SKKN dạy học theo chủ đề với việc ứng dụng vào giảng dạy bộ môn GDCD bậc THPT

Song theo thiển ý của tác giả, hiện nay nếu chưa có những quy định về hànhlang pháp lý và chưa đưa ra một khung chương trình mới để có thể đổi mới hoàn toàn về nội dung dạy học, thì với

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

SƠ LƯỢC LÍ LỊCH KHOA HỌC

I THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

1 Họ và tên: Mai Hữu Thành

2 Ngày tháng năm sinh: 10/ 07/1982

4 Địa chỉ: TT Tân Phú, Đồng Nai

5 Điện thoại: 0919.486.489

6 Fax: E-mail:maihuuthanhdo@yahoo.com

7 Chức vụ: P Bí thư Đòan trường - Giáo viên

8 Đơn vị công tác: Trường THPT Đoàn Kết

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

- Học vị cao nhất: Thạc sỹ

- Năm nhận bằng: 2011

- Chuyên ngành đào tạo: Triết học

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên môn có kinh nghiệm: Giảng dạy GDCD

- Số năm kinh nghiệm: 10 năm

- Các sáng kiến kinh nghiệm đã có trong 5 năm gần đây: 05

DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ VỚI VIỆC ỨNG DỤNG VÀO GIẢNG DẠY BỘ

Song cũng có thể thấy rằng; một khi bối cảnh của hoạt động đổi mớiphương pháp dạy – học đã hầu như được tiếp cận phổ biến…thì giờ đây, đã đến lúcchúng ta cần hướng tới một mục tiêu khác có tính quyết định, ảnh hưởng vô cùng

mạnh mẽ tới quá trình giảng dạy và chất lượng của nó, đó là: đổi mới nội dung chương trình dạy học.

Bởi lẽ:

Nếu đổi mới phương pháp dạy – học chỉ giải quyết vấn đề “cách phải dạy và

học như thế nào”, thì đổi mới về nội dung kiến thức lại giúp ta giải quyết vấn đề

“dạy cái gì là trọng tâm, trong điểm”, là “mấu chốt cơ bản của kiến thức, kĩ năng,hoạt động”…đáp ứng cho nhu cầu của đối tượng giáo dục

Trên phương diện lý luận, chúng tôi đồng tình với quan điểm khi cho rằng;

Nếu phương pháp dạy được đổi mới như thế nào (nguyên nhân), thì cũng cần có một kiểu mô thức nội dung tương ứng, đủ tầm về nội hàm để phương pháp đó

có thể phát huy hết tác dụng nhằm khai thác toàn bộ nội dung đó theo hướng tích cực nhất như thế ấy (hệ quả)

Thực tế hiện nay, trước nhu cầu về đổi mới phương pháp mạnh mẽ và toàndiện, chúng tôi nhận thấy bắt đầu có sự mâu thuẫn giữa phương pháp và nội dungdạy – học Nếu như phương pháp được quan tâm trước một bước và đang đượcdùng để khai thác bài học một cách nhịp nhàng, hiệu quả thì nội dung học hiện naylại đang tự nó lâm vào những hạn chế nhất định gây khó khăn cho phương phápdạy – học

Không ít trường hợp nội dung, kiến thức dạy bắt đầu bộc lộ những hạn chếnhất định, trong đó tập trung một số điểm:

+ Kiến thức mang tính hàn lâm, chậm cập nhật

+ Nội dung dạy trùng lặp nhiều ở một số bộ môn, thậm chí ở các khối, lớptrong cùng bộ môn

+ Nhiều chủ đề có liên hệ với nhau đôi khi bị chia nhỏ, rời rạc Đôi khi,được khai thác ở góc nhìn của từng bộ môn, chưa tổng thể, liên hệ với nhau

Điều này thường dẫn tới hệ quả là; chủ đề kiến thức học trở nên nhàm chán,thiếu tính mới mẻ, xâu chuỗi, liên kết, liên hệ thực tiễn Chủ đề học cũng trở nênkhô khan và người học thường rơi vào trạng thái thụ động Nó hòan toàn tráingược với yêu cầu đổi mới toàn diện giáo dục

Với bộ môn GDCD, trong thời gian qua cũng chứa đựng những vấn đềtương tự, làm ảnh hưởng rất nhiều đến chất lượng giáo dục

Từ thực trạng này, vấn đề đặt ra hiện nay là làm sao để có thể khắc phụcnhững hạn chế nêu trên và làm cho mối quan hệ giữa nội dung và phương pháp dạy– học trở nên hài hòa, phù hợp càng trở nên cấp thiết

Có rất nhiều giải pháp để giải quyết vấn đề này xuất phát từ kinh nghiệmthực tiễn giàng dạy của giáo viên bộ môn và đa phần cho rằng cần hướng tới việcđổi mới hòan tòan nội dung giáo dục hiện có sao cho phù hợp với không chỉ nhucầu người học mà còn phù hợp với chính phương pháp dạy học tích cực mà chúng

ta đang ứng dụng

Song theo thiển ý của tác giả, hiện nay nếu chưa có những quy định về hànhlang pháp lý và chưa đưa ra một khung chương trình mới để có thể đổi mới hoàn

toàn về nội dung dạy học, thì với nội dung chương trình hiện có, chúng ta cũng

có thể bắt đầu với việc tái thiết kế lại nội dung chương trình bằng giải pháp xây dựng lại bố cục, kết cấu nội dung chương trình theo hướng giản tiện, liên hệ chặt chẽ và có tính liện hệ thực tiễn thành từng chủ đề học có tính súc tích, tổng thể, toàn diện, sinh động…để khắc phục tình trạng nhàm chán, thiếu tính liên

hệ hoặc trùng lặp mắc phải ở bộ môn đang giảng dạy.

