Phân tích vai trò của các yếu tố đối với sự hình thành, phát triển nhân cách. Liên hệ thực tiễn

Trong khuôn khổ bài tập lớn học kì môn tâm lí học đại cương, với đề tài “Phân tích vai trò của các yếu tố đối với sự hình thành, phát triển nhân cách.. - Năng lực là tổng hợp những thuốc

LỜI NÓI ĐẦU

Ra đời và tách khỏi triết học và trở thành một khoa học độc lập từ năm 1879 nhưng trước đó và cho đến nay tâm lý học có một vị trí to lớn trong cuộc sống và hoạt động của con người Có thể nói rằng trong mọi thời kỳ lịch sử, mọi lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội đều có sự đóng góp của tâm lý học Tâm lí học nghiên cứu các hiện tượng tâm lí khác nhau trong đời sống của con người, các quy luật và các cơ chế hoạt đông tâm lí của con người, trong đó có nhân cách, Vậy nhân cách là gì? Những nhân tố nào ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách? Trong khuôn khổ bài tập lớn học kì môn tâm lí học đại cương, với đề tài

“Phân tích vai trò của các yếu tố đối với sự hình thành, phát triển nhân cách Liên hệ thực tiễn”, em hi vọng phần nào làm rõ được vấn đề trên.

Do tài liệu tiếp cận còn nhiều hạn chế nên bài viết của em không tránh khỏi những thiếu sót, em kính mong nhận được sự chỉ bảo của thầy cô và các bạn để bài viết của chúng em hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Sinh viên thực hiện

Phạm Thị Ánh

MSSV: 352358

NỘI DUNG

I Khái quát về tâm lý học và nhân cách.

1 Khái quát về tâm lí học

Tâm lý học là là một trong những môn khoa học xã hội có nhiệm vụ nghiên cứu về đời sống tâm hồn của con người Tâm hồn con người được nhiều bộ môn khoa học quan tâm nghiên cứu, nhưng nó chỉ có khía cạnh có liên quan đến đối tượng của nó Tâm lý học lấy đời sống tâm hồn của con người làm đối tượng nghiên cứu cơ bản, với tư cách là môn khoa học độc lập, phương pháp và mục đích khác hẳn với các môn khoa học khác như văn học, sử học, triết học cũng nghiên cứu đời sống tâm hồn con người Riêng tâm lý học nghiên cứu đời sống tâm hồn con người một cách toàn diện, sâu sắc bao gồm tâm lý của tât cả mọi người đang sống ở mọi lứa tuổi trong mọi hoạt động của họ Từ hiện tượng tâm lý của đối tượng nghiên cứu, tâm lý học rút ra những quy luật hình thành và phát triển tâm lý của con người

và của hiện tượng nói chung, ví dụ: từ hiện tượng tình cảm yêu thương, căm ghét tâm lý học đã rút ra được các quy luật yêu, ghét của đời sống tâm lý con người

Như vậy tâm lý học nghiên cứu tâm lý của mọi con người đang sống, đang diễn ra các hoạt động vui chơi, lao động, học tập, kinh tế, chính trị, thể dục thể thao… Phạm vi nghiên cứu của tâm lý học rất rộng và phong phú Có thể nói có bao nhiêu ngành hoạt động trong xã hội thì có bấy nhiêu ngành tâm lý đi sâu nghiên cứu

Do đó tâm lý học được phân ra nhiều nhánh, nhiều chuyên ngành ứng dụng khác nhau như: tâm lí học lao động, tâm lí học sư phạm, tâm lí học quản lí, tâm lí học y học, tâm lí học thanh tra, … Qua đó có thể thấy vai trò của tâm lí học bao trùm lên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

2 Khái quát về nhân cách.

a Khái niệm

* Định nghĩa:

