kinh hoàng bị vỡ ra, bị tan ra thành

những mảng băng nhỏ trong những giây đầu của một con người lương thiện bỗng dưng bị vu là phạm tội mãi mãi hằn sâu trong tiềm thức thức của hẳn, mãi mãi hắn hãi sợ yếu tổ cẩu thành tội phạm Hắn sợ đã vô tình đắc tội với Đảng, vói Nhà Nưởc, vói cả bạn bè ” [48, tr.129] Ám ảnh đó thôi thúc và là

tiền đề để Nguyễn Khải viết tác phẩm Một cõi nhân gian bé tí Sau này

Nguyễn Khải cũng xây dựng cho mình một gia đình với một người vợ đảmđang hết lòng tận tụy vì chồng, vì sự nghiệp của chồng, họ đi về có đôi khôngbao giờ xa nhau dù có chiến tranh khắc nghiệt “Hắn” cũng vậy, vợ chồng