Một trong những giải pháp mang tính khả thi có thể giúp chúng ta giải quyếtvấn đề này, trong thời gian gần đây được nhắc đến chính là giải pháp “dạy họctheo chủ đề”

Dạy học theo chủ đề là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư

tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,… có sự giao thoa,tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được

đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của môn học đó (tức là conđường tích hợp những nội dung từ một số đơn vị, bài học, môn học cóliên hệ với nhau) làm thành nội dung học1 trong một chủ đề có ý nghĩahơn, thực tế hơn, nhờ đó học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm rakiến thức và vận dụng vào thực tiễn

Đây được xem là một trong những cách tiếp cận có tính khả dụngtrong bối cảnh nhiều môn học, nhiêu nội dung kiến thức học đang trở nênquá tải, trung lặp và không có tính liện hệ…trong sách giáo khoa hiệnnay ở một số bộ môn học

Với bộ môn GDCD, ngoài yếu tố môn phụ được cho là kém hấp dẫnhọc sinh, thì các yếu tố như trung lặp, kiến thức nhiều và nặng… cũngcòn tồn tạ nhiều ở một số bài học

Qua quá trình nghiên cứu và thử nghiệm có kết quả tương đối khảquan, chúng tối cho rằng dạy học theo chủ đề hòan tòan có thể áp dụngvào việc xây dựng lại kết cấu nội dung bài dạy, nó còn có thể góp phầnlàm giảm tải một số đơn vị kiến thức trong chương trình Hơn thế, đâycòn là giải pháp giúp học sinh hứng thú hơn với môn học qua quá trìnhcác em tham gia vào quá trình học

1 Tức hoạt động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập, cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học

Với mong muốn góp phần tháo gỡ những khó khăn trong việc tăngcuờng đổi mới nội dung và phương pháp dạy học và tăng cường tính năngđộng, hứng thú trong giảng dạy – học tập, cũng như góp phần giới thiệu

và phác họa bước đầu thế nào là dạy học theo chủ đề cùng với đó là

những định hướng khi ứng dụng vào bộ môn GDCD, tác giả chọn “ Dạy học theo chủ đề với việc ứng dụng vào giảng dạy bộ môn GDCD bậc THPT” làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm của mình

Rất mong nhận được sự quan tấm, góp ý của quý đồng nghiệp

II TỔNG QUAN VỀ DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ VÀ NHỮNG TIỀN

ĐỀ CƠ SỞ LÍ LUẬN - THỰC TIỄN TRONG TIẾN TRÌNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC HIỆN NAY

1 Thế nào là dạy học theo chủ đề?

Dạy học theo chủ đề (themes based leraning) là hình thức tìm tòi

những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,…

có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận

và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của môn học

đó (tức là con đường tích hợp những nội dung từ một số đơn vị, bài học,môn học có liên hệ với nhau) làm thành nội dung học2 trong một chủ đề

có ý nghĩa hơn, thực tế hơn, nhờ đó học sinh có thể tự hoạt động nhiềuhơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn

Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyềnthống và hiện đại, ở đó giáo viên không dạy học chỉ bằng cách truyền thụ(xây dựng) kiến thức mà chủ yếu là hướng dẫn học sinh tự lực tìm kiếmthông tin, sử dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thựctiễn

Dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp họcthay thế cho lớp học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn,

cô lập, những hoạt động lớp học mà giáo viên giữ vai trò trung tâm) bằngviệc chú trọng những nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến

nhiều lĩnh vực, với trung tâm tập trung vào học sinh và nội dung tích hợp với những vấn đề, những thực hành gắn liền với thực tiễn.

Với mô hình này, học sinh có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm đểgiải quyết những vấn đề xác thực, có hệ thống và liên quan đến nhiềukiến thức khác nhau; thu thập thông tin từ nhiều nguồn kiến thức

Việc học của học sinh thực sự có giá trị vì nó kết nối với thực tế vàrèn luyện được nhiêu kĩ năng hoạt động và kĩ năng sống Học sinh cũngđược tạo điều kiện minh họa kiến thức mình vừa nhận được và đánh giámình học được bao nhiêu và giao tiếp tốt như thế nào.Với cách tiếp cậnnày, vai trò của giáo viên chỉ là người hướng dẫn, chỉ bảo thay vì quản lýtrực tiếp học sinh làm việc

Dạy học theo chủ đề ở bậc THPT là sự cố gắng tăng cường tích hợp

kiến thức, làm cho kiến thức có mối liên hệ mạng lưới nhiều chiều; là sự

2 Tức hoạt động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập, cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học

tích hợp vào nội dung những ứng dụng kĩ thuật và đời sống thông dụng làm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, hấp dẫn hơn Một cách hoa mỹ; đó

là việc “thổi hơi thở” của cuộc sống vào những kiến thức cổ điển, nângcao chất lượng “cuộc sống thật” trong các bài học

Theo một số quan điểm, dạy học theo chủ đề thuộc về nội dung dạy học chứkhông phải là phương pháp dạy học nhưng chính khi đã xây dựng nội dung dạyhọc theo chủ đề, chính nó lại tác động trở lại làm thay đổi rất nhiều đến việc lựachọn phương pháp nào là phù hợp, hoặc cải biến các phương pháp sao cho phù hợpvới nó

Vì là dạy học theo chủ đề nên căn bản quá trình xây dựng chủ đề tạo ra quá

trình tích hợp nội dung 3 (đơn hoặc liên môn) trong quá trình dạy

2 Ưu thế của dạy học chủ đề so với dạy học theo cách tiếp cận truyền thống hiện nay.

Mọi sự so sánh giữa bất kì mô hình hay phương pháp dạy nào cũngtrở nên khập khiễng bởi mỗi một mô hình hay phương pháp đều có những

ưu thế hoặc những hạn chế riêng có

Tuy nhiên, nếu đặt ra vấn đề cho ngành giáo dục hiện nay là: Làm

thế nào để nội dung kiến thức trở nên hấp dẫn và có ý nghĩa trong cuộc sống? Làm thế nào để việc học tập phải nhắm đến mục đích là rèn kĩ năng giải quyết vấn đề, đặc biệt là các vấn đề đa dạng của thực tiễn? Có phải cứ phải dạy kiến thức theo từng bài thì học sinh mới hiểu và vận dụng được kiến thức? Làm thế nào để nội dung chương trình dạy luôn được cập nhật trước sự bùng nổ vũ bão của thông tin

để các kiến thức của việc học và dạy học thực sự là thế giới mới cho những người học?  

Việc trả lời các câu hỏi trên đồng nghĩa với việc xác định mục tiêu giáo dục,

mô hình dạy học trong thời đại mới Đồng thời, cũng sẽ chỉ ra cho ta thấy nhữnglợi thế nhất định của từng mô hình khi áp dụng vào giảng dạy

Rõ ràng, nếu căn cứ vào việc tìm câu trả lời cho những câu hỏi này thì dạyhọc theo chủ đề khi so sánh với dạy học theo cách tiếp cận truyền thống hiện nay,

sẽ có những ưu điểm4 sau:

Dạy học theo cách tiếp cận truyền

1- Tiến trình giải quyết vấn đề tuân 1- Các nhiệm vụ học tập được giao,

3 Thường gọi là dạy học theo chủ đề tích hợp (đơn môn, liên môn) Đây cũng là cách gọi thông thường hiện nay trong giới nghiên cứu về các loại chủ đề tích hợp Trong đó, “Chủ đề đơn môn” đề cập đến kiến thức thuộc về một môn học nào đó còn “Chủ đề liên môn” đề cập đến kiến thức liên quan đến hai hay nhiều môn học Còn về phương pháp và hình thức tổ chức dạy học thì không có gì khác biệt

Đối với một chủ đề, dù đơn môn hay liên môn, thì vẫn phải chú trọng việc ứng dụng kiến thức của chủ đề ấy, bao gồm ứng dụng vào thực tiễn cũng như ứng dụng trong các môn học khác

Do vậy, về mặt phương pháp dạy học thì không có phân biệt giữa dạy học một chủ đề đơn môn hay dạy học một chủ đề liên môn, tích hợp Điều quan trọng là dạy học nhằm phát triển năng lực học sinh đòi hỏi phải tổ chức hoạt động học tích cực, tự lực và sáng tạo cho học sinh, mà các hoạt động ấy phải được tổ chức ở trong lớp, ngoài lớp, trong trường, ngoài trường, ở nhà và cộng đồng, đặc biệt quan tâm đến hoạt động thực hành và ứng dụng kiến thức vào giải quyết những vấn đề thực tiễn.

4 Chúng tôi so sánh trên hai phương diện:

(1) Nội dung dạy theo chủ đề ;

(2) kĩ thuật, phương pháp khai thác và các hệ quả từ các kĩ thuật, phương pháp giảng dạy theo chủ đề.

theo chiến lược giải quyết vấn đề

trong khoa học vật lý: logic, chặt

chẽ, khoa học do giáo viên (SGK)

áp đặt (G.viên là trung tâm)

2- Nếu thành công có thể góp phần

đạt tới mức nhiều mục tiêu của môn

học hiện nay: chiếm lĩnh kiến thức

mới thông qua hoạt động, bồi

dưỡng các phương thưc tư duy khoa

4- Kiến thức thu được rời rạc, hoặc

chỉ có mối liên hệ tuyến tính (một

chiều theo thiết kế chương trình

học)

5- Trình độ nhận thức sau quá trình

học tập thường theo trình tự và

thường dừng lại ở trình độ biết,

hiểu và vận dụng (giải bài tập)

6- Kết thúc một chương học, học

sinh không có một tổng thể kiến

thức mới mà có kiến thức từng phần

riêng biệt hoặc có hệ thống kiến

thức liên hệ tuyến tính theo trật tự

8- Kiến thức thu được sau khi học

thường là hạn hẹp trong chương

trình, nội dung học

9- Không thể hướng tới nhiều mục

tiêu nhân văn quan trọng như: rèn

luyện các kĩ năng sống và làm việc:

giao tiếp, hợp tác, quản lý, điều

hành, ra quyết định…

học sinh quyết định chiến lươc họctập với sự chủ động hỗ trợ, hợp táccủa giáo viên (Học sinh là trungtâm)

2- Hướng tới các mục tiêu: chiếmlĩnh nội dung kiến thức khoa học,hiểu biết tiến trình khoa học và rènluyện các kĩ năng tiến trình khoahọc như: quan sát, thu thập thôngtin, dữ liệu; xử lý (so sánh, sắp xếp,phân loại, liên hệ…thông tin); suyluận, áp dụng thực tiễn

3- Dạy theo một chủ đề thống nhấtđược tổ chức lại theo hướng tíchhợp từ một phần trong chương trìnhhọc

4- Kiến thức thu được là các kháiniệm trong một mối liên hệ mạnglưới với nhau

5- Trình độ nhận thức có thể đạtđược ở mức độ cao: Phân tích, tổnghợp, đánh giá

6- Kết thúc một chủ đề học sinh cómột tổng thể kiến thức mới, tinhgiản, chặt chẽ và khác với nội dungtrong sách giáo khoa

7- Kiến thức gần gũi với thức tiễn

mà học sinh đang sống hơn do yêucầu cập nhật thông tin khi thực hiệnchủ đề

8- Hiểu biết có được sau khi kếtthúc chủ đề thường vượt ra ngoàikhuôn khổ nội dung cần học do quátrình tìm kiếm, xử lý thông tinngoài nguồn tài liệu chính thức củahọc sinh

9- Có thề hướng tới, bồi dưỡng các

kĩ năng làm việc với thông tin, giaotiếp, ngôn ngữ, hợp tác

* Điểm tương đồng giữa dạy học chủ đề và dạy học truyền thống là

VẪN COI VIỆC LĨNH HỘI NỘI DUNG LƯỢNG KIẾN THỨC NỀNTẢNG, vì thế dạy học theo chủ đề là mô hình dạy học có thể vận dụngvào thực tiển hiện nay dễ dàng hơn một số mô hình khác Điều cần làm

để có thể vận dụng nó là phải tổ chức lại một số bài học thành một chủ đề

được cho là sự tích hợp tốt hơn, có ý nghĩa thực tiễn hơn cách trình bày của sách giáo khoa mà chúng ta đang có.

* Điểm khác biệt cơ bản dẫn tới nhiều khác biệt ở trên là:

Một, dạy học theo chủ đề cũng như một số mô hình tích cực khác,

giáo viên không được coi học sinh là chưa biết gì trước nội dung bài họcmới mà trái lại, luôn phải nghĩ rằng các em tự tin và có thể biết nhiềuhơn ta mong đợi, vì thế dạy học cần tận dụng tốt đa kiến thức, kinhnghiệm, kĩ năng có sẵn của các em và khuyến khích khả năng biết nhiềuhơn thế của học sinh về một vấn đề mới để giảm tối đa thời gian và sựthụ động của học sinh trong khi tiếp nhận kiến thức mới, để tăng hiểubiết lên nhiều lần so với nội dung cần dạy

Hai, dạy học theo chủ đề nhắm tới việc sử dụng kiến thức, hiểu biết

vào thực tiễn các nhiệm vụ học tập nhắm tới sự lĩnh hội hệ thống kiếnthức có sự tích hợp cao, tinh giản và tính công cụ cao, đồng thời hướngtới nhiều mục tiêu giáo dục tích cực khác (VD các năng lực), trong khidạy học theo truyền thống lại coi trọng việc xây dựng kiến thức nên chỉnhắm tới các mục tiêu được cho là quá trình này có thể mang lại

Ba, trong dạy học theo chủ đề kiến thức mới được học sinh lĩnh hội

trong quá trình giải quyết các nhiệm vụ học tập, đó là kiến thức tổ chức

theo một tổng thể mới khác với kiến thức trình bày trong tất cả các nguồntài liệu Hơn nữa, với việc học sinh lĩnh hội kiến thức trong quá trình giảiquyết nhiệm vụ học tập, cũng mang lại một lợi thế to lớn đó là mở rộngkhông gian, thời gian dạy học, tinh giản thời gian dạy, độ ứng dụng thực

tế cao hơn nhiều

Bốn, với dạy học theo chủ đề, vai trò của giáo viên và học sinh cơ bản

là thay đổi và khác so với dạy học truyền thống Người giáo viên từ chỗ

là trung tâm trong mô hình truyền thống đã chuyển sang là người hướngdẫn, học sinh là trung tâm

3 Tại sao nên quan tâm đến dạy học theo chủ đề trong tiến trình đổi mới giáo dục hiện nay?

Hai, tính giới hạn về định lượng nội dung trong sách giao khoa và quá trìnhbùng nổ thông tin, tri thức kèm theo đó là nhu cầu cập nhật kiến thức vô hạn đốivới sự học của người học

Ba, với cách tiếp cận giảng dạy truyền thống hiện có, liệu chúng ta đủ khảnăng để thực hiện các mục tiêu dạy học tích cực như; tăng cương tích hợp các vấn

đề cuộc sống, thời sự vào bài giảng; tăng cường sự vận dụng kiến thức của họcsinh sau quá trình học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn; rèn luyện các kĩ năngsống phong phú vốn rất cần cho người học hiện nay?

Thêm vào đó, ngoài việc quá trình dạy học hướng tới định hướng nội dunghọc như đã có, thì đổi mới dạy học hiện nay còn có tham vọng tiến xa hơn đó làđịnh hướng hình thành NĂNG LỰC cho học sinh

Do đó, dạy học theo chủ đề với những lợi thế về đặc điểm như đã so sánh ởtrên so với dạy học theo cách tiếp cận truyền thống, đặc biệt là nó có thể giải quyếtđược ba vấn đề trên, chính là bước chuẩn bị tương đối phù hợp cho đổi mớichương trình và sách giáo khoa trong thời gian tới

* Trên phương diện thực tiễn

Cần khẳng định rằng, mục tiêu giáo dục hiện nay của chúng ta đã bắt đầuchuyển hướng sang chú trọng tới định hướng phát triển năng lực học sinh Theo

đó, chúng ta kì vọng vào quá trình dạy học, kiểm tra đánh giá chú trọng tăng cườngtính vận dụng kiến thức vào giải quyết những vấn đề thực tiễn của người học vànhờ vào quá trình đó các năng lực được hình thành

Tuy nhiên, trong thực tế, diện mạo đời sống xã hội không hiện diện đầy đủ ởbất cứ bài nào trong chương trình học Nói cách khác, không thể gom hết toàn bộ

xã hội sinh động vào nội dung chương trình của bất kì một môn học nào như mộtdạng kim chỉ nam xuyên suốt, kinh điển, giáo điều

Thực tế trên cho thấy, khi giải quyết một vấn đề trong thực tiễn, bao gồm cả

tự nhiên và xã hội, đòi hỏi học sinh phải vận dụng kiến thức tổng hợp hoặc liên

quan đến nhiều môn học Vì vậy, dạy học cần phải tăng cường theo hướng tích hợp

đa chiều, liên môn Do đó, hệ quả là buộc chúng ta phải xây dựng các chủ đề đểtiến hành dạy học

Tất nhiên, việc xây dựng các chủ đề trong dạy học cũng không tham vọng sẽgiải quyết việc đưa toàn bộ thực tiễn vào chương trình, thậm chí mô hình này cũngchưa thể tạo ra một phương pháp giáo dục hoàn toàn mới, nhưng quan trọng hơnhết chính là nó mở đường cho giáo viên và học sinh tiếp cận với kiến thức theomột hướng khác Không phải là sự thụ động mà là chủ động của học sinh Khôngphải là sự tiếp nhận kiến thức sau khi học mà có thể là ngay khi làm nhiệm vụ học

Nó cũng không chỉ dừng ở mục tiêu “đầu vào” về kiến thức mà nó còn hướng tớiđịnh hướng “đầu ra” (tức khả năng vận dụng kiến thức vào giải quyết thực tiễn5)nhờ vào việc xác định các năng lực cần phát triển song song với những mục tiêu vềchuẩn nội dung kiến thức, kĩ năng trong chương trình học

Ngoài ra, một thực tế khác cũng đáng quan tâm: hiện nay, ít nhiều trongchương trình học (bao gồm cả trong một bộ môn theo bậc hoặc các môn khác nhau

theo một bậc) cũng có nhiều đơn vị kiến thức có tính giao thoa, liên hệ tương đối gần hoặc trùng lặp

5 Được gọi là định hướng phát triển năng lực học sinh, xin xem thêm trong Tài liệu hướng dẫn đổi mới kiểm tra

đánh giá đầu ra theo định hướng phát triển năng lực học sinh, 2014.

Ví dụ 1: Ở cấp độ đơn môn, môn GDCD bậc THPT, các đơn vị bài: bài 8 –

Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, (GDCD 11, tr 81); bài 7 – Công dân với các quyền dân chủ (GDCD 12, tr 68 - 78), nội dung có sự liên hệ;

Hoặc: bài 12 – Công dân với tình yêu hôn nhân và gia đình (GDCD 10); mục 1 bài 4 – Quyền bình đẳng của công dân trong một số lĩnh vực của đời sống

xã hội (GDCD 12, tr 32 -35), nội dung có sự liên hệ gần nhau và phát triển cao hơn

ở tầm nhận thức lũy tiến từ khối 10 lên khối 12, từ giáo dục ý thức đạo đức lên ýthức pháp luật

Ví dụ 2: ở cấp độ liên môn như: bài 14 – Công dân với sự nghiệp xây dựng

và bảo vệ tổ quốc (GDCD 10, tr95); bài 14 – Chính sách quốc phòng an ninh

(GDCD 11, tr 110); và bài 5 – Chính sách quốc phòng an ninh và bảo vệ tổ quốc

xã hội chủ nghĩa (GDQP) có nội dung tương đối gần và có sự lặp lại ở một số khái

niệm

Nhằm tránh hiện trạng trên, cũng như nhằm tạo ra một đơn vị kiến thức học

có tính sâu sắc hơn, có tính liên hệ tổng thể, bao quát và đầy đủ hơn, thì việc xâydựng các chủ đề tích hợp các nội dung như đã trình bày là cần thiết

III ỨNG DỤNG DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ ĐỐI VỚI BỘ MÔN GDCD BẬC THPT HIỆN NAY VÀ NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG THỰC HIỆN

1 Tình hình ứng dụng việc dạy học theo chủ đề trong bộ môn GDCD hiện nay

Dạy học theo chủ đề không phải là mô hình dạy học hoàn toàn mới trên thếgiới Tuy nhiên, ở Việt Nam, việc quan tâm đến mô hình này mới chỉ dừng lại ởbước đầu tiếp cận Song, căn cứ vào thực tiễn và kế hoạch đổi mới căn bản nềngiáo dục hiện nay, có thể khẳng định mô hình dạy học này sẽ còn tiếp tục đượcnghiên cứu và thử nghiệm để có được những bài học kinh nghiệm xác đáng trướckhi chính thức áp dụng phục vụ cho chủ trương đối mới căn bản, toàn diện giáodục hiện nay

Nhìn lại quá trình tiếp cận và triển khai, có thể liệt ra một số chủ trương lớn

và các hoạt động bổ trợ liên quan đã và đang cụ thể hóa trong “khâu chuẩn bị”trong lộ trình xây dựng mô hình dạy học theo chủ đề ở nước ta như sau:

+ Chủ trương giảm tải, cắt bỏ nhiều nội dung không cần thiết và trùng nhaugây áp lục và khó khăn cho việc dạy và học trong suốt những năm qua

+ Tập huấn về đổi mới kiểm tra đánh giá đầu ra theo định hướng phát triểnnăng lực học sinh (2014) Thực chất, đây là khâu “đi tắt, đón đầu” trong lộ trìnhtrang bị kiến thức cần thiết cho giáo viên dần tiếp cận việc dạy học theo chủ đề,trước khi có sự đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục trên phương diện nội dung,

đó là: cơ cấu lại môn học sau năm 2015 Đây cũng là bước đệm quan trọng của Bộ

GD & ĐT nhằm trang bị cho giáo viên những kỹ năng, thao tác, quy trình để giáoviên có thể áp dụng trước vào khâu kiểm tra đánh giá học sinh khi các em tham giavào một tiết học theo chủ đề

+ Bên cạnh đó, trong năm 2014, việc triển khai Hướng dẫn sinh hoạt chuyên

môn về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá… theo công văn số

5555/ BGDĐT, ngày 18/10/2014 của Bộ giáo dục và Đào tạo, theo đó; mỗi tổchuyên môn (trong đó có môn GDCD) xây dựng ít nhất một học kỳ 02 chủ đề đểgiảng dạy thử, dự giờ, phân tích, rút kinh nghiệm…cũng là khởi đầu quan trọng

giúp giáo viên có được vốn hiểu biết nhất định về thế nào là xây dựng tiết dạy, bàidạy theo chủ đề trước khi có khung chương trình cụ thể

+ Ở Đồng Nai, các nội dung trên cũng đã được tổ chức, kèm theo đó là Kế

hoạch tổ chức Hội thi Sử dụng kiến thức liên môn để giải quyết nội dung bài dạy ở

các bộ môn năm 2014(trong đó có môn GDCD) cũng là minh chứng cho thấy tình

hình ứng dụng dạy học theo chủ đề hiện nay là có cơ sở và được quan tâm nhiều từcác phía ban ngành

Các hoạt động trên, chính là tiền đề thuận lợi giúp giáo viên bộ môn có cơhôi tiếp cận mô hình dạy học này trong giai đoạn sắp tới mà không vấp phải sự bỡngỡ, khó khăn ngay khi chúng ta bước vào giai đoạn thực hiện khung chương trìnhđổi mới giáo dục

2 Những thuận lợi và khó khăn khi thực hiện dạy học theo chủ đề đối với bộ môn GDCD bậc THPT

Bất kì môn học nào hiện nay khi đối diện với vấn đề dạy học theo chủ đềcũng gặp khó khăn nhất định Phần vì đây là cách tiếp cận mới Hơn nữa, chưa cómột khung chương trình thống nhất hoặc hướng dẫn địa chỉ cần xây dựng chủ đềtrong chương trình học hiện hành v.v Không những vậy, khó khăn này còn thểhiện ở chỗ: không chỉ bởi sự độc lập6 hay sự khác biệt tương đối về mặt nội dung7

mà còn xuất phát từ phía giáo viên bộ môn với những hạn chế như: sự hiểu biếtsâu, rộng về kiến thức liến khối, liên môn; khả năng, kinh nghiệm nắm bắt các thaotác, quy trình xây dựng chủ đề; kĩ năng vận dụng phương pháp dạy học linh hoạtđối với từng chủ đề mình xây dựng

Tuy nhiên, ngoài khó khăn cũng không phải không có những thuận lợi khi

áp dụng Trong bài viết, xin được nêu ra lợi thế xét trên cả hai khía cạnh: nội dung

và khả năng hiện nay của giáo viên dạy bộ môn GDCD THPT (bao gồm kiến thức,

kĩ năng sử dụng kĩ thuật, phương pháp dạy học)

Về phần nội dung

Một, như đã biết, bộ môn GDCD có nội dụng học là vô cùng bao quát, phổ

biến Nội dung môn học trang bị bao gồm thế giới quan và nhân sinh quan, cũngnhư các vấn đề cơ bản của đời sống xã hội trên rất nhiều lĩnh vực có tính thực tiễn,gần gũi Do đó, nội dung đề cập đến một lượng kiến thức dồi dào, thực tiễn, sinhđộng, không trừu tượng (như toán, hóa, lý…) Điều này cũng có nghĩa là khi xâydựng chủ đề, nhất là chủ đề liên môn, giáo viên sẽ có trước tiên là nhiều môn học,

đề tài được chọn để đưa vào tích hợp, thêm vào đó trong quá trình dạy các nhiệmđặt ra đối với học sinh cũng dễ dàng được tiến hành một cách chất lượng và đảmbảo bởi hai yêu tố: nguồn tài liệu dồi dào (từ thực tiễn, hoặc kiến thức liên mônkhác mà học sinh sẵn có) và tri thức thực tiễn sẵn có từ học sinh

Vì là bộ môn trang bị thế giới quan và nhân sinh quan cũng như các vấn đề

cơ bản của đời sống xã hội, nên quá trình tích hợp xây dựng chủ đề liên môn, bảnthân đơn vị kiến thức môn GDCD trong chủ đề thường là được sử dụng thườngxuyên làm kim chỉ nam cho định hướng giải quyết vấn đề của học sinh, do đó giáoviên cũng dễ dàng kiểm soát được nội dung cơ bản của chủ đề môn học, không rơivào tình trạng sa đà, lệch chuẩn

6 Đối với dạy học theo chủ đề đơn môn

7 Đối với dạy học theo chủ đề liên môn

Hai, bộ môn GDCD cũng là bộ môn có chứa nhiều đơn vị kiến thức liên đới

nhau theo chủ đề từng chương mục8 Ví dụ: GDCD 10- Phần thứ nhất, toàn bộ nội dung chỉ xoay quanh chủ đề thế giới quan, phương pháp luận (triết học); Phần thứ

2: Nội dung xoay quanh chủ đề đạo đức học Trong chủ đề này có thể chia ra các

chủ đề nhỏ như: Đạo đức và các phạm trù cơ bản (tích hợp 2 bài 10 và 11);

Hoặc như, trong phạm vi bậc THPT, chủ đề Đạo đức với đời sống, chúng ta cũng tìm thấy nội dung có sự liên hệ và đưa vào chủ đề là Mối quan hệ giữa Pháp

luật và đạo đức (mục c bài 1, GDCD 12, tr 9)

Do đó, việc xây dựng chủ đề là khá dễ dàng, ngay cả khi môn này nhậnthêm nhiệm vụ tích hợp, lông ghép các chủ đề ngoài giờ lên lớp khác

Ví dụ: lồng ghép, tích hợp giáo dục phòng chống tham nhũng9 và học tậplàm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh10, cũng có thể được đưa vào chủ đề Đạo

đức với đời sống.

Ba, bộ môn GDCD cũng là bộ môn có nội dung liên hệ nhiều với các bộ

môn như Sử, Địa, Văn, Sinh học, GDQP, NGLL… Do đó, khi dạy theo chủ đề,học sinh dễ dàng tiếp cận hơn, dễ dàng nhận nhiệm vụ học tập nhờ vào sức tự tin

về kiến thức sẵn có khi yêu cầu giải quyết nhiệm vụ thực tiễn Vì thế, môn họccũng hứa hẹn thái độ tích cực, hứng thú và chủ động hơn từ phía học sinh

Về khả năng của giáo viên

Khả năng của giáo viên bao gồm: kiến thức, kĩ năng sự dụng kỹ thuật,phương pháp dạy học

Ưu thế vượt trội của giáo viên GDCD so với các giáo viên khác chính làviệc quen thuộc với nhiều phân loại kiến thức khoa học, đặc biệt là khoa học xã hội

và nhân văn Từ triết, đạo đức học, kinh tế chính trị, pháp luật học cho đến các chủ

đề nhỏ từng được đưa vào giảng dạy tích hợp, lồng ghép hàng chục năm qua nhưgiáo dục kĩ năng sống, giáo dục trật tự ATGT, giáo dục sức khỏe giới tính, bìnhđẳng giới, tích hợp giáo dục tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, giáo dục chủ quyềnbiển đảo, giáo dục bảo vệ môi trường, giáo dục phòng chống các tệ nạn xã hội, …

Do vậy, dữ liệu các kênh tri thức liên môn là vô cùng phong phú, dồi dào Đâycũng là các chủ đề dễ dàng được giáo viên tích hợp thành chủ đề để đưa vào giảngdạy nếu được áp dụng mô hình dạy học này

Ngoài ra, về phương diện sử dụng kĩ thuật và phương pháp dạy học, khôngchỉ riêng giáo viên GDCD mà ở các bộ môn khác cho đến nay, về cơ bản đã từngtiếp cận và kinh qua tương đối thành công rất nhiều các kĩ thuật và phương phápdạy học tích cực (vd: như phương pháp dự án, thảo luận nhóm, trực quan…), điềunày vô cùng hữu dụng và là tiền đề cho việc sử dụng nó vào việc khai thác các đơn

vị kiến thức trong tiết dạy học theo chủ đề Về cơ bản, dạy học theo chủ đề rất cầnnhững phương pháp này để khai thác nội dung bài học, cũng như đây là cách đểhọc sinh liên hệ thực tiễn

Đối với học sinh

8 Xin xem ví dụ ở mục 1.3.2 chương 1 của tài liệu.

9 Tham nhũng là hành vi vi phạm đạo đức trong mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội, cá nhân với cộng đồng.

10 Nêu gương lời dạy Hồ Chí Minh về các chuẩn mực đạo đức hoặc cũng có thể lấy tâm gương đạo đức của Hồ Chí Minh minh chứng cho các đơn vị kiến thức trong chủ đề, ví dụ: Hạnh phúc trong chủ đề và niềm hạnh phúc của Hồ Chí Minh trong trích đoạn trả lời về niềm mơ ước lớn nhất của Người, “Ham muốn tột bậc…… là làm cho nhân dân ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành”

Khả năng đón nhận cao vì trước hết, các chủ đề được xây dựng theo dạngtích hợp, liên môn có tính thực tiễn sinh động nên chủ đề học bao giờ cũng hấpdẫn, dễ tạo ra động cơ, hứng thú học tập cho học sinh Học các chủ đề tích hợp,liên môn, học sinh được tăng cường vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyếtcác tình huống thực tiễn, ít phải ghi nhớ kiến thức một cách máy móc Quan trọnghơn là các chủ đề tích hợp, liên môn giúp cho học sinh không phải học lại nhiềulần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau, vừa gây quá tải, nhàmchán, vừa không có được sự hiểu biết tổng quát cũng như khả năng ứng dụng củakiến thức tổng hợp vào thực tiễn.

Tuy nhiên, bên cạnh những ưu thế, riêng với môn học GDCD khi áp dụngdạy học theo chủ đề cũng gặp một số khó khăn, như:

+ Giáo viên chưa chuẩn bị tâm lý, ngại thay đổi

+ Học sinh vẫn coi GDCD là môn phụ

+ GDCD là môn học có tần suất và nội dung được đưa vào tích hợp nhiềunhững vấn đề khác ngoài chương trình, do đó có thể gây khó khăn và lúng túngcho giáo viên khi xác định nội dung xây dựng chủ đề hoặc phá vỡ kết cấu nộidung, làm nhạt nội dung chính của chương trình

+ Thời gian học 1 tiết trên lớp, khiến chủ đề khi đưa vào giảng dạy dễ bịchia nhỏ, manh mún, ảnh hưởng đến việc trình bày sản phẩm, kết quả học tập củahọc sinh Đồng thời, khiến chủ đề học dễ rơi vào tình trạng chỉ là một dạng thứchình thành trên cơ sở của tổng đại số đơn thuần các đon vị kiến thức (không liên

hệ, không mở rộng, không lũy tiến)

+ Độ ngắn dài hay nội dung chủ đề phụ thuộc rất nhiều vào nhóm năng lực

mà từng giáo viên, từng môn, từng địa phương đề ra trong quá trình giáo dục, khóthống nhất dễ gây xáo trộn chương trình chung

+ Quan trọng hơn hết là chưa có một khung chương trình xây dựng các chủ

đề, từ đơn môn đến liên môn Do đó, điều này cần sự bàn bạc, thống nhất giữa cácgiáo viên trong tổ bộ môn và giữa các bộ môn, thậm chí là những nhà quản lý giáodục, các chuyên gia giáo dục để có sự thống nhất đồng bộ, đảm bảo không thiếusót hoặc lặp lại kiến thức, không tạo ra tính ỷ lại ở bộ môn này cho môn khác;không tạo ra sự mầu thuẫn giữa các quan điểm lập trường chuyên môn người dạygiữa các môn; không quan trọng hóa môn học này hay môn học khác trong quátrình tích hợp theo chủ đề

3 Xây dựng chủ đề dạy học trong bộ môn GDCD và những điểm cần chú ý khi ứng dụng

Trước tiên, cần tái khẳng định lại rằng; dạy học theo chủ đề là một cách tiếpcận hoàn toàn mới mẻ Do đó, việc đưa ra những định hướng trong quá trình xâydựng chủ đề, bao gồm cách thức, quy trình và những nguyên tắc xây dựng chủ đềchỉ là những gợi mở, tham khảo và chờ đợi sự đóng góp tích cực từ kinh nghiệmgiảng dạy của giáo viên trực tiếp tham gia thực hiện mô hình này để chuyên đề cótính khả dụng

Tuy nhiên, từ các dữ liệu nghiên cứu, hầu hết đều cho rằng, trước khi bắt tayvào xây dựng chủ đề học (không chỉ đối với môn GDCD mà còn cả đối với cácmôn học khác) cần nắm vững những điểm sau:

Một là; Chủ đề tích hợp được soạn theo yêu cầu hình thành một năng lực

nào đó cho học sinh trong thực tiễn Các năng lực này tùy vào tình hình thực tế tại

cơ sở có thể thay đổi tùy vào trình độ của học sinh

Hai là; Công cụ của dạy học theo chủ đề là: giáo án về chủ đề đó, có liên

quan đến ít nhất kiến thức của hai đơn vị nội dung học hoặc bài trong một bộ mônhoặc hai bộ môn trở lên Trong quá trình này, phương pháp dạy học có thể sử dụngchính các phương pháp tích cực trong dạy học hiện nay để khai thác chủ đề(phương pháp dự án, thảo luận…) Đồng thời, chú trọng đến yếu tố Công nghệthông tin như một phương tiện hỗ trợ đắc lực khi khai thác chủ đề

Ba là; Kết quả chủ yếu, căn bản cần đạt được khi dạy học theo chủ đề phải

trả lời cho câu hỏi: Sau chủ đề học, học sinh biết làm gì? Hình thành năng lực gì?

Bốn là; Tùy theo nội dung chương trình sách giáo khoa hiện nay mà việc

xây dựng chủ đề dạy học có thể là:

Chủ đề tích hợp: dành cho giáo viên (đưa kiến thức từ đời sống đến bài

dạy);

Chủ đề liên môn: dành cho học sinh (đưa kiến thức từ nhiều môn học để giải

quyết các tình huống trong thực tiễn cuộc sống)

Chủ đề dạy học: tập hợp các đơn vị kiến thức gần nhau để xây dựng thành

một chủ đề

Tuy nhiên, ranh giới giữa các hình thức chủ đề trên cũng tương đối Đôi khi,một chủ đề dạy học vẫn có thể bao gồm cả những đặc điểm của hai chủ đề còn lại(cách phân loại này chỉ có tác dụng đối với giáo viên khi muốn xác định cấp độđơn giản hay phức tạp của nội dung tích hợp trong chủ đề, ứng với trình độ, nănglực cụ thể của học sinh)

Năm là; Hình thức dạy học chủ đề tích hợp có thể được tiến hành dạy luôn

trong chương trình Quỹ thời gian lấy ở các bài đơn lẻ, đã được dạy trong bài dạytích hợp Có thể dạy trong nhiều tiết, nên từ 2-3 tiết/chủ đề Không gian tổ chức cóthể tại lớp, sân trường… khuyến khích không gian trải nghiệm (các hoạt động thựchành, trải nghiệm, xưởng sản xuất, đi thực tế, tham quan…)

Sáu là; đối với những kiến thức liên môn nhưng có một môn học chiếm ưu

thế thì có thể bố trí dạy trong chương trình của môn đó và không dạy lại ở các mônkhác

Trường hợp nội dung kiến thức có tính liên môn cao hơn thì sẽ tách ra thànhcác chủ đề liên môn để tổ chức dạy học riêng vào một thời điểm phù hợp, songsong với quá trình dạy học các bộ môn liên quan

IV QUY TRÌNH XÂY DỰNG, SOẠN GIẢNG CHỦ ĐỀ HỌC TRONG

BỘ MÔN GDCD BẬC THPT VÀ NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH KHAI THÁC CHỦ ĐỀ TRONG GIẢNG DẠY

1 Các bước cơ bản xây dựng chủ đề và tiến trình soạn giảng chủ đề học môn GDCD bậc THPT

Khó khăn nhất hiện nay của giáo viên bộ môn chính là việc định hình quytrình xây dựng và tiến hành soạn giảng một chủ đề Trong thực tế, chưa có sựthống nhất cuối cùng để đưa ra một hướng dẫn cụ thể, tất cả mới dừng lại ở việctìm tòi, vừa thử nghiệm vừa rút kinh nghiệm

Theo tìm hiểu bước đầu của tác giả, để xây dựng một chủ đề đảm bảo tínhkhoa học và đáp ứng các mục tiêu dạy học, có thể tiến hành tuần tự theo các bướcsau:

Bước 1: Xác định nội dung, phạm vi kiến thức muốn đưa vào chủ đề Nội

dung có thể là sự tích hợp một đơn vị kiến thức trong một bài, nhiều bài, một môn,nhiều môn

Yêu cầu: Có sự liện hệ tri thức gần nhau, giao thoa hoặc trùng lặp hay có độliên đới lũy tiến, đi lên phù hợp trình độ nhận thức của học sinh

Bước 2: Căn cứ các nội dung đã được xác định tích hợp, giáo viên tiến hành

xây dựng chủ đề

Yêu cầu: Tên chủ đề bao quát các đơn vị kiến thức muốn tích hợp, kết cấunội dung chủ đề phải hợp lý, các đơn vị kiến thức trong chủ đề phải theo trình tựnhận thức từ dễ đến khó, đơn giản đến phức tạp hoặc nhóm thành các chủ đề nhỏphù hợp với nhiệm vụ học tập được giao cho học sinh

Chủ đề xây dựng vừa đúng, đủ, phù hợp và đảm bảo các yêu cầu về chuẩnkiến thức, kĩ năng trong chương trình chuẩn, cũng như các năng lực cần xây dựng,kiểm tra, đánh giá đối với học sinh

Bước 3: Tiến hành soạn giáo án theo chủ đề đã xây dựng Có thể tham khảo

theo mẫu (01) sau:

Ngày soạn: ……… Tuần: từ tuần… đến tuần…

Ngày dạy: từ ngày … đến ngày… Tiết: từ tiết… đến tiết…….

Lưu ý: Đảm bảo chuẩn kiến thức, kỹ năng theo chương trình hiện hành, trên quan điểm phát

triển năng lực học sinh 11

3 Năng lực cần phát triển………

Lưu ý:

a Bao gồm những năng lực chuyên biệt ở từng đơn vị kiến thức, bài hoặc chương cần phát

triển cho học sinh khi học xong chủ đề.

b Trong số các năng lực cần phát triển đó, giáo viên sắp xếp theo thứ tự ưu tiên từ trên xuống dưới tùy vào mục đích, yêu cầu và dung lượng của các đơn vị kiến thức được tích hợp trong chủ

đề đó

II BẢNG MÔ TẢ CÁC NĂNG LỰC CẦN PHÁT TRIỂN

Nội dung chủ đề Nhận biết Thông hiểu Vận dụng thấp Vận dụng cao

……….

Lưu ý:

1 Giáo viên mô tả chi tiết các mức độ cần đạt để phát triển năng lực cho HS, cơ sở của bảng

mô tả này là các năng lực mà giáo viên đã đưa ra ở mục 3 phần I (mục tiêu)

2 Giáo viên không nhầm lẫn giữa bảng mô tả với ma trận đề kiểm tra.

III HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC

11 Theo chuẩn chương trình của Bộ GD & ĐT và tài liệu Hướng dẫn giảm tải của Sở GDĐT Đồng Nai 2013