VẬN DỤNG TRIẾT LÝ DÂN CHỦ CỦA HỒ CHÍ MINH VÀO VIỆC XÂY DỰNG NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Văn hoá truyền thống Việt Nam với các giá trị của nó, dù còn giản đơn,chưa trở thành một học thuyết, nhưng cũng chính là một cơ sở văn hoá vữngchắc, thuận lợi để Hồ Chí Minh có thể so

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

CỬ NHÂN TRIẾT HỌC

HUẾ, 05/2010

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

- VẬN DỤNG TRIẾT LÝ DÂN CHỦ

CỦA HỒ CHÍ MINH VÀO VIỆC XÂY DỰNG NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành đề tài khoá luận tốt nghiệp, em xin gửilời cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè, thư viện trườngĐại học Khoa học Huế, phòng tư liệu khoa Lý luận chính trị,Trung tâm học liệu Đại học Huế, các thầy cô giáo đã tận tìnhgiảng dạy, giúp đỡ chúng em trong suốt quá trình học tập

Đặc biệt để đề tài khóa luận này được hoàn thành, emxin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới thầy giáo Th.s HoàngNgọc Vĩnh đã tận tình hướng dẫn em trong suốt thời gian emlàm khoá luận

Huế, 05/2010 Sinh viên thực hiện:

Nguyễn Thị Kim Huệ

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 1

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 3

5 Đóng góp của đề tài 4

6 Kết cấu khoá luận 4

NỘI DUNG 5

Chương 1 TRIẾT LÝ DÂN CHỦ TRONG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH 5

1.1 Cơ sở hình thành và phát triển 5

1.1.1 Cơ sở hình thành 5

1.1.2 Quá trình hình thành và phát triển 11

1.2 Những nội dung cơ bản của triết lý Hồ Chí Minh về dân chủ 14

1.2.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về dân chủ 14

1.2.2 Những quan điểm cơ bản trong triết lý dân chủ Hồ Chí Minh 17

1.2.3 Thực hành dân chủ 30

Chương 2 SỰ VẬN DỤNG TRIẾT LÝ DÂN CHỦ CỦA HỒ CHÍ MINH VÀO VIỆC XÂY DỰNG NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 34

2.1 Khái niệm dân chủ xã hội chủ nghĩa 34

2.2 Những phương diện cơ bản của sự vận dụng triết lý dân chủ Hồ Chí Minh

vào việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay 35

2.2.1 Những vấn đề thực tiễn trong việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta 35

2.2.2 Xây dựng hệ thống chính trị - phát huy quyền làm chủ của nhân dân 38

2.2.3 Phát huy dân chủ trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 46

2.2.4 Dân chủ trong lĩnh vực văn hoá - xã hội 55

KẾT LUẬN 64

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 66

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Dân chủ là khát vọng muôn đời mà nhân loại luôn hướng đến Dân chủ

là giá trị văn minh của xã hội loài người, là tiêu chí cơ bản để đánh giá sự tiếnbộ của mọi thời đại

Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin coi dân chủ là động lựccủa lịch sử, là con đường dẫn tới CNXH, đồng thời là thành quả của cuộc đấutranh cách mạng, là giá trị thuộc về bản chất ưu việt của CNXH

Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định dân chủ là của quý báu nhất củanhân dân, có vai trò là động lực, sức mạnh để xây dựng một xã hội ấm no,hạnh phúc, tự do và bình đẳng Trong xã hội hiện đại, dân chủ là một trongnhững điều kiện để thúc đẩy xã hội phát triển Sớm nhận thức được tầm quantrọng và ý nghĩa của dân chủ trong đời sống xã hội, sinh thời, Hồ Chí Minh đãđưa ra một hệ thống các luận điểm về dân chủ, từ quan điểm cho đến sự thểhiện chúng trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, cũng nhưphương thức hiện thực hoá chúng trong thực tiễn

Hiện nay đất nước ta đang tồn tại, hoạt động và phát triển trong tìnhhình mới - nhân loại đã bước sang thế kỷ XXI, thế kỷ của nền văn minhhiện đại Điều đó được thể hiện rõ trên cả ba bình diện: Đường lối chínhtrị và thiết chế chính trị của đất nước đã đổi mới; Trạng thái xã hội với nhiềuyếu tố và nội dung mới đã hình thành và phát triển; Bối cảnh mới của thế giới

và khu vực đã xuất hiện Trong tình hình chung ấy, nước ta đang xây dựngnền kinh tế thị trường với nhiều thành phần kinh tế bình đẳng trước pháp luật,

có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Hình thái nhànước pháp quyền của dân, do dân và vì dân đang từng bước hoàn thiện, và nộidung cốt lõi là nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ngày càng mở rộng

Tuy nhiên, trong quá trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ởViệt Nam hiện nay, cùng với việc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa, mặt trái của kinh tế thị trường ngày càng bộc lộ rõ, tình

trạng mất dõn chủ cú thể xảy ra bất cứ lỳc nào và cú nguy cơ chệch hướng xóhụ̣i chủ nghĩa rất lớn Cỏc thế lực thự địch đang tỡm mọi cỏch thực hiện õmmưu “diễn biến hoà bỡnh” gõy bạo loạn lật đổ, sử dụng cỏc chiờu bài “dõnchủ”, “nhõn quyền” hũng làm thay đổi chế đụ̣ chớnh trị của nước ta

Chớnh vỡ vậy, hơn bất cứ lỳc nào, hiện nay việc học tập và vận dụngđỳng đắn tư tưởng Hồ Chớ Minh về dõn chủ là rất cần thiết, cấp thiết cả về lý

luận và thực tiễn Với ý nghĩa đú tụi chọn đề tài “Vận dụng triết lý dõn chủ

của Hồ Chớ Minh vào việc xõy dựng nền dõn chủ xó hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” làm khúa luận tốt nghiệp

2 Tỡnh hỡnh nghiờn cứu đề tài

Trong thời gian vừa qua việc nghiờn cứu tư tưởng núi chung, triết lý HồChớ Minh núi riờng và vận dụng cỏc tư tưởng đú vào trong sự nghiệp đổi mớiđược coi trọng như là mụ̣t trong những lĩnh vực chủ yếu của nghiờn cứu lýluận và khoa học xó hụ̣i - nhõn văn ở Việt Nam hiện nay

Hiện nay, đó cú nhiều cụng trỡnh nghiờn cứu của nhiều cỏ nhõn, tậpthể trong và ngoài nước tiếp cận tư tưởng dõn chủ Hồ Chớ Minh nhiều gúc đụ̣khỏc nhau Chẳng hạn như:

- Phương phỏp dõn chủ Hồ Chớ Minh - do TS Phạm Văn Bớnh chủ biờn(Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008) - Cuốn sỏch này đó gúp phần xỏc định

và làm rừ những vấn đề cơ bản trong phương phỏp dõn chủ của Hồ chớ Minh,

từ đú đề xuất hướng ỏp dụng phương phỏp dõn chủ Hồ Chớ Minh trong hoànthiện phương phỏp lónh đạo của Đảng ta trong giai đoạn hiện nay

- Tư tưởng Hồ Chớ Minh về dõn chủ - TS Phạm Hồng Chương (Nxb

Lý luận chính trị, Hà Nội, 2004) - Chỉ rừ nguồn gốc, quỏ trỡnh hỡnh thành,những quan điểm cơ bản của Hồ Chớ Minh về dõn chủ, xỏc định những giảiphỏp đưa tư tưởng dõn chủ của Người vào thực tiễn

- Dõn chủ di sản văn hoỏ Hồ Chớ Minh - Nguyễn Khắc Mai (Nxb Lao

động, Hà Nội, 1997) - Nụ̣i dung cuốn sỏch giới thiệu mụ̣t trăm cõu núi về dõn

chủ của Hồ Chí Minh và tư tưởng dân chủ của Hồ chí Minh trong một số lĩnhvực thực tiễn

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong chính trị - Nguyễn Thế Phúc(Nxb ChÝnh trÞ - Hµnh chÝnh, Hµ Néi, 2009) - Góp phần làm sáng tỏ nội dung

tư tưởng của Hồ Chí Minh về dân chủ trong chính trị

Đề tài “Vận dụng triết lý dân chủ của Hồ Chí Minh vào việc xây

dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay”, là sự kế thừa

một số thành tựu nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ của các tácgiả đi trước, để làm rõ nội dung triết lý dân chủ của Hồ Chí Minh và vận dụngvào việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Dân chủ là một vấn đề rộng lớn và mỗi đề tài nghiên cứu đều có nhữngnhững khía cạnh khác nhau, nhưng chung quy lại tất cả các đề tài đều hướngvào cuộc tranh luận nhằm bảo đảm một cách tốt nhất quyền dân chủ cho conngười ở Việt Nam được hiện thực hóa

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích: góp phần làm sáng tỏ triết lý dân chủ của Hồ Chí Minh và

sự vận dụng triết lý dân chủ của Người vào xây dựng, hoàn thiện nền dân chủ

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

ở Việt Nam hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

+ Cơ sở lý luận: Phép biện chứng duy vật về lịch sử, tư tưởng Hồ ChíMinh và Đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam về

dân chủ

+ Phương pháp nghiên cứu: Chủ yếu là phương pháp logic - lịch sử Ngoài ra, đề tài còn vận dụng các phương pháp cụ thể khác: phươngpháp phân tích - tổng hợp, so sánh - đối chiếu, thống kê xã hội học, v.v

