những hình ảnh trang trí nhà ở truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ

Kiến trúc nhà ở nông thôn truyền thống vùng đồng bằng Bắc bộ phản ánh một phần kho tàng văn hóa và nghệ thuật kiến trúc độc đáo của dân tộc ta.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

LỜI NÓI ĐẦUKiến trúc nhà ở nông thôn truyền thống vùng đồng bằng Bắc bộ phản ánh mộtphần kho tàng văn hóa và nghệ thuật kiến trúc độc đáo của dân tộc ta

Trải qua hàng nghìn năm đấu tranh với thiên nhiên để sinh tồn, cha ông ta đã biết

tổ chức không gian nhà ở của mình ngày càng hoàn thiện về công năng và đạt giátrị nghệ thuật thẩm mỹ cao hơn Không thể phủ định được những vẻ đẹp cũng nhưgiá trị trang trí mang tính thẩm mỹ cao của những nét chạm khắc trang trí tinh xảotrên cột, kèo, cửa Mỗi nét chạn khắc ấy đều mang trong mình vẻ đẹp tinh túy vàđặc trưng của vùng miền đồng bằng bắc bộ Những nét trạm trổ ấy điển hìnhthường là đầu rồng, con rồng, hoa lá cách điệu, đài sen, cánh sen, chữ viết đều uốnlượn nhịp nhàng, hài hòa và mềm mại theo thế đối xứng và lặp lại trong cùng mộtnghôi nhà Nhà nào càng chạm khắc càng nhiều, hình thù càng đẹp thì càng chứng

tỏ tiền tài trong nhà ấy lớn

Nhà ở nông thôn truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ đang ngày bị mai một, biếnmất dần do nhiều yếu tố tác động như: ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa; ảnhhưởng của khí hậu và thời tiết; địa chất thủy văn; nấm mốc, rêu xâm thực; do môitrường, cảnh quan thay đổi; do điều kiện phát triển kinh tế; do điều kiện bảo quản

và do chính sự lãng quên của con người…Việc tìm lại những nét đẹp cũng nhưnhững giá trị tinh thần, vật chất ấy của cha ông là điều vô cùng quý giá Dù chonước ta đang ngày một phát triển và vươn xa nhưng cũng không thể nào phủ địnhđược những nét đẹp cũng như những giá trị của truyền thống đem lại Việc tìm lạinhững hình ảnh, những nét chạm khắc trang trí trong ngôi nhà tuyền thống vùngđồng bằng bắc bộ nhằm chống lại sự quên lãng những giá trị văn hóa trong tiềmthức của giới trẻ cũng như góp phần bảo tồn được giá trị tinh hoa của dân tộc

vùng đất màu mỡ, phì nhiêu, nơi chủ yếu là người Việt sinh sống tạo thành các làng,

xã Vùng Đồng bằng Bắc Bộ nằm trong hình tam giác kéo dài từ đỉnh là thành phốViệt Trì đến cảng thành phố Hạ Long ở phía cực Bắc cho đến điểm cực Nam là tỉnhNinh Bình, có 108 huyện thị với tổng diện tích là 14.816,9 km2, bao gồm 10 tỉnhthành: Hà Nội, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hải Dương, Hải Phòng, Hưng Yên, Thái Bình,

Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình

Kiến trúc những ngôi nhà ở nông thôn vùng là những ngôi nhà một tầng thô sơ,nền làm sát mặt đất, vật liệu chủ yếu là tre, nứa lá, rơm rạ, giàu hơn thì gỗ, gạchmái ngói Với cách tổ chức mặt bằng, thường nằm trong khuôn viên được bao bọcbởi tường gạch hoặc rào dâm bụt cắt tỉa, cổng ra vào có mái che lợp ngói, cánhbằng gỗ; khu đất có diện tích rộng từ 3 – 5 sào (1.000 – 3.000 m2) bên trong gồm

có nhà chính, các nhà phụ, sân gạch, ao cá, vườn cây, các công trình chuồng trại,nhà vệ sinh Nhà chính, nhà phụ được xây dựng giữa khuôn viên khu đất và quaymặt về hướng Nam hoặc Đông