Hiện nay có nhiều định nghĩa khác nhau về nhân cách nhưng nhân cách thường được xác định như là một hệ thống các quan hệ của con người đối với thế giới xung quanh và đối với bản thân mình Theo định nghĩa của giáo trinh tâm lí

học đại cương – trường Đại học luật Hà Nội, NXB CAND 2007 thì nhân cách là tổ

hợp những thuộc tính tâm lí của một cá nhân biểu hiện ở bản sắc và giá trị xã hội của người ấy

Theo định nghĩa này thì những thuộc tính tâm lí hợp thành nhân cách

có quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động lẫn nhau làm thành một hệ thống, một cấu trúc nhất định Những thuộc tính này làm thành cái riêng, cái khác biệt của từng người nên mang tính bản sắc và nó được thể hiện ra ở những việc làm, những cách ứng xử, hành vi, hành động, hoạt động phổ biến của từng người cụ thể và được xã hội đánh giá

* Đặc điểm:

Nhân cách có những đặc điểm cơ bản sau:

- tính ổn định

- tính thống nhất

- tính tich cực

- tính giao tiếp

b Cấu trúc của nhân cách.

Nhân cách có cấu trúc bao gồm bốn thuộc tính: xu hướng, năng lực, tính cách, khi chất

- xu hướng cá nhân là một hệ thống động cơ và mục đích định hướng và thúc đẩy con người tích cực hoạt động nhằm thỏa mãn nhu cầu, hứng thú hoặc vươn tới mục tiêu mà cá nhân lấy làm lẽ sống của mình

- Năng lực là tổng hợp những thuốc tính tâm lí độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu dặc trưng của một hoạt động nhất định

- Tính cách là sự kết hợp độc đáo các đặc điểm tâm lí ổn định của con người, những đặc điểm này quy định phương thức hành vi điển hình của người đó trong những điều kiện và hoàn cảnh sống nhất định thể hiện thai độ của họ đối với thế giới xung quanh và bản thân

- Khí chất là một thuộc tính tâm lí gắn liền với kiểu hoạt động thần kinh tương đối bền vững của cá nhân, đặc trưng cho hoạt động tâm lí về cường độ, tốc

độ, nhịp độ, thể hiện sắc thái riêng về hành vi và cử chỉ của người đó

II Vai trò của các yếu tố đối với sự hình thành và phát triển nhân cách Liên hệ thực tiễn.

Có rất nhiều yếu tố khác nhau tác động đến sự hình thành và phát triển nhân cách Bao gồm các yếu tố di truyền, hoàn cảnh sống, nhân tố giáo dục, nhân tố hoạt động và yếu tố giao tiếp Các yếu tố này đóng những vai trò nhất định đối với sự hình thành, phát triển nhân cách

1.Di truyền

Di truyền là nhân tố thể chất có ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển nhân cách Đó là toàn bộ những đặc điểm về giải phẫu sinh lí con người, có sẵn từ khi con người sinh ra

Trong sự hình thành và phát triển nhân cách, di truyền đóng vai trò tạo tiền

đề vật chất cho sự hình thành nhân cách, làm cho quá trình hình thành nhân cách diễn ra nhanh chóng hay chậm chạp, thuận lợi hay khó khăn, tùy vào yếu tố sinh học của từng người Tuy nhiên nhân tố này không quyết định chiều hướng nội dung của

sự hình thành và phát triển nhân cách Ví dụ: Những quan sát khoa học về quá trình phát triển của trẻ sinh đôi cùng trứng đã chỉ ra rằng, sự tương đồng rất cao của trí nhớ hình ảnh và âm thnah ở chúng cũng mất dần cùng với sự phát triển của lứa tuổi

do tác động của hoàn cảnh và tính tích cực riêng của mỗi cá thể Bất cứ một chức năng tâm lý nào mang bản chất con người của nhân cách chỉ có thể được phát triển trong hoạt động của bản thân đó và trong điều kiện của xã hội loài người Tai âm nhạc của Moza, mắt hội họa của Raphaen sẽ không tự phát triển những khả năng tiềm tàng của nó một khi thiếu môi trường, nhu cầu và sự rèn luyện Cùng một kiểu

hệ thần kinh nhiều loại năng lực, nhiều loại tính cách khác nhau có thể được hình thành và ngược lại

