đảng bộ tỉnh phú thọ lãnh đạo bảo tồn phát huy giá trị di sản văn hóa hát xoan từ 2000 2011

Có thể khẳng định rằng, tất cả yếu tố thiên nhiên, xã hội đã tạo điều kiện thuận lợi cho Phú Thọ nảy sinh và phát triển một nền văn hóa dân gian vô cùng phong phú bao gồm nhiều thể

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN



TRẦN THU HẰNG

ĐẢNG BỘ TỈNH PHÚ THỌ LÃNH ĐẠO BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA HÁT XOAN

TỪ NĂM 2000 ĐẾN NĂM 2011

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN



TRẦN THU HẰNG

ĐẢNG BỘ TỈNH PHÚ THỌ LÃNH ĐẠO BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA HÁT XOAN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CÔNG TÁC BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA HÁT XOAN DƯỚI SỰ CHỈ ĐẠO CỦA ĐẢNG BỘ TỈNH PHÚ THỌ TỪ NĂM 2000 ĐẾN NĂM 2005 7

1.1 Phú Thọ - quê hương của dân ca Xoan 7

1.1.1 Giới thiệu chung về Phú Thọ 7

1.1.2 Vài nét khái quát về hát Xoan và khái niệm về di sản văn hóa, bảo tồn, phát huy di sản văn hóa 15

1.2 Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lãnh đạo công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa hát Xoan từ năm 2000 đến năm 2005 21

1.2.1 Thực trạng của hát Xoan trước năm 2000 21

1.2.2 Chủ trương bảo tồn, phát huy di sản văn hóa hát Xoan của Đảng, Nhà nước và Đảng bộ tỉnh từ năm 2000 đến năm 2005 25

1.2.3 Quá trình chỉ đạo thực hiện 29

Chương 2: ĐẢNG BỘ TỈNH PHÚ THỌ LÃNH ĐẠO BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA HÁT XOAN TỪ NĂM 2006 ĐẾN NĂM 2011 33

2.1 Yêu cầu khách quan đẩy mạnh công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa hát Xoan 33

2.1.1 Tình hình dân ca Xoan 33

2.1.2 Yêu cầu khách quan cần đẩy mạnh bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa hát Xoan trong điều kiện mới 35

2.2 Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lãnh đạo công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa hát Xoan từ năm 2006 đến năm 2011 39

2.2.1 Chủ trương của Đảng bộ tỉnh 39

2.2.2 Quá trình chỉ đạo thực hiện 42

Chương 3: NHẬN XÉT VÀ MỘT SỐ KINH NGHIỆM 56

3.1 Nhận xét 56

3.1.1 Kết quả 56

3.1.2 Hạn chế 66

3.2 Một số kinh nghiệm 69

KẾT LUẬN 76

TÀI LIỆU THAM KHẢO 79

PHỤ LỤC 84

: Văn hóa, Thể thao và Du lịch

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Phú Thọ là vùng đất cổ có bề dày truyền thống lịch sử và văn hiến Trải qua hàng ngàn năm đấu tranh dựng nước, giữ nước, vùng đất ấy, con người ấy đã sản sinh ra mô ̣t nền văn hóa dân gian vô cùng phong phú như: Văn ho ̣c dân gian (Ca dao, tục ngữ); Phong tục, tâ ̣p quán, tín ngưỡng (Tục kết nghĩa , hô ̣i làng, tín ngưỡng thờ thần , tín ngưỡng phồn thực ); Âm nha ̣c dân gian (hát Ví, hát Đúm, hát Xoan, hát Xẩm…), thể loa ̣i nào cũng đâ ̣m đà bản sắc dân tô ̣c , giàu màu sắc địa phương và có giá trị to lớn trong đời sống con người đất Tổ

Cho đến nay, trải qua những thăng trầm của lịch sử , với những biến đổi của cuộc sống nhưng các giá trị văn hóa đó không mất đi mà vẫn bả o lưu được nhiều yếu tố nguyên sơ, cổ truyền, góp phần làm giàu thêm bản sắc vă n hóa của dân tộc Việt Nam

Với xu hướng hô ̣i nhâ ̣p hiê ̣n nay, Đảng và Nhà nước chủ trương mở

rô ̣ng quan hê ̣ mo ̣i mă ̣t với tất cả các nước trên thế giới , đă ̣c biê ̣t là các nước trong khu vực Trong đó, giao lưu, tiếp thu, học hỏi những tinh hoa văn hóa của nhân loại là cần thiết Quá trình giao lưu đó sẽ tạo cơ hội thuận lợi cho sự giao lưu tiếp biến văn hóa , song mă ̣t khác cũng đă ̣t ra những thách thức cho viê ̣c bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa tốt đe ̣p của dân tô ̣c, nhất là những giá trị văn hóa phi vật thể trong sự phát triển của đất nước

Để tâ ̣n du ̣ng được những thuâ ̣n lợi , vượt qua được những thách thức , vấn đề đă ̣t ra là phải có được đi ̣nh hướng và giải pháp n hằm tăng cường mối tương thích giữa bảo tồn và phát triển di sản văn hóa dân tô ̣c với phát triển kinh tế - xã hội Có thể nói, đây không chỉ là nhiê ̣m vu ̣ cu ̣ thể mà cũng là đi ̣nh hướng, giải pháp trong việc nghiên cứu , xây dựng và phát triển đời sống văn hóa, giữ gìn truyền thống văn hóa tốt đe ̣p của dân tô ̣c

Trong nhiều năm qua , Đảng, Nhà nước và nhân dân hết sức quan tâm tới vấn đề gìn giữ các di sản văn hóa dân tô ̣c , tạo điều kiện làm sống dâ ̣y mo ̣i tiềm năng thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế và tiến bô ̣ xã hô ̣i Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 5 khóa VIII (1998) đã nêu rõ khái niệm di sản văn hóa và khẳng định nhiệm vụ bảo tồn , phát triển các di sản văn hóa trong bối cảnh mới của nước ta: “Di sản văn hóa là tài sản vô giá, gắn kết cô ̣ng đồng dân tô ̣c , là cốt lõi của bản sắc dân tộc , cơ sở để sáng ta ̣o những giá tri ̣ mới và giao lưu văn hóa Hết sức coi tr ọng bảo tồn , kế thừa , phát huy những giá trị văn hóa truyền thống (bác học và dân gian ), văn hóa cách mạng bao gồm cả văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể”

Để bảo tồn giá trị văn hóa dân gian, tỉnh Phú Thọ đã xây dựng hồ sơ đề nghị tổ chức UNESCO công nhận “hát Xoan” là Di sản văn hóa phi vật thể của thế giới Ngày 24/11/2011, tại Hội nghị lần thứ 6, Ủy ban liên chính phủ

về Bảo tồn Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO tổ chức tại Bali - Indonesia, hồ sơ hát Xoan - Phú Thọ đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần bảo vệ khẩn cấp

Hòa vào không khí chung của cả nước , dưới sự lãnh đa ̣o của Đảng bô ̣ tỉnh, nhân dân Phú Tho ̣ đã hăng hái hưởng ứng tham gia vào sự nghiê ̣p bảo tồn, phát huy những giá tri ̣ di sản văn hóa, đă ̣c biê ̣t là văn hóa phi vâ ̣t thể

Trên cơ sở nhâ ̣n thức tầm quan tro ̣ng của vấn đề , tác giả lựa chọn

nghiên cứu đề tài: “Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lãnh đạo bảo tồn, phát huy giá trị

di sản văn h óa hát Xoan Phú Thọ từ năm 2000 đến năm 2011”, với mong

muốn góp phần tìm hiểu , nghiên cứu mô ̣t số vấn đề về văn hoá của tỉnh Phú Thọ, đă ̣c biê ̣t nghiên cứu đường lối của Đảng Cô ̣ng sản Viê ̣t Nam trong thời kỳ đổi mới được Đảng bô ̣ Phú Tho ̣ quán triê ̣t vâ ̣n du ̣ng trên lĩnh vực văn hóa

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Hát Xoan là một trong những loại hình nghệ thuật truyền thống địa

thuâ ̣t dân gian tổng hợp : Ca, múa, nhạc, sân khấu Trước Cách ma ̣ng Tháng Tám năm 1945, hát Xoan tồn tại nhưng không được giai cấp phong kiến và thực dân Pháp chú tro ̣ng nghiên cứu để bảo tồn và phát triển Sau cách ma ̣ng,

đă ̣c biê ̣t là từ sau năm 1954 trở la ̣i đây , hát Xoan đã thu hút được nhiều nhà nghiên cứu và trở thành đề tài hấp dẫn với nhiều tổ chức , cá nhân trong và ngoài tỉnh nhằm khôi phục, bảo tồn và phát huy những giá trị của dân ca Xoan

Do tầm quan tro ̣ng của vấn đề , trong thời gian qua , có các công trình nghiên cứu của cá nhân và tâ ̣p thể các nhà nghiên cứu âm nhạc, nhà khoa ho ̣c liên quan đến vấn đề này, cụ thể như sau:

Nhạc sỹ Nguyễn Đ ăng Hòe (1958) đã cho in rônêô tài liê ̣u về “ Hát Ghẹo” Nhạc sỹ Tú Ngọc (1958) đã có công trình nghiên cứu “ Hát Xoan, dân

ca Phú Thọ” do Phòng Nghiên cứu âm nha ̣c dân gian, Vụ Nghệ thuật, Bô ̣ Văn

hóa (nay thuô ̣c Bô ̣ Văn hóa Thể thao và Du lịch) in rônêô nhằm giới thiê ̣u mô ̣t số làn điê ̣u Xoan cổ để phu ̣c vu ̣ nhân dân

Tiếp theo các công trình nghiên cứu trên , Vũ Ngọc Phan (1976) trong

cuốn “Tục ngữ, ca dao, dân ca Viê ̣t Nam ” đã coi hát Xoan , hát Ghẹo ở Phú

Thọ là một yếu tố quan trọng trong kho tàng dân ca phong phú của đất nước

Hai nhà nghiên cứu Văn hóa dân gian Nguyễn Khắc Xương và Dương

Huy Thiê ̣u (1979) trong cuốn “Hát Xoan, hát Ghẹo Vĩnh Phú” đã cung cấp cho

bạn đọc một cái nhìn tương đối toàn diê ̣n về hát Xoan , hát Ghẹo vùng đất Tổ qua sự tổng hợp, đánh giá, phân tích, giới thiê ̣u mô ̣t cách khoa ho ̣c, hê ̣ thống

Sở Văn hóa tỉnh Vĩnh Phú (1986) đã xuất bản cuốn “Đi ̣a chí Vĩnh Phú - Văn hóa dân gian đất Tổ”