Thông thường, nhà ở dân gian miền bắc được xây dựng kiểu hai mái với mặt bằng

bố cục đối xứng và số gian lẻ (3, 5, 7), bao gồm ba gian giữa và hai gian buồngnằm về hai phía của gian giữa Phía trước nhà thường có thêm một hàng hiên chạydài suốt chiều ngang mặt đứng Bên trong nhà, giữa gian giữa và hai gian buồngđược ngăn cách bởi vách ngăn bằng gỗ (bức thuận), mặt hướng ra gian giữa đượcchạm trổ công phu Phía trong cùng của gian giữa là nơi đặt bàn thờ tổ tiên Khônggian hai bên và phía trước của bàn thờ được đặt các bộ phản hoặc bàn ghế là nơitiếp khách và chỗ ngủ của chủ nhà

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Một nhà ở truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ trước 1986

Một nhà ở truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ ngày nay

Kết cấu bộ khung gỗ nhà truyền thống Việt Nam

1 Chân tảng đá; 2 Cột cái; 3 Cột quân; 4 Bẩy hiên; 5 Tàu mái; 6 Xà hạ;

7 Rui; 8 Hoành; 9 Dép hoành; 10 Đấu vuông thót đáy; 11 Trụ trốn;

12 Rường bụng lợn; 13 Thượng lương (đòn giông); 14 Ván lá đề;

15 Rường; 16 Câu đầu; 17 Xà thượng; 18 Rường cụt; 19 Xà nách;

20 Nghé bẩy; 21 Ván nong (dong); 22 Xà ngưỡng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

CHƯƠNG II

NHỮNG HÌNH ẢNH TRANG TRÍ TRONG

NHÀ TRUYỀN THỐNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ

1 NHỮNG HOA VĂN TRANG TRÍ NHÀ TRUYỀN THỐNG XƯA

Hành lang và mái hiên nhà truyền thống Đồng bằng Bắc Bộ

Một trong những ngôi nhà thuộc quần thể di tích Cổ Loa (ảnh phải)

Phần cột hành lang và bẩy hiên của những ngôi nhà truyền thống vùng Đồng bằngBắc Bộ thời xưa đôi khi được trang trí khá đơn giản Cột là dạng cột tròn theodạng “thượng thu hạ thách” trơn và nhẵn, có loại cột được vẽ thêm hoa văn trangtrí Cửa đa phần được chạm khắc khá đơn giản, là những thanh vuông, thẳng, saunày được tiện thành những con tiện cầu kỳ hơn một chút

Nhà cổ vùng Đồng bằng Bắc Bộ

Cửa nhà truyền thống được trang trí, chạm khắc từ đơn giản đến tỉ mỉ Đơn giảnnhất vẫn là cửa gỗ đặc, ghép với nhau bằng những mối gỗ được gọt dũa một cáchđơn giản Cầu kỳ hơn về cửa thì ta thường thấy cửa có dạng gỗ tấm phía dưới,phần trên tạo thành những song cửa có lỗ thông khí, đón ánh sáng tự nhiên Cácsong cửa có dạng từ vuông, tròn đơn giản đến các loại tiện có ngấn hay tiện dạngđốt tre Cửa càng được tiện hay trang trí cầu kỳ càng chứng tỏ gia chủ càng cónhiều tiền bạc và quyền lực thời bấy giờ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Hoa văn trang trí bẩy hiên nhà tuyền thống Đồng bằng Bắc Bộ

Một trong những ngôi nhà cổ trong Việt Phủ Thành Chương- Sóc Sơn- Hà Nội

(ảnh phải)

Một số ngôi nhà cổ vùng Đồng bằng Bắc Bộ khác

Hoa văn trên các đầu xà nhà

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Hoa văn trên các đầu xà nhà đa phần là rồng mây uốn lượn, qua các thời kỳ hìnhdáng hoa văn có phần thay đổi khác nhau nhưng đều tôn nên được vẻ đẹp cũng nhưnét tài hoa của người thợ Dựa vào hình dáng của những hoa văn hoa tiết trên cácđầu xà ấy, ta có thể đoán ra được thời gian xây dựng của căn nhà cũng như gia thếcủa chủ nhân ngôi nhà ấy

Ở mỗi kẻ hiên lại chạm khắc hoa văn mây lá cách điệu sinh động

Hoặc có khi là rồng, phượng và hoa lá, tùng, cúc, trúc, mai

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Hoa văn trên dầu xà nhà đình Đình Bảng - Bắc Ninh

Phần đầu xà nhà in dấu sự tài hoa của người thợ mộc

Hoa văn trên mái câu đầu và con rường

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Hầu hết các hoa văn trang trí đều thể hiện nét tinh tế và tỉ mỉ trong từng nét chạm

khắc

Trên các đoạn câu đầu, con rường, xà ngưỡng đều được chạm khắc tỉ mỉ dù hoavăn đơn giản hay phức tạp đến đâu Trên các cấu kiện ấy đều có chạm khắc hìnhchữ triện, rồng mây uốn lượn với nhiều tư thế và chủ đề như lưỡng long vờn mây,lưỡng long chầu nhật, ngũ long tranh châu, lục long ngự thiên, vô cùng tinh tế vàđộc đáo, mỗi tư thế, mỗi con vật một dáng vẻ đều toát lên cái thần thái cao đẹp.Rồng, mây, hoa lá bốn mùa là đề tài chính trong những nét chạm trổ tài hoa ấy.những nét chạm trổ đều toát lên vẻ tài hoa của người nghệ nhân cũng như vẻ đẹpriêng vốn có của nó.

Một số hoa văn trang trí của nhà cổ truyền khác

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Cố viên lầu – Tràng An - Ninh Bình Cổ Loa - Đông Anh - Hà Nội

Một ngôi nhà cổ tại đường Lâm – Sơn Tây Những nét chạm khắc tinh xảo

Một ngôi nhà thời nhà Nguyễn Mái nhà ở truyền thống

Chi tiết cấu kiện trang trí nhà truyền thống vùng Đồng bằng Bắc Bộ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Trên các cấu kiện chạm khắc hình chữ triện, rồng với nhiều chủ đề như lưỡng longvờn mây, lưỡng long chầu nhật, ngũ long tranh châu, lục long ngự thiên, với nhữngđườn nét sắc sảo, mềm mại và uốn lượn Người dân vùng Đồng bằng Bắc Bộ

Chạm khắc hình đầu rồng tại đình Chu Quyến Ba Vì Hà Nội

Và một số ngôi nhà, đình cổ khác

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Hoa văn chạm khắc tứ bình tại một nghôi nhà cổ vùng Đồng bằng Bắc Bộ

Một sô hoa văn chạm khắc hình rồng

Hoa văn hình chữ triện thường xuất hiện trên câu đầu của xà nhà hoặc các nút

trang trí góc, các họa tiết ở cửa hay trên mái ngói.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Hoa văn trang trí Núm cửa được chạm khắc kỳ công

Họa tiết hoa vằn vừa được khắc vừa được vẽ thêm màu

Cấu kiện chạm khắc đã bị hư hại theo thời gian

Một số loại ngói trang trí trong nhà truyền thống vùng Đồng bằng Bắc Bộ

Các loại ngói mũi hài,mũi sen có hoa văn trang trí

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Lá đề trang trí trên ngói mũi sen

Một dạng ngói mũi hài dài để trang trí

Ngày nay dưới sự phát triển mạnh mẽ về công nghệ sản xuất đồ gỗ nên các hoavăn trang trí trong nhà, cửa cũng vô cùng đa dạng và phong phú, cửa nhà truyềnthống ngày nay không chỉ đơn thuần là những thanh cửa trơn hay song cửa thẳngnữa mà là những họa tiết hoa văn vô cùng phong phú và đa dạng cửa khắc CNC,chạm lộng, chạm khắc hình rồng, phượng, cửa chạm tứ bình hay cắt con tiện vớinhiều hình dạng khác nhau đã làm phong phú hơn vào bộ sưu tập hoa văn của cảngôi nhà Sự yêu thích nhà truyền thống này cũng đã góp phần lưu giữ lại phần nàogia trị văn hóa của dân tộc Việt.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Họa tiết, hoa văn trang trí trong nhà truyền thống vùng Đồng bằng Bắc Bộ ngày nay

Có thể nhận tháy họa tiết và hoa văn trang trí trong nhà cổ truyền ngày nay khá đadạng và xuất hiện nhiều trong cùng một ngôi nhà Không chỉ đa dạng và phong phú

về hình dáng mà còn đa dạng phong phú về màu sắc Hình dáng hoa văn được đanxen giữa các bức trang hoa mai, hoa đào, hoa cúc, hoa sen, các bức khắc gỗ hìnhđầu rồng, hoa lá cách điệu, các đường tạo gân, tạo dáng Màu sắc cũng đã xuất hiệnnhiều chủng loại, từ sơn ta, sơn tàu, đến sơn bóng phủ véc ni để tốt hơn cho việcbảo quản ngôi nhà Hình dáng hoa văn và linh vật tuy có thay đổi song vẫn giữđược ít nhiều những đườn nét hìa hòa vốn có của nó

Một số họa tiết trang trí nhà cổ truyền ngày nay

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Vì nhà gian giữa với câu đầu và con lợn trong quá trình hoàn thiện

Hoa văn trang trí trên câu đầu xà nhà

Hoa văn trang trí dưới mái ngói

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Một số loại ngói trang trí

Ngói mũi hài có hoa văn trang trí bằng gạch nung hoặc gốm

Một số loại ngói mới

Ngói con sò Ngói cánh phượng

Các loại ngói mới xuất hiện, ngói mũi sen, ngói vảy rồng, ngói tiêu

Ngói âm dương trang trí đầu nhà

Ngói vảy cá và ngói hài

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Công đoạn chế tác gỗ tạo thành các hoa văn trang trí

Những chi tiết và hoa văn được những người thợ làng Chàng Sơn (Thạch

Thất, Hà Nội) hoàn thiện tại xưởng.

Mặc dù đã có rất nhiều những loại vật liệu mới xuất hiện để thay thế các vật liệuxây dựng cũ nhưng vẫn có những gia đình vẫn chuộng những nguyên liệu tự nhiên

có từ xa xưa ấy Bời vậy ngày nay vẫn còn tồn tại rất nhiêu những làng nghềtruyền thống chế tác gỗ Đặc biệt là khi máy đục, máy cắt gỗ tự động đã xuất hiệnnhưng việc chế tác gỗ thủ công bằng tay vẫn là cách thể hiện được cái hồn của tácphẩm một cách rõ ràng và chính xác nhất Mỗi nét chạm, nét khắc như chứa đựngthần thái và tình cảm của người thợ mộc

Anh em thợ đục đang miệt mài hoàn thành công việc (ảnh trái) và một phân xưởng

gỗ (ảnh phải)

Hoa văn chạm khắc dần hiện ra trên đôi bàn tay tài hoa của người thợ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI

Một số tác phẩm đang trong quá trình hoàn thiện.

truyền thống đã tồn tại hàng nghìn năm lịch sử Những hoa văn trang trí trong nhàtruyền thống mang cả giá trị về tinh thần lẫn vật chất lớn không chỉ tạo nên cáiđẹp cho ngôi nhà, nó còn nói lên cái vẻ tài hoa bởi đôi bàn tay khéo léo của ngườithợ mộc thời bấy giờ, đôi bàn tay tài hoa ấy tạo nên vẻ đẹp có thần, có khí chất vàtồn tại mãi trong tiềm thức cảu người Việt với thời gian.

Quá trình đô thị hóa, nhu cầu của xã hội và sự chuyển dịch cơ cấu sản xuất nôngnghiệp nông thôn đã làm biến đổi không gian nhà ở truyền thống truyền thống làmột quy luật phù hợp với thực tiễn khách quan Tuy nhiên, sự thay đổi ấy có cả vềmặt tiêu cực lẫn tích cực của nó Những thay đổi về kết cấu, hoa văn đã hiện đạihơn, phong phú hơn về nhiều mặt, làm nhiều thêm lên bộ sư tập những hoa vănvốn có của nó Tuy nhiên, chính sự mở rộng và thay đổi những kết cấu trang trí ấy

đã phá vỡ phần nào cái vẻ đẹp cũng như giá trị thực của nhũng công trình cổ Đặcbiệt như việc trùng tu lại các ngôi nhà truyền thống cổ, các đình chùa mang nhữngnét hoa văn điển hình nay đã bị thay thế bởi những đường nét hoa văn khác lạ,không còn nguyên bản như trước nữa, làm mất đi giá trị và vẻ đẹp của những hoavăn cổ xưa ấy Tuy nhiên, việc giữ gìn và khơi lại nét truyền thống của nhà gỗ hiệnnay là điều vô cùng vốn quý, nó là sự khẳng định cho việc trường tồn và phát triểncủa văn hóa dân tộc