Để nhận thức đúng vai trò của bẩm sinh – di truyền trong sự phát triển nhân cách ta cần phải thừa nhân một thực tế là mọi cơ thể bình thường đều phát triển tốt đẹp đời sống tinh thần của mình Hơn thế, hoạt động tâm – sinh lí của con người lại

có khả năng bù trừ (sự thiếu hụt một giác quan này có thể làm tăng tính nhạy cảm của giác quan khác, một chức năng tâm lí bị hủy hoại có thể được khôi phục bằng cách luyện tập để thiết lập một hệ thống chưc năng mới trên vỏ não ứng với chức năng tâm lí đó Ví dụ những người khiếm thị thì thính giác hay khứu giác thường

nhạy cảm hơn so với người bình thường) Ngoài ra sự tác động của yếu tố di truyền đối với từng giai đoạn phát triển lứa tuổi và đối với từng họt động cụ thể là khác nhau Chẳng hạn, khả năng tiềm tàng của bộ máy phân tích âm thanh cần phải được phát triển và bồi dưỡng từ tuổi thơ ấu Nó là đặc điểm di truyền, khác với những đặc điểm khác của cơ thể

Tóm lại, bẩm sinh- di truyền đóng vai trò đáng kể trong sự hình thành phát triển tâm lí nhân cách Chính nó tham gia vào sự tạo thành cơ sở vật chất của các hiệ tượng tâm lí- những đặc điểm giải phẫu và sinh lí của cơ thể, trong đó có hệ thần kinh Từ đó có thể khẳng định vai trò tiền đề vật chất của yếu tố di truyền đối với sự hình thành và phát triển nhân cách

2 Hoàn cảnh sống:

Hoàn cảnh sồng là tất cả những gì ở bên ngoài tác động đến tâm lí con người, bao gồm hoàn cảnh sống tự nhiên và hoàn cảnh sống xã hội

a Hoàn cảnh tự nhiên.

Đó là những yếu tố địa lí có sẵn khác nhau ở từng nơi về khoáng sản, núi

và sông, trời và biển, mưa và gió, hoa cỏ và âm thanh…

Hoàn cảnh tự nhiên có ảnh hưởng nhất định đến sự hình thành và phát triển nhân cách

Hoàn cảnh tự nhiên quy định đặc điểm của các dạng, các ngành sản xuất, đặc tính của nghề nghiệp (tức là những phương thức hoạt động của con người trong

tự nhiên) và một số nét riêng trong phạm vi sáng tạo nghệ thuật Qua đó, quy định các giá trị vật chất và tinh thần ở một mức nhất định

Xét cho cùng, nhiều phong tục tập quán đều có nguồn gốc từ điều kiện và hoàn cảnh sống tự nhiên Một số nét tâm lí nào đó của bản địa, của nghề nghiệp cũng có thể được hiểu theo lôgic ấy Nhân cách như là một thành viên xã hội, chịu ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên thông qua những giá trị vật chất và tinh thần, qua phong tục tập quán của dân tộc, của địa phương, của nghề nghiệp – những cái vốn

có liên hệ với điều kiện tự nhiên ấy và qua phương thức sống của chính bản thân nó

Ví dụ: những người sống ở vùng núi cao, điều kiện đi lại khó khăn nên họ thường có

tính công đồng cao, họ thích tổ chức các lễ hội cộng đồng, là nơi gặp gỡ giao lưu Ví

dụ như các chợ phiên, chợ tình…

Một số nhà tâm lý học hiện đại cho rằng, hoàn cảnh tự nhiên không giữ vai trò quan trọng và quyết định trong sự phát triển tâm lý nhân cách