Tú Ngọc (1997) có cuốn “Hát Xoan dân ca lễ nghi - phong tục”, Nhà

xuất bản Âm nha ̣c - Viê ̣n Âm nha ̣c Các tài liệu nghiên cứu hát Xoan của PGS

Tú Ngọc và phần viết về hát Xoan trong cuốn “ Đi ̣a chí Vĩnh Phú , Văn hóa dân gian đất Tổ ” củ a Sở Văn hóa tỉnh Vĩnh Phú đã nêu những vấn đề về nguồn gốc phát sinh , quá trình phát triển và bản chất của thể loại hát Xoan

Đặc biệt, tác phẩm đã trình bày khá chi tiết quá trình diễn xướng , những giá trị về văn chương (lời ca) và âm nhạc của hát Xoan

Với sự cấp thiết cần phải khôi phu ̣c và bảo tồn hát Xoan, năm 1994, lần đầu tiên Sở Văn hóa Thông tin tỉnh Vĩnh Phú đã tổ chức H ội thảo khoa học dân ca Xoan , Ghẹo nhằm khẳng định giá tri ̣ khoa ho ̣c đích thực của Xoan , Ghẹo với phương hướng bảo tồn và phát triển các loại hình văn hóa này

Sau sự kiê ̣n trên , năm 2008, Hô ̣i Văn nghê ̣ dân gian đã giới thiê ̣u cuốn

sách “ Hát Xoan ở Phú Thọ” do hô ̣i viên Nguyễn Khắc Xương sưu tầm ,

nghiên cứu, biên soa ̣n nhằm thiết thực góp phần bảo tồn , phát huy giá trị văn hóa của di sản hát Xoan cổ hiện còn được lưu tại xã Kim Đức và làng An Thái

xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Tho ̣

Những công trình nghiên cứu trên tuy ở nhiều góc đô ̣ khác nhau , song nói chung đều khái quát được nguồn gốc , đă ̣c điểm và những giá tri ̣ của dân

ca Xoan Đó là nguồn tài liê ̣u quí báu gợi mở , giúp tác giả hiểu t hêm để kế thừa, tìm được hướng giải quyết nhiệm vụ của luận văn đặt ra Tuy nhiên, cho

đến nay chưa có công trình khoa học nào tập trung nghiên cứu về : Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lãnh đạo bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Hát Xoan Phú Thọ từ năm 2000 đến năm 2011

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cƣ ́ u

3.1 Mục đích

Đề tài tâ ̣p trung làm sáng tỏ quan điểm , đườ ng lối , các chủ truơ ng, Nghị quyết của Đảng bô ̣ Phú Tho ̣ và quá trình tổ chức, chỉ đạo thực hiện công tác bảo tồn, phát huy giá trị dân ca Xoan đất Tổ từ năm 2000 đến năm 2011 Từ đó, rút ra các đánh giá , kinh nghiê ̣m trong quá trình bảo tồn di sản văn hóa, góp phần nâng cao hiểu biết về vai trò , tầm quan tro ̣ng của các t ầng lớp nhân dân tỉnh Phú Tho ̣ nói chung và Đảng bô ̣ tỉnh nói riêng trong sự nghiê ̣p bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa phi vật thể của địa phương và trong cả

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Về nô ̣i dung: Đề tài tâ ̣p trung nghiên cứu những đường lối , chủ trương, chính sách của Đảng bộ Phú Thọ với công tác bảo tồn, phát huy giá trị dân ca

Xoan từ năm 2000 đến 2011

Về thời gian: Luâ ̣n văn giới ha ̣n từ năm 2000 đến năm 2011

Về không gian: Trên đi ̣a bàn tỉnh Phú Tho ̣ hiện nay

5 Cơ sở lý luận, phương pha ́ p nghiên cứu và nguồn tư liệu

5.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luâ ̣n chung của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về di sản văn hóa và công tác bảo tồn, phát huy giá trị của di sản văn hóa phi vâ ̣t thể

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được thực hiện trên cơ sở sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp lịch sử, phương pháp logic được sử dụng chủ yếu trong luận văn Ngoài ra, trong luận văn còn sử du ̣ng các phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp, thống kê, khai thác tài liê ̣u, xử lý thông tin…

5.3 Nguồn tư liệu

- Luận văn sử dụng nguồn tư liệu được khai thác từ các cơ quan lưu

trữ, văn kiện, thống kê, bao gồm các Nghị quyết, Chỉ thị, Thông báo của tổ chức Đảng ở Trung ương và địa phương, số liệu thống kê, điều tra;

- Tài liệu được khai thác từ các công trình nghiên cứu liên quan (báo,

tạp chí, đề tài khoa học, chuyên khảo);

- Ngoài ra nguồn tư liệu được khai thác từ các nhân chứng lịch sử, qua

khảo sát điền dã

6 Đo ́ ng góp của luâ ̣n văn

- Góp phần bổ sung thêm những tư liê ̣u mới về hát Xoan và khẳng định giá trị của hát Xoan trong kho tàng văn hóa phi vật thể của dân tộc và nhân loại;

- Góp phần làm rõ thêm vấn đề đang nghiên cứu trên hai phương diê ̣n : Chủ trương, đường lối của Đảng bô ̣ tỉnh về quá trình bảo tồn , phát huy giá trị văn hóa phi vâ ̣t thể - hát Xoan Phú Thọ và thực tiễn của quá trình thực hiện đường lối chủ trương đó Từ đó, rút ra một số nhận xét và kinh nghiệm nhằm nâng cao công tác bảo tồn, phát huy giá trị dân ca Xoan nói riêng và việc bảo

vê ̣ các di sản văn hóa phi vâ ̣t thể nói chung

7 Cấu tru ́ c của luâ ̣n văn

Ngoài phần mở đầu , kết luâ ̣n , phụ lục , luâ ̣n văn được chia thành 3 chương:

Chương 1: Công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa hát Xoan

dưới sự lãnh đa ̣o của Đảng bô ̣ tỉnh Phú Thọ từ năm 2000 đến năm 2005

Chương 2: Đảng bô ̣ tỉnh Phú Tho ̣ lãnh đa ̣o đẩy mạnh bảo tồn, phát huy

giá trị di sản văn hóa hát Xoan từ năm 2006 đến năm 2011

Chương 3: Nhận xét và mô ̣t số kinh nghiê ̣m

Chương 1 CÔNG TÁC BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ

DI SẢN VĂN HÓA HÁT XOAN DƯỚI SỰ CHỈ ĐẠO CỦA ĐẢNG BỘ

TỈNH PHÚ THỌ TỪ NĂM 2000 ĐẾN NĂM 2005 1.1 Phú Thọ - quê hương của dân ca Xoan

1.1.1 Giới thiệu chung về Phú Thọ

a Điều kiện tự nhiên

Phú Thọ là tỉnh thuộc khu vực miền núi, trung du phía bắc, nằm ở vị trí

21o - 22 o vĩ Bắc và 105o kinh Đông Phía Đông Bắc giáp với Vĩnh Phúc, phía Tây giáp với Sơn La, phía Tây Bắc giáp Yên Bái, phía Nam giáp Hòa Bình, phía Bắc giáp Tuyên Quang Với vị trí “ngã ba sông”, Việt Trì là cửa ngõ của thủ đô Hà Nội Phú Thọ nằm ở trung tâm hệ thống giao thông đường bộ, đường sắt, đường sông từ các tỉnh thuộc Tây Bắc, Đông Bắc đi Hà Nội, là cầu nối kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật giữa các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ với các tỉnh miền núi Tây Bắc

Cách đây vài nghìn năm, Phú Thọ thuộc trung tâm của nước Văn Lang

cổ đại thời các vua Hùng dựng nước Trong quá trình thăng trầm của lịch sử, tên gọi và địa giới thay đổi nhiều lần Đến ngày 6/11/1996, Quốc hội khóa IX,

kỳ họp thứ X đã thông qua Nghị quyết về “Việc chia và điều chỉnh địa giới hành chính một số tỉnh”, trong đó có tái lập tỉnh Vĩnh Phúc và Phú Thọ Từ

ngày 1/1/1997, tỉnh Phú Thọ chính thức đi vào hoạt động độc lập Hiện nay, tỉnh Phú Thọ có 3.533,4 km2

diện tích tự nhiên và 1.313.926 nhân khẩu; gồm

13 huyện, thành, thị (thành phố Việt Trì, thị xã Phú Thọ, 11 huyện: Thanh sơn, Tân Sơn, Yên lập, Cẩm Khê, Thanh Thủy, Tam Nông, Hạ Hòa, Thanh

Ba, Đoan Hùng, Lâm Thao, Phù Ninh) và 277 đơn vị hành chính cấp xã

Là tỉnh miền núi phía Bắc nhưng địa hình Phú Thọ vừa có tính chất miền núi, trung du vừa có tính chất đồng bằng Sự đa dạng về địa giới đã tạo

cho vùng đất này một cảnh quan địa mạo đa dạng, là nơi hội tụ nhiều cảnh quan thiên nhiên phong phú, hấp dẫn, nhiều danh lam thắng cảnh có giá trị như: Suối Tiên, rừng nguyên sinh Xuân Sơn, khu nước khoáng Thanh Thủy… Không chỉ vậy, Phú Thọ còn là vùng đất cổ, là nơi nổi tiếng có nhiều di tích lịch sử văn hóa đặc sắc từ thời đại Hùng Vương Ở vùng đất này có nhiều tên làng, tên núi, tên sông đã đi vào lịch sử Ven theo các con sông Thao, sông

Đà, sông Lô, có thể nhận thấy các loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian, các sản phẩm và tác phẩm văn hóa dân gian bảo lưu được rất nhiều giá trị cổ xưa Từng tấc đất đều in bóng dáng cha ông, mỗi bước đi là một bước gặp di tích lịch sử

Không chỉ nhiều di tích lịch sử cổ xưa mang đậm dấu ấn quá trình dựng nước và giữ nước thời đại Hùng Vương, Phú Thọ còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa dân tộc đặc sắc của tổ tiên mang tính giáo dục truyền thống uống nước nhớ nguồn như: Lễ hội Đền Hùng, hội Phết, hội Đào Xá… Nhiều trò diễn, truyền thuyết - huyền thoại về dựng nước, truyện cười giàu tính nhân văn, mang nét đặc sắc của vùng đất Tổ, đặc trưng văn hóa Lạc Hồng