5 Đóng góp của đề tài

Cố gắng hệ thống một cách khoa học, chính xác và chân thực sự vậndụng triết lý dân chủ của Hồ Chí Minh vào việc xây dựng nền dân chủ xã hộichủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay

Qua đó có thể góp một phần vào việc nâng cao nhận thức lý luận

và hoạt động thực tiễn, khắc phục những cách nhìn phiến diện, hoạt động thựctiễn sai lầm về triết lý dân chủ của Hồ Chí Minh trong đời sống Việt Namhiện nay

Thành công của khóa luận có thể là tài liệu tham khảo cho những aiquan tâm vấn đề này

6 Kết cấu khoá luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, khóa luậngồm có hai chương, bốn tiết:

Chương 1: Triết lý dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh

1.1: Cơ sở hình thành và phát triển

1.2: Những nội dung cơ bản của triết lý Hồ Chí Minh về dân chủ

Chương 2: Sự vận dụng triết lý dân chủ của Hồ Chí Minh vào việc xâydựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt nam hiện nay

2.1: Khái niệm dân chủ xã hội chủ nghĩa

2.2: Những phương diện cơ bản của sự vận dụng triết lý dânchủ Hồ Chí Minh vào việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở ViệtNam hiện nay

NỘI DUNG

- Bối cảnh lịch sử hình thành tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh

Tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh là một sản phẩm lịch sử cụ thể, đượchình thành dưới tác động và ảnh hưởng của những điều kiện lịch sử xã hộicủa dân tộc ta và thời đại mà Người đã sống và hoạt động cuối thế kỷ XIXđầu thế kỷ XX

+ Bối cảnh lịch sử Việt nam:

Vào những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, Việt Nam là một nướcthuộc địa nửa phong kiến Chính quyền triều Nguyễn bạc nhược đã từng bướckhuất phục, lần lượt kí kết các hiệp ước đầu hàng, thừa nhận nền bảo hộ củathực dân Pháp trên toàn cõi Việt Nam

Các cuộc khởi nghĩa vũ trang chống ách đô hộ của thực dân Pháp, docác sỹ phu, văn thân, cựu học sỹ, giai cấp tư sản lãnh đạo diễn ra rầm rộ, rộngkhắp nước, nhưng cuối cùng đều thất bại

Những thất bại của phong trào cứu nước đầu thế kỷ XX đã cho Hồ ChíMinh nhận thấy cuộc đấu tranh của nhân dân ta không thể thắng lợi bằng conđường cũ Sự hấp dẫn của những khái niệm mới, giá trị mới của nhân loại vềdân chủ như tự do, bình đẳng, bác ái, đã cuốn hút Người đi tìm một conđường mới cho dân tộc

+ Bối cảnh thời đại (Quốc tế)

Giai đoạn này, lịch sử thế giới đã và đang có những biến đổi to lớn: Chủ nghĩa tư bản đã trở thành chủ nghĩa đế quốc, xác lập quyền thốngtrị của chúng trên phạm vi toàn thế giới Chủ nghĩa đế quốc đã trở thành kẻ

thù chung của tất cả các dân tộc thuộc địa

Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917 thắng lợi, đã lật đổ nhà nước

tư sản, thiết lập chính quyền mới, mở ra một thời đại mới - quá độ lênchủ nghĩa xã hội trong lịch sử loài người Ngay sau đó là sự ra đời của Quốc

tế III năm 1919, khẳng định xu thế lớn mạnh của phong trào công nhân vàphong trào cộng sản thế giới

Dưới tác động sâu sắc của cách mạng Tháng Mười Nga, và Quốc

tế Cộng sản, Hồ Chí Minh đã đến với chủ nghĩa Mác-Lênin, tìm thấy conđường cứu nước, cứu dân, con đường đem lại những giá trị dân chủ đích thựchướng tới sự giải phóng dân tộc và giải phóng hoàn toàn con người - conđường cách mạng vô sản

- Những tiền đề tư tưởng - lý luận

Tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh là một bộ phận trong hệ thống

tư tưởng Hồ Chí Minh Do đó, cơ sở hình thành tư tưởng dân chủ của Ngườikhông nằm ngoài các yếu tố đã hình thành nên hệ thống tư tưởng

Hồ Chí Minh

Trong tác phẩm “Đời hoạt động của Hồ chủ tịch” bản chữ Hoa, Hồ Chí

Minh viết: “Tôi coi Thích ca, Giêxu, C.Mác, Tôn Văn, là những ông thầycủa mình”[16; 23] Từ câu nói đó chúng ta có thể nhận ra rất rõ hàm ý vềnhững cơ sở làm nền tảng cho tư tưởng dân chủ của Chủ tịch Hồ ChíMinh

+ Giá trị truyền thống dân tộc

Hồ Chí Minh sớm tiếp thu những yếu tố và hình thức dân chủ trong vănhoá truyền thống Việt Nam

Đó là chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa nhân văn Việt Nam với những giátrị về dân chủ của cha ông ta nhằm cố kết cộng đồng, đoàn kết dân tộc trongtiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước, trong hoạt động sản xuất, sáng tạo,bảo tồn và phát triển dân tộc

Yếu tố dân chủ trong văn hoá truyền thống Việt Nam thực chất là dânchủ nông dân, dân chủ của những người tiểu nông đấu tranh cho chủ nghĩabình quân về quyền lợi

Nhà nước sơ khai Việt Nam là kiểu thiết chế làng xã phóng đại trên quy

mô siêu làng do yêu cầu trị thuỷ và chống xâm lược, tạo nên truyền thốnglàng - nước trong lúc quan hệ giai cấp chưa gay gắt Khi nhà nước Việt Namphát triển, các chuẩn mực quốc gia được biểu hiện bằng các bộ luật bằng văn,thì thiết chế làng xã vẫn tồn tại dưới dạng hương ước

Hương ước là một hình thức dân chủ truyền thống Việt Nam, đó

là lệ làng thành văn Hương ước không kể do ai soạn thảo, nhưng các nộidung phải được mọi thành viên trong làng thảo luận, tham gia ý kiến và tựgiác thi hành

Bên cạnh tư tưởng và hình thức dân chủ của nông dân, ở Việt Namcũng đã tồn tại một số biện pháp và hình thức thân dân của các vương triềutiến bộ

Trong điều kiện phân hoá giai cấp chưa gay gắt, nhất là trước yêu cầuthực tiễn của nhiệm vụ giữ nước Nhà Lý, nhà Trần được xây dựng trên mộtthiết chế tập quyền thân dân, lo giữ lòng dân bằng nhiều hình thức dân chủ:Nhà Lý cho đặt chuông kêu oan; Nhà Trần mở Hội nghị Diên Hồng (1284),

do Thượng hoàng Trần Thánh Tông triệu họp các cụ lão trong cả nước, đểbàn về kế đánh giặc khi quân Nguyên - Mông sang xâm lược Việt Nam lầnthứ hai; v.v

Thực tế lịch sử này đã có tác động sâu sắc, tích cực đến phong cách và

tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh sau này

Văn hoá truyền thống Việt Nam với các giá trị của nó, dù còn giản đơn,chưa trở thành một học thuyết, nhưng cũng chính là một cơ sở văn hoá vữngchắc, thuận lợi để Hồ Chí Minh có thể so sánh, chọn lọc, tiếp thu những giátrị dân chủ của nhân loại và chủ nghĩa Mác–Lênin

+ Tinh hoa văn hoá nhân loại

Xuất thân trong một gia đình khoa bảng, trước khi ra đi tìm đường cứunước, dù phải tiếp nhận những tri thức thông qua nền giáo dục theo kiểu Hánhọc hay của phương Tây, Hồ Chí Minh cũng đã được trang bị một học vấnthấm đậm chủ nghĩa yêu nước - nhân văn ở Việt Nam Cũng vì vậy, nhữnggiá trị tinh tuý của nhân loại đã được Hồ Chí Minh dễ dàng chọn lọc và tiếpnhận

Sự hấp thụ triết lý phương Đông với những tư tưởng và học thuyếtNho giáo, Phật Giáo, đã được bản địa hoá ở Việt Nam và có sự giao thoa vớinhau, sớm hình thành ở Hồ Chí Minh một nhân cách văn hoá, một tư duy củanhà dân chủ phương Đông thiết tha với độc lập, tự do của dân tộc và cuộcsống yên bình của nhân dân

Trong nhiều tác phẩm, bài nói, bài viết, Hồ Chí Minh đã sử dụng nhiềumệnh đề Nho giáo và đem lại cho nó những ý nghĩa mới Mặc dù phê phánnhững yếu tố lạc hậu của Nho giáo, nhưng những triết lý về sức mạnh củanhân dân, gần dân, thân dân, những nguyện vọng về một xã hội bình trị, anninh, hoà mục, một thế giới đại đồng, bình đẳng về tài sản đã được Hồ ChíMinh khai thác lựa chọn Người đã cải biến mệnh đề triết học – chính trị củaMạnh Tử “dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh” theo ý nghĩa dân là quýnhất, nhà nước là thứ yếu, người lãnh đạo phải ở sau hết Hồ Chí Minh đãdiễn dịch ba khái niệm dân, xã tắc, quân theo thứ bậc Vị trí thứ bậc này làmột kiến giải rất mới, mang ý nghĩa triết học Hồ Chí Minh đã đặt cơ sở chomột thiết chế dân chủ ở Việt Nam

