phân tích vai trò của các tố ảnh hưởng tới sự phát triển và hình thành đến nhân cách

Nhân cách của con người luôn là một đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau như: Triết học, y học, giáo dục học, tâm lý học… Trong đó theo quan niệm của tâm lý học thì nh

I Mở đầu.

Nhân cách của con người luôn là một đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau như: Triết học, y học, giáo dục học, tâm lý học… Trong đó theo quan niệm của tâm lý học thì nhân cách được hiểu

là dùng để nói tới con người với tư cách là một thành viên của một xã hội nhất định, là chủ thể của các mối quan hệ người – người, của hoạt động

có ý thức và giao lưu Nói đến nhân cách chúng ta cần phải làm rõ các vấn đề như: Nhân cách là gì, sự hình thành và phát triển của nhân cách, vai trò của các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của nhân cách,… Để

làm rõ các vấn đề này chúng ta hãy cùng nhau đi yếu phân tích vai trò của các tố ảnh hưởng tới sự phát triển và hình thành đến nhân cách Liên

hệ thực tế để rút ra bài học cho riêng mình.

II Nội dung.

Chúng ta đều biết rằng con người sinh ra vốn chưa có nhân cách Nhân

cách là cấu tạo mới do từng người tự hình thành nên và phát triển trong quá trình sống, giao tiếp, học tập, lao động, hoạt động xã hội, vui chơi… Qua đó chúng ta có thể phân chia các yếu tố ảnh hưởng tới sự hình thành

và phát triển của nhân cách thành năm yếu tố là: di truyền, hoàn cảnh sống, giáo dục, hoạt động, giao tiếp Để đi vào phân tích vai trò của từng yếu tố trước hết chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểu thế nào là sự phát triển

nhân cách: Sự phát triển nhân cách là sự biến đổi có quy luật cả lượng và chất về thể chất, về tâm lý, về mặt xã hội của cá nhân.

- Sự phát triển về thể chất thể hiện ở sự tăng trưởng về chiều cao,

trọng lượng, cơ bắp, sự hoàn thiện các giác quan, sự phối hợp các vận động

- Sự phát triển về mặt tâm lý thể hiện ở những biến đổi cơ bản trong quá trình nhận thức, xúc cảm, ý chí, ở sự hình thành các thuộc tính tâm lý mới của nhân cách

- Sự phát triển về mặt xã hội thể hiện ở sự thay đổi trong cách ứng xử với người xung quanh, trong sự tham gia tích cực vào đời sống xã hội

Đi vào từng yếu tố một chúng ta hãy cùng nhau phân tích vai trò của từng yếu tố này và qua liên hệ với thực tế sẽ giúp chúng ta hiểu hơn về vai trò của các yếu tố này

1 Yếu tố di truyền.

Theo sinh vật học hiện đại thì di truyền là mối liên hệ kế thừa của cơ thể sống đảm bảo sự tái tạo ở thế hệ mới những nét giống nhau về mặt sinh vật đối với thế hệ trước và đảm bảo năng lực đáp ứng những đòi hỏi của hoàn cảnh theo một cơ chế đinh sẵn

Vậy nhân tố di truyền có vai trò gì đối với sự hình thành và phát triển của nhân cách?

Con người của chúng ta như là một bộ phận của tự nhiên, khi sinh ra chúng ta đã có sự tiếp nhận những vốn sinh học được được di truyền từ đời trước để lại dưới hình thức là sức mạnh bên trong của cơ thể cùng với những đặc điểm về cấu tạo và chức năng của cơ thể Chương trình mang tính di truyền về sự phát triển con người, trước hết đảm bảo cho loài người tiếp tục tồn tại, đồng thời làm phát triển những hệ giúp cơ thể con người thích ứng với những biến đổi của các điều kiện tồn tại của mình, tạo khả năng cho con người hoạt động có hiệu quả trong một số lĩnh vực nhất định trong điều kiện xã hội loài người Tai âm nhạc của MoZa hay mắt hội họa của Leonardo da Vinci sẽ không tự phát triển những khả năng tiềm tàng của nó một khi thiếu môi trường, sự rèn luyện cùng với hệ thần kinh nhiều năng lực, nhiều tính cách khác nhau có thể được hình thành và ngược lại

Để nhận thức đúng hơn về vai trò của yếu tố bẩm sinh – di truyền trong

sự phát triển của nhân cách chúng ta cần phải thừa nhận một thực tế là mọi cơ thể bình thường đều có thể phát triển tốt đẹp đời sống tinh thần của mình Một chức năng tâm lý có thể bị mất đi nhưng cũng có thể được

khôi phục lại được nhờ sự tập luyện tích cực, ngoài ra sự tác động của yếu tố di truyền đối với các lứa tuổi là khác nhau Chẳng hạn như khả năng tiềm tàng của bộ máy phân tích âm thanh hay hình ảnh của một ai

đó qua thời gian sẽ được hoàn thiện hơn qua sự bồi dưỡng và phát triển

nó từ khi còn nhỏ

Qua đây chúng ta có thể thấy được rằng yếu tố bẩm sinh – di truyền đóng một trò đáng kể trong sự phát triển tâm lý nhân cách Nó tham gia vào tạo cơ sở vật chất của các hiện tượng tâm lý Từ đó ta có thể khẳng định yếu tố bẩm sinh – di truyền có vai trò là tạo tiền đề vật chất của yếu

tố di truyền đối với sự hình thành và phát triển của nhân cách

2 Hoàn cảnh sống.

Hoàn cảnh sống là một hệ thống phức tạp các hoàn cảnh bên ngoài,

các điều kiện tự nhiên và xã hội xung quanh con người cần thiết cho hoạt động và sinh hoạt của con người Qua đó chúng ta có thể phân chia hoàn cảnh sống làm hai loại đó là hoàn cảnh tự nhiên và hoàn cảnh xã hội

a Hoàn cảnh tự nhiên.

Trước hết chúng ta có thể hiểu hoàn cảnh tự nhiên ở đây là hoàn cảnh

địa lý như: đất đai, sông núi, khí hậu… Những điều kiện này sẽ quyết định đến các ngày sản xuất, đặc tính nghề nghiệp ở mỗi nơi qua đó nó tác động đến giá trị về cả vật chất lẫn tinh thần của con người Những hoàn cảnh tự nhiên có thể tác động đến các phong tục tập quán của các dân tộc, tác động đến một số nét tâm lý của những con người ở đó Một ví dụ cho hoàn cảnh tự nhiên tác động đến nhân cách của con người; Qua sự điều tra của các nhà tâm lý học của Việt Nam có kết quả cho rằng ở miền bắc

có thời tiết lạnh hơn hẳn các khu vực còn lại điều này làm cá tính người miền bắc trầm hơn cá tính người miền nam họ có cá tính sôi nổi và thoáng hơn do thời tiết đã tác động đến đời sống tâm lý của họ

Môi trường tự nhiên thì không ảnh hưởng nhiều tới sự hình thành và phát triển nhân cách nhưng mà nó cũng có một vai trò nhất định của nó

Nếu con người sinh ra mà không sống ở môi trường tự nhiên mà mọi người đang sống đó là môi trường mà con người có thể sinh hoạt và phát triển mà đi chiu vào rừng sống với khỉ thì dỉ nhiên là không thể phát triển nhân cách theo kiểu người được mà chỉ có thể phát triển theo kiểu khỉ mà thôi Môi trường tự nhiên không ảnh hưởng nhiều đến sự phát triển nhân cách của con người mà có một môi trường khác nó có vai trò quan trọng hơn nhiều đó là môi trường xã hội

b Hoàn cảnh xã hội.

Môi trường xã hội là môi trường không phải tự nhiên mà có suy cho cùng thì nó là do con người của chúng ta tạo ra Môi trường xã hội phong phú hơn và ảnh hưởng tới chúng ta nhiều hơn, nó bao gồm rất rộng, rất nhiều lỉnh vực như: văn hóa, gia đình, nhóm, kinh tế , chính trị… môi trường xã hội có ảnh hưởng tới con người rất nhiều từ khi con người ta sinh ra cho đến khi chết Môi trường xã hội ảnh hưởng tới mổi người mỗi khác nhau vì mỗi người sống trong một môi trường xã hội khác nhau Một đứa trẻ được sinh ra trong một gia đình mà ở đó đồng tiền được coi

là trên hết là mục tiêu hàng đầu thì sau này lớn lên những điều đó cũng đã ảnh hưởng tới tâm lý, mục tiêu của đứa trẻ đó Gia đình là nơi hình thành

và phát triển nhân cách của con người, người có vai trò quyết đình tới sự hình thành nhân cách của con người đó là cha mẹ Vì cha mẹ là người trục tiếp chăm sóc nuôi dưỡng và giáo dục trẻ từng li từng tí Trẻ hình thành nhân cách từ gia đình Chúng ta có thể nói nếu bố mẹ có nhân cách tốt thì dĩ nhiên là con cũng vậy và ngược lại nếu bố mẹ có nhân cách không tốt thì con sẽ noi theo như thế Như ta đã biết trong cấu trúc của nhân cách thì có bốn phần thì vào lúc này bố mẹ cần lưu ý về cách cư xử của chúng ta Trên thực tế, trẻ sẽ làm những việc mà chúng thấy ta làm chứ chưa đủ khả năng hiểu những điều chúng ta nói Chúng ta có thể giáo dục và làm gương cho trẻ trong các công việc tốt như là: giúp đỡ người khác, giữ vệ sinh công cộng, lễ phép… để trẻ thấy đó mà noi theo.Cha mẹ

nên tìm cách sống và làm việc một cách vui vẻ, hạnh phúc với cuộc sống rồi chia sẻ những điều đó với trẻ Ngoài ra tùy theo độ tuổi mà con người

ta sẽ có các cách nhận thức khác nhau về xã hội, càng lớn sự tiếp xúc với

xã hội càng thêm sâu, thêm rộng qua đó sự ảnh hưởng đến nhân cách của từng người sẽ là không nhỏ

3 Nhân tố giáo dục.

Chúng ta thấy rằng hoàn cảnh bên ngoài tác động vào cá nhân rất khác nhau, cùng với những sự tác động có mục đích, có tổ chức thì cũng có không ít những tác động tự phát, ngẫu nhiên của hoàn cảnh xã hội Trong những tác động đó thì giáo dục là sự tác động có mục đích, có tổ chức nên nó là nhân tố chủ đạo trong sự phát triển nhân cách

Trong tâm lý học, giáo dục thường được hiểu là quá trình tác động có

ý thức, có mục đích và có kế hoạch về mặt tưởng, đạo đức và hành vi trong tập thể trẻ em và học sinh, trong gia đình và cơ quan giáo dục ngoài nhà trường Nhưng thực ra giáo dục còn có ý nghĩa rộng hơn, giáo

dục bao gồm cả việc dạy học cùng với hệ thống các tác động sư phạm khác , trực tiếp hoặc gián tiếp trong lớp và ngoài lớp, trong trường và ngoài trường, trong gia đình và ngoài xã hội Vai trò chủ đạo của giáo dục đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của thế hệ trẻ được thể hiện

ở những điểm sau:

- Giáo dục vạch ra chiều hướng cho sự hình thành và phát triển nhân cách của học sinh và dẫ dắt sự hình thành và phát triển nhân cách cá nhân của học sinh theo chiều hướng đó

- Giáo dục có thể mang lại những tiến bộ mà các nhân tố khác như bẩm sinh- di truyền hoặc môi trường, hoàn cảnh không thể có được Chúng ta có thể lấy một ví dụ đơn giản: Một em bé sinh ra không bị khuyết tật gì, cùng với sự tăng trưởng và phát triển của cơ thể thì một vài năm sau, chắc chắn em bé sẽ biết nói Nhưng nếu không được học tập thì

em sẽ không thể đọc sách, viết thư và càng không thể có những kỹ xảo nghề nghiệp

- Giáo dục có tầm quan trọng đặc biệt đối với những người bị khuyết tật, nó có thể bù đắp những thiếu hụt do bệnh tật gây ra cho con người Thầy giáo Nguyễn Ngọc Ký, nghệ sĩ chơi ghi ta Văn Vượng…chính là một minh chứng thuyết phục cho luận điểm này.Nhờ tác động đặc biệt của giáo dục nên có thể phục hồi ở họ những chức năng đã mất hoặc có thể phát triển về trí tuệ như những người bình thường

- Giáo dục còn có thể uốn nắn những phẩm chất tâm lý xấu và làm cho

nó phát triển theo chiều hướng mong muốn của xã hội Đó chính là hiệu quả của công tác giáo dục lại đối với trẻ em hư hoặc những người phạm pháp hay cả những trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt Có rất nhiều trường giáo dưỡng đã được nhà nước thành lập ra để khác phục tình trạng trẻ em hư

vi phạm pháp luật, ở đó các em sẽ được nuôi dạy và uốn nắn từ lời ăn tiếng nói đến những cử chỉ hành động để góp phần cho xã hội phát triển

đi lên không có những trẻ em hư, không vi phạm pháp luật và bù đắp cho các em tình cảm gia đình, bạn bè

- Khác với các nhân tố khác, giáo dục không chỉ thích ứng mà còn có thể đi trước hiện thực và thúc đẩy nó phát triển Điều đó có giá trị định hướng cho việc xây dựng mô hình nhân cách của con người Việt Nam với

tư cách là mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế- xã hội

Thực tế giáo dục cũng đã chứng minh rằng: Sự phát triển tâm lý của trẻ em chỉ có thể diễn ra một cách tốt đẹp trong những điều kiện của giáo dục và dạy học Điều đó càng chứng tỏ tầm quan trọng của giáo dục Chính bởi giáo dục có vai trò chủ đạo trong sự hình thành và phát triển nhân cách, cho nên trong quá trình dạy học và giáo dục chúng ta cần lưu ý một số điểm sau:

- Dạy học, giáo dục sẽ tạo nên sự phát triển nhân cách khi trong quá trình đó những sức mạnh của bản thân trẻ được thúc đẩy, khi nhu cầu,

động cơ, hứng thú của trẻ được chú ý, khi dạy học và giáo dục phù hợp với những quy luật bên trong của sự phát triển cá nhân

- Những yêu cầu của nhà trường, của nhà giáo dục, của môi trường giáo dục xung quanh đề ra cho trẻ phải không ngừng tăng dần mức độ phức tạp và khó khăn Có như vậy sẽ kích thích sự phát triển trí tuệ của trẻ

- Giáo dục và dạy học một mặt phải dựa trên sự phát triển đã đạt được của học sinh, nhưng mặt khác phải đi trước sự phát triển , kéo sự phát triển tiến lên

- Giáo dục và dạy học phải luôn chú ý đến việc kích thích được hoạt động của học sinh , mặt khác, trong quá trình giáo dục và dạy học phải tổ chức đúng đắn, hợp lý các hoạt động học tập , lao động sản xuất , hoạt động xã hội – chính trị, thể thao, vui chơi, giải trí … Chính thông qua hoạt động và giao tiếp ấy mà trẻ ngày càng phát triển về tâm lý, ngày càng nhận thức thế giới mốt cách sâu sắc hơn

- Một điều đặc biệt quan trọng là cần phải đánh giá đúng vai trò của giáo dục trong mối quan hệ với các yếu tố khác, tránh quá đề cao hoặc là

có nhận thức không đúng đắn về vai trò của giáo dục trong sự phát triển nhân cách con người

4 Nhân tố hoạt động.

Con người với tư cách là một sinh thể ở bậc thang tiến hóa cao nhất của sự tiến hóa vật chất, lại là một thực thể XH, là chủ thể lao động, nhận thức và giao lưu Hoạt động làm cho con người nhận thức được hiện thực, kích thích hứng thú, niềm say mê sáng tạo và làm nảy sinh những nhu cầu mới, những thuộc tính tâm lý mới… Nhờ đó nhân cách được hình thành

và phát triển

Hoạt động cá nhân đóng vai trò quyết định trực tiếp đối với sự hình thành và phát triển nhân cách

Hoạt động của con người là hoạt động có mục đích, mang tính xã hội, cộng đồng, được thực hiện bằng những thao tác nhất định để nhằm đạt được những mục đích, thỏa mãn những nhu cầu của cá nhân về cả vật chất lẫn tinh thần điều đó là biểu hiện phong phú tích cực của nhân cách

Để đạt được những mục đích mà con người đã đặt ra cho mình thì con người cần phải có niềm say mê, hứng thú cùng với sự quyết tâm Qua hoạt động con người tự nắm lấy kinh nghiệm cho mình và giúp cho mình trở nên hoạt bát năng động hơn Nếu như việc giáo dục có tốt đến đâu mà ngay trong bản thân người học sinh, sinh viên vẫn chưa ý thức và tiếp thu thì việc giáo dục đó sẽ là vô nghĩa, hay cha mẹ có quan tâm chăm sóc con cái từ lời ăn tiếng nói đến đối nhân sử thế mà con cái không nghe lời bỏ ngoài tai những lời răn dạy của cha mẹ thì điều đó cũng là vô nghĩa, chúng ta có thể thấy được sự quan trọng của hoạt động cá nhân đối với sự phát triển nhân cách qua hai ví dụ trên đây, như vậy việc hoạt động của mỗi cá nhân là rất quan trọng cho sự hình thành và phát triển của nhân cách

5 Yếu tố giao tiếp.

Trước hết Giao tiếp là quá trình tiếp xúc tâm lý giữa con người và con

người nhằm mục đích trao đổi tư tưởng, tình cảm, vốn sống, kinh nghiệm,

kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp, hoàn thiện nhân cách bản thân

Giao tiếp là điều kiện tồn tại của cá nhân và xã hội loài người nhu cầu giao tiếp là một trong những nhu cầu xã hội cơ bản, xuất hiện sớm nhất ở con người Sự phát triển cả một cá nhân được quy định bởi sự phát triển của tất cả các cá nhân khác mà nó giao tiếp trực tiếp hoặc gián tiếp với

họ Chính con người làm xuất hiện, duy trì, phát triển giao tiếp và trở thành sản phẩm của giao tiếp Nhờ giao tiếp mà chúng ta có thể tự đối chiếu và đánh giá bản thân mình so với chuẩn mực của xã hội Qua giao tiếp mà người khác có thể nhìn nhận mình bằng những con mắt khác nhau, họ cũng có thể đánh giá bản thân của chúng ta qua sự giao tiếp với

chúng ta, giao tiếp gắn mối quan hệ giữa người với người và thông qua giao tiếp con người có thể đóng góp một phần năng lực của mình vào kho tàng chung của nhân loại

C Phần kết.

Qua bài phân tích trên đây về vai trò của các yếu tố ảnh hưởng tới sự hình thành và phát triển của nhân cách, ít nhiều chúng ta cũng có sự hiểu biết thêm về nhân cách về vai trò của các yếu tố ảnh hưởng tới sự hình thành và phát triển của nhân cách

D Danh mục tài liệu tham khảo.

1 Giáo trình: Tâm Lý học đại cương (Đại Học Luật Hà Nội)

2 Giáo trình: Tâm Lý học đại cương (Học viên Hành Chính)

Wedsite.

1 sinhvienluat.vn

2 http://giaoduchoconline.com.