Có thể khẳng định rằng, tất cả yếu tố thiên nhiên, xã hội đã tạo điều kiện thuận lợi cho Phú Thọ nảy sinh và phát triển một nền văn hóa dân gian

vô cùng phong phú bao gồm nhiều thể loại: Ca dao, tục ngữ, âm nhạc, truyện

kể truyền miệng, trò diễn, phong tục tập quán, lễ hội… Thể loại nào cũng đậm

đà tính dân tộc, giàu màu sắc địa phương, vừa bảo lưu nhiều yếu tố nguyên sơ truyền thống vừa tiếp thu sáng tạo tinh hoa văn hóa của các vùng miền cả nước và của nhân loại

Bên cạnh điều kiện tự nhiên thuận lợi, những tiền đề về kinh tế, văn hóa, xã hội cũng góp phần không nhỏ vào sự nghiệp bảo tồn, phát triển nền văn hóa dân gian nơi đây

b Vài nét về kinh tế - văn hóa - xã hội

Sau khi tiến hành chiến tranh giải phóng dân tộc, bảo vệ Tổ quốc thắng lợi, Việt Nam bắt tay vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi

cả nước Trong không khí phấn khởi, hòa vào niềm vui chung của dân tộc, Đảng bộ và nhân dân tỉnh Phú Thọ bắt tay vào công cuộc khôi phục, phát triển kinh tế - xã hội với tinh thần “Tất cả để xây dựng CNXH, tất cả vì Tổ quốc giàu mạnh và hạnh phúc của nhân dân”, bằng chủ trương, biện pháp cụ thể, tích cực phù hợp với tình hình của địa phương Đặc biệt, từ sau khi đường lối đổi mới của Đảng (1986) được quán triệt và triển khai sâu rộng trong đời sống nhân dân, toàn tỉnh đã ra sức phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, bước đầu đạt được những kết quả quan trọng

Về kinh tế: Phú Thọ có nhiều tiềm năng phát triển công nghiệp chế biến nông - lâm sản Khai thác và chế biến khoáng sản, sản xuất vật liệu xây dựng, công nghiệp dệt, may vì nơi đây có nguồn nguyên liệu, lực lượng lao động tại chỗ Phú Thọ đã xây dựng được một số khu công nghiệp, cụm công nghiệp và đầu tư với tốc độ nhanh, có sự phát triển tổng hợp của các ngành kinh tế công nghiệp - nông lâm nghiệp

Về xã hội: Mặc dù trong điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn nhưng tình hình giáo dục, y tế của tỉnh đã đạt được những kết quả nhất định Công tác giáo dục được duy trì về số lượng và chú trọng về chất lượng Điểm nổi bật trong giáo dục của tỉnh là sự kết hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và

xã hội; tình hình xã hội hóa giáo dục ngày càng phát triển

Về văn hóa: Các hoạt động văn hóa của tỉnh cũng được triển khai tích cực Thực hiện nếp sống mới theo tinh thần Chỉ thị 211, Chỉ thị 54 Ban Bí thư

của Trung ương Đảng “Về việc tăng cường vận động thực hiện nếp sống mới, bài trừ hủ tục mê tín dị đoan, xóa bỏ tệ nạn xã hội, quyét sạch văn hóa phản động, đồi trụy” Đến năm 1985, hầu hết các đơn vị xã, phường trong toàn tỉnh

đã xây dựng được quy ước thực hiện nếp sống văn hóa với việc cưới, tang, bài

trừ mê tín dị đoan Trên 70% số gia đình trong toàn tỉnh được cấp giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn “Gia đình văn hóa” Phong trào văn nghệ quần chúng tiếp tục được phát động trong cơ quan, xí nghiệp và địa phương Hệ thống câu lạc

bộ, nhà văn hóa, hoạt động triển lãm được tổ chức, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân Hệ thống đài phát thanh và truyền thanh được mở rộng tới từng địa phương trong toàn tỉnh, các thông tin, tuyên truyền được phát triển mở rộng

Trong những thành tựu văn hóa Đảng bộ và nhân dân tỉnh đạt được thời kỳ đổi mới không thể không kể đến những kết quả đạt được trong công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân gian đất Tổ

Với đặc điểm vị thế là “vùng đất cội nguồn” của dân tộc Việt Nam, Phú Thọ ẩn chứa trong mình nhiều loại hình văn hóa dân gian đặc sắc, phong phú

về chủng loại, đa dạng về nội dung, màu sắc Chính vì vậy, việc bảo tồn, phát huy di sản văn hóa luôn giành được sự quan tâm và chú trọng của Đảng bộ tỉnh nói riêng, của Đảng và Nhà nước ta nói chung, bởi đây là những chứng

cứ lịch sử quan trọng để khẳng định Việt Nam là một trong những cái nôi của loài người

Tuy nhiên, để có thể hiểu rõ hơn về công tác bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa đất Tổ, trước hết cần tìm hiểu khái quát các di sản văn hóa dân gian đất Tổ trong sự nghiệp bảo tồn bản sắc văn hóa của tỉnh nói riêng và của Việt Nam nói chung

c Một số loại hình văn hóa dân gian

Phú Thọ là tỉnh có lịch sử lâu đời, là vùng hợp lưu của 3 con sông, là nơi sinh tụ của người Việt cổ thời các vua Hùng dựng nước Phú Thọ tự hào

là cội nguồn dân tộc Tại đó, những giá trị vật chất, tinh thần của dân tộc ta thời cổ đại, trải qua bao nhiêu thăng trầm của lịch sử những giá trị đó vẫn để lại những dấu ấn đậm nét trong tự nhiên, trong tính cách con người, trong sinh

này Nét đặc sắc ấy được biểu hiện trong các lễ hội dân gian, trong những câu

ca dao, tục ngữ, trong những câu truyện truyền thuyết, cổ tích, trong từng làn điệu dân ca Xoan - Ghẹo mượt mà Đó là những giá trị văn hóa vô cùng quý giá, góp phần tạo cho mảnh đất nên thơ này một nền văn hóa bản địa đặc sắc mang nặng dấu ấn văn hóa dân gian dân tộc Việt thời dựng nước

Trong phạm vi đề tài nghiên cứu, tác giả chỉ tập trung giới thiệu những nét khái quát nhất một số loại hình di sản văn hóa dân gian vùng đất Tổ còn hiện hữu trong đời sống văn hóa của nhân dân Phú Thọ hôm nay

Các di chỉ cổ vật

Phú Thọ là trung tâm Nhà nước Văn Lang của người Việt cổ, nơi đây xưa kia từng là điểm hội tụ, tiếp xúc, giao lưu văn hóa với vùng lục địa phía Bắc, vùng biển phía Đông, vùng Thanh Hóa, Nghệ An, vùng biển Trung Bộ Tính thống nhất của nhà nước Văn Lang được thể hiện trong các di tích khảo

cổ Có thể khẳng định ở Phú Thọ có số lượng di chỉ, cổ vật dày đặc Với sự phát triển của khoa học lịch sử, đặc biệt ngành khảo cổ học, chúng ta từng bước làm sáng tỏ sự ra đời và phát triển của người Việt cổ Những chứng tích thám sát ở Thu Cúc (Thanh Sơn), Sơn Vi (Lâm Thao)… đã từng bước cho xuất lộ những tầng văn hóa thời kỳ đồ đá, tương ứng với thời kỳ con người nguyên thủy sinh sống trên những vùng đất này Sau Văn hóa Sơn Vi, ngành khảo cổ đã từng bước phát hiện Văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun với những di tích nổi bật như: Làng Cả, Gò De… Đặc biệt, qua những đợt khai quật, các cổ vật được tìm thấy rất phong phú như: Các đồ trang sức bằng gốm, đá, xương, sừng, nhất là những chế tác bằng đồng đã phản ánh bức tranh đời sống con người có sự biến chuyển từ đồ đá, gốm sang đồ đồng và đồ sắt Việc phát hiện ra các di chỉ cổ vật đã giúp các nhà nghiên cứu lịch sử Việt Nam giải đáp được một cách chính xác niên đại lịch sử Việt Nam từ thời Hùng Vương cách ngày nay khoảng trên 2000 năm Điều này không chỉ có ý nghĩa với Việt Nam mà những hiện vật trên còn là tài sản ghi nhận bước tiến

hóa chung của con người khu vực ở Đông Nam Á, khẳng định một điều có ý nghĩa quan trọng: Việt Nam là một trong những quê hương của người nguyên thủy và Phú Thọ là nơi xây dựng nên nhà nước đầu tiên của dân tộc Việt

Nam

Ngoài ra, các nhà khảo cổ học còn tìm thấy trống đồng thời các Vua Hùng và những hiện vật về đồ đá, đồ gốm, đồ đồng được chế tác tinh xảo Bên cạnh đó, người dân Phú Thọ còn tự hào bởi những công trình kiến trúc nổi tiếng đạt đến trình độ cao về cả nghệ thuật tạo dáng, về tính thực dụng, về tính tư duy biểu tượng bằng hình vẽ, đường nét trang trí có sự cách điệu rất cao như: Đình Hữu Bổ thế kỷ XVII, đình Lâu Thượng, đình Đào Xá có bức chạm rồng, chùa Xuân Lũng có bệ đá hoa sen khắc nổi từ thời Trần… Hơn nữa, Phú Thọ còn nhiểu vật phẩm mỹ nghệ đồ trang sức tinh xảo, thể hiện nét tài hoa của người nghệ sỹ

Văn học dân gian

Văn học dân gian Phú Thọ chủ yếu được tồn tại dưới dạng truyền miệng, được phản ánh qua các truyện kể, tục ngữ, ca dao

Trong kho tàng truyện kể dân gian Phú Thọ, có nhiều thần thoại và truyền thuyết Điểm nổi bật của thần thoại, truyền thuyết nơi đây là sự gần gũi với những khía cạnh lịch sử, luôn gắn với đời sống xã hội của con người trần thế Đặc biệt, Phú Thọ là nơi lưu truyền những thần thoại và truyền thuyết về thời đại Hùng Vương như: Chuyện Hồng Bàng, chuyện Bánh chưng bánh dày, chuyện Sơn Tinh - Thủy Tinh… đã góp phần quan trọng vào việc lý giải

về thời đại Hùng Vương Thần thoại và truyền thuyết trên địa bàn Phú Thọ phản ánh buổi bình minh của dân tộc với những nét phong phú và sinh động Qua các câu truyện kể, có thể hình dung khá rõ nét một xã hội có tổ chức, một nền nông nghiệp trồng lúa nước ban đầu, mở ra một thời kỳ mới: Nền văn minh nông nghiệp