Những triết lý của Phật giáo đã được Việt Nam hoá theo hướng tíchcực, trở nên gắn bó với dân, với đất nước đã ảnh hưởng mạnh đến tư tưởngcủa Hồ Chí Minh

Quan niệm về lòng từ, bi, bác ái, cứu khổ cứu nạn, lòng thương người,tình thương yêu vạn vật, của Phật giáo ít nhiều phản ánh một tinh thần bìnhđẳng, dân chủ nhất định, đã hoà vào văn hoá dân tộc và làm sâu sắc thêm tinhthần dân chủ trong văn hoá Việt Nam Sự hình thành thiền phái Trúc Lâm

Việt Nam với chủ trương sống gắn bó với dân, với nước, tham gia vào cuộcđấu tranh chống kẻ thù dân tộc, bảo tồn đất nước là một minh chứng điểnhình

Tinh hoa văn hoá phương Đông thời cận đại cũng có những tác độngmạnh mẽ tới sự hình thành tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh Đó là ảnh hưởngcủa chủ nghĩa tam dân của Tôn Trung Sơn với chủ trương dân tộc độc lập,dân quyền tự do, dân sinh hạnh phúc Hồ Chí Minh đã không ngần ngại khẳngđịnh, chủ nghĩa tam dân của Tôn Trung Sơn có những chính sách “thích hợpvới điều kiện nước ta”[5; 15], mà tự nhận mình là một học trò nhỏ của TônDật Tiên

Cùng với những tư tưởng triết học phương Đông, Hồ Chí Minh cònnghiên cứu tiếp thu ảnh hưởng của nền văn hoá dân chủ và cách mạngphương Tây Người sớm làm quen với văn hoá Pháp, tìm hiểu các cuộc cáchmạng ở Pháp và ở Mỹ Người trực tiếp đọc và tiếp thu các tư tưởng về tự do,bình đẳng qua các tác phẩm của các nhà khai sáng như Vôn-te, Rút-xô,Mông-tet-ki-ơ Người tiếp thu giá trị các giá trị về quyền sống, quyền tự do,quyền mưu cầu hạnh phúc của Tuyên ngôn độc lập ở Mỹ năm 1776; các giátrị dân chủ trong bản Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của đại cáchmạng Pháp 1789

Những tư tưởng của cách mạng dân chủ tư sản mà Người đã chiêmnghiệm được trong thời gian sống ở những xã hội phương Tây - Anh, Pháp,Mỹ, – trở thành khao khát lớn cải biến, ứng dụng nó cho hợp tiến hoá, hợpvới tiến trình lịch sử dân tộc ở Hồ Chí Minh

chủ tư sản điển hình nhất ở các nước phương Tây, Hồ Chí Minh sau hàngchục năm tìm tòi, đã có sự lựa chọn đúng đắn và đến với chủ nghĩa Mác–Lênin

Hồ Chí Minh đến với chủ nghĩa Mác–Lênin trước hết và trên hết

vì mục tiêu giải phóng con người khỏi ách áp bức, bóc lột, khỏi mọi sự nôdịch Người tiếp thu lý luận Mác–Lênin theo phương pháp mác-xit nắm lấycái tinh thần, cái bản chất Người vận dụng sáng tạo và phát triển nó vào lậptrường, quan điểm, phương pháp biện chứng của cách mạng Việt Nam, khôngbiến chúng thành giáo điều để làm cái khuôn phép cho hành động máy móc

b) Nhân tố chủ quan

Thành công trong lĩnh vực hoạt động lý luận của Người là kết quả củanhững năm tháng hoạt động trong nước và bôn ba khắp thế giới để học tập vànghiên cứu, trải nghiệm rút kinh nghiệm qua thực tiễn của Hồ Chí Minh

Cũng như nhiều nhà ái quốc khác, Hồ Chí Minh đi phương Tây tìmđường cứu nước, tất cả những nhà cách mạng này đều mang theo hành trang

là chủ nghĩa yêu nước - nhân văn Việt Nam và đều bắt gặp tư tưởng dânchủ tư sản và các biểu hiện của nó qua các kiểu tổ chức xã hội với những hìnhthức, kiểu nhà nước khác nhau

Tuy nhiên, sự vĩ đại và vượt trội về trí tuệ của Hồ Chí Minh so với cácnhà yêu nước đương thời chính là ở chỗ: cùng với sự tiếp nhận những giá trịmới của nhân loại là dân chủ, cái mới mà Việt Nam chưa có, đồng thời Ngườicũng phát hiện thấy tư tưởng dân chủ tư sản và các mô hình xã hội của nó lànhững cái đã trở nên già cỗi, không còn mới đối với sự phát triển của nhânloại nữa (dù mới so với Việt Nam lúc đó, nhưng bản chất của nền dân chủ tưsản không tương thích với văn hóa truyền thống dân tộc Việt Nam) Điều đógiải thích tại sao các nhà yêu nước trước Hồ Chí Minh không thấy được điều

đó, mà tiếp thu tư tưởng dân chủ tư sản và du nhập nó vào Việt Nam

Không chỉ tiếp thu một học thuyết khoa học về giải phóng dân tộc vàcon người, Hồ Chí Minh còn đến nước Nga, nơi học thuyết đó đang được đưa

vào cuộc sống để chứng kiến cuộc đấu tranh của nhân dân lao động nhằm xâydựng chế độ dân chủ vô sản – một chế độ dân chủ gấp triệu lần dân chủ tưsản

Đến với chủ nghĩa Mác-Lênin, tiếp thu học thuyết cách mạng và khoahọc đó, Hồ Chí Minh đã vận dụng đúng đắn và sáng tạo tư tưởng dân chủtheo quan điểm của giai cấp công nhân mà trước hết là tiến hành lãnh đạocuộc cách mạng dân tộc dân chủ, tạo ra điều kiện căn bản nhất cho việc thiếtlập chế độ dân chủ mới ở nước ta

Từ dân tộc và vì dân tộc ra đi tìm đường cứu nước với hành trang củavăn hóa truyền thống, Hồ Chí Minh đã tiếp thu những giá trị tinh hoa về dânchủ của nhân loại Tuy nhiên, Người cũng nhận thức được vấn đề dân chủkhông chỉ là vấn đề của dân tộc Việt Nam mà là vấn đề đòi hỏi phải được tiếptục giải quyết đối với nhân loại và đã lựa chọn con đường phát triển dân chủtheo chủ nghĩa Mác–Lênin, xu thế phát triển của thời đại

Tóm lại, sự kết hợp những giá trị dân chủ trong văn hóa truyền thốngViệt Nam, tinh hoa văn hóa nhân loại, cùng với kho tàng lí luận của chủ nghĩaMác–Lênin đã làm cơ sở quan trọng hình thành tư tưởng dân chủ của Hồ ChíMinh

1.1.2 Quá trình hình thành và phát triển

a.Giai đoạn từ 1890 đến 1920

Tiếp thu được sự giáo dục của gia đình, của các thầy giáo, cũngnhư ảnh hưởng của những sỹ phu yêu nước, cùng với ảnh hưởng củachủ nghĩa yêu nước và nhân văn truyền thống, Hồ Chí Minh đã được trang bịnhững giá trị dân chủ trong văn hóa truyền thống của dân tộc và bắt đầu tiếpcận với những giá trị dân chủ tư sản phương Tây như tự do, bình đẳng, bác

ái

Những giá trị dân chủ mà nhân loại đạt được, thành quả của các cuộccách mạng tư sản, đã tác động không nhỏ tới Hồ Chí Minh, thúc đẩy Ngườitìm đọc các tác phẩm của các nhà dân chủ tư sản và tham gia vào phong trào

công nhân đấu tranh cho dân chủ của giai cấp công nhân và nhân dân laođộng Pháp Năm 1919, Hồ Chí Minh đã sử dụng nền dân chủ tư sản để đưayêu sách tám điểm tới hội nghị Vécxây, đòi những quyền dân chủ tối thiểucho nhân dân ta Đó là những yêu sách đòi quyền tự do dân chủ đầu tiên củaViệt Nam được trình bày trước thế giới do Hồ Chí Minh thực hiện

Từ việc đứng trong hàng ngũ của phong trào công nhân Pháp, dưới ảnhhưởng mạnh mẽ của Cách mạng Tháng Mười Nga, Hồ Chí Minh đã gia nhậpĐảng xã hội Pháp và các hoạt động chính trị ủng hộ nước Nga xô-viết

Thực tiễn mười năm khảo sát, so sánh, phê phán các học thuyết tư sảnkhác nhau dựa trên thực tiễn và từ kết quả của cuộc cách mạng Tháng MườiNga, sau khi đọc “Luận cương về các vấn đề dân tộc và thuộc địa” của Lênin,

Hồ Chí Minh đã quyết định đi theo chủ nghĩa Mác–Lênin, và trở thành mộttrong những người sáng lập Đảng Cộng sản Pháp, trở thành người cộng sảnđầu tiên của Việt Nam

Đây là khoảng thời gian Hồ Chí Minh tìm tòi, lựa chọn một con đườngcho cách mạng Việt Nam, đồng thời cũng là sự tìm tòi, lựa chọn một mẫuhình dân chủ cho đất nước

b) Giai đoạn từ năm 1920 đến năm 1930

Đây là giai đoạn hình thành con đường cách mạng Việt Nam theo chủnghĩa Mác–Lênin, con đường cách mạng dân chủ tư sản kiểu mới do giai cấpcông nhân lãnh đạo tiến lên chủ nghĩa xã hội và việc hình thành những phácthảo đầu tiên về một chế độ dân chủ ở Việt Nam sau khi cách mạng thànhcông

