Nguồn gốc ra đời của Tôn giáo và sự tồn tại của Tôn giáo trong thời đại ngày nay

Thực chất, sự bất lực của con người trong cuộc ñấu tranh với tự nhiên là một trong hai nguồn gốc xã hội của tôn giáo.. Như vậy, tính chất mối quan hệ giữa con người với tự nhiên là cái q

CHƯƠNG 1 NGUỒN GỐC CỦA TÔN GIÁO

Trước khi tìm hiểu vấn ñề tôn giáo ra ñời do ñâu, thiết nghĩ chúng

ta nên hiểu thế nào là tôn giáo Trả lời câu hỏi tôn giáo là gì? chính là tìm

ra bản chất của tôn giáo Mỗi ngành khoa học cụ thể, tuỳ phương pháp

tiếp cận và mục ñích nghiên cứu của mình, ñưa ra những quan ñiểm khác

nhau về tôn giáo - hay ñúng hơn là ñịnh nghĩa về tôn giáo Khoa học tâm

lý nghiêng về khía cạnh tâm lý tôn giáo, khoa học lịch sử tiếp cận tôn

giáo, khảo cổ học nghiên cứu tôn giáo qua sự tiến hoá của con người…

ứng với bao nhiêu quan ñiểm về nguồn gốc tôn giáo, thì có bấy nhiêu

cách hiểu về bản chất tôn giáo Ở ñây, em chỉ xin ñưa ra một số ñịnh

nghĩa phần nào mang ý nghĩa ñặc trưng cho một số trường phái và trào

lưu:

-Từ ñiển Oxford: Tôn giáo là hệ thống tín ngưỡng và sùng bái sự

nhận thức của con người với sức mạnh thiên nhiên chi phối con người,

ñặc biệt là của vị nhân cách thần mà con người phải phục tùng

-A Comte: Tôn giáo là sự sùng bái nhân loại

-Voltaire: Tôn giáo là một sự phi lý khiến quần chúng phải phục

tùng

-Từ ñiển tôn giáo, Nxb từ ñiển Bách Khoa 2002, tôn giáo ñó là

những niềm tin vào lực lượng siêu nhiên, vô hình mà con người cho là

linh thiêng, ñược con người sùng bái và khẩn cầu ñể nhờ cậy, che chở

hoặc ban phát ñiều tốt lành (642)

Ngược lại với quan ñiểm của các nhà vô thần, các nhà thần học

khẳng ñịnh tôn giáo là cái sẵn có trong mọi thời ñại, mọi xã hội, Tôn giáo

là thứ lấy cái thần ñạo mà thiết lập và có giao ước ñể khiến người ta sùng

bái và tín ngưỡng tôn giáo là tâm hướng của họ ñến thần linh Tôn giáo

tồn tại vĩnh viễn và con người phải có tôn giáo

Những ñịnh nghĩa trên ñây dù không sai nhưng chưa làm rõ ñược

bản chất của tôn giáo Định nghĩa về tôn giáo phải bao gồm ñược những

yếu tố cơ bản, những tiêu chí ñánh giá quan trọng nhất của một ñịnh

nghĩa tôn giáo là: sự tồn tại như giả ñịnh của các vật thể, các lực lượng

hay á thực thể nằm ngoài những giới hạn khách quan trong ñiều kiện của

con người

Chủ nghĩa vô thần khoa học ra ñời với mục ñích chống lại chủ nghĩa

duy tâm, khắc phục hạn chế của các nhà vô thần trước kia, ñã ñưa ra ñịnh

nghĩa về tôn giáo chính xác, phản ánh ñúng bản chất của nó “Nhưng mọi

tôn giáo chẳng qua chỉ là sự phản ánh hư ảo vào ñầu óc người những sức

mạnh bên ngoài chi phối ñời sống hàng ngày của họ, chỉ là sự phản ánh

trong ñó những lực lượng ở trần thế ñã mang hình thức những lực lượng

siêu trần thế Mác cũng viết: “tôn giáo là tiếng thở dài của chúng sinh bị

áp bức, là trái tim của thế giới không có trái tim, cũng giống như nó là

tinh thần của một thế giới không có tinh thần, tôn giáo là thuốc phiện của

nhân dân”