Bên cạnh những câu truyện truyền thuyết, truyện kể dân gian ở Phú Thọ rất phong phú, đa dạng, có truyện kể về thần sông, thần đầm, thần ghềnh… biểu tượng của các thần nước có khi là rắn, là rồng, là thuồng luồng… Cho dù các thần thánh trong những câu truyện đó là gì đi chăng nữa, thì nội dung của các câu truyện đều không đề cập tới cái siêu hình, cái hư vô, huyền bí mà các nhân vật, thần linh đều tham gia vào các công việc của đất nước như đánh giặc bảo vệ đất nước, đối phó với thiên nhiên

Ngoài ra, Phú Thọ còn là nơi hội tụ của nhiều loại hình tự sự dân gian với sự đa dạng về nội dung và đậm chất địa phương, thể hiện được sắc thái, đặc điểm cảnh quan, sinh hoạt của vùng trung du Bắc Bộ như: Truyện cổ tích, truyện làng, truyện kể thế sự, truyện cười… Các câu truyện này đều toát lên được ước mơ, ý nghĩa tình cảm của tổ tiên ta ngày trước, phản ánh được những truyền thống dân tộc “Có giá trị lịch sử ở bên trong các vẻ hoang đường”

Tục ngữ, ca dao Phú Thọ

Tục ngữ, ca dao Phú Thọ cũng mang sắc thái địa phương rõ rệt Đa số tục ngữ thơ ca Phú Thọ thường nói về con người, về đặc điểm địa lý, đề cập đến cảnh sắc thiên nhiên, vẻ đẹp độc đáo của phong cảnh đất tổ Hùng Vương Điểm nổi bật trong ca dao, tục ngữ Phú Thọ là sự phản ánh tâm hồn, tính cách người dân nơi đây thật hồn hậu, đằm thắm và lạc quan yêu đời

Những làn điệu dân ca Phú Thọ

Bên cạnh dòng chảy của ca dao nói trên, Phú Thọ còn nổi tiếng với sự mượt mà, ngọt ngào của các làn điệu dân ca, sản phẩm tinh thần phong phú của con người đất Tổ

Trong vốn dân ca Phú Thọ thì hát Xoan, hát Ghẹo là hai làn điệu dân ca mang nét độc đáo và tiêu biểu nhất cho âm nhạc dân gian vùng đất Tổ Hát Xoan là hình thức ca hát có tính chất tôn giáo và phong tục, thường gắn với hội mùa, thờ thành hoàng Hát Ghẹo là hình thức hát đối đáp giao duyên của nam,

nữ, là lối hát phổ biến ở nhiều nơi, miền xuôi cũng như miền ngược, thường được tổ chức vào các hội mùa Xuân, mùa Thu, hội được mùa… Xoan và Ghẹo

có nhiều làn điệu khác nhau, mỗi làn điệu lại mang một phong cách riêng tùy theo nội dung tình cảm của từng bài ca Đó là những khúc ca trữ tình mang tình cảm quê hương, ca ngợi những người có công với Tổ quốc, thể hiện tình cảm trong sáng, tha thiết của đôi lứa yêu nhau Đây là nét đẹp văn hóa lưu lại cho con người đời sau những phong tục tập quán, lễ nghi của tổ tiên

Bên cạnh hình thức dân ca tiêu biểu trên, nơi đây còn phổ biến nhiều loại dân ca quen thuộc khác như: hát Ví, hát Ống, hát Trống quân, hát Xẩm và các loại hình ca hát của các dân tộc ít người khác như hát Vang, hát thờ các thầy cúng, thầy mo…

Lễ hội dân gian

Lễ hội truyền thống vùng đất Tổ là nét đẹp trong sinh hoạt văn hóa cổ truyền của cư dân Phú Thọ nói riêng, của dân tộc Việt Nam nói chung Đó là

di sản vô cùng quý báu của cha ông để lại cho chúng ta hiện nay Trải qua hàng ngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước, lễ hội truyền thống cũng giữ một vai trò to lớn trong kho tàng văn hóa cổ truyền mang đậm bản sắc văn hóa dân gian, tạo nên sức mạnh tinh thần cho cộng đồng dân tộc để trường tồn

và phát triển Lễ hội truyền thống Phú Thọ là hội làng, song nhiều lễ hội lại có ảnh hưởng lan tỏa rộng lớn như lễ hội Đền Hùng đã mang tính chất là quốc lễ

Nét độc đáo sâu sắc nhất, phản ánh tính chất nổi bật của các lễ hội truyền thống vùng đất Tổ là hầu hết các lễ hội đều gắn bó với sự tích thời kỳ Hùng Vương dựng nước và giữ nước, của các anh hùng dân tộc đã lãnh đạo nhân dân đứng lên chống giặc ngoại xâm như: Khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Đinh Bộ Lĩnh, Lý Thường Kiệt… Nội dung phản ánh khá rõ nét thông qua các trò diễn, hội thi đấu vật, hội thi nấu bánh chưng hay lễ rước Lúa thần…

Một nét đặc trưng tiêu biểu khác của lễ hội truyền thống vùng đất này

lưu truyền từ thời Hùng Vương dựng nước thông qua hoạt động trò diễn thể hiện những nghi lễ, các tín ngưỡng cổ truyền được phản ánh trong nội dung các lễ hội mang đậm yếu tố dân gian, bản sắc của vùng đất cội nguồn Đó là các tục lệ cướp cầu, đánh phết ở Sơn Vi, Hiền Quan, trò diễn cướp kén ở lễ hội làng Hương Nha, kéo lửa thổi cơm thi ở làng Đào Xá…

Có thể nói, các lễ hội truyền thống vùng đất Tổ là một hình thức ghi chép, phản ánh trung thực lịch sử dựng nước, giữ nước của dân tộc Việt Nam và quê hương Phú Thọ nói riêng Vai trò và ảnh hưởng của lễ hội trong đời sống văn hóa cộng đồng cư dân trên địa bàn Phú Thọ là rất to lớn và có những tác dụng tích cực trong việc giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc

Tóm lại, văn hóa dân gian có những điểm riêng, một vị trí nhất định, một vai trò quan trọng trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam Chúng ta

có trách nhiệm trong công cuộc sưu tầm, gìn giữ và phát huy vốn quý dân tộc

mà ông cha tích lũy qua bao đời truyền lại Đó cũng là để đáp ứng những yêu cầu xây dựng và phát triển một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc như Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 5 khóa VIII đã chỉ rõ

1.1.2 Vài nét khái quát về hát Xoan và khái niệm về di sản văn hóa, bảo tồn, phát huy di sản văn hóa

a Khái quát về hát Xoan

Hát Xoan là một di sản văn hóa phi vật thể quý giá của vùng đất Tổ Vua Hùng Hát Xoan là lối hát cửa đình, được hát vào mùa Xuân hàng năm

Để tìm hiểu kỹ về loại hình dân ca đặc sắc này trước tiên chúng ta phải tìm hiểu lịch sử hình thành dân ca Xoan vùng đất Tổ

Hát Xoan lúc đầu có tên gọi là hát Xuân, do Xuân là tên húy nên gọi

chệch thành Xoan Đây là lối hát có từ rất lâu đời Theo truyền thuyết “Sự tích Hát Xoan” kể lại rằng: Vợ Vua Hùng mang thai tới ngày sinh nở đau bụng

mãi không đẻ được Người hầu gái tâu rằng, có nàng Quế Hoa xinh đẹp, múa

giỏi, hát hay, nên đón về hát múa có thể làm đỡ đau và sinh nở được Vợ vua nghe lời và cho mời nàng Quế Hoa tới Vâng lời, nàng Quế Hoa đến chầu vợ Vua Hùng Bấy giờ vợ vua đang lên cơn đau dữ dội mới bảo nàng Quế Hoa đứng trước giường múa hát Quế Hoa hát hay, tay uốn, chân đưa, người mềm như tơ, dẻo như bún, ai cũng phải mê Vợ Vua Hùng nghe hát xem múa, không thấy đau nữa, sinh được 3 người con trai khôi ngô, đẹp đẽ Khi ấy đang

là mùa Xuân, Vua Hùng hết lòng khen ngợi Quế Hoa, mới bảo các mỵ nương học lấy các điệu hát múa đó và gọi là Hát Xuân

Các cụ phường Xoan Phù Đức lại kể rằng: Ngày xưa có 3 anh em Vua Hùng từ phía Bắc đến vùng đất này tìm nơi lập nghiệp Ba vị đi qua thôn Phù Đức vào buổi trưa và nghỉ lại ở khu rừng cùng thôn Từ trong khu rừng, các vị nhìn ra bãi cỏ trước mặt thấy lũ trẻ vừa chơi vừa hát, chỗ thì đánh vật kéo co… Thấy vậy, Đức Thánh Cả liền bảo tùy tùng đem một số điệu hát dạy cho lũ trẻ Bởi vậy, để kỷ niệm sự kiện này, hàng năm cứ đến ngày 30 tháng Một âm lịch, dân làng có tục cúng bánh nẳng vào buổi trưa và cúng thịt bò vào buổi chiều ở miếu (sau này gọi là miếu Lãi Lèn) Đây là hai món ăn dân làng đã mời ba vị Vua thời ấy Tới ngày mùng hai, mùng ba tháng Giêng, ngày làng mở hội cầu, dân làng diễn lại những cảnh hát xướng, kéo co, đánh vật ở Bãi Cầu, nơi xưa kia là những điểm hát xướng, vui chơi của lũ trẻ Cứ đến chập tối ngày hội cầu, theo tục lệ hàng năm, phường Xoan lên hát ở miếu Lãi Lèn Hát Xoan được sinh ra từ đó và phường Xoan Phù Đức là phường Xoan gốc

Những truyền thuyết về nguồn gốc, sự hình thành hát Xoan ở Phú Thọ

có khác nhau nhưng có một điểm đồng nhất, một yếu tố cơ bản, cốt lõi của hát Xoan đó là: Lối hát tế thần dùng trong nghi thức của hội làng vào mùa Xuân, nhằm cầu mong cho dân làng an khang thịnh vượng, thóc lúa dư thừa, thịnh người, thịnh của, đồng thời là lối hát để nam nữ giao duyên

Hát Xoan chỉ được hát ở những địa điểm nhất định Theo sự thống kê

lễ hội hát Xoan là: Tử Đà Phù Ninh, Y Kỳ, Tiên Du (Phù Ninh), Tây Cốc (Đoan Hùng), Cao Mại, Hữu Hổ, Thanh Mai (Lâm Thao), Hương Nộn (Tam Nông), Cổ Tích, Cẩm Đội, Nông Trang, Dữu Lâu (Thành phố Việt Trì)… và

4 phường Xoan: làng Phù Đức, làng Kim Đới, làng Thét và An Thái đều thuộc thành phố Việt Trì khu vực kinh đô của Nhà nước Văn Lang xưa