Trong giai đoạn này, Nguyễn Ái Quốc đã có những hoạt động thực tiễn

và hoạt động lý luận hết sức phong phú và sôi nổi Người tham gia sáng lập

“Hội các dân tộc thuộc địa”, là sáng lập viên của “Báo Le Paria” Những hoạtđộng của Hồ Chí Minh trong lĩnh vực báo chí cũng như trong các lĩnh vựcchính trị, xã hội khác nhau đều tập trung tố cáo sự tàn bạo của chủ nghĩa thựcdân, nhân danh lý tưởng dân chủ và tuyên truyền chủ nghĩa Mác–Lênin vào

các nước thuộc địa, đặc biệt là Việt Nam

Vận dụng sáng tạo nguyên lý của chủ nghĩa Mác–Lênin vào thực tiễnnước ta, Hồ Chí Minh đã thành công trong việc kết hợp chủ nghĩa Mác–Lêninvới phong trào yêu nước và phong trào công nhân, dẫn tới việc thành lậpĐảng Cộng sản Việt Nam

c) Giai đoạn từ năm 1930 đến năm 1945

Đây là giai đoạn tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh đã được thực hiệntrong thực tiễn cách mạng của nước ta Từ nước ngoài Hồ Chí Minh chỉ đạoĐảng Cộng sản Việt Nam và sau đó là Đảng Cộng sản Đông Dương lãnh đạophong trào cách mạng trong nước Những chỉ dẫn của Người (nhất là từ năm

1936 – 1939) về mối quan hệ giữa nhiệm vụ dân tộc và dân chủ, về xây dựngMặt trận Dân tộc thống nhất đã khẳng định quan điểm đúng đắn của Hồ ChíMinh trong việc giải quyết mối quan hệ giữa vấn đề dân tộc với dân chủ trongcách mạng Việt Nam Cũng chính trong thời điểm này, thiết kế của Hồ ChíMinh về một nền dân chủ ở nước ta đã hình thành: nước Việt Nam mới ra đời

sẽ là một nước theo chế độ Dân chủ Cộng hòa

là người sáng lập và xây dựng chế độ dân chủ mới ở Việt Nam

Tuyên ngôn độc lập ngày 2/9/1945 đã thể hiện những giá trị căn bảnnhất của nhân loại về dân chủ khi Hồ Chí Minh trích dẫn Tuyên ngôn độc lậpcủa Mỹ và Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của cách mạng Pháp, nhưngkhông đóng khung trong nhân quyền và dân quyền, xét về quyền cá nhân vàquyền con người, mà còn phát triển thành quyền của mọi dân tộc: “Tất cả mọingười sinh ra đều có quyền bình đẳng Tạo hóa đã cho họ những quyền không

ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền

sung sướng, quyền tự do và mưu cầu hạnh phúc”[5; 34]

Năm 1954, với chiến thắng Điện Biên Phủ, miền Bắc được giải phóng,còn miền Nam vẫn là thuộc địa của đế quốc, tư tưởng dân chủ của Hồ ChíMinh được áp dụng một cách toàn diện trên tất cả các lĩnh vực của sự nghiệpxây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, xây dựng hậu phương vững chắc chocuộc đấu tranh thống nhất nước nhà, nhằm hoàn thành cách mạng dân tộc dânchủ nhân dân trong cả nước

1.2 Những nội dung cơ bản của triết lý Hồ Chí Minh về dân chủ 1.2.1 Quan niệm của Hồ Chí Minh về dân chủ

Hồ Chí Minh là một nhà tư tưởng lớn, đồng thời còn là một danh nhânvăn hóa của nhân loại Trong toàn bộ cuộc đời hoạt động của mình, Người đã

để lại những tư tưởng có giá trị làm nền tảng lý luận vững chắc định hướngcho công cuộc đổi mới và xây dựng đất nước văn minh, giàu mạnh hiện nay.Một trong những giá trị văn hóa đáng tự hào, đáng trân trọng là tư tưởng dânchủ của Người

Người không viết hẳn những tập sách chuyên luận về dân chủ Nhưngnhững ý niệm về dân chủ, tư duy về dân chủ của Người, có thể nói đã có mặttrong hàng vạn trang viết mà Người để lại Gọi là tư tưởng dân chủ, bởi vìquan niệm dân chủ của Người là một hệ thống chỉnh thể gắn hàng trăm luận

đề về chính trị dân chủ, bao quát trong mọi lĩnh vực hoạt động xã hội: chínhtrị, kinh tế, văn hóa, giáo dục, ngoại giao, quân sự… Mỗi luận điểm của HồChí Minh về dân chủ đều rất cô đọng, hàm súc, vừa cụ thể, giản dị, mà cũngvừa khái quát sâu sắc Trong những luận điểm đó, có những luận điểm mangtính chất của những định nghĩa khoa học, sự đúc kết thực tiễn, sự gắn bó hữu

cơ giữa lý luận và thực tiễn một cách nhuần nhuyễn đầy sức thuyết phục

Khái niệm dân chủ được Người kiến giải một cách giản dị, dễ hiểu.Người không định nghĩa dân chủ theo kiểu hàn lâm, bác học, nhưng lại phảnánh được chiều sâu giá trị lý luận của nó Tất nhiên, với Hồ Chí Minh, giản dịkhông phải là giản đơn mà là sự thể hiện phong phú, sâu sắc của tư tưởng

Hồ Chí Minh quan niệm, dân chủ có nghĩa là dân là chủ và dân làmchủ Đây được xem là một định nghĩa kinh điển về dân chủ trong tư tưởng HồChí Minh, một định nghĩa ngắn gọn nhưng lại bao quát đầy đủ nhất bản chấtcủa dân chủ

Cách định nghĩa này của Hồ Chí Minh đã vượt qua những quan niệmthông thường trong nhận thức về dân chủ của các học giả tư sản Nó khái quátđược những giá trị lý luận của hai nền văn hoá Đông - Tây Định nghĩa này đãnhấn mạnh chủ thể chân chính của chế độ mới là nhân dân, họ đã trở thànhngười chủ nước nhà Đây thực sự là một cuộc cách mạng về nhận thức vấn đềdân chủ ở Việt Nam Bằng một tư duy sắc sảo với ngôn từ giản dị, Hồ ChíMinh đã đảo lộn lại những tư tưởng dân chủ phong kiến thay bằng một tưtưởng cách mạng hiện đại

Dân là chủ đã khẳng định rõ ràng địa vị người chủ trong chế độ chínhtrị, trong xã hội và nhà nước thuộc về nhân dân Dân là chủ đối lập với nô lệ,thần dân hay thảo dân trong chế độ phong kiến cũng như thân phận nô lệtrong tình cảnh bị thực dân thống trị Trong xã hội phong kiến, với ý thức hệphong kiến thì dân chủ được xem là chủ của dân, ông vua được xem là Thiên

Tử Cho nên mọi người phải có trách nhiệm cung phụng vua như một bổnphận, cho dù đó là minh quân hay bạo chúa, đó là mối quan hệ quân-thần.Còn trong chế độ chính trị mới, khi nhà nước dân chủ ra đời, nhìn trong hệquy chiếu địa vị quyền lực thì dân là chủ thể quyền lực, còn cán bộ, côngchức là đầy tớ của nhân dân, là người phục vụ nhân dân Dân là chủ còn biểuhiện vị thế xã hội, tính tích cực chính trị và địa vị pháp lý của người dân

Nhưng nếu dân chủ chỉ dừng lại ở chỗ dân là chủ thì chưa hoàn thiện

mà còn là dân làm chủ Làm chủ phản ánh năng lực thực thi dân chủ củangười dân Năng lực đó được biểu hiện ở trình độ văn hóa, bản lĩnh, ý thức,trách nhiệm… Đó là nội hàm của năng lực dân chủ, thể hiện hành vi làm chủ.Chính địa vị của người chủ và năng lực làm chủ đã khái quát đầy đủ nhấttrong nhận thức về dân chủ của Hồ Chí Minh Làm chủ, đó là hoạt động của

dân, biểu hiện năng lực thực hành dân chủ của dân, trước hết là về trình độphát triển ý thức dân chủ của dân với tư cách là chủ thể quyền lực thực hiện

sự ủy quyền chân chính của mình vào thể chế nhà nước

Địa vị và quyền lực đó biểu hiện ra trong sự vận động chính trị đó

là “bao nhiêu quyền hạn đều của dân, mọi quyền hành và lực lượng đều ở nơidân”[26; 698] Như vậy, nhân dân là chủ thể gốc của quyền lực và nhà nước

là chủ thể đại diện cho dân Nhà nước là một vật thể mà dân là chủ sở hữu, làchủ thể ủy quyền, nhà nước thực hiện sự ủy quyền của dân

Thể hiện sự kết hợp và thống nhất năng lực, địa vị của người chủ,

Hồ Chí Minh viết: “nhân dân có quyền lợi làm chủ thì phải có nghĩa vụ làmtròn bổn phận công dân”[28; 452] Hồ Chí Minh đã chỉ rõ bản chất của nhànước dân chủ, chế độ dân chủ là gì? Người viết: “nước ta là nước dân chủ,địa vị cao nhất là dân, vì dân là người chủ”[27; 515], và “nước ta là một nướcdân chủ, mọi người có quyền làm, quyền nói”[32; 225], hay như “chế độ ta làchế độ dân chủ, tức là nhân dân làm chủ”[30; 251]

Nói tóm lại, quan niệm Hồ Chí Minh về dân chủ được biểu đạt qua haimệnh đề ngắn gọn: “dân là chủ” và “dân làm chủ” Khi biểu đạt như thế,chúng ta có thể hiểu rằng, “dân là chủ” nghĩa là đề cập vị thế của dân; còn

“dân làm chủ” nghĩa là đề cập năng lực và trách nhiệm của dân Cả hai vế nàyluôn luôn đi đôi với nhau, thể hiện vị trí, vai trò, quyền và trách nhiệm củadân Quan niệm đó của Hồ chí Minh phản ánh đúng nội dung bản chất về dânchủ Quyền hành và lực lượng đều thuộc về nhân dân Xã hội nào bảo đảmcho điều đó được thực thi thì đó là một xã hội thực sự dân chủ

Cũng có thể thấy rõ hơn quan niệm của Hồ Chí Minh về dân chủ vớimột sự lý giải cô động sau đây khi Người viết:

“Nước ta là nước dân chủ

Bao nhiêu lợi ích đều vì dân

Bao nhiêu quyền hạn đều của dân

Công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân

Sự nghiệp kháng chiến kiến quốc là công việc của dân

Chính quyền từ xã đến chính phủ do dân cử ra

Đoàn thể từ trung ương đến xã do dân tổ chức nên

Nói tóm lại, quyền hành và mọi lực lượng đều ở nơi dân.”[26; 698] Quan niệm của Hồ Chí Minh về dân chủ chỉ rõ dân chủ là giá trị củanhân loại khi xem xét dân chủ theo nội dung là “sản phẩm của nền vănminh”[5;44], là sản phẩm của quá trình đấu tranh tự giải phóng của loàingười, là sản phẩm tiến hóa của lịch sử

1.2.2 Những quan điểm cơ bản trong triết lý dân chủ Hồ Chí Minh

về mặt chính trị để xác lập quyền tự do chính trị, quyền tự quyết dân tộc, đảmbảo trên thực tế quyền lực chính trị của nhân dân, từ đó tiến tới những cuộcgiải phóng khác Chính vì thế mà Hồ Chí Minh chỉ rõ:

“Thứ nhất, đánh đổ chủ nghĩa thực dân, phong kiến làm cho nước Namhoàn toàn độc lập

Thứ hai, xây dựng chính phủ công nông

Thứ ba, xây dựng chính trị: dân quyền.”[19; 30]

 Xây dựng nền chính trị mới khoa học và cách mạng

+ Xác định chủ thể của nền chính trị mới, khoa học và cách mạng

Sau khi đánh đổ chế độ chế độ chính trị chuyên chế thực dân và phongkiến, Hồ Chí Minh đã xác lập nền chính trị mới ở Việt Nam, đó là “nền chínhtrị thấm nhuần sâu sắc bản chất giai cấp công nhân, thế giới quan và hệ tưtưởng chính trị của chủ nghĩa Mác–Lênin, thống nhất hữu cơ giữa tính chấtgiai cấp với tính chất và truyền thống dân tộc, kết hợp nhuần nhuyễn chủnghĩa yêu nước với chủ nghĩa quốc tế chân chính”[4; 176]

Như vậy, nền chính trị mới mà Hồ Chí Minh xây dựng là nền chínhtrị mà trong đó nhân dân, những người lao động là chủ thể của quyền lựcchính trị Chủ thể đó được khẳng định rõ ràng trong nhà nước của dân, do dân

và vì dân Nhà nước của dân là do nhân dân đứng dậy đấu tranh để giành lấychính quyền về tay mình Đó là kết quả của sự hi sinh anh dũng của biết baonhiêu người con ưu tú của dân tộc, hy sinh trên máy chém, trong nhà tù củathực dân đế quốc và trên chiến trường

Tư tưởng nhà nước của dân là điểm mấu chốt trong xác địnhchủ thể chính trị mới Điều này được thể hiện rõ ngay từ Quốc dân Đại hộiTân Trào lập ra Chính phủ Lâm thời Người quan niệm cần phải xây dựngmột nhà nước mà: tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân ViệtNam “Việc nước là việc chung, mỗi một người con Rồng cháu Tiên, bất kỳgià, trẻ, gái trai, giàu nghèo quý tiện, đều phải gánh vác một phần”[25; 240-241]

Cách mạng Tháng Tám thành công, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộnghoà được thành lập thông qua tổng tuyển cử Việc Hồ Chí Minh chủ trươngthực hiện tổng tuyển cử là một sáng kiến vĩ đại phản ánh được tính chất dânchủ Nhà nước của dân, bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân đặt dưới sựlãnh đạo của Đảng mang bản chất giai cấp công nhân, đó là điểm đặc sắc đầutiên của tư tưởng Hồ Chí Minh về việc xác lập chủ thể của nền chính trị mới

Nhà nước do dân là việc hiện thực hoá quyền lực thuộc về nhân dân,nhân dân là chủ thể chính trị mới, nhân dân uỷ quyền của mình cho nhà nướcbằng cách lựa chọn, bầu ra những đại biểu xứng đáng của mình để thay mặt

mình thực thi mọi công việc hàng ngày Nhà nước đó do dân tổ chức nên, dânủng hộ, giúp đỡ đóng thuế để nhà nước hoạt động Nhà nước đó cũng do nhândân phê bình, xây dựng, giúp đỡ Hồ Chí Minh đã từng chỉ rõ: “Tất cả các cơquan nhà nước là phải dựa vào nhân dân, liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắngnghe ý kiến và chịu sự kiểm soát của nhân dân”[29; 591], và “Hễ chính phủnào mà có hại cho dân chúng thì dân chúng phải đạp đổ chính phủ ấy đi vàgây lên chính phủ khác”[23; 270]

Nhà nước vì dân là nhà nước có trách nhiệm và chịu trách nhiệm trướcdân phải giải quyết cho được bốn vấn đề cốt yếu nhất là: “1 Làm cho dân cóăn; 2 Làm cho dân có mặc; 3 Làm cho dân có chổ ở; 4 Làm cho dân có họchành”[25; 152] Nhà nước vì dân là nhà nước bảo vệ nhân dân, chống lạinhững tệ nạn vi phạm quyền dân chủ và lợi ích của nhân dân Hồ Chí Minhviết: “Chế độ ta là chế độ dân chủ, nghĩa là nhân dân làm chủ Đảng ta làĐảng lãnh đạo, nghĩa là tất cả các cán bộ từ trung ương đến khu, đến tỉnh, đếnhuyện, đến xã, bất kỳ ở cấp nào và ngành nào đều phải là đầy tớ trung thànhcủa nhân dân”[30; 323]

Như vậy, chủ thể của nền chính trị mới mà Hồ Chí Minh xác lập phảnánh được tính khoa học, tính cách mạng và tính nhân văn Tính khoa học lànắm vững tinh thần lý luận của chủ nghĩa Mác–Lênin, vận dụng vào thực tiễncách mạng Việt Nam, xuất phát từ thực tiễn cách mạng Việt Nam Tính cáchmạng triệt để trong tư tưởng chính trị dân chủ của Hồ Chí Minh là ở chỗ,hướng sự nghiệp giải phóng đến triệt để, gắn liền giải phóng dân tộc trên lậptrường giai cấp công nhân với giải phóng giai cấp và giải phóng con người

Chủ thể chính trị mới trong tư tưởng Hồ Chí Minh còn thấm nhuần sâusắc tính nhân văn của Người Đó là “lấy giá trị con người là cốt lõi, lấy giảiphóng và phát triển con người và xã hội làm mục đích”, “nước lấy dân làmgốc” mà căn dặn cán bộ, đảng viên phải làm điều lợi cho dân, tránh điều hạicho dân, phải thấu hiểu tâm trạng và nguyện vọng của dân, tiếp thu ý kiến phêbình của dân và quyết tâm sửa chữa những khuyết điểm, sai lầm để phục vụ

dân chúng ngày một tốt hơn Đó là nét độc đáo của giá trị triết lý dân chủ HồChí Minh

+ Xác lập quyền lực chính trị của nhân dân

* Nhân dân làm chủ nhà nước và xã hội để thực hiện quyền lực chínhtrị của mình trong chế độ mới

Quyền lực của nhân dân được thể hiện trong hoạt động của nhà nướcvới tư cách nhân dân có quyền lực tối cao Trong tác phẩm “Thường thứcchính trị” viết năm 1953, Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Ở nước ta, chính quyền là củanhân dân, do nhân dân làm chủ… Nhân dân là ông chủ nắm chính quyền.Nhân dân bầu ra đại biểu thay mặt mình thi hành chính quyền ấy Thế là dânchủ”[28; 218-219] Điều này cho thấy trong chế độ mới, nhân dân làm chủthông qua bầu cử, ứng cử vào nhà nước Thông qua bầu cử và ứng cử vào bộmáy nhà nước mà nhân dân thể hiện trách nhiệm và nghĩa vụ của công dântrong nhà nước và trước xã hội Đây là điều kiện để phát huy vai trò, địa vị vànăng lực làm chủ nước nhà của mỗi một người dân với tư cách người chủ

* Quyền làm chủ của nhân dân còn thể hiện ở chỗ, nhân dân phát biểugóp ý kiến của mình vào các công việc nhà nước

