yếu tố hình thành và sự phát triển nhân cách

LỜI MỞ ĐẦUKhi xem xét con người với tư cách là một thành viên của một xã hội nhất định, là chủ thể của các mối quan hệ con người, của hoạt động có ý thức và giao tiếp thì chúng ta nói

MỤC LỤC

A LỜI MỞ ĐẦU………1

B NỘI DUNG……….1

I Khái niệm nhân cách……… 1

II Những nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách…… 2

1 Y u t Di truy n…… ếu tố Di truyền…… ố Di truyền…… ền…… ……… 2

2 Y u t hoàn c nh, môi tr ếu tố Di truyền…… ố Di truyền…… ảnh, môi trường sống……….3 ường sống……….3 ng s ng……….3 ố Di truyền……

a. Hoàn cảnh tự nhiên……… 3

b. Hoàn cảnh xã hội……… 4

3. Nhân t giáo d c………6 ố Di truyền…… ục………6

4. Nhân t ho t đ ng……….7 ố Di truyền…… ạt động……….7 ộng……….7

5. Y u t giao ti p……… 9 ếu tố Di truyền…… ố Di truyền…… ếu tố Di truyền……

III Liên h th c t ……… 10 ệ thực tế……… 10 ực tế……… 10 ếu tố Di truyền……

C KẾT LUẬN……… 10

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 11

A LỜI MỞ ĐẦU

Khi xem xét con người với tư cách là một thành viên của một xã hội nhất định,

là chủ thể của các mối quan hệ con người, của hoạt động có ý thức và giao tiếp thì chúng ta nói đến nhân cách của họ Theo quan điểm tâm lý học Mác xít thì không phải con người mới sinh ra đã có sẵn nhân cách và cũng không phải nó được bộc lộ dần từ bản năng nguyên thủy, mà nhân cách được hình thành và phát triển trong quá trình sống, hoạt động, giao tiếp, vui chơi của mỗi người Quá trình hình thành và phát triển nhân cách chịu sự ảnh hưởng và chi phối của nhiều yếu tố, nhưng tác động

rõ nét và lớn nhất là các yếu tố: di truyền, hoàn cảnh sống, giáo dục, hoạt động và giao tiếp Các yếu tố đó có mức độ ảnh hưởng khác nhau và giữ một vai trò nhất định nhưng lại có mối quan hệ chặt chẽ với nhau trong việc hình thành và phát triển nhân cách

B NỘI DUNG

I Khái niệm nhân cách

Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về nhân cách, có tới hàng trăm định nghĩa nhân cách trong tư tưởng phương Đông cổ đại, tâm lý học phương Tây hay xu hướng nghiên cứu nhân cách ở Liên Xô… Tuy nhiên điểm chung của các định nghĩa này đều xác định nhân cách như là một hệ thống các quan hệ của con người với thế giới xung quanh và đối với bản thân mình

Trong giáo trình “Tâm lý học đại cương”, nhân cách được định nghĩa “là tổ

hợp những thuộc tính tâm lý của một cá nhân biểu hiện ở bản sắc và giá trị xã hội của người ấy.”

Nhân cách là hệ thống các quan hệ của con người đối với thế giới xung quanh

và với bản thân mình, những phẩm giá của một người được đánh giá từ mối quan hệ qua lại của người đó với những người khác, với tập thể, với xã hội và cả với thế giới

tự nhiên xung quanh trong mọi cái nhìn xuyên suốt quá khứ, hiện tại và tương lai

Nhân cách được xây dựng và hình thành trong toàn bộ thời gian con người tồn tại trong xã hội, nó đặc trưng cho mỗi con người, thể hiện những phẩm chất bên trong con người đó Nhân cách là thuộc tính tâm lý vì đây là một hiện tượng tâm lý tương đối ổn định, có tính quy luật chứ không xuất hiện ngẫu nhiên, Nhân cách là một “tổ hợp” bởi những thuộc tính tâm lý hợp thành nhân cách có quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động lẫn nhau làm thành một hệ thống một cấu trúc nhất định, bên cạnh đó, nói nhân cách có “bản sắc” bởi nhân cách của mỗi người sẽ có những đặc điểm riêng, nét khác biệt so với người khác Và nói nhân cách có “giá trị xã hội” vì những thuộc tính

đó thể hiện ra ở những việc làm, những cách ứng xử, hành vi, hành động, hoạt động phổ biến của người ấy và được xã hội đánh giá