Hai ñịnh nghĩa ñược xem là ñiển trên của những nhà Mác - xít ñã

trở thành mẫu mực trong việc nghiên cứu, ñánh giá bản chất và vai trò của

tôn giáo trong mọi thời ñại Tính bao quát của ñịnh nghĩa về tôn giáo của

Mác-Ăngghen thể hiện trong nội hàm của ñịnh nghĩa Định nghĩa này

không những chỉ ra bản chất của tôn giáo, mà còn khái quát ñược con

ñường hình thành của ý thức niềm tin tôn giáo, khẳng ñịnh tôn giáo là sản

phẩm của con người, do con người sáng tạo trong một giai ñoạn lịch sử

nhật ñịnh Ngay cả trong thời ñại ngày nay, các tôn giáo lớn trên thế giới

hay các hiện tượng, phong trào tôn giáo mới dù hình thức hoạt ñộng khác

nhau, nhưng về mặt bản chất vẫn thể hiện ñúng như ñặc trưng mà

Mác-Ăngghen ñưa ra trong ñịnh nghĩa về tôn giáo của mình

Hiện nay, tính pứhc tạp của tôn giáo thế giới ñang ñẩt nhiều vấn ñề

tranh cãi xung quanh ñịnh nghĩa về tôn giáo cho phù hợp với sự phát triển

của nó Sự khác nhau giữa tôn giáo phương Tây và tôn giáo phương Đông

làm cho các nhà nghiên cứu lúng túng và không thống nhất trong cách

giải quyết vấn ñề Sự khô ñạo trong các tôn giáo ở phương Tây, sự quay

lại với tôn giáo truyền thống ở phương Đông, sự bùng nổ của các phong

trào tôn giáo mới… ñang phản ánh và tiếp tục khẳng ñịnh rằng: về cơ bản,

tiến trình phát triển của tôn giáo cùng thời ñại là thống nhất tuân thủ theo

một quy luật nhất ñịnh, nên tôn giáo ở mọi khu vực về bản chất vẫn là sự

thống nhất chặt chẽ Nhưng tính thống nhất này không thể bao hàm hay

phủ nhận tính ñặc thù của tôn giáo ở mỗi nước Đó là sự khác nhau về văn

hoá truyền thống mà các tôn giáo phải thích ứng ñể tồn tại

Cũng như hiểu thế nào là tôn giáo, nguồn gốc ra ñời tôn giáo hiện

nay cũng ñược hiểu theo nhiều trường phái, quan ñiểm khác nhau Làm rõ

nguồn gốc của tôn giáo là một trong những vấn ñề quan trọng nhất của

tôn giáo học Mác xít và chủ nghĩa vô thần khoa học Muốn nhận thức và

giải thích sâu sắc hơn bản chất và chức năng của tôn giáo, cũng như xu

hướng vận ñộng, phát triển của tôn giáo trong thời ñại ngày nay, cần làm

rõ nguồn gốc của tôn giáo, có như thế sự giải thích của chúng ta mới

mang tính khoa học

Nếu chỉ dừng lại ở luận ñiểm tôn giáo là thế giới quan hư ảo, hoang

tưởng, thì chúng ta không thể giải thích ñược sự tồn tại của tôn giáo trong

thời ñại ngày nay, nghĩa là chúng ta, phải làm rõ luận ñiểm của Mác -

Ăngghen “Con người sáng tạo ra tôn giáo chứ không phải tôn giáo sáng

tạo ra con người” Tôn giáo là một hiện tượng xã hội, một hình thái ý thức

xã hội và toàn bộ những nguyên nhân ñiều kiện tất yếu của tồn tại xã hội

làm nảy sinh niềm tin tôn giáo chính là những nguồn gốc của tôn giáo

Chủ nghĩa vô thần khoa học chia nguồn gốc tôn giáo thành ba nguồn gốc

chính: nguồn gốc xã hội, nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc tâm lý

1.1 Nguồn gốc xã hội của tôn giáo

Nguồn gốc xã hội của tôn giáo là toàn bộ những nguyên nhân và

ñiều kiện khách quan của ñời sống xã hội tất yếu làm nảy sinh và tái hiện

những niềm tin tôn giáo Nguồn gốc xã hội của tôn giáo vẫn thường ñược

xem như là nguyên nhân căn bản nhất, quan trọng nhất, phổ biến nhất làm

nảy sinh niềm tin tô ngiáo từ lúc tôn giáo mới ra ñời cho ñến thời ñại

ngày nay Bởi lẽ nguồngốc xã hội của tôn giáo bao hàm hai mặt quan hệ

chính yếu nhất của ñời sống con người: ñó là mối quan hệ giữa con người

với tự nhiên và mối quan hệ tiữa con người với con người

Cách ñây hơn mười năm, trong nhiều chuyên ñề nghiên cứu tôn

giáo, người ta vẫn tách rời mối quan hệ giữa con người với tự nhiên ra

khỏi nguồn gốc xã hội của tôn giáo và xem ñó như là một nguồn gốc tự

nhiên của tôn giáo Thực chất, sự bất lực của con người trong cuộc ñấu

tranh với tự nhiên là một trong hai nguồn gốc xã hội của tôn giáo Quan

hệ giữa con người với tự nhiên là mối quan hệ hữu cơ vĩnh viễn không thể

tách rời Mối quan hệ này ñược thực hiện thông qua những công cụ lao

ñộng, phương tiện sản xuất mà con người có Trong buổi ñầu tiến hoá,

con người dường như hoàn toàn bất lực trước những hiện tượng tự nhiên

dữ dội mà với một trình ñộ hiểu biết còn mông muội, họ không thể lý

giải

Do trình ñộ sản xuất thấp kém, con người nguyên thuỷ ngày càng lệ

thuộc vào giới tự nhiên không chỉ ở phương diện ñời sống vật chất, mà

còn hằn lên một ý niệm khong tưởng trong tinh thần của họ - ý niệm về

một sức mạnh siêu hình ñang chi phối cuộc sống hàng ngày của họ Thế

giới tự nhiên bao quanh người nguyên thuỷ ñã trở thành lực lượng thù

ñịch, nguy hiểm với những ốm ñau, bệnh tật, chết chóc, gío mưa, sấm

chấp, thú dữ… mà người ta không thể hiểu nên không tránh ñược

Sự sợ hãi bất lực của người nguyên thuỷ ñã không ñưa họ ñến với

những ý tưởng chống lại nó, mà lại ñưa con người ñến với những nghi lễ

tôn giáo ó tính chất ma thuật - cái mầm mống sơ khai nhất của niềm tin

tôn giáo” Từ thời ñại nguyên thuỷ, tôn giáo ñã sainh ra từ những biểu

tượng hết sức ngu muội tối tăm và nguyên thuỷ của con người về bản chất

của chính họ và về tự nhiên bên ngoài bao quanh họ”

Như vậy, tính chất mối quan hệ giữa con người với tự nhiên là cái

quyết ñịnh sự thống trị của tự nhiên ñối với con người, lực lượng sản xuất

xã hội kém phát triển là cái ñẩy con người ñến với tâm lý sợ sệt giới tự

nhiên và ñến với niềm tin tôn giáo Đó chính là nguồn gốc ban ñầu của ý

thức tôn giáo, ñược sinh ra từ mối quan hệ ñặc thù giữa con người với tự

nhiên Những phát hiện khảo cổ học ñã chứng minh sự xuất hiện của tôn

giáo trong ñời sống con người với hình thức ban ñầu là tô tem giáo, bái

vật giáo… các thị tộc ngày xưa ñều nhấn mạnh là con cháu của một loài

vật nào ñó, mà ñặc ñiểm chung là những con vật này có ý nghĩa trong ñời

sống của họ Người Ai Cập thì tự gọi mình là thị tộc cò lửa, người thổ dân

da ñỏ Bắc Mỹ thì cho bò tót là tổ tiên của mình, hay người Việt cổ ngày

xưa cũng tự cho mình là con Rồng cháu Lạc… những câu chuyện thần

thoại còn lại ñến ngày nay là bằng chứng về sự sáng tạo ra tôn giáo của

con người từ thời nguyên thuỷ

Ngày nay theo chiều dài tiến hoá của lịch sử nhân loại, mối quan hệ

giữa con người với tự nhiên cũng chuyển biến theo hướng phần làm chủ

nghiêng về phía con người xã hội Sự phát triển vượt bậc của các ngành

khoa học tự nhiên, khoa học trái ñất, khoa học vũ trụ,… cùng với các sản

phẩm công nghệ hiện ñại ñã - ñang thực hiện giấc mơ chinh phục tự nhiên

của con người Sự hoàn thiện những phương tiện lao ñộng trong hệ thống

sản xuất vật chất ñược xem là phương thức giúp con người dần khắc phục

một trong những nguồn gốc của tôn giáo, nhưng lại ñặt ra những vấn ñề

bức xúc trong quan hệ xã hội giữa con người với con người

Bên cạnh nỗi khiếp sợ trước những lực lượng tự nhiên siêu nhiên,

con người nguyên thuỷ còn phải ñối mặt với những lực lượng xã hội tự

phát trong các quan hệ xã hội Đó là những cuộc chiến tranh giữa các thị

tộc, bộ lạc, sự phân công xã hội… ñối với người nguyên thuỷ thì những

lực lượng xã hội này cũng là một sự ñe doạ khủng khiếp không thể hiểu

ñược Như vậy là “chẳng bao lâu bên cạnh những lực lượng thiên nhiên,

lại ñã xuất hiện những sức mạnh xã hội, những sức mạnh ñối lập với

người ta, và ñối với người ta thì sức mạnh xã hội này cũng không thể hiểu

ñược, và cũng chi phối người ta với một cái vẻ tất yếu, bề ngoài thật hệt

như sức mạnh tự nhiên vậy”

Mối quan hệ giữa con người với nhau gồm các mối quan hệ xã hội

chi phối ñời sống và tâm lý của con người trong ñó tính tự phát của sự

phát triển xã hội và ách áp bức giai cấp cùng chế ñộ người bóc lột người,

là những yếu tố căn bản quyết ñịnh ñến sự sáng tạo ra tôn giáo của con

người trong xã hội

Nghiên cứu sự ra ñời của các tôn giáo lơn như Thiên Chúa giáo,

Phật giáo, Hồi giáo… ta ñều thấy một ñặc ñiểm chung: ñó là sự gắn bó

giữa các giai cấp no lệ bị áp bức với các tôn giáo ñó Có thể xem sự hình

thành các tôn giáo ñều gắn với những cuộc ñấu tranh phản kháng chống

lại giai cấp bóc lột của các tầng lớp dưới xã hội

Sự bất lực của con người trong ñấu tranh chống lại áp bức, bất công

xã hội là ñiều kiện ñưa con người tìm ñến với tôn giáo và sáng tạo ra tôn

giáo như một niềm an ủi tinh thần của họ, như sự bù ñắp sự bất công mà

con người không tìm thấy ở ngay trong cuộc sống trần thế của mình

Trong các hình thái kinh tế - xã hội trước xã hội xã hội chủ nghĩa,

những mối quan hệ xã hội phát triển tự phát, ña dạng khống chế cuộc

sống con người Cùng một lúc, quần chúng lao ñộng phải chịu sự áp bức

bóc lột từ giai cấp thống trị không chỉ về mặt kinh tế, lệ thuộc vào chính

trị mà còn bị mất quyền sống tự nhiên về mặt tinh thần Trong tình trạng

thiếu thốn cực khổ về vật chất, bị o ép cưỡng bức về tinh thần, con người

ñã không tìm thấy lối thoát trong trần gian nên họ ñã hi vọng ảo tưởng, sự

bù ñắp vào một thế giới bên kia “sự bất lực của giai cấp bị bóc lột trong

cuộc ñấu tranh chống bọn bóc lột tất nhiên ñẻ ra lòng tin vào một cuộc

ñời tốt ñẹp hơn ở thế giới bên kia Cũng giống y như sự bất lực của người

dã man trong cuộc ñấu tranh chống thiên nhiên ñẻ ra lòng tin vào thần

thánh, ma quỷ, vào những phép màu”

Đặc trưng của nguồn gốc xã hội của tôn giáo về bản chất là như

nhau trong mọi giai ñoạn lịch sử Nhưng trong xã hội tư bản, những lực

lượng xã hội ñó lại ñem lại cho con người sự phá sản ñột ngột, bất ngờ,

trong phút chốc biến người ta thành một kẻ trắng tay, thành một người ăn

xin, ñẩy hàng triệu con người vào cảnh chết ñói, thất nghiệp… ñó chính là

nguồn gốc xã hội sâu xa của tôn giáo hiện ñại, mà tình trạng này sẽ còn

kéo dài khi mà xã hội xã hội chủ nghĩa vẫn ñang trong quá trình hình

thành và xây dựng

Như vậy, trong các xã hội có giai cấp, sự áp bức giai cấp và chế ñộ

người bóc lột người là một nhân tố quan trọng làm nảy sinh tôn giáo Sự

áp bức về vật chất, tinh thần và quyền tự do làm cho con người trên con

ñường ñi giải phóng mình lại ngày càng có xu hướng ñi tìm thuốc phiện

tôn giáo Lênin cũng phải khẳng ñịnh rằng: “là một trong những hình thức

áp bức về tinh thần, luon luôn và bất cứ ở ñâu cũng ñè nặng lên quần

chúng nhân dân khốn khổ vì phải lao ñộng suốt ñời cho người khác

hưởng, vì phải chịu cảnh bần cùng và cô ñộc”

Vậy thì, phải chăng nguồn gốc xã hội của tôn giáo sẽ bị hạn chế và

dần biến mất khi con người ñạt ñến một trình ñộ phát triển của lực lượng

sản xuất? ý thức tôn giáo sẽ nhường chỗ cho ý thức khoa học? Xem xét

tình hình tôn giáo hiện nay, kết luận này rõ ràng phải xem xét từ phương

diện lý luận và thực tiễn Tôn giáo vẫn tồn tại và có chiều hướng phát

triển, thậm chí với những hình thức biến ñổi phức tạp ngay trong một thời

ñại khoa học kỹ thuật văn minh - hiện ñại của loài người Sự thật, với sự

phát triển của khoa học, sản xuất, con người ñã dần thoát khỏi tình trạng

lệ thuộc vào tự nhiên, từng bước làm chủ tự nhiên Trong xã hội cũng thế,

kinh tế phát triển kéo theo các quan hệ xã hội cũng thay ñổi Con ngời

ñược quan tâm, chăm sóc về mọi mặt, trở thành mục ñích của mọi ngành

khoa học

Nhưng cũng chính trong thời ñại ngày nay, một nghịch lý ñã xảy ra

làm gia tăng sự ñi tìm tôn giáo của con người Mặt trái của sự phát triển

khoa học, kinh tế ñã gây ra những dịch bệnh, thiên tai mang tính chất huỷ

diệt còn khủng khiếp hơn buổi sơ khai Người ta vẫn bất ngờ và bất lực

trước việc ñối phó với những hiểm hoạ ấy, và người ta cho rằng ñó là sự

nổi giận, sự trả thù của tự nhiên

Mặt khác, con người cũng ñang tự nhận thấy rằng, sự hiểu biết về

thế giới càng nhiều bao nhiêu người ta càng thấy mình nhỏ bé bấy nhiêu

Thậm chí, người ta còn hoài nghi khả năng của mình ngay trong chính kết

quả mình làm ra Không tin vào chính mình, con người tìm ñến thượng ñế

và tin rằng nhờ có sự tác ñộng của thượng ñế (bằng cách nào ñó), con

người mới ñạt ñược thành công như vậy

Có thể thấy, bên trong và ñằng sau những nguyên nhân ñiều kiện

làm nảy sinh nguồn gốc xã hội của tôn giáo, là một hạn chế của sự nhận

thức con người Song sự nhận thức này không ñơn giản chỉ là sự phản ánh

của con người trước hoàn cảnh, mà sự nhận thức ñã ñược xem xét, ñánh

giá như một nguồn gốc quan trọng trong nguồn gốc của tôn giáo

1.2 Nguồn gốc nhận thức

Lấy tồn tại xã hội làm nền tảng cho việc nghiên cứu nguồn gốc tôn

giáo, chúng ta ñã tìm thấy nguồn gốc quan trọng khiến tôn giáo tồn tại

cho ñến ngày nay: ñó là nguồn gốc xã hội Nhưng nếu chỉ có những quan

hệ kinh tế thì chưa ñủ ñể giải thích tại sao tôn giáo vẫn tồn tại trong xã

hội ngày nay và phần ñông dân chúng tin tưởng vào tôn giáo? vấn ñề ñặt

ra là những sức mạnh trần thế ñã biến thành sức mạnh siêu trần thế như

thế nào trong ý thức con người? Tức là chúng ta tìm hiểu quá trình nhận

thức làm nảy sinh ý thức niềm tin tôn giáo Nguồn gốc nhận thức của tôn

giáo chính là lịch sử nhận thức và ñặc ñiểm quá trình nhận thức dẫn ñến

hình thành quan niệm tôn giáo

Việc con người ñánh mất mình một lần nữa khi sáng tạo ra tôn giáo

phản ánh tình trạng khủng hoảng của chính bản thân con người Con

người từ chỗ khong nhận thức ñầy ñủ về mình nhưng lại biến cái mình

nhận thức ñược về tự nhiên và xã hội thành cái cao siêu, thần thánh, và

làm nảy sinh ý thức tôn giáo Các kết luận của ngành nhân chủng học, lịch

sử học… ñã chứng minh lịch sử nhận thức hình thành quan niệm tôn giáo

của con người Quá trình nhận thức này cũng phát triển từ thấp ñến cao,

cùng với các giai ñoạn tiến hoá của con người

Với tư cách là ý thức, niềm tin tôn giáo, nhận thức của con người

phải gắn với những lực lượng siêu nhiên thần thánh Ở trình ñộ nhận thức

sơ khai mang tính cảm tính và tri giác ta có thể khẳng ñịnh con người

chưa thể sáng tạo ra tôn giáo mà chỉ nảy sinh tư tưởng khiếp sợ về một

lực lượng nào ñó họ không giải thích ñược

Sự nhận thức sáng tạo ra tôn giáo chỉ ra ñời khi con người nhận

thức ra sự bất lực của mình trước tự nhiên và các thế lực xã hội khác Đó

chính là lúc con người tự ý thức ñược về mình, về sự tồn ại của mình

trong thế giới Trong thời kỳ nguyên thuỷ, con người ñã sợ hãi trước tự

nhiên, nhưng họ chưa chịu ñầu hàng ngay mà vẫn tìm cách chống lại bằng

những hình thức mang tính chất ma thuật kỳ quái, giản ñơn Đến một lúc

nào ñó, nhận ra sự vô ích trong cố gắng của mình, con người ñã bắt ñầu

quy hàng tự nhiên và tin rằng mình không thể làm gì chống lại các ñấng

thần thánh siêu nhiên ấy Khi con người không còn tin vào mình mà lại

tin vào một lực lượng tưởng tượng nào ñó, cũng chính là lúc họ tự ñánh

mất mình và sáng tạo ra tôn giáo ñể cầu xin sự che chở, phù trợ

Ở một trình ñộ nhận thức mang tính biểu tượng, khái quát dưới dạng

phản ánh sự hư ảo, tôn giáo ñã ra ñời gắn với sự ý thức của con người về

bản thân mình trong quan hệ với thế giới bên ngoài Tôn giáo ñã trở thành

sự bù ñắp thoả ñáng nhất trong tinh thần của con người, lấp vào phần sợ

hãi bất lực của con người về những sức mạnh siêu trần thế

Nguồn gốc nhận thức của tôn giáo còn gắn với ñặc ñiểm của quá

trình nhận thức Thế giới hiện thực khách quan càng ña dạng phong phú

bao nhiêu, thì khả năng nhận thức của con người về thế giới xung quanh

càng ñầy ñủ và sâu sắc hơn Những hiện tượng lặp lại hàng ngày cho

người ta một biểu tượng, sự phát triển thay ñổi của cây cối, thời tiết cho

con người những tri thức khác nhau về tự nhiên

Toàn bộ thế giới vật chất khách quan là tiền ñề hình thành và hoàn

thiện quá trình nhận thức của con người Nhưng sự phản ánh này không

ñơn thuần xảy ra theo chiều tích cực, nghĩa là con người nhận thức sâu

sắc và ñầy ñủ về bản chất của giới hiện thực, mà còn ñưa ñến phương

hướng phản ánh sai lầm Bản chất của nhận thức tôn giáo cũng như nhận

thức duy tâm là tuyệt ñối một mặt của sự vật, biến nội dung khách quan

của sự vật thành hiểu biết chủ quan của chủ thể nhận thức Thế giới hiện

thực không còn thuộc về trần gian mà bay lên trời hay ở lơ lửng ñâu ñó

Con người tỏng nhiều hạn chế của mình ñã làm ra một ý thức tôn giáo từ

chính những hiện thực gần gũi xung quanh mình

Nguồn gốc nhận thức của sự ra ñời tôn giáo chính là thể hiện sự tha

hoá của con người trước tự nhiên và trong lao ñộng sản xuất Quá trình

nhận thức dẫn ñến sự hình thành niềm tin tôn giáo càng khẳng ñịnh rằng,

“con người sáng tạo ra tôn giáo chứ tôn giáo không sáng tạo ra con

người… tôn giáo là sự tự ý thức và sự tự tri giác của con người chưa tìm

thấy bản thân mình hoặc ñã lại ñánh mất bản thân mình một lần nữa”

Nhận thức của con người bao giờ cũng thế, trong mọi thời ñại “ngay

trong sự khái quát ñơn giản nhất, trong ý niệm chung sơ ñẳng nhất… cũng

có một phần ảo tưởng” Dưới ánh sáng lý luận và thế giới quan của chủ

nghĩa vô thần khoa học, ta có thể ñưa ra kết luận rằng Thượng ñế tối cao

không phải là cái gì cao siêu mà là tập hợp của sự kết tinh những phẩm

chất, ñặc tính ưu tú nhất rút ra từ cái cây tràn trề nhựa sống là con người

và giới tự nhiên

Sự phân ñôi khả năng nhận thức của con người ñã ñưa nhận thức trở

thành một nguồn gốc của sự ra ñời tôn giáo Trong ñiều kiện thế giới quan

duy vật khoa học ñược phổ biến và phát triển, có thể nguồn gốc nhận thức

của tôn giáo sẽ không còn Nhưng trong ñiều kiện tính ña dạng ñộc lập

của nhận thức con người, nhận thức tôn giáo vẫn tồn tại Khả năng nhận

thức của con người là không giới hạn, hiện thực khách quan lại vô cùng

tận Vì thế, càng biết nhiều con người càng thấy biết ít về thế giới xung

quanh mình Sự ham hiểu biết làm cho nhận thức của con người ngày

càng ñầy ñủ sâu sắc nhưng cũng lại làm cho con người bộc lộ những hạn

chế của mình trước thếgiới

Cảm giác về vị trí nhỏ nhoi, mỏng manh của mình trong thế giới la

cái dẫn con người ñến với tôn giáo một các tự phát Tâm lý ấy không chỉ

thể hiện sự bất lực của con người mà còn bao gồm cả những cảm xúc tích

cực Sự phức tạp của các trạng thái tình cảm này thể hiện và ñược nghiên

cứu trong nguồn gốc tâm lý của tôn giáo - một yếu tố quan trọng giải

thích sự tồn tại lâu dài của tôn giáo và sự tồn tại của tôn giáo trong thời

ñại ngày nay

1.3 Nguồn gốc tâm lý của tôn giáo

Những sự bất lực của con người trong cuộc sống trần gian là ñiều

kiện làm nảy sinh sự phức tạp trong tâm lý của họ, tỏng ñó có tâm lý tôn

giáo, nguồn gốc tâm lý bao gồm những ñiều kiện làm nảy sinh, những

hình thức biểu hiện khác nhau của tình cảm tâm lý con người dẫn ñến sự

ra ñời của tôn giáo Trong một ñiều kiện lịch sử nhất ñịnh, tôn giáo ñã ra

ñời chỉ ñơn giản là do sự sợ hãi của con người gắn với sự bất lực của họ

trong quan hệ với tự nhiên và các quan hệ ñồng loại khác

Trước khi Chủ nghĩa Mác-Lênin ra ñời, sự giải thích về nguồn gốc

tâm lý của tôn giáo ñã ñược một nhà duy vật ñiển hình của triết học cổ

ñiển Đức là Phơ-bách phát triển và góp phần hoàn thiện Ông cho rằng

nguồn gốc tâm lý của tôn giáo không chỉ bao gồm những khía cạnh tình

cảm tiêu cực như sự sợ hãi, ñau khỏ, thất bại… m,à con chứa ñựng cả

những trạng thái tâm lý tích cực như lòng kính trọng, biết ơn… sự bổ

sung trạng thái tâm lý tích cực của Phơ - Bách vào nghiên cứu nguồn gốc

tâm lý tôn giáo là ñóng góp quan trọng của ông Điều này ñặc biệt có ý

nghĩa trong nghiên cứu các vấn ñề tôn giáo ở phương Đông Sự phức tạp

khó hiểu trong nguồn gốc tâm lý của tôn giáo ñặt trong bối cảnh hiện nay,

nhất là khi xem xét nguyên nhân xuất hiện của các hiện tượng tôn giáo

mới càng khẳng ñịnh vai trò ñặc biệt quan trọng của tâm lý con người

trong sự ra ñời và tồn tại của tôn giáo

Tuy vậy, sự giải thích của Phơ - Bách cũng như các nghiên cứu tôn

giáo trước ñó về nguồn gốc tâm lý tôn giáo vẫn còn thiếu căn cứ khoa học

thoả ñáng Những hạn chế tỏng lĩnh vực lịch sử xã hội là nguyên nhân

làm cho Phơ-bách không giải thích ñược căn nguyên xã hội của những

hiện tượng tâm lý ñó Luận ñiểm sự sợ hãi sinh ra thần thánh mới chỉ

ñược ñơn thuần nêu ra như vậy, nhưng vấn ñề là nguyên nhân của sự sợ

hãi hay sự hạnh phúc dẫn ñến tôn giáo ấy là gì lại chưa ñược làm rõ

“Phơ-Bách ñã không thấy rằng bản thân tình cảm tôn giáo cũng là

một sản phẩm xã hội và cá nhân trừu tượng mà ông phân tích, là thuộc về

một hình thức xã hội nhất ñịnh Chủ nghĩa Mác khẳng ñịnh con người

sáng tạo ra tôn giáo là con người cụ thể chứ không phải là thế giới con

người trừu tượng Trong xã hội có giai cấp, thần linh vẫn tiếp tục ñược

sinh ra Sức ép về ñời sống vật chất và sự chật hẹp gò bó trong ñời sống

tinh thần ñã tạo nên sức ép tâm lý cho con người Khoa học gọi ñó là hội

chứng streess

Nhìn nhận tôn giáo như một nhu cầu lâu dài và tất yếu của xã hội,

chúng ta mới hiểu ñược cơ sở tồn tại của tôn giáo trong thời ñại ngày nay

và dưới chủ nghĩa xã hội Đây cũng là phương pháp tiếp cận tôn giáo có

hiệu quả nhất ñể nghiên cứu tôn giáo nói chung và các hiện tượng tôn

giáo mới nói riêng Tính phức tạp, ña dạng trong ñời sống tâm lý con

người là ñiều kiện quan trọng nhất cho tôn giáo tồn tại và phát triển

Bên cạnh nguồn gốc nhận thức ñã dần ñược khắc phục, nguồn gốc

xã hội cũng thu hẹp phạm vi ảnh hưởng, nguồn gốc tâm lý của tôn giáo lại

ngày càng mở rộng theo nhiều xu hướng khác nhau Giờ ñây, người ta ñi

lễ chùa cầu Phạt không ñơn giản chỉ ñể cầu may, câu an bình Đền chùa

ñã trở thành nơi giải thoát tâm lý tạm thời cho những người gặp trắc trở

trong tình yêu hôn nhân, là nơi những người buôn một bán mười trông

chờ sự thông cảm, là nơi những kẻ có nhiều bóng tối trong lương tâm ñi

tìm sự tha thứ… tâm lý con người càng ña dạng, càng phức tạp bao nhiêu

thì hình thức biểu hiện tâm luý ấy trong tôn giáo càng muôn hình muôn vẻ

bấy nhiêu

Người ta lo chuộc tội của mình bằng mớ bòng bong các tiện nghi

sinh hoạt hiện ñại làm bằng giấy Người a cũng sẵn sàng mua sắm lễ vật

nào ñó - dù là tốn kém ñể dành ñược phần thắng trong cuộc ganh ñua vì

tin rằng sự can thiệp của thần phạt sẽ nghiêng về mâm lễ vật hậu hĩnh của

mình

Xã hội rối loạn không yên, ñạo ñức lộn xộn, lòng người hoang mang

lo sợ, ñó chính là cao trào cho sự phát triển của tôn giáo vì tôn giáo mang

lại cho con người một thần thánh cứu vớt chúng sinh, không chỉ phản ánh

thế giới ñầy ñau khổ mà còn chỉ ra cho con người con ñường giải thoát

khỏi những ñau khổ ñó trong tinh thần Người ta ñi chùa cầu mong sự tha

thứ của thần linh với những tội lỗi mà mình gây ra Và tin tưởng rằng

mình ñã ñược tha thứ Nhưng trong thực tế, có thể vì sự sinh tồn bản

năng, con người vẫn tiếp tục phạm tội, rồi lại cầu xin… cái vòng luẩn

quẩn lấy làm cho tâm lý con người ngày càng bất ổn, ñẩy nhiều người ñến

với tôn giáo một cách không ý thức

Nhưng chúng ta sẽ giải thích thế nào khi ngày nay, một bộ phận

tầng lớp trí thức cũng tìm ñến với tôn giáo? không thể gán cho hiện tượng

này những nguyên nhân từ kinh tế, gia ñình hay sự bất lực trong cuộc

sống Đối với bộ phận tri thức này, tôn giáo là nơi tốt nhất làm cân bằng

cuộc sống vốn ñã quá bận rộn căng thẳng của con người thời nay Vì lẽ

ñó, phải chăng ngày nay chúng ta cũng không còn cười mỉa mai khi nghe

ñược ai ñó nói rằng: ở ñó tôi tìm thấy sự thanh thản trong tâm hồn

“Nếu trong trái tim con người, có một tình cảm xa lạ với tất cả số

còn lại của các loài ñộng vật, một tình cảm cứ tái sinh lại mãi dù cho vị

trí của con người ở dâu, phải chăng ñúng tình cảm ñó là một quy luật cơ

bản của bản chất con người? ñó chính là tình cảm tôn giáo” Đạt trong bối

cảnh xã hội hôm nay, nghiên cứu nguồn gốc tâm lý tôn giáo là ñiều hết

sức quan trọng và càn thiết Bởi nguồn gốc tâm lý là cái gắn bó ñời

thường nhất với con người Hay ñơn giản chỉ là muốn cho người khác hài

lòng, trước tiên phải biết người ta muốn gì

Nghiên cứu ba nguồn gốc của tôn giáo, ñể một lần nữa khẳng ñịnh

và nhấn mạnh tôn giáo là một hiện tượng xã hội có ý thức của con người

và còn tồn tại lâu dài cùng xã hội loài người Con người không thể tách

khỏi tự nhiên, con người cũng không thể tự mình lớn lên tồn tại trong xã

hội, con người cũng không thể tự dánh giá về mình… loài người từ buổi

sơ khai ñã luôn sống thành bầy ñàn cùng nhau, vì thế mọi hiện tượng xã

hội không thể tồn tại chỉ bởi một người

Mọi sự vật hiện tượng chỉ tồn tại ñược khi con người còn tạo ra ñiều

kiện cho sự tồn tại ñó Tôn giáo cũng thế, khi con người còn cần ñến tôn

giáo thì tôn giáo không thể biến mất Nguồn gốc ra ñời của tôn giáo cho

ta một cái nhìn ñầy ñủ sâu sắc hơn về bản chất và phương thức tồn tại của

tôn giáo Có thể ngày nay vai trò của tôn giáo với con người ñã khác trên

các hình thức biểu hiện, nhưng ñặc trưng vai trò của tôn giáo thì không

bao giờ thay ñổi

Nghiên cứu xem xét nguồn gốc ra ñời tôn giáo là ñể chúng ta không

phải phê phán tôn giáo mà ñể biến phê phán tôn giáo thành phê phán thực

tại Tôn giáo ra ñời trong lòng xã hội loài người, vì thế chẳng nên tiến

hành cuộc ñấu tranh chống các thánh thần một cách vô ích Thiết nghĩ

rằng, ñiều quan trọng nhất sau khi chúng ta nghiên cứu kỹ nguồn gốc ra

ñời của tôn giáo, chính là việc chúng ta hãy bắt ñầu cuộc ñấu tranh cải tạo

xã hội hiện tại - nơi mà tôn giáo vẫn ñang tồn tại phát triển với những vấn

ñề phức tạp trong nội bộ tôn giáo cũng như trong các vấn ñề xã hội có

liên quan ñến tôn giáo