Sáng kiến kinh nghiệm kĩ năng làm văn miêu tả cho học sinh lớp 5

Qua thực tế giảng dạy tại trường Tiểu học thị trấn Đồng Đăng, tôi nhận thấyphân môn Tập làm văn là phân môn khó nhất trong các phân môn của môn TiếngViệt.. Với việcnghiên cứu đề tài, tôi

CHO HỌC SINH LỚP NĂM

Người thực hiện :

Lâm Thanh Phong (GVCN lớp 5)

THÁNG 10- NĂM 2012

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do đề xuất sáng kiến kinh nghiệm :

Tiếng Việt là tiếng phổ thông của dân tộc Việt Nam Trong nhà trường Tiểuhọc, Tiếng Việt là đối tượng mà học sinh cần chiếm lĩnh Đồng thời, cũng là mộtmôn học được gọi là môn Tiếng Việt Môn Tiếng Việt ở bậc Tiểu học có nhiệm vụhình thành và phát triển cho học sinh các kĩ năng: nghe, nói, đọc, viết để học tập vàgiao tiếp trong môi trường hoạt động, góp phần rèn luyện các thao tác tư duy MônTiếng Việt còn cung cấp cho học sinh những kiến thức ban đầu về tiếng Việt Họctập môn này, học sinh còn được bồi dưỡng tình yêu tiếng Việt, hình thành thói quengiữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cách con người ViệtNam

Trong chương trình Tiểu học mới, Tiếng Việt được chia thành các phân môn,mỗi phân môn có nhiệm vụ rèn luyện cho học sinh những kĩ năng nhất định Phânmôn Tập làm văn là phân môn mang tính tổng hợp cao nhất, nó có vai trò rèn chohọc sinh cả bốn kĩ năng, trong đó quan trong là các kĩ năng nghe, nói, viết Đối vớiphân môn này, các em được rèn luyện năng lực trình bày ở dạng văn bản với nhiềuthể loại khác nhau

Qua thực tế giảng dạy tại trường Tiểu học thị trấn Đồng Đăng, tôi nhận thấyphân môn Tập làm văn là phân môn khó nhất trong các phân môn của môn TiếngViệt Để thực hiện được mục tiêu của phân môn Tập làm văn là phải xây dựng được

kĩ năng nói và viết thành thạo, các em cần huy động tất cả các kiến thức của cácphân môn Tập đọc, Chính tả, Luyện từ và câu, Kể chuyện,…Trong khi đó, các emhọc yếu thì rất “ngán” học phân môn này

Với học sinh lớp Năm, việc rèn kĩ năng làm văn miêu tả cho các em là cầnthiết Học tốt văn miêu tả sẽ là điều kiện thuận lợi để học tốt các môn học khác ởTiểu học và học tiếp lên các lớp trên Việc giúp các em hoàn thành tốt bài văn miêu

tả sẽ góp phần nâng cao năng lực cảm thụ văn học mà còn giúp các em khám pháđược những cái đẹp qua việc xây dựng văn bản

2 Mục đích nghiên cứu:

Nghiên cứu đề tài, tôi không có nhiều tham vọng mà chỉ nhằm mục đích đóng

góp một phần công sức của mình vào công tác giáo dục của nhà trường Với việcnghiên cứu đề tài, tôi mong muốn sẽ có được bài học kinh nghiệm để có thể áp dụngvào thực tiễn giảng dạy môn Tập làm văn trong trường Tiểu học thị trấn Đồng Đăngnói riêng, trong ngành giáo dục Huyện Cao Lộc nói chung Điều này càng có ý nghĩanếu đề tài thành công, đồng thời là chất lượng học tập của các em học sinh cũng sẽđược nâng lên một cách đáng kể.

Nhằm góp phần đổi mới phương pháp và nâng cao chất lượng dạy học trongnhà trường nói chung, dạy cho học sinh lớp Năm học tốt văn miêu tả nói riêng, tôi

đã chọn đề tài: Một số biện pháp rèn kĩ năng làm văn miêu tả cho học sinh lớp

Năm.