Khác với quan điểm trên, một số tác giả tâm lí học phương Tây lại đề cao vai trò của điều kiện hoàn cảnh sống tự nhiên Họ đã giải thích nguyên nhân một số thói quen xấu hay đức tính cao quý của dân tộc này hay dân tộc khác bằng hoàn cảnh địa lí: cá tính của phương Bắc thì mạnh mẽ nhưng lạnh nhạt, của người phương nam thì yếu ớt nhưng dễ gần Thậm chí, nguyên nhân của hành động chiến tranh xâm lược của một số nước Tây Âu cũng được giải thích bằng hoàn cảnh địa lý mang tính kích thích Đó là một quan điểm sai lầm và thiếu tính khoa học

Như vậy hoàn cảnh sống tự nhiên đóng vai trò nhất định đối với sự hình thành phát triển nhân cách

b Hoàn cảnh xã hội.

Hoàn cảnh xã hội gồm chế độ chính trị, hệ thống pháp luật, gia đình, phong tục tập quán…

Hoàn cảnh xã hội đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành và phát triển nhân cách

Trước hết ta cần nhận thức về ảnh hưởng nói chung của xã hội đối với sự phát triển tâm lí nhân cách Rõ ràng là không có sự tiếp xúc với con người thì cá thể lớn lên và phát triển trong trạng thái động vật, nó không thể trở thành một con người, một nhân cách Nhân cách đó là một sản phẩm của xã hội Như thế có nghĩa là đứa trẻ muốn trở thành nhân cách phải có sự tiếp xúc với người lớn để nắm vững tri thức, kinh nghiệm lịch sử xã hội, để được chuẩn bị bước vào cuộc sống và lao động trong văn hóa của thời đại

Con người sống trong xã hội chịu ảnh hưởng của các yếu tố xã hội rất lớn Ví dụ: Sống dưới thiết chế chính trị xã hội chủ nghĩa, tôn trọng sự bình đẳng giữa các chủ thể trong xã hội thì tính cạnh tranh thấp, dễ thỏa hiệp hơn so với những người sống dưới thiết chế chính trị tư bản chủ nghĩa

Trong môi trường xã hội, còn có những hiện tượng tâm lí xã hội quần

chúng khác ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lí nhân cách như : Tâm trạng chung

bao trùm bầu không khí lạc quan hay bi quan – sức phấn đấu chung của nhóm hay

cá nhân đều chịu ảnh hưởng của tâm trạng chung đó Ví dụ: sống cùng khu tập thể, khi xảy ra hoạn nạn, số đông mọi người có tâm trạng bi quan thường kéo theo tâm

trạng bi quan của người còn lại Thi đua là phương thức tác động qua lại giữa các cá

nhân, nhóm và tập thể làm tăng kết quả hoạt động của nhau nhiều phẩm chất nhân cách, thể dục được phát triển qua thi đua Ví dụ như trong cùng một cơ quan mà các

cá nhân thi đua nhau làm việc sẽ có tác động đến nhân cách của các cá nhân trong

cơ quan đó

Như vậy có thể thấy hoàn cảnh sống bao gồm hoàn cảnh sống tự nhiên đóng vai trò nhất định và hoàn cảnh sống xã hội đóng vai trò quan trọng đối với sự hình thành, phát triển nhân cách

3 Nhân tố giáo dục

Giáo dục là một hoạt động chuyên môn của xã hội nhằm hình thành và phát triển nhân cách con người theo những yêu cầu của xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định

Trong tâm lý học, giáo dục thương được hiểu như là quá trình tác động

có ý thức, có mục đích và có kế hoạch về mặt tư tưởng, đạo dức và hành vi trong tập thể trẻ em và học sinh, trong gia đình và cơ quan giáo dục ngoài nhà trường nhưng thực ra giáo dục còn có nghĩa rộng hơn giáo dục bao gồm cả việc dạy học cùng với

hệ thống các tác động sư phạm khác, trực tiếp hoặc gián tiếp trong lớp và ngoài lớp, trong trường và ngoài trường trong gia đình và ngoài xã hội

Theo quan điểm của tâm lý học và giáo dục hiện đại thì giáo dục giữ vai trò chủ đạo trong sự phát triển nhân cách Vai trò chủ đạo của giáo dục đối với sự hình

thành và phát triển nhân cách của thế hệ trẻ được thực hiển ở những điểm sau đây

- Giáo dục vạch ra chiều hướng cho sự hình thành và phát triển nhân cách của học sinh và dẫn dắt hình thành và phát triển nhân cách của học sinh theo chiều hướng đó

- Giáo dục có thể mang lại những cái mà các yếu tố bẩm sinh – di truyền hay môi trường tự nhiên không thể đem lại được Ví dụ: khả năng biết đọc biết viết của con người cần phải thông qua giáo dục

- Giáo dục có thể bù đắp những thiếu hụt do bệnh tật đem lại cho con người Ví dụ: Bằng những phương pháp giáo dục dặc biệt trẻ em và người lớn bị khuyết tật (câm, mù, điếc ) có thể được phục hồi những chức năng đã mất, hoặc có thể phát triển tài năng và trí tuệ một cách bình thường Chẳng hạn nhạc sỹ ghi ta Văn Vượng bị mù từ bé, nhưng nhờ có giáo dục mà trở thành tài năng âm nhạc Trong thực tế hiện nay có rất nhiều kĩ sư tin học bị mù nhưng họ vẫn lao động với máy tính như người cơ thể bình thường

- Giáo dục có thể uốn nắn những phẩm chất tâm lý xấu, do tác động tự phát của môi trường xã hội gây nên và làm cho nó phát triển theo chiều hướng mong muốn của xã hội Nhiều trẻ em đường phố thường xuyên trộm cướp, đi bụi nhưng khi vào các trại cải tạo lao động nhiều người đã thay đổi tính cách, học nghề và trở thành người có ích cho xã hội

- Giáo dục có thể đi trước hiện thực, trong khi tác động tự phát của xã hội chỉ ảnh hưởng đến cá nhân ở mức độ hiện có của nó Chẳng hạn mục tiêu giáo dục của chúng ta là xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa với phẩm chất đạo đức tốt, có trình độ chuyên môn kĩ thuật nghiệp vụ cao, có tinh thần đoàn kết quốc

tế Với mục tiêu như vây, chúng ta sẽ có những giải pháp trước mắt và lâu dài trong công tác giáo dục để mục tiêu đó trở thành hiện thực

Tuy nhiên giáo dục chỉ vạch ra đường hướng cho sự hình thành và phát triển nhân cách của học sinh và thúc đẩy quá trình hình thành và phát triển theo hướng đó Còn cá nhân học sinh có phát triển theo hướng đó hay không, phát triển đến mức nào – điều này giáo dục không quyết định trực tiếp được Cả ba yếu tố gia đình nhà trường và xã hội đều có vai trò nhất định đối với giáo dục trong hình thành nhân cách của con người Cho nên cần có sự kết hợp giữa ba yếu tố này trong giáo dục , nhưng cần lưu ý tránh coi giáo dục là chìa khóa vạn năng hình thành nhân cách của trẻ e Như vậy, giáo dục một mặt cung cấp cho con người những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, mặt khác hình thành trong nhân cách những phẩm chất tâm lý cần

thiết theo yêu cầu của sự phát triển xã hội Giáo dục đóng vai trò là yếu tố chủ đạo trong sự phát triển nhân cách

4 Nhân tố hoạt động.

Hoạt động là phương thức tồn tại của con người, là nhân tố quyết định trực tiếp đến sự hình thành, phát triển nhân cách

Điều này hoàn toàn phù hợp với quy luật về sự tự vận thân vận động, về động lực bên trong của sự phát triển nói chung Hoạt động của cá nhân nhằm thỏa mãn những nhu cầu tự nhiên hay nhu cầu xã hội, vật chất hay tinh thần của đời sống riêng hay dời sống xã hội là những biểu hiện phong phú về tính tích cực của nhân cách

Con đường tác động có mục đích, tự giác của xã hội bằng giáo dục đến thế

hệ trẻ sẽ không có hiệu quả như bản thân cá nhân học sinh không tiếp nhận, không hưởng ứng những tác động đó, không trực tiếp tham gia vào các hoạt động nhằm phát triển tâm lý, hình thành nhân cách Bởi vậy, hoạt động mới là nhân tố tác động quyết định trực tiếp đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của cá nhân

Hoạt động của con người là hoạt động có mục đích, mang tính xã hội cộng đồng.với những công cụ nhất định Thông qua hai quá trình đối tượng hóa và chủ thể hóa trong hoạt động mà nhan cách được bộc lộ và hình thành Ví dụ khi tham gia vào trò chơi mèo đuổi chuột, tính nhanh nhẹn của học sinh được bộc lộ, đồng thời giúp cho tính cách hòa đồng được hình thành Thông qua hoạt động dạy học, giáo viên sẽ phát triển năng lực sư phạm, đồng thời hình thành và phát triển một số mặt của nhân cách như tính cách kiên trì, khí chất bình thản…

Như vậỵ, hoạt động đóng vai trò là nhân tố quyết định trực tiếp đến sự hình thành và phát triển nhân cách

5 Yếu tố giao tiếp.

Khác với hoạt động, đối tượng của giao tiếp là những chỉnh thể tâm lí sống động, những nhân cách hoàn chỉnh, ở đây diễn ra mối quan hệ giữa chủ thể với chủ thể

Giao tiếp đóng vai trò rất quan trọng đối với sự hình thành phát triển nhân cách

Nhờ giao tiếp con người tham gia vào các mối quan hệ xã hội, lĩnh hội nền văn hóa xã hội, chuẩn mực xã hội, đồng thời thông qua giao tiếp con người đóng góp năng lực của mình cho kho tàng chung của nhân loại

Trong giao tiếp, con người không chỉ nhân thức người khác, nhận thức các quan hệ xã hội mà còn nhận thức được chính bản thân mình, tự đối chiếu so sánh mình với người khác Nếu không có giao tiếp cho dù được ăn uống cẩn thận cũng không hình thành và phát triển được nhân cách, không nhận thức được mình và các yếu tố khác Ví dụ ở Trung Quốc, Chu Đệ cướp ngôi vua Kiến Văn Đế là Kiến Văn Khuê cô lập với hoàn cảnh xã hội, tuy cho ăn uống tử tế từ 2 cho đến khi 57 tuổi , mới phóng thích, Kiến Văn Khuê đã trở thành đần độn, không phân biệt được đâu là

bò, đâu là ngựa nữa Thực tế cũng cho thấy những người tham gia nhiều vào quá trình giao tiếp trong xã hội, họ tích lũy được càng nhiều kinh nghiệm, nhạy bén với

sự thay đổi của xã hội và hiểu được tâm lí của người khác thì họ phát triển năng lực tốt, thường thành công trong công việc

Như vậy giao tiếp đóng vai trò rất quan trọng đối với sự hình thành phát triển nhân cách

KẾT LUẬN

Qua tất cả những phần phân tích trên, có thể thấy rằng sự hình thành và phát triển nhân cách chịu ảnh hưởng của rất nhiều yếu tố khác nhau Các yếu tố này đóng những vai trò riêng đối với sự hình thành và phát triển nhân cách nhưng chúng có mối quan hệ biện chứng lẫn nhau, cùng nhau tác động đến quá trình hình thành phát triển nhân cách Nghiên cứu và tìm hiểu vai trò của các yếu tố đối với sự hình thành

và phát triển nhân cách có ý nghĩa cả về mặt lí luận và thực tiễn một cách toàn diện

và sâu sắc Hiểu vai trò của các yếu tố này khoa học thì khi áp dụng tâm lí học vào các lĩnh vực của đời sống sẽ đạt hiệu quả cao, đặc biệt là trong giáo dục trẻ em ở gia đình và nhà trường, làm sao để lớn lên, trẻ em tiếp thu được những mặt tích cực của nhân cách, hình thành những con người tiến bộ, góp phần xây dựng xã hội ngày càng hiện đại, văn minh