Hát Xoan được tổ chức thành phường gọi là phường Xoan, mỗi phường

có từ 12 đến 18 người, có một người đứng tuổi đã là kép hát nhiều năm, nắm vững lề lối và thuộc nhiều làn điệu, biết chữ Nôm, biết tổ chức huấn luyện, gọi là ông Trùm cùng với các đào (nữ) kép (nam) tuổi từ 18 - 20 có thanh, có sắc Hàng năm, phường luyện tập vào tháng Chạp để tháng Giêng đi hát, những người đi hát không phải là vì kế sinh nhai mà nghề chính của họ vẫn là

là ruộng, làm nương, họ chỉ đi hát vào lúc nông nhàn

Địa điểm Hát Xoan

Nơi diễn ra cuộc hát Xoan là khoang giữa cửa đình, trước bàn thờ, xung quanh có các quan viên (chức sắc), các bô lão ngồi dự cùng các trai làng tham gia trong cuộc hát cùng các đào, kép phường Xoan và dân làng tới xem Mỗi cuộc hát Xoan thường bắt đầu vào buổi sáng hoặc buổi tối do nơi sở tại ấn định thời gian

Thời gian tổ chức hát Xoan

Hát Xoan là một di sản văn hóa phi vật thể quý giá của vùng đất tổ Vua Hùng Các làn điệu Xoan cổ đều bắt nguồn từ những làng cổ nằm ở địa bàn trung tâm Văn Lang thời các vua Hùng dựng nước Hát Xoan là tiếng hát cửa đình thể hiện những lễ tục diễn xướng tế thần linh và được tổ chức vào mùa Xuân, tháng Giêng và tháng Hai âm lịch theo tục giữ cửa đình, hát vào các ngày nhất định không thay đổi Lịch hát và các địa phương Xoan hát giữ cửa đình là tục lệ chung cho các họ Xoan

Xã An Thái (Phù Ninh), nay thuộc về xã Phượng Lâu - Việt Trì, sáng mùng một Tết hát ở miếu Cấm, tối ở đình Cả

Xã Kim Đức (Phù Ninh), nay thuộc thành phố Việt Trì sáng mùng một Tết hát ở đình Cả và miếu Lãi Lèn, chiều sẽ sang An Thái một nửa phường và hát ở xóm Hội của xã, chiều mùng hai hát ở miếu Kim Đới, chiều mùng ba hát ở miếu Lãi Lèn, chiều mùng 4 hát ở miếu Thét, tất cả đều hát qua đêm tới sáng hôm sau thì nghỉ

Ngày mùng 5 tháng Giêng, các họ Xoan hát ở An Đạo, Tiên Du, Tử

Đà, Phù Ninh và xã Thụy Vân thuộc thành phố Việt Trì

Các ngày mùng 6, mùng 7 tháng Giêng, Xoan hát ở các xã: Dữu Lâu - Việt Trì, Nông Trang - Việt Trì, Cao Mại - Lâm Thao

Xã Tây Cốc - Đoan Hùng hát vào ngày mùng 9 đến ngày 11 tháng Giêng âm lịch

Xã Nha Môn - Phù Ninh hát Xoan vào ngày mùng 10 và ngày 13 tháng Giêng âm lịch

Xã Hữu Hổ - Lâm Thao hát Xoan vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch

Lề lối hát Xoan

Mỗi cuộc hát Xoan dựa, vào nội dung và cách trình bày, có thể chia

làm hai phần: Hát Lễ (hát thờ) và Hát Hội (hát trữ tình giao duyên, vui chơi

trong hội)

Phần hát Lễ là do phường Xoan hát, không có sự tham gia của trai gái

sở tại, khi hát mặt hướng lên bàn thờ, đây là phần hát đơn giản về âm nhạc, tiết tấu và giai điệu mang tính chất trang nghiêm, cầu nguyện Phần hát Hội là phần trình diễn hết sức phong phú ở các lĩnh vực nội dung, lời ca, âm nhạc, múa và diễn xướng Không chỉ có các đào, kép phường Xoan biểu diễn mà một số tiết mục còn có sự tham gia biểu diễn của các trai gái làng sở tại Khi hát trai, gái có thể quay mặt vào nhau, hoặc cùng vui, múa, diễn với khán giả xung quanh

Phong tục, tập quán của các làng Xoan

Các làng Xoan hoạt động dựa trên những phong tục, tập quán được lưu truyền từ đời này sang đời khác, tạo thành một nét đẹp riêng biệt của văn hóa truyền thống vùng đất Tổ

Phong tục, tập quán riêng biệt của các làng Xoan là lệ giữ cửa đình và tục kết nghĩa Ở Phú Thọ có 21 làng có tục hát Xoan, nhưng chỉ có 4 làng có người đi hát: Kim Đới (Kẻ Đới), Phù Đức, Thét (3 làng này đều thuộc xã Kim Đức) và làng An Thái (xã Phượng Lâu) Bởi vậy, vào mùa lễ hội, 4 phường Xoan của 4 làng sau khi khai Xuân bằng múa hát ở đình làng mình từ ngày mùng một đến ngày mùng bốn Tết âm lịch, từ ngày mùng 5 Tết âm lịch các phường Xoan phải chia nhau đến hát ở các cửa đình ở làng bạn Cuộc lưu diễn mùa Xuân của các làng Xoan kéo dài 3 tháng Lưu giữ cửa đình quy ước mỗi phường Xoan có một cửa đình chính để hàng năm đến hát thờ Phường Kim Đới giữ các cửa đình như: Hữu Hổ, Thanh Mai, Nha Môn… Phường Phù Đức giữ các cửa đình như: Phù Ninh, Đức Bác, Y Kỳ, Tây Cốc; Phường An Thái giữ các cửa đình như: Hương Nộn, Dữu Lâu, Cao Mại; Phường Xoan làng Thét giữ các cửa đình Tử Du, Nông Trang, Xậu… Mặc dù có quy ước trong lệ giữ cửa đình nhưng cũng không quá khắt khe, các phường Xoan vẫn

có thể đến hát chung với nhau ở một số cửa đình

Phường Xoan và các làng mời Xoan đến hát gắn bó với nhau bằng tục kết nghĩa (nước nghĩa) anh em Phường Xoan là em, làng sở tại là anh, tình anh em này rất được trân trọng Tục kết nghĩa cũng quy định đào, kép của phường Xoan không được kết hôn với trai, gái của làng mình kết nghĩa Quy định này đã phản ánh tình cảm trong sáng, lành mạnh trong mối quan hệ của đào, kép phường Xoan với trai, gái làng kết nghĩa

b Một vài khái niệm về Di sản, bảo tồn

Khái niệm về “Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa”, văn hóa dân gian xuất hiện khá nhiều và quen thuộc trong những năm gần đây Trên thực tế có

nhiều quan điểm khác nhau của các nhà nghiên cứu lịch sử, nhà khoa học về những khái niệm này Thậm chí Tổ chức Văn hóa, khoa học và giáo dục của Liên hợp quốc cũng đã đưa ra một loạt các khái niệm cơ bản về di sản văn hóa với những vẫn đề xoay quanh như: quy định, tiêu chuẩn để xác định một

di vật có phải là di sản văn hóa hay không… Tuy nhiên, xét trong phạm vi nghiên cứu hẹp của đề tài, tác giả xin đưa ra những khái niệm được trích dẫn

từ Luật Di sản Văn hóa Việt Nam năm 2010

Tại chương I Luật Di sản Văn hóa (2001) khẳng định: “Di sản Văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị về lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” (Điều 1)

“Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về

y dược học cổ truyền, về văn hóa ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc

và những tri thức dân gian khác” (Mục 1, điều 4)

Di sản văn hóa vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử văn hóa, khoa học, bao gồm các di tích lịch sử - văn hóa, danh lam - thắng cảnh và Di vật” (Mục 2, điều 4)

Kỳ họp thứ 5 Quốc hội khóa XII, Luật di sản văn hóa Việt Nam thông qua ngày18/6/2009 có sửa đổi, bổ sung một số điều, trong đó quan niệm về di sản văn hóa phi vật thể được diễn giải ngắn gọn hơn: “Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo, lưu truyền từ thế hệ này sang thế

hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác” (Mục 1, điều 4)

Khái niệm “bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa” Khái niệm “bảo vệ” được sử dụng nhằm mục đích đề cao tính pháp lý của hoạt động tổ chức, giữ gìn, đặc biệt là việc xây dựng, ban hành và kiểm tra việc thực hiện các văn bản có tính pháp quy để xác định đối tượng và khu vực bảo vệ của các di sản Mặt khác, khái niệm này cũng bao hàm các hoạt động tu sửa, tôn tạo, bảo quản, gia cố… nhằm duy trì tính nguyên gốc và sự toàn vẹn của các di sản văn hóa

“Phát huy” trước hết là sử dụng giá trị tinh thần của di sản văn hóa trong công tác tuyên truyền, giáo dục tư tưởng tình cảm; đồng thời khái niệm phát huy cũng bao hàm cả các hoạt động khai thác Tuy nhiên, nếu sử dụng từ khai thác thay cho “phát huy” di sản văn hóa thì sẽ bị hiểu là quá thiên về hiệu quả kinh tế trong sử dụng

1.2 Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lãnh đạo công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa hát Xoan từ năm 2000 đến năm 2005

1.2.1 Thực trạng của hát Xoan trước năm 2000

Hát Xoan là lối hát cửa đình, là diễn xướng của tế lễ thành hoàng, không thể tách rời khỏi ngôi làng, bàn thờ thành hoàng và hội đám Văn hóa của hát Xoan bao gồm những lời chúc nguyện của dân gian có sự tham gia của các nho sĩ bình dân và những ca khúc trữ tình phi khấn nguyện, là sáng tác của tầng lớp quý tộc Nho sĩ triều đình Đó là sự hội nhập của ca hát cung đình với diễn xướng dân gian tạo thành làn điệu dân ca Xoan, thực thể nghệ thuật trở thành di sản văn hóa độc đáo của tỉnh Phú Thọ Xoan có nguồn gốc

xa xưa hơn, được nhận biết bởi các nghi lễ phồn thực, từ nghi lễ cầu mùa dân gian, từ nghi lễ phồn thực nguyên thủy đã chuyển thành diễn xướng thờ lễ thần linh và chủ yếu là thần thành hoàng vào thời Đại Việt cho đến thời Lê Trịnh, đã đi qua một chặng đường phát triển và đã định hình thành diễn

xướng Hát Xoan, dân ca nghi lễ phong tục, hát cửa đình Lối hát này được tổ chức tại các xã hát Xoan cho đến trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945