3 Đối tượng nghiên cứu:

Học sinh lớp 5A4 trường Tiểu học thị trấn Đồng Đăng Trong quá trình ápdụng sáng kiến kinh nghiệm, tôi có chú ý phân loại đối tượng học sinh theo trình độKhá, Giỏi và học sinh Trung bình, Yếu

4 Phạm vi nghiên cứu:

Nhằm đi sâu vào một vấn đề và chỉ dừng ở mức độ sáng kiến kinh nghiệm nêntôi chỉ giới hạn đề tài trong phạm vi nghiên cứu việc dạy học kiểu bài văn miêu tảcho học sinh lớp Năm Với phạm vi nghiên cứu như vậy, tôi hi vọng sẽ thu đượcnhiều kết quả khả quan, góp phần thực hiện nhiệm vụ của một nhà giáo trong giaiđoạn mới

Chọn đề tài này để nghiên cứu, tôi đề ra những nhiệm vụ cho từng giai đoạnnhư sau:

*Giai đoạn 1: (Năm học 2013- 2014)

Điều tra phân loại đối tượng học sinh lớp 5A4 của trường Từ đó mạnh dạn ápdụng những biện pháp nhằm giúp học sinh yêu thích và học tốt kiểu bài miêu tảtrong chương trình Tiếng Việt lớp Năm

* Giai đoạn 2: (Năm học 2014- 2015)

Phát triển sáng kiến kinh nghiệm thành đề tài nghiên cứu Tiếp tục áp dụngnhững biện pháp nhằm giúp học sinh lớp Năm, nhất là học sinh trung bình- yếu yêuthích và học tốt kiểu bài miêu tả

5 Phương pháp nghiên cứu:

5.1 Để hoàn chỉnh đề tài này tôi đã nghiên cứu tài liệu:

- Sách giáo khoa, sách giáo viên Tiếng Việt Lớp 5(Tập 1, Tập 2) - hiện hành

- Bồi dưỡng Văn năng khiếu lớp 5 - Tác giả: Thái Quang vĩnh, Trần Đức Niềm, LêThị Nguyên

- Rèn kĩ năng Tập làm văn cho học sinh lớp 5 - Tác giả: Lê Anh Xuân

- Hướng dẫn dạy Tập làm văn lớp 5 - Tác giả: Trần Mạnh Hưởng

- Học qua văn mẫu lớp 5 - Tác giả: Xuân Thị Nguyệt Hà, Phạm Thị Thanh Hà,…

- Luyện tập cảm thụ văn học ở Tiểu học- Tác giả: Trần Mạnh Hưởng

- Phương pháp dạy học tiếng Việt của PGS-TS Lê Phương Nga, Nguyễn Trí

- Chuyên đề bồi dưỡng Văn-Tiếng Việt lớp 5 của Nguyễn Thị Kim Dung-TP HCM

- Văn miêu tả và phương pháp dạy học văn miêu tả của Nguyễn Trí

5.2 Dự giờ rút kinh nghiệm:

Học hỏi từ kinh nghiệm của đồng nghiệp trong giảng dạy tại trường, sinh hoạtcụm, trong các tạp chí, sách báo có liên quan mà đặc biệt là kinh nghiệm day họccủa bản thân được thể hiện trong từng tiết dạy, ngày dạy và từng năm dạy

Qua đó tôi sẽ rút kinh nghiệm cho bản thân mình và rút kinh nghiệm cho tiếtdạy Khắc phục những điểm chưa tốt trong giảng dạy nói chung và trong phân mônTập làm văn nói riêng

PHẦN NỘI DUNG

1 Cơ sở lí thuyết

Tập làm văn là một phân môn mang tính tổng hợp và sáng tạo cao Tổng hợpcác kiến thức, kĩ năng từ Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Luyện từ và câu, để viếtnên một bài Tập làm văn

