skkn giải pháp giúp học sinh học lịch sử dễ nhớ và phân biệt được sự kiện lịch sử

LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI -Trãi qua một thời gian dài chúng ta đã được triển khai, tập huấn và thực hiện việc đổi mới phương pháp dạy học cùng với việc sử dụng triệt để đồ dùng trực quan và sử d

UBND HUYỆN CAO LÃNH TRƯỜNG THCS GÁO GIỒNG

Người thực hiện : Nguyễn Thị Phước Nhiều

Chức vụ : Giáo viên Đơn vị công tác : Trường THCS Gáo Giồng

Điện thoại : 01666494780

NĂM HỌC: 2011-2012

A PHẦN MỞ ĐẦU

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

-Trãi qua một thời gian dài chúng ta đã được triển khai, tập huấn và thực hiện việc đổi mới phương pháp dạy học cùng với việc sử dụng triệt để đồ dùng trực quan và sử dụng Bản đồ tư duy nhằm nâng cao chất lượng giáo dục theo yêu cầu của Bộ đặt ra Thực tế thì ở các trường THCS chúng ta đã làm

được điều đó Trong phạm vi bài viết này tôi xin trình bày một số giải pháp giúp học sinh học lịch sử dễ nhớ và phân biệt được sự kiện lịch sử.

-Lịch sử là một môn học đặc thù, kiến thức lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ, chính vì thế nhiệm vụ của dạy học lịch sử là khôi phục lại bức tranh quá khứ để từ đó rút ra bài học từ quá khứ vận dụng nó vào cuộc sống hiện tại và tương lai Nói cách khác đó cũng là quá trình giúp học sinh nắm kiến thức và hình thành kĩ năng, kĩ xảo và vận dụng kiến thức, kĩ năng đó vào giải quyết những vấn đề của cuộc sống Vấn đề khó khăn nhất của bộ môn lịch sử là việc tái hiện những sự kiện, những hiện tượng và nhân vật lịch sử, nhưng tránh hiện đại hóa lịch sử Muốn làm điều này không phải đơn giản, hiện nay giáo viên chỉ dựa vào thủ pháp trình bày miệng, tường thuật, tích cực hơn là có sự kết hợp với một số phương tiện trực quan như tranh ảnh, bản đồ, chính vì những lẽ đó nên hiệu quả của các tiết dạy chưa cao, thậm chí các em học sinh cảm thấy không hứng thú khi tìm hiểu môn lịch sử Trong việc khôi phục lại bức tranh quá khứ một cách sinh động bằng phương tiện trực quan là một yếu tố hết sức cần thiết Tuy nhiên các đồ dùng trực quan truyền thống hiện nay còn rất nhiều hạn chế, chưa thể đáp ứng đầy đủ những yêu cầu của

bộ môn và yêu cầu của quá trình đổi mới phương pháp dạy học lịch sử, trong lúc đó công nghệ thông tin và các phương tiện kĩ thuật hiện đại đang tỏ ra có

ưu thế vượt trội

Vậy việc ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng Bản đồ tư duy và kết hợp với các tư liệu lịch sử như thế nào để mang lại hiệu quả cao là điều mà chúng ta cần quan tâm để giúp cho học sinh yêu thích và hứng thú hơn trong việc học môn Lịch sử Đó là lí do mà tôi chọn đề tài này

II MỤC ĐÍCH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Mục đích nghiên cứu:

-Nhằm giúp cho học sinh biết và vận dụng được một số giải pháp để các

em học lịch sử dễ nhớ và phân biệt được sự kiện lịch sử, từ đó các em sẽ yêu thích và học tốt hơn bộ môn này

-Nhằm trao đổi, chia sẻ những kinh nghiệm giảng dạy của bản thân để cùng đồng nghiệp có những cách dạy hiệu quả để khôi phục lại đúng vai trò

và vị trí của bộ môn lịch sử

2 Phương pháp nghiên cứu

-Giới thiệu, cung cấp một số thủ thuật để các em áp dụng đồng thời hướng dẫn các em biết lựa chọn những cách học thực sự phù hợp với bản thân

-Quan sát, so sánh tinh thần, thái độ học tập cũng như so sánh về chất lượng học tập của các em qua hai thời điểm trước và sau khi thực hiện việc dạy học có ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng Bản đồ tư duy và kết hợp với các tư liệu lịch sử có liên quan

III GIỚI HẠN ĐỀ TÀI

-Từ mục đích nêu trên nên giới hạn của đề tài chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu và tìm ra những giải pháp thật tốt nhằm giúp cho học sinh học lịch

sử một cách dễ nhớ và có thể phân biệt được sự kiện lịch sử một cách dễ dàng

-Đề tài có thể áp dụng cho tất cả các khối lớp từ 6,7,8,9 ở Trường trung học cơ sở Gáo Giồng

IV KẾ HOẠCH THỰC HIỆN

-Hai tuần đầu năm bản thân đã tiến hành thử nghiệm, trong quá trình giảng dạy thường sử dụng những phương pháp nêu và giải quyết vấn đề, tường thuật, trình bày, miêu tả…đảm bảo truyền tải đủ tất cả mọi thông tin có trong sách giáo khoa, đủ kiến thức với phương pháp phù hợp

-Sau đó bản thân đã bắt đầu vận dụng việc dạy học có ứng dụng công nghệ thông tin thường xuyên soạn giảng giáo án power-point, sử dụng bản đồ

tư duy trong dạy học, sưu tầm những đoạn phim tư liệu, những câu chuyện, những câu thơ hoặc những câu nói gắn liền với sự kiện lịch sử và nhân vật lịch sử để áp dụng cho việc giảng dạy của mình

-Sau thời gian thực hiện, bản thân đã đối chiếu với kết quả giảng dạy trước đó, thì quả thật đã mang lại hiệu quả đáng phấn khởi

B NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÍ LUẬN

-Luật giáo dục năm 2005 (điều 3) qui định “phương pháp dạy học phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”

-Bản chất của việc học là nghe ->biết, thấy –>biết, đọc -> biết, thực hành -> biết Do đó những thông tin mà người học nghe, thấy, đọc càng sinh động thì càng dễ nhớ

-Danh ngôn có câu “Nếu chúng ta bắn vào quá khứ bằng súng lục, thì tương lai sẽ trả lời bằng đại bác” đó là một qui luật tất yếu, nếu như chúng ta

quay lưng lại với quá khứ thì chắc chắn chúng ta sẽ không có một tương lai tốt

-Để xã hội có cái nhìn thỏa đáng đối với môn lịch sử và để cho các em học sinh yêu thích môn học này thì trước hết ngay ở trường phổ thông chúng

ta phải nâng cao chất lượng bộ môn này Để nâng cao được chất lượng bộ môn này thì cần phải mạnh dạn đổi mới phương pháp dạy học đồng thời áp dụng triệt để những phương tiện dạy học mà Bộ giáo dục đã cung cấp, triển khai và tập huấn

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

-Từ cơ sở lí luận nêu trên và xuất phát từ thực tiễn ở trường, hơn nữa mỗi môn học lại có đặc thù riêng Với môn lịch sử thì việc áp dụng những phương pháp cho phù hợp với đặc trưng bộ môn là một điều cấp thiết

-Vì thực tế không phải là học sinh không thích học môn lịch sử, nhưng

gì các em sợ là do nội dung bài ghi quá dài không thể nhớ hết nổi

-Mặc khác phần lớn giáo viên chưa thực sự đổi mới phương pháp một cách triệt để, chỉ có những tiết dự giờ, thao giảng thì giáo viên mới đầu tư soạn giảng chu đáo, chính vì vậy ở những tiết dạy bình thường chưa thực sự thu hút được học sinh

-Thế nên việc dạy học có ứng dụng công nghệ thông tin để làm cho tiết học sinh động hơn, sử dụng bản đồ tư duy để giúp học sinh sơ đồ hóa kiến thức, đồng thời kết hợp với việc sử dụng các phim ảnh tư liệu hay những đoạn thơ, câu nói để giảng dạy thì chắc hẳn một điều là học sinh sẽ rất thích học lịch sử và không còn ngán ngại vì lượng kiến thức quá nhiều và những tiết học như thế chắc chắn sẽ sinh động và học sinh sẽ rất hứng thú, tích cực

III THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG MÂU THUẪN:

1 Thực trạng:

-Như chúng ta đã nói ở trên, lịch sử là một môn học đặc thù Kiến thức lịch sử là kiến thức về quá khứ Những sự kiện đã diễn ra cách ngày nay hàng trăm, hàng ngàn năm thậm chí lâu hơn Yêu cầu bộ môn đòi hỏi, khi nhận thức học sinh phải tái hiện những sự kiện, hiện tượng đó một cách sống động như đang diến ra trước mắt mình Bên cạnh đó khả năng tư duy của học sinh THCS còn hạn chế nên việc sử dụng phương tiện trực quan để giúp học sinh tái hiện là một nguyên tắc trong dạy học lịch sử Trong lúc đó, các phương tiện trực quan phục vụ dạy học lịch sử hiện nay còn nhiều hạn chế Phương tiện vừa thiếu lại vừa không phù hợp Bên cạnh đó kênh chữ và các kí hiệu quá nhỏ không thể sử dụng được Các tranh ảnh ở sách giáo khoa còn đơn điệu và thiếu đồng bộ, chưa kể đến phim tài liệu thì hầu như không có So với yêu cầu đặt ra của bộ môn và định hướng đổi mới phương pháp trong giai đoạn hiện nay thì có thể nói rằng: những phương tiện dạy học không đáp ứng được yêu cầu và không thể tạo nên hứng thú học tập cho học sinh

-Thực tế là hiện tại ở một số trường THCS chưa có trang bị đầy đủ máy móc, phương tiện dạy học hiện đại theo yêu cầu của thời đại, một số cán bộ giáo viên còn hạn chế về mặt tin học nên gặp rất nhiều khó khăn trong việc đầu tư soạn giảng bài dạy có ứng dụng công nghệ thông tin Một số giáo viên còn quá lạm dụng máy để trình chiếu quá nhiều kênh thông tin nhất là tranh ảnh làm loãng nội dung bài học, phân tán sự chú ý của các em, một số tiết thì giáo viên trình chiếu tất cả nội dung đã soạn giảng lên màn hình, phông màu chưa thật sự phù hợp

-Bên cạnh việc đồ dùng trực quan còn hạn chế thì việc sơ đồ hóa kiến thức cũng ít được giáo viên sử dụng Thêm vào đó, nội dung bài học thì được giáo viên cho ghi thành một bài dài như là một bài văn, không thể nhớ hết nổi, thế nên các em rất sợ môn lịch sử mặc dù rất thích học

-Mặc khác một số giáo viên chưa có sự đầu tư sưu tầm những hình ảnh, những câu chuyện kể lịch sử, những câu nói hay những đoạn thơ… có liên quan đến nội dung bài học để minh họa, dẫn chứng cho bài học thêm phong phú, hấp dẫn vì thế không thể thu hút được các em

2 Những mâu thuẫn:

-Thực tế là trong những tiết dạy lịch sử các em cũng rất thích học, tham gia phát biểu tích cực và các em cũng hiểu bài ngay tại lớp Nhưng khi về nhà đến tiết sau khi kiểm tra bài cũ thì các em không thể tái hiện lại được những kiến thức mà giáo viên đã cho các em ghi vào vỡ ở tiết học trước vì quá dài và nhiều chi tiết Vì thế các em cảm thấy sợ học môn này

-Mặc khác phần lớn giáo viên chưa áp dụng triệt để các phương tiện dạy học và chưa có giải pháp thiết thực để giúp học sinh nắm được sự kiện lịch sử một cách nhanh chóng và dễ dàng

IV CÁC BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:

1 Biện pháp thứ nhất: Dạy học có ứng dụng công nghệ thông tin:

-Từ những khó khăn thực tế, việc dạy học theo hướng ứng dụng công

nghệ thông tin là một giải pháp tích cực, là hướng đi kịp thời để giải quyết những khó khăn nêu trên

-Theo báo cáo của Trung tâm nghiên cứu kỹ thuật máy tính của Mỹ vào năm 1993: con người lưu lại trong bộ nhớ được 20% những gì họ thấy và 30% những gì họ nghe Nhưng họ nhớ 50% những gì học thấy và nghe, và con số này lên đến 80% nếu họ thấy và nghe sự vật hiện tượng một cách đồng thời Trên cơ sở này và quá trình giảng dạy thực tế ở trường phổ thông chúng

ta có thể thấy việc dạy học lịch sử chỉ với phương tiện truyền thống như bảng đen phấn trắng và lời nói của thầy với một ít phương tiện dạy học mang tính tĩnh thì chắc chắn hiệu quả sẽ không cao, mức độ ghi nhớ của học sinh sẽ thấp

và chóng quên Trong khi đó nếu học sinh được xem phim tư liệu, bản đồ, sơ

đồ động có màu sắc phù hợp kết hợp với lời nói của giáo viên thì khả năng

ghi nhớ của các em sẽ tăng lên Không những thế, nếu làm được điều này chúng ta sẽ tạo ra được bầu không khí học tập sinh động, khơi gợi hứng thú học tập cho các em đồng thời khắc sâu những kiến thức mà các em đã tiếp thu được Rõ ràng, việc kết hợp cùng một lúc hai hay nhiều phương tiện truyền thông sẽ giúp cho người học tiếp thu thông tin nhanh, chính xác và nhớ lâu hơn Sẽ càng hiệu quả, sinh động và thu hút học sinh hơn khi ứng dụng công nghệ thông tin một cách có hiệu quả

-Theo kinh nghiệm bản thân đã từng áp dụng cách để dạy lịch sử bằng giáo án điện tử như sau:

+ Đầu tiên giáo viên nên tạo ra động cơ học tập cho học sinh bằng những câu nói của các danh nhân, hoặc đưa ra một nhận định về mục đích của việc học lịch sử để gây sự hứng thú cho học sinh ở màn hình chờ

+ Khâu kiểm tra kiến thức cũ: cần nêu câu hỏi và có phương án trả lời để học sinh quan sát và ghi nhớ kiến thức cũ

+ Ở khâu bài mới: giáo viên nên cho hiển thị từng phần, từng mục giống như trong quá trình giảng dạy bằng bảng đen Ở mỗi phần, mỗi nội dung cần tạo các slides liên kết với nhau cho phù hợp đồng thời tạo hiệu ứng khi cần thiết Khi dạy bằng máy vẫn áp dụng nguyên tắc sử dụng đồ dùng trực quan là nêu vấn đề trước khi cho học sinh xem phim hoặc sơ đồ, bản đồ… Trên cơ sở

đó giúp học sinh khai thác và rút ra kết luận Nếu làm ngược lại thì những tư liệu mà chúng ta đưa ra chỉ mang tính chất minh họa, không đem lại hiệu quả

cho bài học Khi sử dụng những đồ dùng trực quan tĩnh thì cần kết hợp với lời nói của giáo viên đi liền với các hiệu ứng để cho kênh âm thanh và kênh hình ảnh luôn kết hợp nhuần nhuyễn với nhau

+ Việc đánh giá kết quả học tập của học sinh bằng những câu hỏi trắc nghiệm hoặc sử dụng lược đồ để học sinh trình bày lại (nếu bài có diễn biến trận đánh…)

+ Phần dặn dò, chuẩn bị bài mới: giáo viên phải đặt ra yêu cầu và hướng dẫn các em cách giải quyết để về nhà chuẩn bị cho tiết học sắp tới

-Cụ thể như khi chúng ta dạy bài 21: VIỆT NAM TRONG NHỮNG NĂM 1939-1945 thuộc môn Lịch sử 9, ở phần I TÌNH HÌNH THẾ GIỚI

VÀ ĐÔNG DƯƠNG: Nếu chúng ta chỉ nói cho học sinh biết thủ đoạn của

Pháp và Nhật cùng bóc lột nhân dân Đông Dương nói chung và nhân dân Việt Nam nói riêng làm cho nhân dân ta lâm vào cảnh một cổ hai tròng, dẫn đến nạn đói vào cuối năm 1944 đầu năm 1945, rồi sau đó hỏi học sinh để giáo dục cho các em thì sẽ không hay và hấp dẫn bằng việc chúng ta chiếu một đoạn phim tư liệu về hình ảnh người nông dân Việt Nam với thân hình ốm yếu gầy còm bị Pháp bắt kéo cày thay trâu hay những hình ảnh người chết la liệt vì đói cùng với hình ảnh xương người chết từ các hố chôn tập thể Vậy khi các em xem xong đoạn phim và hình ảnh đó thì chắc chắn một điều là các em sẽ tự rút

ra được nhận xét cho bản thân mình đó là sự căm thù Pháp-Nhật, sự đồng cảm thương yêu người nông dân và lên án chiến tranh, yêu chuộng hòa bình… Những điều mà các em tự suy nghĩ để phát biểu cộng với những hình ảnh trực quan sống động mà các em nhìn thấy thì nhất định các em sẽ nhớ rất kĩ và lâu hơn

Nông dân kéo cày thay trâu trước cách mạng tháng Tám

Hình ảnh người nông dân bị chết đói

Xương người chết đói được cải táng từ những hố chôn tập thể

-Hoặc khi chúng ta dạy những bài có tường thuật diễn biến thì với các lược đồ chỉ mang tính chất tĩnh sẽ không thu hút và không đem lại hiệu quả cao bằng cách chúng ta tạo những hiệu ứng phù hợp

Ví dụ như khi chúng ta dạy Bài 18: CUỘC KHÁNG CHIẾN CỦA NHÀ

HỒ thuộc lịch sử 7, ở mục 1: Cuộc xâm lược của quân Minh và sự thất bại của nhà Hồ: khi tường thuật diễn biến cuộc kháng chiến của nhà Hồ chống quân Minh, khi chúng ta sử dụng lược đồ kết hợp với việc tạo hiệu ứng các hướng mũi tên phù hợp và hướng dẫn các em cách trình bày cụ thể thì sẽ thu hút sự chú ý của các em, giúp các em tiếp thu nhanh và đem lại hiệu quả cao hơn là khi chúng ta sử dụng lược đồ mang tính chất tĩnh

2.Biện pháp thứ hai: Dạy học có sử dụng Bản đồ tư duy:

-Bản đồ tư duy được mệnh danh "công cụ vạn năng cho bộ não", là phương pháp ghi chú đầy sáng tạo, hiện đang được nhiều người trên thế giới

sử dụng, đã và đang đem lại những hiệu quả thực sự đáng kinh ngạc, nhất là trong lĩnh vực giáo dục Lập sơ đồ tư duy là một cách thức cực kỳ hiệu quả để ghi chú Các sơ đồ tư duy không chỉ cho thấy các thông tin mà còn cho thấy cấu trúc tổng thể của một chủ đề và mức độ quan trọng của những phần riêng

lẻ trong đó đối với nhau Nó giúp bạn liên kết các ý tưởng và tạo các kết nối với các ý khác

-So với các cách thức ghi chép truyền thống thì phương pháp Bản đồ tư duy có những điểm vượt trội như sau:

+ Ý chính sẽ ở trung tâm và được xác định rõ ràng

+ Quan hệ hỗ tương giữa mỗi ý được chỉ ra tường tận Ý càng quan trọng thì sẽ nằm vị trí càng gần với ý chính

THÀNH ĐA BANG

CHÚ GIẢI Căn cứ của quân ta Hướng tiến công của giặc Đường rút lui của quân ta

Lược đồ cuộc kháng chiến của nhà Hồ chống quân Minh

THÀNH TÂY ĐÔ

ĐÔNG ĐÔ

HÀ TĨNH

+ Liên hệ giữa các khái niệm then chốt sẽ được tiếp nhận lập tức bằng thị giác

+ Ôn tập và ghi nhớ sẽ hiệu quả và nhanh hơn

+ Thêm thông tin (ý) dễ dàng hơn bằng cách vẽ chèn thêm vào bản đồ

+ Mỗi bản đồ sẽ phân biệt nhau tạo sự dễ dàng cho việc gợi nhớ + Các ý mới có thể được đặt vào đúng vị trí trên hình một cách dễ dàng, bất chấp thứ tự của sự trình bày, tạo điều kiện cho việc thay đổi một cách nhanh chóng và linh hoạt cho việc ghi nhớ

+ Có thể tận dụng hỗ trợ của các phần mềm trên máy tính

-Việc sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học lịch sử hiện nay là một trong những yêu cầu bức thiết và đem lại hiệu quả cao Vì thực tế với lượng kiến thức khá nhiều, nhiều sự kiện và ngày, tháng, năm như môn lịch sử thì việc sơ

đồ hóa kiến thức bằng bản đồ tư duy sẽ giúp cho các em dễ nắm sự kiện và có thể nhớ được sự kiện lâu hơn

Ví dụ: khi dạy bài 14: VIỆT NAM SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI

THỨ NHẤT, thuộc lịch sử 9 Chúng ta có thể sử dụng Bản đồ tư duy như sau:

3 Biện pháp thứ ba: Sử dụng những đoạn phim tư liệu, những hình ảnh, những câu chuyện kể, những câu nói, những câu thơ-đoạn thơ:

-Thực tế như chúng ta đã biết phương châm: “trăm nghe không bằng một thấy” và sẽ càng hiệu quả hơn khi chúng ta kết hợp cả hai hình thức này đồng thời trong cùng một lúc

-Muốn làm được điều đó thì đòi hỏi mỗi giáo viên chúng ta phải chịu khó sưu tầm các tư liệu lịch sử.Tùy ở khả năng của mỗi người mà chúng ta có thể sử dụng các tư liệu một cách linh hoạt, sáng tạo và phù hợp đối với từng