Sau Cách mạng Tháng Tám, nhiều đình, miếu bị phá hoặc bị bỏ hoang

và cũng không còn những đám rước tưng bừng với cuộc tế lễ trang nghiêm và hội làng cũng bị lãng quên Do đó, các loại hình dân ca lễ nghi phong tục cũng

“tạm nghỉ”, vắng bóng cùng với các lễ hội xưa Kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược bùng nổ, cả nước đi vào cuộc chiến đấu quyết liệt để giành độc lập, tự do Lúc này, Xoan vẫn chưa có điều kiện phục hồi và vẫn “chờ thời cơ” sống dậy và khẳng định những giá trị văn hóa quý báu của mình

Đến năm 1954, chào mừng chiến thắng Điện Biên Phủ và ngày Quốc khánh 2-9, các văn nghệ sĩ phấn khởi xây dựng các tiết mục văn nghệ tham gia Đại hội văn công toàn quốc lần thứ 1 Chính trong dịp này, một số cán bộ ngành văn hóa tỉnh Phú Thọ đã phát hiện được đầu mối của hát Xoan tại một

xã “Xoan ngọn” hẻo lánh, đó là xã Tây Cốc huyện Đoan Hùng Từ đây đã tạo

cơ sở tìm thấy đất gốc, quê hương của hát Xoan là các làng: Phù Đức, An Thái Sau đó, Vụ Nghệ thuật và Đoàn văn công Trung ương cũng đã tìm đến với Xoan Tại hội diễn của Phú Thọ ngày 2-9-1954, tiếng hát Xoan truyền thống và một số bài có lời mới đã cất lên trong sự đón chào nồng nhiệt của công chúng Sau đó, các cụ nghệ nhân và Đoàn văn công tỉnh Phú Thọ được mời biểu diễn tại khu Việt Bắc và Đại hội văn công toàn quốc Đến đâu, các làn điệu Xoan mượt mà cũng nhận được sự hưởng ứng nồng nhiệt của mọi người, làm cho những làn điệu dân ca đó có nguồn sinh lực mới để sống lại tính chất nhẹ nhàng, mềm mại, đậm đà bản sắc dân tộc đang tiềm ẩn trong làn điệu Xoan

Những thành công bước đầu trong việc khôi phục vốn văn hóa truyền thống văn hóa Xoan Phú Thọ đã cổ vũ giới văn nghệ sĩ để họ hăng hái đi sâu bảo tồn và khai thác Xoan, tạo cho Xoan một sức sống mới Từ năm 1967,

phát huy vốn Xoan địa phương càng được đẩy mạnh và đi vào chiều sâu Hội phối hợp với Sở Văn hóa thông tin tổ chức những buổi nói chuyện, biểu diễn các tiết mục Xoan trong các hội nghị, các ngày kỷ niệm, các buổi liên hoan… Các lớp huấn luyện văn nghệ của tỉnh cũng dành một phần chương trình để giới thiệu về Xoan Nhiều cuộc hội thảo về dân ca Xoan cũng được tổ chức, các tiết mục Xoan vẫn được biểu diễn ở các sân khấu, Đài Truyền hình Việt Nam và Đài phát thanh, truyền hình Phú Thọ Đặc biệt là các dịp lễ hội Đền Hùng thì không thể thiếu vắng những làn điệu mượt mà của dân ca Xoan

Sau khi đất nước được giải phóng, toàn Đảng, toàn quân, toàn dân hăng hái bắt tay vào công cuộc xây dựng, phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội trên phạm vi cả nước Công cuộc đổi mới đất nước bắt đầu từ năm 1986 ngày càng phát triển rộng lớn và đi vào chiều sâu, làm cho bộ mặt xã hội chuyển biến nhanh chóng Sự thay đổi về cơ cấu kinh tế, kết cấu xã hội đã làm chuyển biến sâu sắc toàn bộ đất nước, tất cả diễn ra vô cùng phong phú, đa chiều và phức tạp giữa cái cũ và cái mới, cái tiến bộ với cái lạc hậu, giữa cái tốt với cái xấu

Sự giao lưu hợp tác về mọi mặt, trong đó có văn hóa, đang phát triển mạnh, giao lưu văn hóa trở thành tâm điểm được nhiều người quan tâm Một vấn đề lớn và phức tạp trong sự giao lưu đó là mối quan hệ giữa văn hóa truyền thống với tiếp biến văn hóa bên ngoài, giữa cái cổ truyền với cái hiện đại

Nhìn lại những năm đầu thời kỳ đổi mới, lợi dụng đường lối đối ngoại

mở cửa, đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ đối ngoại của Nhà nước ta, sản phẩm văn hóa, trong đó có các băng đĩa nhạc hải ngoại tràn vào, có lúc không thể kiểm soát nổi, có những lúc làm lu mờ âm nhạc trong nước Không những thế, âm nhạc truyền thống, âm nhạc cách mạng đã có vai trò quan trọng trong việc bồi dưỡng tinh thần nhưng thế hệ trẻ lại cho là lạc hậu, không còn giá trị nữa Từ đó, nước ta bắt đầu hình thành các dòng âm nhạc mới với nhiều tên gọi khác nhau như nhạc trẻ, nhạc Pop, Rock, Hiphop… Đây là những dòng nhạc được giới trẻ Việt Nam đón nhận một cách nồng nhiệt Mặt khác, với

sức cuốn hút của nền kinh tế thị trường đã làm cho con người hối hả tiếp thu với những cái mới, cái hiện đại để theo kịp thời đại hoặc không để mình trở thành người lạc hậu Vì thế mà con người cũng thấy nhạt nhẽo với những loại nhạc truyền thống, với những dòng âm nhạc dân gian như: Xoan - Ghẹo trở thành “hiện tượng lạ” và xa vời với thế hệ trẻ Ở các làng Xoan gốc, các nghệ nhân, những người yêu thích và có khả năng hát Xoan đã tập hợp sinh hoạt trong câu lạc bộ hát Xoan Thành viên trong câu lạc bộ hầu hết là các bà, các chị, tham gia câu lạc bộ còn có một vài cụ ông tuổi đều từ 60 đến 70 trở lên Thanh niên nam, nữ không thấy tham gia ca hát Điều tra, thống kê của tiến sĩ Phạm Trọng Toàn về tình trạng hát Xoan đã đưa đến vài kết luận như sau:

“Mặc dù hiện nay phường Xoan không còn duy trì nữa nhưng dân làng vẫn duy trì được tục thờ cúng khu mở hội hát Xoan Những người tham gia hát Xoan đều là thành viên của câu lạc bộ hát Xoan; Trình tự các chặng trong cuộc hát Xoan về cơ bản được thực hiện theo phong tục, tập quán xưa Nhưng, một trong những vấn đề chúng tôi băn khoăn là thành phần tham gia diễn xướng các cuộc hát Xoan ở làng Xoan gốc hiện nay không có kép trẻ 14

- 15 tuổi hát múa Giáo Trống, Giáo Pháo, không có kép trẻ hát múa đối đáp, giao duyên Phần diễn xướng của kép đều do các bà, các chị đội khăn xếp, mặc áo the thâm (giả làm kép) trình diễn” [39, tr.172-173] Như vậy cũng là nhận thấy tình trạng thực tế của hát Xoan hiện nay đang mất dần chỗ đứng trong lòng công chúng, không được trình diễn rộng rãi trong phạm vi cả nước nói chung cũng như trong làng nghệ thuật ở Phú Thọ nói riêng và tương lai sinh hoạt văn hóa hát Xoan sẽ ra sao, khi những thế hệ trẻ đang ngày càng thờ

ơ và bàng quang với nó?

Bởi vậy, từ thực trạng văn hóa hát Xoan đang ngày càng suy giảm, vấn

đề đặt ra hiện nay là phải có những chủ trương, biện pháp cụ thể để bảo tồn giá trị của văn hóa hát Xoan Muốn bảo tồn được nét đẹp truyền thống của dân ca Xoan, cần phải có sự nỗ lực của toàn Đảng và nhân dân tỉnh Phú Thọ

Để biết hát Xoan được bảo tồn như thế nào, cần tìm hiểu quá trình bảo tồn, gìn giữ dân ca Xoan từ năm 2000 đến năm 2005 của Đảng và nhân dân tỉnh Phú Thọ

1.2.2 Chủ trương bảo tồn, phát huy di sản văn hóa hát Xoan của Đảng, Nhà nước và Đảng bộ tỉnh từ năm 2000 đến năm 2005

a Chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam

Trong quá trình xây dựng, phát triển nền văn hóa của đất nước, việc bảo tồn, phát triển di sản văn hóa dân gian là một trong những mối quan tâm hàng đầu của Đảng và Nhà nước Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước

ta dành nhiều sự quan tâm đến việc giữ gìn bản sắc dân tộc Tuy nhiên, do khủng hoảng kinh tế vẫn tiếp diễn, đời sống nhân dân chưa đảm bảo, vì vậy công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa, đặc biệt là văn hóa dân gian truyền thống, vẫn còn những thiếu sót và hạn chế hơn nhiều so với ý nghĩa giá trị tinh thần mà nó mang lại cho chúng ta

Để khắc phục những hạn chế trên, từ Đại hội VI đến Đại hội X, Đảng

đã nhìn nhận, đánh giá khách quan hơn tầm quan trọng đặc biệt của giá trị văn hóa truyền thống trong công cuộc xây dựng và phát triển văn hóa Việt Nam Báo cáo Chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Đại hội lần thứ VI

đã đề ra nhiệm vụ: Giữ gìn và tôn tạo những di tích lịch sử; hoàn thành việc sưu tầm vốn văn hóa và nghệ thuật các dân tộc

Đại hội VII (1991) đã thông qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH Cương lĩnh chỉ rõ: Xã hội chúng ta xây dựng có

đặc trưng là có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Đại hội nhấn mạnh: “Tiếp tục xây dựng và phát triển sự nghiệp văn hóa Việt Nam, bảo tồn

và phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại” [8, tr 289] Tiếp sau Đại hội VII, Báo cáo Chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Đại hội lần thứ VIII (1996) đã xác định phương hướng phát triển trên lĩnh vực văn hóa: “Xây dựng nền văn hóa tiên

tiến, đậm đà bản sắc dân tộc… Kế thừa và phát huy những giá trị tinh thần, đạo đức và thẩm mỹ, các di sản văn hóa, nghệ thuật của dân tộc Bảo tồn và tôn tạo các di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh của đất nước, trong điều kiện kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc tế, phải đặc biệt quan tâm gìn giữ và nâng cao bản sắc văn hóa dân tộc, kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức, tập quán và lòng tự hào dân tộc… Khai thác và phát triển mọi sắc thái và giá trị văn hóa, nghệ thuật của các dân tộc trên đất nước