- Phương pháp tích cực hóa hoạt động của học sinh Nâng cao hiệu quả củađiểm và các bài đọc Nhiệm vụ cung cấp kiến thức và rèn luyện kĩ năng gắn bó chặtchẽ với nhau Như vậy, muốn dạy- học có hiệu quả Tập làm văn miêu tả (tả cảnh, tảngười) nhất thiết người giáo viên phải dạy tốt Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Luyện

từ và câu Vì trong các bài đọc, trong câu chuyện, trong các bài tập luyện từ- câu

thường xuất hiện các đoạn văn, khổ thơ có nội dung miêu tả rất rõ về cảnh vật, thiênnhiên, con người,

Bài Tập làm văn nếu không sáng tạo sẽ trở thành một bài văn khô cứng, gópnhặt của người khác, nội dung bài văn sẽ không hồn nhiên, trong sáng, mới mẻ nhưtâm hồn của các tác giả nhỏ tuổi

Chất lượng Tập làm văn là chất lượng của cảm thụ văn học, của các kĩ năngnghe, nói, đọc, viết tiếng mẹ đẻ Cho nên, thầy và trò phải soạn giảng và học tập tíchcực, nghiêm túc, hiệu quả, mới mong nâng cao một cách bền vững chất lượng mônTiếng Việt ở lớp cuối cấp Tiểu học

Dạy Tập làm văn lớp 5 phải đảm bảo mục tiêu yêu cầu cần đạt về kiến thức, kĩnăng của Chương trình giáo dục phổ thông cấp Tiểu học theo Chuẩn kiến thức, kĩnăng của từng môn học (ban hành kèm theo quyết định số 16 của Bộ GD-ĐT) vàphù hợp trình độ của từng học sinh trong lớp mà “Hướng dẫn 896” của Bộ GD-

ĐT đã đề ra

Tôi tin rằng đề tài này nếu được áp dụng và vận dụng hợp lý sẽ đem lại hiệuquả cao cho phân môn Tập làm văn, góp phần nâng cao chất lượng môn TiếngViệt lớp 4, lớp 5

- Giáo viên đã có nhiều cố gắng trong việc đổi mới phương pháp dạy họcnhưng đôi khi cũng ngại không dám “thoát li” các gợi ý của sách giáo khoa, sáchtham khảo vì sợ sai và không đủ thời gian cho một tiết học.

* Học sinh:

- Học sinh chưa vận dụng được các kiến thức, kĩ năng đã học trong các phânmôn của Tiếng Việt, của các môn học khác, của các lớp dưới vào học tập môn Tậplàm văn Chẳng hạn, khi dạy cho học sinh cấu tạo một bài văn tả cảnh, giáo viên cầnhướng dẫn các em tìm hiểu văn bản mẫu để rút ra nhận xét Trong khi đó, nếu dựatrên kiến thức đã học về văn miêu tả ở lớp Bốn để hình thành cho các em cấu tạo bàivăn tả cảnh ở lớp Năm rõ ràng là nhanh hơn

- Học sinh của nhà trường đa số là học sinh trung bình, yếu về làm văn Vớiđối tượng này, việc học tập của các em còn gặp một số khó khăn sau:

+ Tiếng Việt là tiếng nói để giao tiếp của các em nhưng vốn Tiếng Việt lại rấthạn chế Trong khi đó, việc học kiểu bài miêu tả rong phân môn Tập làm văn lớpNăm lại yêu cầu vốn từ ngữ, năng lực tư duy rất lớn Vốn từ của các em chưa phongphú, chưa hiểu hết nghĩa của từ nên việc vận dụng vào bài làm còn nhiều sai sót

+ Chương trình Tiếng Việt mới có rất nhiều ưu điểm trong việc phát huy sángtạo của học sinh nhưng lại tương đối nặng đối với đối tượng học sinh trung bình,yếu

+ Đôi lúc, do nhiều nguyên nhân, một số giáo viên vẫn lạm dụng phươngpháp “làm mẫu” đối với học sinh trung bình, yếu, từ đó dẫn đến tình trạng học

sinh “coppy” nhau hoặc học thuộc bài văn mẫu

+ Thời gian quy định đối với một tiết học cũng là một trong những nguyênnhân ảnh hưởng đến việc dạy Tập làm văn trong nhà trường Tiểu học

+ Trong các lớp vẫn còn rải rác một số học sinh yếu, cá biệt, có học sinh đọcchưa thông, viết chưa thạo Đây là một trở ngại lớn cho việc dạy học tập làm văncho các em Với những học sinh này, yêu cầu đặt từng câu văn rời rạc còn khó, nói

gì đến việc hướng dẫn các em đặt một đoạn văn theo cầu

+ Kĩ năng làm văn miêu tả của các em học sinh yếu hầu như không có Các

em chưa biết cách quan sát, thực hiện làm một bài văn miêu tả chưa đúng quy trình,

chưa biết cách chọn lọc các chi tiết miêu tả đặc sắc để đưa vào bài văn, làm cho bàivăn thành “một mớ hỗn độn” của các chi tiết hoặc là thành “một bản liệt kê” với rấtnhiều chi tiết.

- Với học sinh khá, giỏi, việc dạy học tập làm văn cũng gặp một số tồn tạisau:

+ Do trong lớp có nhiều đối tượng học sinh nên giáo viên thường sử dụngphương pháp làm mẫu để tạo đà giúp học sinh trung bình, yếu làm văn Phươngpháp này giúp học sinh yếu có thể làm được bài bằng những gợi ý Tuy nhiên, một

số học sinh học được lại thường hay bắt chước các câu, đoạn văn mẫu nên nhiều bàilàm có các câu, đoạn giống nhau

+ Học văn miêu tả, làm văn miêu tả nhưng nhiều học sinh lại thiếu vốn sốngthực tế nên dẫn đến một số tình huống hay gặp trong dạy học văn miêu tả như: Họcsinh không biết làm bài nên bỏ giấy trắng hoặc làm bài văn rất ngắn khoảng 4, 5dòng; các em sử dụng các gợi ý của giáo viên hay sử dụng các đoạnvăn mẫu để viết

* Cha mẹ học sinh:

Cha mẹ các em hầu như ít quan tâm đến việc học hành của các em do mải làm

ăn buôn bán, mưu sinh, do nhận thức chưa đúng về giáo dục, do hiểu biết và trình độcòn hạn chế

Từ những hạn chế trên đâu là nguyên nhân dẫn đến tình trạng chất lượng Tập

làm văn của học sinh không đạt yêu cầu ? Qua quá trình giảng dạy lớp 5, tôi nhậnthấy học sinh học yếu Tập làm văn là do nhiều nguyên nhân

Theo tôi có sáu nguyên nhân như sau:

1 Khi làm văn, học sinh chưa xác định được yêu cầu trọng tâm của đề bài

2 Học sinh không được quan sát trực tiếp đối tượng miêu tả

3 Khi quan sát thì các em không được hướng dẫn về kĩ năng quan sát: quan sátnhững gì, quan sát từ đâu ? Làm thế nào phát hiện được nét tiêu biểu của đối tượngcần miêu tả

4 Không biết hình dung bằng hình ảnh, âm thanh, cảm giác về sự vật miêu tảkhi quan sát

5 Vốn từ đã nghèo nàn lại không biết sắp xếp như thế nào để bài viết mạch lạc,chưa diễn đạt được bằng vốn từ ngữ, ngôn ngữ của mình về một sự vật, cảnh vật, vềmột con người cụ thể nào đó.

6 Nguyên nhân cuối cùng là trách nhiệm của người giáo viên Phân môn Tậplàm văn là một môn học mang tính tổng hợp và sáng tạo, nhưng lâu nay người giáoviên (nhất là giáo viên lớp 4, lớp 5) chưa có cách phát huy tối đa năng lực học tập vàcảm thụ văn học của học sinh; chưa bồi dưỡng được cho các em lòng yêu quý TiếngViệt, ham thích học Tiếng Việt để từ đó các em nhận ra rằng đã là người Việt Namthì phải đọc thông viết thạo Tiếng Việt và phát huy hết ưu điểm của tiếng mẹ đẻ

3 Nội dung và biện pháp thực hiện

1 Điều tra phân loại học sinh:

Giáo viên điều tra, phân loại, nắm chắc từng đối tượng học sinh: năng khiếu,trung bình, học sinh yếu và học sinh cá biết Nắm chắc được đối tượng học sinh,giáo viên sẽ đề ra được kế hoạch dạy học phù hợp, có những biện pháp dạy học phùhợp với từng đối tượng học sinh Đồng thời, tạo điều kiện tốt nhất góp phần phụ đạohọc sinh yếu biết làm văn miêu tả, có thể vận dụng làm được một bài văn hoànchỉnh

2 Rèn cho học sinh kĩ năng quan sát:

Quan sát theo trình tự từ xa đến gần và ngược lại, từ trong ra ngoài, từ baoquát đến chi tiết và ngược lại Ghi chép những điều đã quan sát được Tổ chức quansát từng đối tượng cụ thể Có thể hướng dẫn quan sát theo nhiều hình thức: quan sáttrực tiếp đối tượng (buổi chào cờ đầu tuần, quang cảnh trước buổi học, trong giờ rachơi, thầy giáo, cô giáo, người thân,…); quan sát ở nhà (ngôi nhà em đang ở, buổisum họp của gia đình, quang cảnh con đường nơi em ở vào buổi sáng, …); quan sátqua báo, đài ( một ca sĩ đang biểu diễn, một danh hài mà em thích, ….);…

3 Chọn đề tài gần gũi, quen thuộc với học sinh:

- Đối với học sinh yếu và những học sinh gia đình không có điều kiện quan sátthực tế, những đề tài xa lạ là điều cần tránh Các em đến trường học tập bằng ngônngữ Tiếng Việt tương đối hạn hẹp mà giáo viên lại yêu cầu các em hình dung, tưởng

tượng rồi đặt câu, viết một bài văn miêu tả hoàn chỉnh với một đối tượng mà các emchưa nhìn thấy bao giờ thì đúng là điều quá sức đối với các em.

Ví dụ: Đề bài trong sách giáo khoa Tiếng Việt 5- tập 2- trang 134: Tả một

khu vui chơi, giải trí mà em thích

Với những đề bài như thế này, tôi mạnh dạn thay bằng đề bài khác (thông quabuổi sinh hoạt chuyên môn của tổ)

- Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa là không cho học sinh có cơ hội pháthuy trí tưởng tượng của mình Trong một lớp học có nhiều đối tượng học sinh nhưlớp tôi, khi ra đề bài cho các em, tôi luôn tạo cho các em quyền lựa chọn bằng cách

ra nhiều đề bài (từ 2 đến 4 đề) để các đối tượng trong lớp đều có thể tự do chọn đềbài thích hợp cho mình, tránh áp đặt cho các em

Ví dụ: Khi ra đề bài tả người cho các em làm bài kiểm ta viết, tôi chọn bốn đề

bài sau:

a) Tả một người thân trong gia đình em.

b) Tả một người bạn cùng lớp hoặc người bạn thân gần nhà em.

c) Tả một ca sĩ hay một nghệ sĩ hài mà em yêu thích.

d) Tả thầy giáo hoặc cô giáo mà em kính mến

Với bốn đề bài trên, các em có thể chọn đối tượng miêu tả là một nhân vậtquen thuộc, gần gũi Nhưng với một vài học sinh khác, các em cũng có thể chọn tả

ca sĩ đang biểu diễn với rất nhiều chi tiết sống động mà các em đã có dịp quan sáttrên ti vi qua các chương trình ca nhạc hoặc phim ảnh

4 Hướng dẫn học sinh lập dàn ý:

Đây là một việc làm khó Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh lập dàn ýtrước khi làm thành một bài văn hoàn chỉnh Có lập được dàn bài thì mới có thể tìm

ý, sắp xếp ý, viết thành một bài văn mạch lạc, bố cục rõ ràng, ý văn trong sáng

VD: Giáo án Tiết dạy: Luyện tập tả cảnh (Tiết 16 – Tuần 8)

I Mục tiêu:

1 Biết lập dàn ý cho bài văn miêu tả cảnh đẹp ở địa phương

2 Biết chuyển một phần trong dàn ý đã lập thành đoạn văn hoàn chỉnh (thểhiện rõ đối tượng miêu tả, trình tự miêu tả, nét đặt sắc của cảnh, cảm xúc của người

tả đối với cảnh)

II Đồ dùng dạy học:

Giáo viên chuẩn bị:

- Một số cảnh đẹp ở địa phương sông Kì Cùng, núi Mẫu Sơn, Thành nhàMạc, Động Tam Thanh, Nhị Thanh, cánh đồng lúa chín … (các cảnh này được trìnhchiếu bằng máy chiếu.)

- Bút dạ và 3 bảng phụ để học sinh lập dàn ý – trình bày trước lớp

- Bảng phụ ghi: Dàn bài văn tả cảnh

Học sinh: sưu tầm tranh ảnh đẹp của đất nước, của địa phương

III Các hoạt động dạy học:

Giáo viên Học sinh

1 Hoạt động 1: Khởi động

2 Hoạt động 2:

A.Kiểm tra bài cũ:

B Bài mới:

1 Giới thiệu bài:

Giáo viên kiểm tra việc chuẩn bị ở nhà

của cả lớp-quan sát cảnh đẹp ở địa

phương, ghi lại những điều quan sát

được

Trong tiết học hôm nay trên cơ sở

những kết quả quan sát đã có, các em sẽ

lập dàn ý cho bài văn tả cảnh đẹp ở địa

phương, sau đó tập chuyển một phần

trong dàn ý thành đoạn văn hoàn chỉnh

2 Hướng dẫn luyện tập:

Giáo viên cho học sinh quan sát về

cảnh đẹp ở địa phương Thời lượng: 3

Hát đầu giờ

Học sinh đọc đoạn văn tả cảnh sôngnước (đã viết 2 tiết TLV trước về nhàviết lại hoàn chỉnh)

Học sinh giới thiệu tranh cảnh sưutầm ở địa phương (hoặc tranh cảnh đẹpcủa đất nước)

Học sinh quan sát trên màn hình

phút

- Các em vừa xem cảnh đẹp gì?

- GV hỏi: Em chọn cảnh nào để miêu tả?

Bài 1: Lập dàn ý miêu tả cảnh đẹp ở địa

b Thân bài: Tả từng phần của cảnh hoạt

sự thay đổi theo thờ gian

c Kết bài: Nêu nhận xét hoặt cảm nghĩ

của người viết

- Giáo viên đưa cho học sinh ba tấm

bảng phụ + bút dạ

- Giáo viên quan sát và giúp đỡ học sinh

(nếu cần thiết)

* Giáo viên cho học sinh quan sát (cảnh

núi Mẫu Sơn) Trên màn hình

- Em có nhận xét gì về bài làm của bạn?

(Mở bài,Thân bài, Kết bài)…

- Em thích nhất chi tiết nào?

- Em có cần bổ sung hay cần sửa chi tiết

nào?

- Giáo viên chấm điểm - nhận xét

* Giáo viên treo bảng phụ trên bảng lớp

(cảnh sông Kì Cùng).

Học sinh phát biểu

Học sinh phát biểu

Một học sinh đọc yêu cầu bài

Một học sinh đọc cấu tạo bài văn tả cảnh

Ba học sinh làm bảng phụ để treo lênbảng sửa bài học sinh khác làm vào vởnháp

Vài học sinh phát biểu

ví dụ: Lên đến đỉnh núi, lớp sương mù nhẹ nhàng bay là là như lời chào mời gọi

du khách.