Nhà nước là một tổ chức do nhân dân lập ra để thay mặt nhân dân thựcthi quyền lực cho nhân dân Thông qua bầu cử, nhân dân uỷ thác quyền lựccủa mình cho nhà nước Khi quyền lực của nhân dân đã được uỷ thác chonhà nước, trở thành quyền lực nhà nước, thì việc thực hiện quyền lực nhànước phải minh bạch Để làm được như vậy thì nhà nước phải chịu sự kiểmsoát quyền lực từ phía nhân dân, phải lắng nghe sự đóng góp ý kiến phê bìnhcủa nhân dân Điều đó vừa phản ánh được trách nhiệm của nhân dân đối vớinhà nước; vừa thể hiện mối quan hệ giữa nhà nước và nhân dân Hồ Chí Minhviết: “Dân dùng đầy tớ làm việc cho mình, thì phải giúp đỡ chính phủ Nếuchính phủ sai thì phải phê bình, phê bình nhưng không phải là chửi”[26; 60].Thực hiện như vậy mới thực sự là Chính phủ và nhân dân Hồ Chí Minh chỉrõ: “Không có nhân dân thì chính phủ không đủ lực luợng, nếu không có

chính phủ thì nhân dân không ai dẫn đường”[25; 56]

* Nhân dân làm chủ bằng cách tham gia vào công việc quản

lý nhà nước

Chủ tịch Hồ Chí Minh gắn công việc tham gia quản lý nhà nước vớimục tiêu xây dựng CNXH và trách nhiệm của người làm chủ nước nhà.Người đã chỉ rõ mục đích tại sao người dân từ công nhân, nông dân đến tríthức và với người lao động khác phải tham gia vào quản lý nhà nước Ngườinhấn mạnh: “Khác hẳn với trước kia, công nhân bây giờ là người chủ đấtnước, chủ xã hội, chủ cuộc sống… Muốn thực hiện đúng vai trò làm chủ, giaicấp công nhân phải quản lý tốt kinh tế, quản lý tốt xí nghiệp, làm cho năngsuất lao động không ngừng nâng cao, của cải xã hội ngày càng nhiều vớiphẩm chất tốt, giá thành hạ”[32; 564]

Kế thừa tư tưởng của V.I Lênin, Hồ Chí Minh đặc biệt chú trọng việcnhân dân tham gia quản lý nhà nước Khi nói về dân chủ vô sản, V.I Lêninchỉ rõ là phải làm thế nào để cho nhân dân thực sự học tập được công tác quảnlý… Thấm nhuần tư tưởng đó của Lênin, Hồ Chí Minh đã vận dụng sáng tạovào điều kiện cụ thể của cách mạng Việt Nam khi chỉ đạo công cuộc xâydựng CNXH ở miền Bắc Người viết: “Để thực hiện tốt nhiệm vụ cách mạng,nhà nước ta phải phát triển quyền dân chủ và sinh hoạt chính trị của toàn dân,

để phát huy tính tích cực và sức sáng tạo của nhân dân, làm cho mọi ngườicông dân Việt Nam thực sự tham gia quản lý công việc nhà nước, ra sức xâydựng CNXH và đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà”[29; 590]

* Kiểm tra giám sát, kiểm tra cơ quan công quyền, kiểm tra hành vi đạođức công chức

Việc nhân dân tham gia giám sát, kiểm tra cơ quan công quyền và kiểmtra hành vi đạo đức công chức là thể hiện nhiệm vụ sinh hoạt chính trị rộngrãi của nhân dân Đó là cách tốt nhất để ngày càng hoàn thiện nhà nước, pháthuy tính tích cực và sức sáng tạo, chủ động của nhân dân trong việc xác địnhđịa vị, trách nhiệm và năng lực làm chủ của mình Đồng thời kiểm tra, giám

sát lại tạo điều kiện cho chính phủ thực hiện nhiệm vụ của mình Người viết:

“Chính phủ ta là chính phủ của dân, chỉ có một mục đích là ra sức phụng sựlợi ích của nhân dân…”[28; 361-362] Đó là một chính phủ thực sự của dân,

do dân, vì dân

b) Dân chủ trong lĩnh vực kinh tế

Trong quá trình sống, lao động và học tập ở nước ngoài, Người luônquan tâm đến việc nghiên cứu tình hình kinh tế, mà trước hết là phân tích tìnhhình kinh tế - xã hội ở các nước thuộc địa, lên án các thủ đoạn bóc lột kinh tếhết sức tàn bạo của chế độ thực dân đối với nhân dân các nước thuộc địa nóichung và Việt Nam nói riêng

Bản phân tích tổng hợp nhất của Hồ Chí Minh về sự bóc lột kinh tế củathực dân Pháp đối với nhân dân ta được trình bày trong bản Tuyên ngôn độclập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Người viết: “về kinh tế,chúng bóc lột nhân dân ta đến tận xương tủy, khiến cho nhân dân ta nghèonàn, thiếu thốn, nước ta xơ xác tiêu điều… chúng bóc lột công nhân ta mộtcách vô cùng tàn nhẫn”[25; 2]

Sinh thời, mặc dù đất nước phải dồn sức cho chiến tranh và chưa cónhiều thời gian để tổng kết những vấn đề thuộc lĩnh vực kinh tế, nhưng HồChí Minh cũng đã để lại những di sản quý báu về vấn đề dân chủ trong lĩnhvực này

Chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế, dân chủ trong lĩnh vựcchính trị phải lấy dân chủ trong lĩnh vực kinh tế làm cơ sở Dân chủ của nhândân trong lĩnh vực chính trị chỉ được thực hiện thực sự khi họ là chủ thể tronglĩnh vực kinh tế, trong đó quyền sở hữu, quản lý những tư liệu sản xuất cơ bảncủa xã hội nằm trong tay nhân dân, và do đó quyền tổ chức sản xuất và phânphối sản phẩm lao động thuộc về nhân dân

Nội dung tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh trong lĩnh vực kinh tế baogồm tất cả những vấn đề nêu trên, nhưng vấn đề quan trọng nhất mà Hồ ChíMinh đặc biệt chú ý là quyền làm chủ về kinh tế của người lao động, vì nấc

thang cuối cùng để giải phóng con người là về kinh tế

Theo Hồ Chí Minh, dân chủ trong kinh tế thể hiện trong những lĩnh vực sau:

 Sở hữu tư liệu sản xuất

Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, tính chất và trình độ dân chủ trong lĩnhvực kinh tế ở nước ta, trước hết phải được xác nhận bằng Hiến pháp: “Tất cảmọi công dân Việt Nam đều ngang quyền về mọi phương diện: chính trị, kinh

tế, văn hóa”[17; 9-10]; Công nhận công nhân nước ta có quyền “tư hữu tàisản”, bảo đảm “quyền lợi các giới cần lao, trí thức và chân tay”[17; 9-10].Trong điều kiện phát triển của xã hội nước ta ngày ấy (còn đúng đến giờ), nhưphân tích của Hồ Chí Minh, dân chủ trong lĩnh vực kinh tế bao hàm cả việcxác nhận sự tồn tại hợp lý và phát triển của các thành phần kinh tế và các hìnhthức sở hữu về tư liệu sản xuất

Cùng với việc chỉ ra tính đa dạng của các thành phần kinh tế,

Hồ Chí Minh đã chỉ ra: “Trong nước ta hiện nay có những hình thức sở hữuchính như sau:

+ Sở hữu Nhà nước tức là của toàn dân

+ Sở hữu của hợp tác xã tức là của tập thể nhân dân lao động

+ Sở hữu của những người lao động riêng lẻ

+ Một ít tư liệu sản xuất thuộc sở hữu của nhà tư bản”[29; 588]

Riêng đối với các thành phần kinh tế thuộc sở hữu tư nhân, Hồ ChíMinh chỉ rõ rằng:

“+ Đối với người làm nghề thủ công và lao động riêng lẻ khác, nhànước bảo hộ quyền sở hữu về tư liệu sản xuất của họ, ra sức hướng dẫn vàgiúp đỡ họ cải tiến cách làm ăn…

+ Đối với những nhà tư bản công thương, nhà nước không xóabỏ quyền sở hữu về tư liệu sản xuất và của cải khác của họ; mà ra sức hướngdẫn họ hoạt động nhằm làm lợi cho quốc kế, dân sinh, phù hợp với kế hoạchcủa nhà nước”[29; 598]

Xác định quyền của người sở hữu là sự đảm bảo cho các tư liệu sảnxuất đều có người làm chủ, mọi đơn vị kinh tế đều tự chủ và chịu trách nhiệm

về kết quả sản xuất của mình

Nhằm phát huy mọi năng lực để phát triển sản xuất, Hồ Chí Minh cũngchú trọng tới việc tạo điều kiện cho những người nước ngoài đóng góp vàocác hoạt động kinh tế của Việt Nam theo phương châm: đúng pháp luật, chínhđáng và hai bên cùng có lợi Người kêu gọi: “Các bạn, người buôn bán, kinhdoanh… đã chung sống với Việt Nam Các bạn đã khai cơ lập nghiệp ở ViệtNam Những hoạt động chính đáng về kinh tế và văn hóa của các bạn cũng cólợi cho Việt Nam Vì vậy, các bạn cứ yên lòng làm ăn như thường Nhân dân

và chính phủ Việt Nam sẽ giúp đỡ và bảo hộ các bạn”[28; 361]

Như vậy, theo tư tưởng Hồ Chí Minh, dân chủ trong lĩnh vực kinh tế làđảm bảo quyền làm chủ của nhân dân đối với quá trình sản xuất, mà trước hết

là sự làm chủ của họ đối với các hình thức sở hữu về tư liệu sản xuất trongcác thành phần kinh tế, phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa; là sự bảođảm trong thực tiễn tính đa dạng về lợi ích của các tầng lớp dân cư, tập đoàn,nhóm và cá nhân trong xã hội dân chủ

ta vốn là nước nông nghiệp lạc hậu Đó là chỗ bắt đầu đi của nước ta”[30;40] Người giải thích “nông nghiệp chiếm bộ phận lớn trong nền kinh tế màsản xuất nhỏ lại chiếm bộ phận lớn trong nông nghiệp Vì nông nghiệp là mộtnguồn cung cấp lương thực và nguyên liệu, đồng thời là nguồn xuất khẩuquan trọng, nông thôn là thị trường tiêu thụ to nhất hiện nay, cho nên cần phảicải tạo và phát triển nông nghiệp thì mới có cơ sở để phát triển các ngành

khác”[30; 14], Người lại nói “nông dân ta đông người nhất” và khẳng định

“kinh tế nông nghiệp là quan trọng nhất”[29; 184]

Khi đề cập đến vai trò của dân trong quản lý sản xuất Hồ Chí Minh nói:

“Vai trò của công nhân trong tham gia quản lý, đó là biểu hiện quyền làm chủtập thể của công nhân, viên chức trong mọi hoạt động của xí nghiệp[32; 567-568] Người còn nhấn mạnh: “Muốn thực hiện đúng vai trò làm chủ, giai cấpcông nhân phải quản lý tốt kinh tế, quản lý tốt xí nghiệp, làm cho năng suấtlao động không ngừng nâng cao, của cải xã hội ngày càng nhiều với phẩmchất tốt, giá thành hạ”[32; 564]

Như vậy, thực hiện quyền làm chủ của người lao động trong quản

lý còn là sự tạo lập các điều kiện kinh tế - xã hội cho nhân dân thực hiệnquyền và nghĩa vụ của họ trong hoạt động kinh tế

 Phân phối sản phẩm lao động

Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, từ làm chủ tư liệu sản xuất đến làmchủ trong quản lý, người lao động nước ta lại làm chủ trong phân phối theonguyên tắc phân phối theo lao động Phân phối theo lao động là thực hiệnquyền làm chủ của nhân dân ta trong lĩnh vực phân phối, đảm bảo lợi íchchính đáng của người lao động, thực hiện dân chủ trong khâu cuối cùng nàycủa quá trình sản xuất

c) Dân chủ trong lĩnh vực văn hoá – xã hội

Năm 1943, Hồ Chí Minh đã đưa ra một quan niệm về văn hóa Ngườiviết: “Ý nghĩa của văn hóa: vì lẽ sinh tồn, cũng như mục đích của cuộc sống,loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, phápluật, khoa học, văn học, nghệ thuật, những công cụ sinh hoạt hàng ngày về ăn,mặc, ở và các phương thức sử dụng… Văn hóa là sự tổng hợp của mọiphương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ranhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi sự sinh tồn.”[24; 431]

Quan điểm của Hồ Chí Minh trong lĩnh vực văn hóa thể hiện ở nhữngnội dung sau:

 Văn hóa phục vụ nhân dân

Xuyên suốt sự nghiệp văn hóa của mình, Hồ Chí Minh luôn tâm niệmlấy lợi ích của nhân dân làm mục tiêu cho công tác văn hóa

Có thể nói điểm mấu chốt nhất của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủtrong văn hóa trước hết là sự đánh giá đúng lực lượng và tài nghệ của nhândân, sáng tạo ra các giá trị văn hóa, kiểm nghiệm sản phẩm văn hóa, đồngthời được hưởng thụ các giá trị văn hóa Hồ Chí Minh luôn yêu cầu người làmvăn hóa phải luôn đặt câu hỏi sáng tác cho ai? và về cái gì?

Vì vậy Hồ Chí Minh nói, văn hóa phải phục vụ nhân dân, “khôngthể nói nghệ thuật vị nghệ thuật mà cần phải nói rõ văn hóa phục vụ công -nông - binh”, “văn hóa phải thiết thực phục vụ nhân dân, góp phần vào việcnâng cao đời sống vui tươi, lành mạnh của quần chúng”[30; 59] Để thực hiệnđược những nhiệm vụ đó, “văn hóa phải gắn liền với lao động sản xuất, vănhóa xa đời sống, xa lao động là văn hóa suông”[30; 59]

 Văn hóa dân tộc, khoa học và đại chúng

Hồ Chí Minh cho rằng, nhiệm vụ của nhà nước dân chủ trong xây dựngvăn hóa dân tộc là “phải xây dựng một nền văn hóa dân tộc, khoa học và đạichúng Phải nâng cao trình độ văn hóa của nhân dân… Phải chống văn hóa

nô lệ của đế quốc, phong kiến”[28; 220]

Sinh thời, Hồ Chí Minh đề cao văn hóa dân tộc Tuy nhiên, không cónghĩa là lưu tâm tới văn hóa dân tộc, mà Hồ Chí Minh có tư tưởng tách rờitruyền thống với hiện đại Ngược lại, người cho rằng, hiện đại bao giờ cũngbắt nguồn từ truyền thống Càng chú ý tiếp thu những yếu tố văn hóa hiện đạithì càng phải thấm nhuần những giá trị tốt đẹp của truyền thống

Kế thừa truyền thống văn hóa dân tộc đi đôi với việc tiếp thu có chọnlọc tinh hoa văn hóa nhân loại là quan điểm biện chứng trong tư tưởng Hồ ChíMinh về văn hóa Tính dân tộc càng sâu sắc bao nhiêu thì càng có điều kiện

và cơ sở để tiếp nhận tinh hoa văn hóa nhân loại Ngược lại, những tiến bộcủa văn hóa nhân loại sẽ làm phong phú , bồi đắp thêm cho văn hóa dân tộc

Lấy văn hóa làm trung tâm chiến lược phát triển có tính đến cội nguồnvăn hóa xã hội, các giá trị nền móng và tính đến mục tiêu làm cho dân giàu,nước mạnh Đi sâu biến đổi nội dung văn hóa đời sống xã hội, Hồ chí Minhchủ trương xây dựng nền văn hóa khoa học, dân tộc, đại chúng làm cơ sở tinhthần cho nền dân chủ Quan điểm đó làm cho sự phát triển dân chủ một cáchbền vững.

 Xây dựng nền giáo dục và đời sống văn hóa mới

Hồ Chí Minh nói: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”[25;8] Ngườixác định nhiệm vụ tiêu diệt “giặc dốt” cũng cấp thiết và quan trọng như diệt

“giặc đói”, “giặc ngoại xâm” Trực tiếp xây dựng nền giáo dục mới, Hồ ChíMinh xác định rõ mục tiêu giáo dục “một nền giáo dục sẽ đào tạo các em nênnhững người công dân hữu ích cho nước Việt Nam, một nền giáo dục làmphát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em”[25; 32], “non sôngViệt Nam có trở nên tươi đẹp được hay không, dân tộc Việt Nam có bước tớiđài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không,chính là nhờ một phần lớn ở công học tập của các em”[25; 33] Khẳng định

“giáo dục là sự nghiệp của quần chúng”, do vậy Hồ Chí Minh đề ra phươngchâm “cần phải phát huy đầy đủ dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng quan hệthật tốt, đoàn kết chặt chẽ giữa thầy và trò, giữa cán bộ các cấp, giữa nhàtrường và nhân dân, để hoàn thành thắng lợi sự nghiệp đó”[32; 403]

Căn cứ vào những điều Hồ Chí Minh đã viết, nói và làm, có thể khẳngđịnh rằng, Người đã “khai hóa một nền giáo dục mới, tiến bộ, một nền giáodục dân tộc, nhân dân, dân chủ và đại chúng”[5; 163] - một nền giáo dục củadân, do dân, vì dân

Cùng với việc xây dựng một nền giáo dục mới, Hồ Chí Minh chủtrương xây dựng đời sống văn hóa mới của nhân dân, do nhân dân, vì nhândân

Đời sống văn hoá mới được Hồ Chí Minh nêu ra với ba nội dung: đạođức mới, lối sống mới, nếp sống mới Để xây dựng đời sống mới trước hết

phải xây dựng đạo đức mới Ngay trong phiên họp đầu tiên của Hội đồngChính phủ, Hồ Chí Minh đã đề nghị "mở một chiến dịch giáo dục lại tinh thầnnhân dân bằng cách thực hiện: cần, kiệm, liêm chính", Người đã từng khẳngđịnh, nêu cao và thực hành cần, kiệm, liêm chính tức là nhen lửa cho đời sốngmới.