Mốc đánh dấu sự đổi mới toàn diện trong tư duy về công tác bảo tồn và phát triển DSVH dân tộc của Đảng thể hiện ở Nghị quyết TW 5 khóa VIII (7/1998) về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc” Nghị quyết đã chỉ rõ: “DSVH là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị mới và giao lưu văn hóa Hết sức coi trọng bảo tồn, kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống (bác học và dân gian), văn hóa cách mạng, bao gồm cả văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể” [4, mục 4, khoản 2, phần II]

Đây là những định hướng lớn trong hoạt động bảo tồn, bảo tàng trên quy mô cả nước

Trên cơ sở kế thừa và phát triển quan điểm, mục tiêu về bảo tồn và phát triển DSVH của Đảng ta được thông qua tại các Đại hội trước, đặc biệt là trong Nghị quyết TW 5 khóa VIII, Báo cáo chính trị của BCH TW Đảng khóa

IX tiếp tục khẳng định: “Bảo tồn và phát huy các DSVH dân tộc, các giá trị văn học, nghệ thuật, ngôn ngữ, chữ viết và thuần phong mỹ tục của các dân tộc; tôn tạo các di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh; khai thác các kho tàng văn hóa cổ truyền… chú trọng gìn giữ, phát triển các DSVH phi vật thể, tôn tạo và quản lý tốt các DSVH vật thể, các di tích lịch sử; nâng cấp các bảo tàng”

Có thể nhận thấy, những quan điểm trên của Đảng Cộng sản Việt Nam thể hiện sự đổi mới trong tư duy, nhìn nhận rõ giá trị, tầm quan trọng của di sản văn hóa dân gian trong kho tàng văn hóa Việt Nam Đây cũng là cái nhìn mới mẻ và toàn diện về công tác bảo tồn, phát triển di sản văn hóa trong những năm đầu đổi mới Đặc biệt, thông qua những chủ trương đó, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đề ra được những nhiệm vụ, phương hướng mang tính chiến lược, có tính định hướng trong công tác bảo tồn, phát triển di sản văn hóa nói chung, làm cơ sở cho các Đảng bộ tỉnh đẩy mạnh công tác bảo tồn, phát triển di sản văn hóa của mình hiện tại và trong tương lai

b Quan điểm của Đảng bộ Tỉnh

Quán triệt sâu sắc quan điểm, chủ trương của Đảng về di sản văn hóa,

về mục tiêu, nhiệm vụ cần phải chú trọng trong lĩnh vực bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân gian trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, nhằm giữ vững và phát triển bản sắc văn hóa dân tộc trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế Đảng bộ tỉnh Phú Thọ đã có sự điều chỉnh kịp thời trong tư duy lý luận cũng như trong hoạt động thực tiễn công tác bảo tồn, phát triển di sản văn hóa dân gian của tỉnh

Trên lĩnh vực văn hóa, Đại hội Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lần thứ XIV đã khẳng định: Văn hóa - xã hội đã tạo được những chuyển biến tích cực… Các hoạt động văn hóa đã có bước phát triển theo hướng khơi dậy những giá trị văn hóa truyền thống, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Các di tích cách mạng

và di tích lịch sử được bảo tồn, tôn tạo Hoạt động văn hóa nghệ thuật miền đất Tổ ngày càng phong phú hơn… Những thành quả văn hóa trên làm cơ sở

để Đại hội đề ra phương hướng chung đến năm 2000: “Xây dựng Phú Thọ trở thành tỉnh có nền kinh tế phát triển cao với tốc độ khá và ổn định… Có nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc và truyền thống quê hương đất Tổ”

Từ những phương hướng trên, Đại hội Đảng bộ tỉnh đã xác định những mục tiêu và nhiệm vụ phát triển văn hóa trong giai đoạn 1998 - 2000: “Thực hiện tốt các chương trình văn hóa; bảo tồn, tôn tạo các di tích lịch sử và các di sản văn hóa dân tộc Sưu tầm, nghiên cứu và nâng cao văn hóa dân tộc cổ truyền” [36, tr 69 - 70]

Những quan điểm trên của Đảng bộ tỉnh là một bước đột phá trong tư duy, là sự nhận thức lại tầm quan trọng của di sản văn hóa trong hoạt động văn hóa nói chung của tỉnh

Từ ngày 16 đến ngày 18-12-2000, tại thành phố Việt Trì đã diễn ra Đại hội đại biểu tỉnh Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lần thứ XV Đại hội tiếp tục quan điểm tư tưởng bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa vùng đất Tổ, tiếp tục khẳng định chủ trương: Xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và truyền thống quê hương đất Tổ

Đại hội Đảng bộ Tỉnh lần thứ XV (2000 - 2005) chủ trương phát triển văn hóa như sau: Lãnh đạo phát triển toàn diện và đẩy mạnh xã hội hóa trong lĩnh vực văn hóa - xã hội Quan tâm chỉ đạo đời sống văn hóa cơ sở, từng bước chuẩn hóa hệ thống trường học Bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa, chỉ đạo phát triển đồng bộ sự nghiệp giáo dục - đào tạo, y tế, văn hóa, thể dục, thể thao của tỉnh

Như vậy, với chủ trương giữ gìn bản sắc văn hóa của dân tộc, đặc biệt

là những giá trị văn hóa dân gian, Đảng bộ tỉnh Phú Thọ đã có chủ trương khôi phục, bảo tồn giá trị văn hóa hát Xoan - một di sản văn hóa phi vật thể đang dần mai một Nhìn vào thực trạng của hát Xoan trong những năm qua, Đảng bộ tỉnh có quan điểm, chủ trương khẩn trương khôi phục lại các phường Xoan gốc, phục dựng, tôn tạo các đình, miếu, nơi thường diễn ra các buổi diễn xướng dân ca Xoan Đồng thời, Đảng bộ cũng có chủ trương phát triển, phổ biến hát Xoan tới quần chúng nhân dân, tạo ra một cái nhìn mới của cộng

thần thực sự và sẵn sàng phục vụ cho quá trình xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam nói chung và văn hóa tỉnh Phú Thọ nói riêng

1.2.3 Quá trình chỉ đạo thực hiện

Dưới sự chỉ đạo của Đảng bộ tỉnh, từ năm 2000 đến năm 2005, công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân ca Xoan của tỉnh đã đạt những thành tựu quan trọng và có ý nghĩa to lớn, thể hiện nhận thức đúng đắn của Đảng bộ tỉnh, các cấp chính quyền, đặc biệt là nhận thức của nhân dân về giá trị của hát Xoan trong đời sống tinh thần

Trong những năm qua, các cơ quan lãnh đạo và chính quyền địa phương đã đẩy mạnh công tác xã hội hóa các hoạt động văn hóa truyền thống; khôi phục và phát triển dân ca Xoan trên địa bàn xã Kim Đức, làng An Thái Khuyến khích, động viên các nghệ nhân tích cực tham gia hoạt động truyền dạy cho các đối tượng thuộc lứa tuổi thanh thiếu niên để gìn giữ và phát huy các làn điệu Xoan truyền thống của quê hương Phú Thọ và phục vụ lễ hội Giỗ

tổ Hùng Vương

Thực hiện chủ trương của Đảng bộ tỉnh trong việc khôi phục và bảo tồn hát Xoan, các huyện trong tỉnh có hát Xoan như: Huyện Phù Ninh, huyện Lâm Thao, huyện Thanh Ba đã tổ chức các lớp tập huấn cho 100 hạt nhân văn nghệ ở cơ sở biết hát dân ca Xoan

Để bảo tồn và phát triển hát Xoan trên quy mô rộng hơn, ngành Văn

hóa Thông tin đã xây dựng đề án: “Nâng cao chất lượng hoạt động của các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp tỉnh Phú Thọ phát triển giai đoạn 2003 - 2010” Đề án đã được Ủy ban nhân dân tỉnh phê duyệt nhằm mục đích: “Kết

hợp với các loại hình dân ca đặc trưng vùng đất Tổ là Xoan, Ghẹo, Trống quân nhằm đa dạng hóa loại hình bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của vùng đất Tổ” [36, tr 321]

Một trong những biện pháp để khôi phục và bảo tồn hát Xoan Phú Thọ

là việc khẩn trương tu bổ, gìn giữ các đình, miếu, đền nơi diễn ra các hoạt

động diễn xướng dân ca Xoan Theo số liệu thống kê, số lượng đình, miếu, đền có thể tổ chức hát Xoan còn không nhiều, phần lớn đã xuống cấp trầm trọng, có những đền, miếu không thể sử dụng được nữa Trước thực trạng đó,

Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh đã nghiên cứu, tìm các giải pháp bảo tồn, tôn tạo

cơ sở vật chất, các kiến trúc nghệ thuật cổ ở những nơi này và kiến nghị lên Tỉnh ủy, UBND tỉnh Đây là một việc làm thiết thực, đóng góp cho công tác bảo tồn di sản văn hóa lịch sử và cũng là quá trình tìm lại “đất sống” cho dân

ca Xoan

Đáp ứng yêu cầu trên, ngày 25-10-2005, Uỷ ban nhân dân tỉnh Phú Thọ

ra Chỉ thị số 17/2005/CT-UBND về việc tăng cường công tác quản lý di tích, bảo vệ cổ vật trên địa bàn tỉnh Chỉ thị đặt ra yêu cầu các cấp, các ngành cần tăng cường công tác quản lý nhà nước đối với các di tích lịch sử văn hóa, phát hiện, ngăn chặn, xử lý kịp thời các hành vi xâm hại di tích; kiểm tra và có biện pháp tôn tạo, tu bổ kịp thời đối với những đình, miếu, đền và các di tích đang bị xuống cấp; đồng thời tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật về bảo vệ di tích lịch sử văn hóa, nhằm nâng cao ý thức, trách nhiệm trong quản

lý, bảo vệ các di tích văn hóa Coi việc quản lý, bảo vệ các di sản văn hóa là nhiệm vụ thường xuyên của các cấp, các ngành, của mọi tổ chức và công dân trên địa bàn tỉnh

Cùng với các chủ trương trên, Chỉ thị cũng đề ra nhiệm vụ cho từng cấp, ngành, tổ chức đoàn thể cụ thể trong xã hội Trong đó, nhiệm vụ trực tiếp nhất của Sở Văn hóa - Thông tin và Du lịch tỉnh là:

- Xây dựng kế hoạch bổ sung và hoàn thiện các bộ sưu tập hiện vật gốc; xây dựng phương án bảo vệ một số di tích khảo cổ học có giá trị và các cổ vật quí hiếm trên địa bàn tỉnh;