II Những nhân tố ảnh hưởng đến đến sự hình thành và phát triển nhân cách

1 Y u t di truy n ếu tố Di truyền…… ố Di truyền…… ền……

Di truyền là sự kế thừa của cơ thể sống đảm bảo sự tái tạo ở thế hệ mới những nét giống nhau về mặt sinh vật đối với thế hệ trước và đảm bảo năng lực đáp ứng những đòi hỏi của hoàn cảnh theo một cơ chế nhất định

Di truyền đóng vai trò là tiền đề vật chất cho sự hình thành và phát triển nhân cách, nó làm cho quá trình hình thành phát triển nhân cách điễn ra nhanh chóng hay chậm chạp, thuận lợi hay khó khăn Nhân tố này không quyết định chiều hướng và nội dung của sự phát triển nhân cách

- Bẩm sinh di truyền là những đặc điểm giải phẫu sinh lý của hệ thần kinh và các cơ quan cảm giác, vận động (bẩm sinh là những gì sinh ra đã có, còn di truyền là

sự kế thừa những điểm giống từ thế hệ trước) Chính nó tham gia vào sự hình thành

cơ sở vật chất của các hiện tượng tâm lý – những đặc điểm giải phẫu và sinh lý của

cơ thể, trong đó có hệ thần kinh Thực tế đã chứng minh rằng, những khiếm khuyết

về mặt cơ thể, về gen… đã có ảnh hưởng không nhỏ tới sự phát triển con người, tới thế giới quan, định hướng giá trị của họ, hay những năng khiếu bẩm sinh, những tài

năng chính là do các yếu tố sinh học chi phối, ví dụ: một người sinh ra cơ thể đã không bình thường như bị thiểu năng trí tuệ, não hoạt động không bình thường thì chắc chắn người đó không thể tiếp thu lĩnh hội tri thức và ngược lại

Nhưng không thể kết luận về vai trò quyết định của di truyền trong sự hình thành và phát triển nhân cách

Ví dụ: khoa học đã chứng minh, hai đứa trẻ sinh đôi cùng trứng có rất nhiều

điểm tương đồng nhưng theo thời gian sự tương đồng rất cao của trí nhớ hình ảnh và

âm thanh ở chúng đã mất dần cùng với sự phát triển của lứa tuổi do tác động của hoàn cảnh và tính tích cực riêng của mỗi cá thể

Ta có thể khẳng định yếu tố bẩm sinh – di truyền không phải là yếu tố quyết định sự hình thành và phát triển nhân cách Bất cứ một chức năng tâm lí nào mang bản chất con người của nhân cách chỉ có thể được phát triển trong hoạt động của bản thân cá nhân đó và trong điều kiện của xã hội loài người

Ví dụ: thiên tài âm nhạc MoZa sẽ không thể phát triển tài năng của mình nếu

không có môi trường để rèn luyện và niềm đam mê yêu thích âm nhạc trong chính con người ông Hay như, một người sinh ra đã mù lòa không phải người đó sẽ vĩnh viễn không biết đọc chữ, không lĩnh hội được tri thức, người đó vẫn có thể học chữ nổi và đọc được sách viết bằng chữ nổi

2 Y u t hoàn c nh s ng ếu tố Di truyền…… ố Di truyền…… ảnh, môi trường sống……….3 ố Di truyền……

Hoàn cảnh sống bao gồm hoàn cảnh tự nhiên và hoàn cảnh xã hội

a. Hoàn cảnh tự nhiên

Đó là những hoàn cảnh địa lý quy định đặc điểm của các dạng ngành nghề sản xuất, đặc tính nghề nghiệp, một số nét riêng trong phạm vi sáng tạo nghệ thuật, quy định giá trị vật chất và tinh thần nhất định Nên có thể nói tâm lý dân tộc mang dấu ấn của hoàn cảnh tự nhiên thông qua phương thức sống

Nhân cách như là một thành viên xã hội, chịu ảnh hưởng của tự nhiên thông qua những giá trị vật chất tinh thần, qua phong tục tập quán của dân tộc và thông qua phương thức sống của chính bản thân nó

Ví dụ: tính cách, đời sống tinh thần, tâm lý của con người ba miền Bắc,

Trung, Nam của nước ta khác nhau một phần chịu ảnh hưởng bởi sự khác biệt về môi trường khí hậu của ba miền, như ở Huế khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa, mưa nhiều nên con người nơi đây mang những nét ưu tư, buồn, dịu dàng, sâu lắng, sống nội tâm

Nhưng hoàn cảnh tự nhiên không giữ vai trò quan trọng và không phải là yếu

tố quyết định sự hình thành và phát triển tâm lý nhân cách

b. Hoàn cảnh xã hội

Nhân cách là sản phẩm của xã hội Không có sự tiếp xúc với con người thì cá thể lớn lên và phát triển trong trạng thái động vật, nó không thể trở thành một con người, một nhân cách Nếu con người ít tiếp xúc, trao đổi với người xung quanh hoặc sống trong môi trường xã hội quá đơn điệu thì sẽ nghèo nàn về tâm lý, kém sự linh động ví dụ như: bác sỹ Xinhgơ, người Ấn Độ đã tìm thấy cô Kamala được chó sói nuôi từ nhỏ Khi được đưa ra khỏi rừng, cô đã 12 tuổi Kamala có những đặc tính giống chó sói: đi lại bằng tứ chi, cô bé không uống nước mà liếm và thịt thì không cầm tay mà ăn ngay dưới sàn, ban đêm cô bé luôn sủa rống lên vì thế một đứa trẻ muốn phát triển bình thường phải tiếp xúc với con người để nắm vững tri thức, kinh nghiệm xã hội lịch sử

+ Quan hệ sản xuất: quy định nội dung của nhiều nét tâm lý cơ bản của nhân cách ví dụ quan hệ sản xuất phong kiến khiến con người có tính trì trệ, bảo thủ, quan

hệ sản xuất tư bản khiến con người có tính song phẳng, nhanh nhạy,

+Quan hệ chính trị và pháp luật: vị trí giai cấp của cá nhân sẽ kích thích tính tích cực của nó ở một mức độ nào đó trong vai trò xã hội, ví dụ như giai cấp thống trị trong xã hội phong kiến thường bảo thủ, hống hách, kiêu ngạo

+Các hiện tượng tâm lý xã hội quần chúng cũng có ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách như:

Tâm trạng chung: bầu không khí lạc quan hay bi quan trong gia đình, nhóm

bạn, thời đại,… sẽ ảnh hưởng đến tâm lý cá nhân Ví dụ: Một số trẻ em khi sống trong gia đình bố mẹ ly thân, không khí trầm lặng, chán nản sẽ có xu hướng khép mình, thậm chí là tự kỷ

Thi đua: là phương thức tác động qua lại giữa các cá nhân, nhóm vầ tập thể ,

làm tăng kết quả hoạt động của nhau, hoàn thiện nhân cách Ví dụ việc thi đua học tập tốt đạt điểm cao trong những ngày chào mừng ngày nhà giáo Việt Nam

Bắt chước: thể hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống như vui chơi, học tập,

giao tiếp, ngôn ngữ, ví dụ: trẻ con thường bắt chước cách ăn nói, ứng xử của người lớn, hay bạn bè chúng, như câu truyện về một đứa bé thấy bố mình cho ông ăn bát

mẻ, vì người ông đã già, mắt mờ, tay run thường hay đánh vỡ bát khi ăn, đến khi người ông mất đứa bé đem cái bát mẻ đó cất đi, người cha hỏi thì đứa bé nói là để sau này khi người cha đó già sẽ cho cha ăn bằng chiếc bát đó

Sự hình thành và phát triển nhân cách chỉ có thể thực hiện trong một môi trường nhất định Môi trường góp phần tạo nên mục đích, động cơ, phương tiện và điều kiện cho hoạt động giao lưu của cá nhân, mà nhờ đó các cá nhân rút ra cho mình những kinh nghiệm xã hội của loài người để hình thành và phát triển nhân cách của chính mình Ví dụ nhưng trong câu truyện mẹ hiền dạy con:nhà MạnhTử gần nghĩa địa, thấy người ta đào chôn lăn khóc, về nhà cũng bắt chước đào chôn lăn khóc Người mẹ liền chuyển nơi ở đến gần chợ, thì Mạnh Tử lại bắt chước nô nghịch buôn bán, điên đảo Sau đó người mẹ chuyển nhà đến gần trường học, thấy người ta đến trường học tập lễ phép, từ đó Mạnh Tử cũng vào trường học tập, và trở nên lễ phép

Tuy nhiên tính chất và mức độ ảnh hưởng của môi trường đối với sự hình thành và phát triển nhân cách không phải là quyết định tuyệt đối, mà nó còn tùy thuộc vào lập trường tư tưởng, quan điểm thái độ của cá nhân đối với các ảnh hưởng đó cũng như tùy thuộc vào xu hướng và năng lực, vào mức độ của các nhân tham gia cải biến môi trường đó Ví dụ như không phải đứa trẻ nào sống trong một gia đình có bố

mẹ ly dị đều sống buông thả, bất cần và ngược lại không phải đứa trẻ nào sống trong một gia đình có bố mẹ quan tâm chăm sóc đầy đủ, bố mẹ hiền lành chăm chỉ thì

đứa trẻ đó cũng sẽ ngoan hiền, chăm chỉ Như K.Marx đã chỉ ra rằng: “hoàn cảnh

đã sáng tạo ra con người trong chừng mực mà con người đã sáng tạo hoàn cảnh”.

3. Nhân t giáo d c ố Di truyền…… ục………6

Theo quan điểm của tâm lý học và giáo dục hiện đại thì giáo dục giữ vai trò chủ đạo trong sự phát triển nhân cách

Giáo dục được hiểu là quá trình tác động có ý thức, có mục đích và có kế hoạch về mặt tư tưởng, đạo đức và hành vi trong tập thể trẻ em và học sinh, trong gia đình và cơ quan giáo dục ngoài nhà trường Giáo dục bao gồm việc dạy học trực tiếp hoặc gián tiếp trong lớp và ngoài lớp, trong trường và ngoài trường, trong gia đình và ngoài xã hội Vai trò của giáo dục được thể hiện qua:

+ Giáo dục học sinh và dẫn dắt sự hình thành và phát triển nhân cách theo chiều hướng đó

+ Giáo dục cũng có thể mang lại những yếu tố mà bẩm sinh di truyền hay môi trường tự nhiên không mang lại được Ví dụ: một đứa trẻ sinh ra bình thường, không bệnh tật biết đi biết nói nhưng để đứa trẻ biết viết biết đọc, nhận biết những thứ xung quanh thì cần phải được giáo dục, dạy dỗ, học hành

+ Bên cạnh đó, giáo dục có thể bù đắp những thiếu hụt do bệnh tật mang lại cho con người, ví dụ điển hình cho điều này là thầy giáo Nguyễn Ngọc Ký Nhờ tác

động của giáo dục mà có thể hồi phục ở họ những chức năng đã mất hoặc có thể phát triển về trí tuệ như như những người bình thường

+ Giáo dục còn có thể uốn nắn những phẩm chất tâm lý xấu do tác động tự phát của môi trường xã hội gây nên và làm cho nó phát triển theo chiều hướng mong muốn của xã hội Đó là lí do vì sao tồn tại những trại giáo dưỡng, cải tạo để giáo dục, uốn nắn lại những trẻ hư, người phạm pháp

+ Không những thế, giáo dục không chỉ thích ứng mà còn có thể đi trước hiện thực, trong khi tác động tự phát của xã hội chỉ ảnh hưởng đến cá nhân ở mức độ hiện tại của nó Như mục tiêu giáo dục của nước ta là xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa

+ Giáo dục có vai trò quan trọng trong sự phát triển tâm lý của trẻ em: sự phát triển tâm lý của trẻ em chỉ có thể diễn ra một cách tốt đẹp trong những điều kiện của giáo dục và dạy học

Tuy nhiên, giáo dục chỉ vạch ra đường hướng cho sự hình thành và phát triển nhân cách của học sinh và thúc đẩy quá trình hình thành, phát triển theo hướng đó, giáo dục không quyết định trực tiếp được việc cá nhân học sinh có phát triển theo hướng đó không, hay phát triển đến mức độ nào Giáo dục một mặt cung cấp cho con người những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, mặt khác hình thành trong nhân cách họ những phẩm chất tâm lý cần thiết theo yêu cầu của sự phát triển xã hội

4. Nhân t ho t đ ng ố Di truyền…… ạt động……….7 ộng……….7

Con đường giáo dục cá nhân sẽ không thể có hiệu quả nếu bản thân cá nhân đó không tiếp nhận, không hưởng ứng Bởi vậy, hoạt động mới là nhân tố tác động quyết định trực tiếp đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của cá nhân Điều này hoàn toàn phù hợp với quan điểm “tự thân vận động” của triết học

Ví dụ: trong một lớp học ta luôn thấy lực học, kết quả học tập của mỗi học sinh

là không giống nhau, chất lượng học sinh không đồng đều, có học sinh học kém, có

em lại giỏi,mặc dù cùng một thầy cô giảng dạy, cùng lượng tri thức như nhau, điều này xuất phát từ chính các học sinh đó hoạt động hay không hoạt động Giáo dục dù quan trọng nhưng luôn luôn chỉ có tính định hướng

Hoạt động là sự tác động qua lại giữa con người với thế giới khác quan, hướng tới nhằm biến đổi nó và thỏa mãn nhu cầu của con người, là phương thức tồn tại của con người, đó là hoạt động có mục đích, có ý thức Thông qua hai quá trình đối tượng hóa và chủ thể hóa trong hoạt động mà nhân cách được bộc lộ và hình thành Con người lĩnh hội kinh nghiệm, tri thức lịch sử, xã hội bằng hoạt động của mình mà từ đó hoàn thiện nhân cách, như hai người con trong một gia đình, cùng môi trường sống, học tập nhưng mỗi người một tính cách, một cách sống và suy nghĩ riêng, một người lười nhác, a dua, đua đòi, một người lại chăm chỉ, ngoan ngoãn, học giỏi đó là do hoạt động, suy nghĩ khác nhau trong hai người con đó tạo nên Mặt khác, thông qua hoạt động mà con người cũng góp phần cải tạo thế giới khách quan

Trong quá trình đối tượng hóa chủ thể sử dụng trình độ tâm lý vốn có của bản thân như hiểu biết, tri thức tác động vào thế giới khác quan, làm ra sản phẩm của hoạt động Còn trong quá trình chủ thể hóa: là quá trình biến đổi những cái từ bên ngoài hiện thực khách quan thành những cái của chủ thể, trong quá trình đó chủ thể phải trau dồi , rèn luyện các phẩm chất tâm lý phù hợp với yêu cầu của các hoạt động

mà họ đang tham gia, hơn nữa trong hoạt động, cá nhân sẽ tự khám phá những bản chất, quy luật của đối tượng, tìm ra được thao tác, những kỹ năng Kỹ xảo cần thiết

Thực tế cho thấy khi con người ta tự thân vận động, có ý thức trong công việc hay học tập của mình thì người đó sẽ lĩnh hội tri thức nhanh, dễ dàng và đạt được hiệu quả hơn nhiều

Sự hình thành và phát triển nhân cách của mỗi người phụ thuộc vào hoạt động chủ đạo của mỗi thời kỳ nhất định, muốn hình thành nhân cách, con người phải tham

gia vào các dạng hoạt động khác nhau, nhất là hoạt động chủ đạo Hoạt động của con người được hình thành và phát triển ý thức, là nguồn gốc và nội dung của ý thức Hoạt động làm cho nhận thức con người nhận thức được hiện thực, kích thích hứng thú, niềm say mê sáng tạo và làm nảy sinh những nhu cầu mới, những thuộc tính tâm

lý mới nhờ đó nhân cách được hình thành và phát triển

Tuỳ thuộc vào nhu cầu và lợi ích của mình, các cá nhân hoạt động với những động cơ, tình cảm và lý trí khác nhau và qua đó, trong hoạt động, những mặt nhất định của tính tích cực xã hội xuất hiện trong mỗi cá nhân (có thể cá nhân này tích cực hoạt động trong học tập, cá nhân khác là trong giao tiếp hoặc trong lao động…) Chúng tạo ra xu hướng phát triển của nhân cách và dần đi vào cấu trúc nhân cách của mỗi người Chính ở đây, tính đa dạng, phong phú của nhân cách cũng được hình thành

5. Y u t giao ti p ếu tố Di truyền…… ố Di truyền…… ếu tố Di truyền……

Khác với hoạt động, đối tượng của giao tiếp là những chỉnh thể tâm lý sống động, những nhân cách hoàn chỉnh, ở đây diễn ra mối quan hệ giữa chủ thể với chủ thể

Giao tiếp là điều kiện tồn tại của cá nhân và xã hội loài người Nhu cầu giao tiếp là một trong những nhu cầu xã hội cơ bản, xuất hiện sớm nhất ở con người

Vai trò của giao tiếp, giúp con người tham gia vào các mối quan hệ xã hội, lĩnh hội nền văn hóa xã hội, chuẩn mực xã hội, đồng thời, thông qua giao tiếp con người đóng góp năng lực của mình vào kho tàng chung của nhân loại

Có thể thấy hoạt động giao tiếp là hoạt động thường xuyên diễn ra trong xã hội, đó là cách để con người tiếp xúc với nhau Đó là giao tiếp trong cuộc trò chuyện bạn bè, trong làm ăn kinh doanh, trong ngoại giao, trong hoạt động giảng bài của thầy

cô giáo