Lối sống mới, theo Hồ Chí Minh là lối sống có lý tưởng, có đạo đức

Để xây dựng lối sống mới, Hồ Chí Minh yêu cầu phải sửa đổi "cách ăn, cáchmặc, cách ở, cách đi lại" - theo ngôn ngữ hiện nay thì đây chính là phong cáchsống và phong cách làm việc, gọi chung là lối sống mới

Xây dựng nếp sống mới - nếp sống văn minh theo Người là quá trìnhlàm cho lối sống mới dần dần thành thói quen Thành phong tục tập quán tốtđẹp, kế thừa và phát triển thuần phong mỹ tục lâu đời của dân tộc

Hồ Chí Minh chỉ ra rằng, đời sống mới không phải cái gì cũ cũngbỏ hết, không phải cái gì cũng làm mới Cái gì cũ mà xấu thì phải bỏ Cái

gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức thì sửa đổi Cái gì cũ mà tốt thì pháttriển thêm Cái gì mới mà hay thì phải làm, phải bổ sung

Xây dựng đời sống văn hóa mới là một phong trào văn hóa có tính nhândân rộng lớn nhất vì lợi ích của toàn dân Nó thực sự là một phong trào dânchủ cả về nội dung và hình thức, nó thể hiện tư tưởng Hồ Chí Minh về dânchủ trong lĩnh vực văn hóa

 Phát triển văn hoá các dân tộc

Các dân tộc ít người ở Việt Nam được Hồ Chí Minh dành một sự quantâm đặc biệt và một sự cảm thông sâu sắc trên tất cả các lĩnh vực nói chung vàvăn hoá nói riêng Người nói: "trước kia bọn thực dân phong kiến nắm quyềnlàm chủ, chúng bắt đồng bào ta làm nô lệ Ngày nay, chế độ ta là chế độ dânchủ, tức là tất cả đồng bào các dân tộc đều là người chủ nước nhà"[30;326]

Hồ Chí Minh luôn chủ trương phải làm cho miền núi tiến kịp miền xuôi, làmcho đồng bào các dân tộc ít người được hưởng ngày càng đầy đủ hơn nhữngquyền lợi về chính trị, kinh tế, văn hoá "Các dân tộc có quyền bình đẳng

Chính phủ sẽ gắng sức giúp cho các dân tộc thiểu số về mọi mặt Về vănhoá, Chính phủ sẽ chú ý tới trình độ học thức cho dân tộc Các dân tộc được

tự do bày tỏ nguyện vọng và phải cố gắng để cùng giành cho bằng được độclập hoàn toàn, tự do và thái bình"[25;110-111] Người chỉ rõ: "Chính sách dântộc của chúng ta là nhằm thực hiện sự bình đẳng giúp nhau giữa các dân tộc

để cùng nhau tiến lên chủ nghĩa xã hội"[29;587]

Trên lĩnh vực giáo dục, Hồ Chí Minh rất quan tâm chỉ đạo sự nghiệpphát triển giáo dục miền núi, khôi phục và xây dựng hệ thống chữ viết chocác dân tộc ít người Người căn dặn các cán bộ đi công tác miền núi phải tôntrọng tâm lý, phong tục tập quán, tiếng nói của đồng bào các dân tộc : "Nước

ta có nhiều dân tộc, đấy là điểm tốt Mỗi dân tộc có một tiếng nói riêng, cókhi hai dân tộc một tiếng nói Cán bộ đi làm việc ở chỗ nào, phải học tiếng ởđấy"[31;137]

 Sử dụng trí thức và nhân tài

Hồ Chí Minh chú ý đặc biệt tới vị trí và vai trò của trí thức trong tiếntrình cách mạng và xây dựng đất nước Người nói: "Là một bộ phận trong lựclượng cách mạng, trí thức có nhiệm vụ thi đua phụng sự tổ quốc, phục vụnhân dân Vì vậy, Đảng và Chính phủ ta rất quý trọng những người trí thứccủa nhân dân, vì nhân dân"[26;170]

Hồ Chí Minh đã khẳng định rằng "Trí thức Việt Nam có đầu óc dân tộc

và đầu óc cách mạng" và "cách mạng rất cần trí thức và chỉ có cách mạng mớibiết tôn trọng tri thức" Tuy nhiên, Người cũng chỉ ra rất cụ thể: "Nhưng trọngtrí thức là thế nào? Không phải tất cả đều là trọng Trí thức đáng trọng là tríthức hết lòng phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân"[26;171]

Giải phóng tinh thần, sử dụng tài năng và tôn trọng nhân cách tronghoạt động sáng tạo văn hoá là một biểu hiện của dân chủ trong văn hoá theo

tư tưởng Hồ Chí Minh

1.2.3 Thực hành dân chủ

Hồ Chí Minh coi thực hành dân chủ là sự huy động và sử dụng được

tối đa quyền hạn, lực lượng của toàn dân để thực hiện những nhiệm vụ củacách mạng vì lợi ích của nhân dân ở tất cả các thời kì phát triển Vai trò quantrọng đó được Hồ Chí Minh thực hiện rất thành công trong thực tiễn cáchmạng nước ta

a) Xây dựng và hoàn thiện chế độ dân chủ rộng rãi

Ngay từ năm 1941, trong chương trình của Mặt trận Việt Nam Độc lậpĐồng minh (Việt Minh), Hồ Chí Minh đã “thiết kế” một chế độ dân chủ cộnghòa cho nước ta sau khi cuộc cách mạng do nhân dân thực hiện thắng lợi Đó

là chương trình thực hiện mục tiêu dân chủ, xác định rõ quyền và tráchnhiệm của nhân dân trước vận mệnh của nước nhà, gắn độc lập, tự do của Tổquốc với quyền lợi của từng người dân Chương trình Việt Minh đã khơi giậysức mạnh vô biên của nhân dân giành chính quyền về tay mình Với thắng lợicủa cách mạng Tháng Tám năm 1945, một tuyên bố về chế độ dân chủ ở ViệtNam đã được Hồ Chí Minh nêu trong bản Tuyên ngôn độc lập khai sinh ranước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 2/9/1945, trong đó các giá trị về dânchủ được gắn liền với đất nước độc lập, tự do, hạnh phúc

Dân chủ ở nước Việt Nam mới được thể hiện và được bảo đảm trongđạo luật cơ bản nhất là các bản Hiến pháp do Hồ Chí Minh chủ trì xây dựng

và được Quốc hội thông qua Hiến pháp năm 1946, bản hiến pháp đầu tiêncủa nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, thể hiện rõ nhất và thấm đậm nhất tưtưởng dân chủ của Hồ Chí Minh Hiến pháp năm 1946 đặt cơ sở pháp lý đầutiên cho việc thực hiện quyền lực của nhân dân

Với trách nhiệm chủ trì việc soạn thảo Hiến pháp năm 1959,

Hồ Chí Minh một lần nữa khẳng định quan điểm đảm bảo dân chủ trong việcxác lập quyền lực chính trị của nhân dân trong Hiến pháp Cơ chế thực hiệnquyền lực của nhân dân trong bản Hiến pháp năm 1959 được phát triển, cụthể hóa thêm Điều đó được thể hiện rõ ở các điều về quyền lực của nhân dân(Điều 4), vấn đề đại biểu của nhân dân trong Quốc hội và Hội đồng nhân dân(Điều 5) và đặc biệt ở Điều 6 ghi rõ: “Tất cả các cơ quan nhà nước đều phải

dựa vào nhân dân, liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe ý kiến và chịu sựkiểm soát của nhân dân Tất cả các nhân viên cơ quan nhà nước đều phảitrung thành với chế độ dân chủ nhân dân, tuân theo Hiến pháp và pháp luật,hết lòng hết sức phục vụ nhân dân”[17; 29]

Hồ Chí Minh chú trọng đảm bảo quyền lực của các giai cấp, tầng lớp,các cộng đồng dân tộc trong thể chế chính trị nước ta Đối với giai cấp côngnhân, Hồ Chí Minh khẳng định rằng công nhân có quyền thực sự trong xínghiệp, và tự làm chủ về tư liệu sản xuất, học phải được làm chủ việc quản lý,làm chủ trong việc phân phối sản phẩm lao động Đối với nông dân, Hồ ChíMinh cho rằng, bao giờ ở nông thôn, dân thật sự nắm chính quyền, nông dânđược giải phóng thì mới có dân chủ thực sự Hồ Chí Minh đánh giá cao vaitrò của tầng lớp trí thức trong tiến trình dân chủ hóa ở Việt Nam và cho rằng,lao động trí óc có nhiệm vụ rất quan trọng trong sự nghiệp kháng chiến kiếnquốc Người đặc biệt quan tâm tới vấn đề giải phóng phụ nữ để phụ nữ bìnhđẳng với nam giới, thực sự tham gia tích cực với các công việc xã hội Ngườicũng đề cao vai trò làm chủ đất nước của thanh, thiếu niên Đối với một quốcgia đa dân tộc như Việt Nam, Hồ Chí Minh quan tâm đến việc bảo đảm quyềnlàm chủ của tất cả nhân dân các dân tộc và cho rằng, phải làm cho các dân tộclàm chủ đất nước, mau chóng phát triển kinh tế, văn hóa, thực hiện các dântộc bình đẳng về mọi mặt

b) Xây dựng các tổ chức Đảng, Nhà nước, Mặt trận và các đoàn thể chính trị-xã hội vững mạnh để đảm bảo dân chủ trong xã hội

Trong việc xây dựng nền dân chủ ở Việt Nam, Hồ Chí Minh chú trọngtới việc xây dựng Đảng - với tư cách là Đảng cầm quyền - Đảng lãnh đạoNhà nước, lãnh đạo toàn xã hội; xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân;xây dựng Mặt trận với vai trò là liên minh chính trị tự nguyện của tất cả các tổchức chính trị - xã hội vì mục tiêu chung của sự phát triển của đất nước; xâydựng các tổ chức chính trị - xã hội rộng rãi khác của nhân dân

Có đảm bảo và phát huy dân chủ ở trong Đảng thì mới bảo đảm được