- Phối hợp với Ủy ban nhân dân các huyện, thị, thành kiện toàn và tổ chức bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý di tích cho đội ngũ cán bộ làm công tác

- Tiếp tục thực hiện “Đề án bảo tồn, tôn tạo di tích lịch sử văn hóa tỉnh Phú Thọ giai đoạn 1998 - 2010” theo hướng đẩy mạnh công tác xã hội hóa

theo tinh thần Nghị quyết số 05/2005/NQ-CP ngày 18 tháng 4 năm 2005 của Chính phủ

Nhằm cụ thể hóa chủ trương của Đảng bộ tỉnh trên lĩnh vực văn hóa -

xã hội, Hội đồng nhân dân tỉnh Phú Thọ khóa XV đã ra Nghị quyết số 56/2003/NQ-HĐND về xây dựng các thiết chế văn hóa thông tin - thể thao tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2003 - 2010, vạch ra một số quy định chung về công tác văn hóa, đặc biệt trên lĩnh vực bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa dân gian trên quê hương đất Tổ sao cho xứng với tiềm năng hiện có Nghị quyết cũng đã đưa ra một số nội dung về xây dựng các thiết chế văn hóa cơ

sở, trong đó đáng chú ý nhất là việc cải tạo, sửa chữa, tu bổ, tôn tạo các di tích, cụm di tích

Để thực hiện chủ trương của Đảng đối với việc bảo tồn hát Xoan, Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ đã tổ chức hội thảo khoa học về “Hát Xoan Phú Thọ” Phối hợp với Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, Sở VH - TT & DL tỉnh Phú Thọ đã xây dựng kế hoạch “Tổ chức tuyên truyền, phục dựng và thành lập các câu lạc bộ hát Xoan Phú Thọ” Trước hết là sự duy trì hoạt động của 4 phường Xoan gốc gồm: Kim Đức, Kim Đới, Thét, An Thái

Nhằm khôi phục, bảo tồn các giá trị của hát Xoan, tỉnh Phú Thọ đã xây dựng chương trình “Hát Xoan Phú Thọ” để quảng bá giá trị văn hóa đặc trưng vùng đất Tổ Đây là một việc làm thiết thực nhằm phổ biến các làn điệu Xoan tới công chúng, đồng thời đó cũng là biện pháp để hát Xoan có khả năng lan tỏa và khẳng định sức sống của mình

Tiểu kết chương 1

Vận dụng các chủ trương của Đảng về việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa hóa truyền thống của dân tộc vào thực tiễn địa phương, Đảng bộ tỉnh Phú Thọ đã đề ra những quan điểm, chủ trương và có sự chỉ đạo chặt chẽ nên

quá trình bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa hát Xoan đã đạt nhiều kết quả to lớn Khôi phục được các phường Xoan gốc, gìn giữ các làn điệu Xoan cổ Khẩn trương tu bổ, khôi phục các di tích như: Đình, miếu… nơi diễn ra các hoạt động hát Xoan Tiến hành mở lớp tập huấn cho các hạt nhân văn nghệ ở

cơ sở biết hát dân ca Xoan Tổ chức được các chương trình “Hát Xoan Phú Thọ” nhằm quảng bá giá trị dân ca Xoan tới toàn thể nhân dân cả nước nói chung và người dân đất Tổ nói riêng

Bên cạnh những kết quả to lớn trên, việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa hát Xoan vẫn còn nhiều hạn chế như: Hoạt động của các phường Xoan gốc chưa thật sự sôi nổi Thế hệ trẻ vẫn chưa mặn mà với những làn điệu Xoan, các di tích đình, miếu bị xuống cấp nhiều, công tác qản lý di sản vẫn còn nhiều hạn chế… Điều này đòi hỏi Đảng bộ, chính quyền và nhân dân tỉnh Phú Thọ cần có sự nỗ lực hơn nữa để đưa quá trình bảo tồn di sản văn hóa dân gian nói chung, văn hóa hát Xoan nói riêng phát triển hơn ở giai đoạn tiếp theo

Chương 2 ĐẢNG BỘ TỈNH PHÚ THỌ LÃNH ĐẠO BẢO TỒN,

PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA HÁT XOAN

đà bản sắc dân tộc Thực hiện chủ trương đó, Đảng bộ tỉnh Phú Thọ cũng có những chủ trương, biện pháp cụ thể để bảo tồn các giá trị văn hóa dân gian truyền thống của đất nước nói chung và của đất Tổ nói riêng Trong đó, phải nói tới việc gìn giữ, bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể - Hát Xoan, một giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của vùng đất Phú Thọ Đặc biệt, từ năm 2000 đến năm 2005, Đảng bộ và nhân dân tỉnh Phú Thọ đã có những việc làm cụ thể để khôi phục, bảo tồn và phát huy giá trị tốt đẹp của văn hóa Xoan Tuy nhiên, trong 5 năm qua, tuy có sự nỗ lực của Đảng và nhân dân nhưng thực tế hiện nay hát Xoan vẫn chưa thực sự trở thành niềm yêu thích và có chỗ đứng vững chắc trong tâm hồn người dân đất Tổ, nhất là thế hệ trẻ Thực tế, sự tồn tại của hát Xoan đang đứng trước một số vấn đề cơ bản sau đây:

Thứ nhất: Việc sưu tầm và nghiên cứu dân ca Xoan Phú Thọ gặp nhiều

khó khăn Các nghệ nhân thực thụ đang dần mất đi, số lượng nghệ nhân biết các làn điệu Xoan cổ, Xoan gốc còn lại rất ít Theo số liệu thống kê của Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ, hiện nay chỉ còn khoảng hơn 100 người, trong đó

có 26 người trên 80 tuổi, số người trên 60 tuổi là 38 nghệ nhân, còn lại là dưới

60 tuổi Tuy nhiên, số lượng nghệ nhân có khả năng truyền dạy còn rất ít, chỉ còn khoảng 10 người Bên cạnh đó, số lượng tham gia hát Xoan là 100 người nhưng chỉ có 50 người biết hát, lớp trẻ ít có tri thức và tâm huyết về loại hình dân ca truyền thống này Việc bảo tồn dân ca Xoan trở thành vấn đề cấp bách

Thứ hai: Do hát Xoan là loại hình dân ca truyền thống có từ lâu đời,

chính vì vậy, hiện nay các tài liệu thành văn hầu như đã thất thoát, chỉ còn tồn tại trong trí nhớ của các nghệ nhân hoặc được lưu truyền bằng miệng Vì vậy, nhiều khi làm mất đi tính nguyên gốc của di sản hoặc diễn xướng không đầy

đủ nội dung và ý nghĩa của những làn điệu Xoan mượt mà Điều này là khó khăn và trở ngại lớn cho các nhà nghiên cứu, cho quá trình truyền dạy hát Xoan giữa các nghệ nhân đối với thế hệ trẻ

Thứ ba: Như đã nói ở trên, hát Xoan là lối hát cửa đình mà đã là hát

cửa đình thì mỗi phường Xoan có một cửa đình quen thuộc Nơi đây thường diễn ra những buổi giao lưu, kết nghĩa giữa các phường Xoan Tuy nhiên, hiện nay, do tác động của nền kinh tế thị trường và do công tác tuyên truyền quảng bá về di sản, khôi phục, bảo tồn và tôn tạo các thiết chế làm cơ sở vật chất để duy trì hát Xoan như: Đình, đền, miếu chưa thực sự được chú trọng Một số nơi đã mất hẳn đình, không còn địa điểm để trình diễn hát Xoan truyền thống Theo số liệu thống kê của Ủy ban nhân dân tỉnh, hiện nay chỉ còn có khoảng 10% đình, miếu có thể diễn ra hát Xoan, có 30 cửa đình là nơi diễn ra hát Xoan nhưng chỉ có 13 di tích được bảo tồn, tôn tạo đảm bảo môi trường diễn xướng hát Xoan, 2 di tích đã xuống cấp, 15 di tích đã mất hoàn toàn không gian diễn xướng hát Xoan Điều đó chứng tỏ hát Xoan ngày càng trở nên mờ nhạt, mất chỗ đứng ngay tại nơi nó sinh ra Đó là tiếng chuông cảnh báo cho sự xuống cấp của di sản văn hóa phi vật thể và cũng là tiếng chuông cảnh tỉnh cho các cơ quan chức năng trong quá trình bảo tồn di sản văn hóa

Thứ tư: Mặc dù quá trình khôi phục và bảo tồn di sản văn hóa hát Xoan

của Đảng bộ tỉnh và nhân dân trong những năm qua đã đạt được những kết quả đáng kể, các phường Xoan gốc tuy đã được chú ý bảo tồn, duy trì hoạt động, các câu lạc bộ hát Xoan đã được thành lập, có được một phần hỗ trợ kinh phí, trang phục, đạo cụ… nhưng đang dừng ở mức khá khiêm tốn Đặc biệt là cơ chế chính sách để động viên, hỗ trợ các nghệ nhân tổ chức các lớp học hát Xoan tại gia đình hay cộng đồng còn chưa được chú trọng, chính vì vậy không thu hút được tâm huyết của cả người dạy và người học

Thứ năm: Hiện nay, việc bảo tồn các phường Xoan cổ, Xoan gốc phần

nhiều ở dạng tự phát, từ lòng yêu thích chủ yếu xuất phát trong truyền thống gia đình, dòng họ các nghệ nhân truyền lại cho con, cháu họ Các nghệ nhân cũng chưa nhận được sự chăm sóc, động viên về cả tinh thần và vật chất trừ khi có nhu cầu biểu diễn để phục vụ cho một số sự kiện nào đó Bởi vậy, hát Xoan ngày càng trở nên mờ nhạt trong ý niệm của con người đất Tổ và ngày càng mất chỗ đứng trong lòng thế hệ trẻ Đó cũng là một trong những khó khăn rất lớn đối với quá trình gìn giữ, bảo tồn di sản văn hóa hát Xoan của tỉnh Phú Thọ

Như vậy, từ thực tế hát Xoan nói trên, vấn đề đặt ra là phải có những chủ trương, biện pháp cụ thể để bảo tồn, tôn tạo và phát triển những giá trị văn hóa truyền thống của đất Tổ nói riêng, của đất nước nói chung, góp phần vào sự nghiệp xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong quá trình hội nhập văn hóa của Việt Nam với thế giới

2.1.2 Yêu cầu khách quan cần đẩy mạnh bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa hát Xoan trong điều kiện mới

Từ thực trạng hát Xoan kể trên, với những yếu tố khách quan của xu thế phát triển đất nước, đã đặt ra yêu cầu cần phải đẩy mạnh quá trình bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa hát Xoan trong điều kiện mới: