Thực trạng kiến trúc Hà Nội. Giải pháp bảo tồn phố cổ với du lịch thủ đô Để có một Thăng Long Hà Nội 2000 năm lịch sử

Song điều đó chỉ cần nhưng chưa đủ, vì hai công trình office bld 63 Lý Thái Tổ và Opera Hotel từ lúc còn đang thi công đã tỏ ra tranh chấp với Nhà hát lớn thành phố, tức là với chính côn

K IL

M

Lời nói đầu

Mười năm gần đây, thực tiễn kiến trúc Hà Nội đã đòi hỏi giới kiến trúc

có chất lượng nghề nghiệp đổi mới, và muốn hay không, càng sớm càng tốt,

phải tiếp xúc với kiến trúc các nước công nghiệp phát triển và các nước trong

khu vực Kiến trúc Hà Nội đang đứng trước những biến động lớn của một thời

điểm then chốt, cần có một sự đột biến về chất cũng như về lượng, điều đó

khiến cho mỗi kiến trúc sư Bắc Hà phải cùng suy nghĩ và đóng góp cho sự đột

biến đó Tính xã hội và tính cộng đồng của kiến trúc Hà Nội đang đặt ra

những yêu cầu mới Phấn đấu cho một nền kiến trúc bền vững, trật tự, thuần

khiết, nhân đạo, giàu hiệu quả thị giác là trách nhiệm cao đẹp của mỗi người

chúng ta

K IL

M

Nội dung

I Kiến trúc Hà Nội sau 12 năm nhìn lại

1 Kiến trúc Hà Nội hiện nay

Những ai đã từng xa Hà Nội nhiều năm bây giờ khi trở lại cái đập vào

mắt trước tiên là tốc độ xây dung dồn dập và lượng người đông đảo Nhà cửa

mọc lên như nấm sau cơn mưa và nhìn đâu cũng thấy toàn người là người Đi

vào Hà Nội từ bất cứ ngả nào, đều nhìn thấy các tuyến đường mới mở, rộng

rãi, khang trang, nhưng nhà cửa hai bên lại chen choc, lồi ra thụt vào, hỗn độn,

kiểu thị trấn hơn là kiểu thành phố lớn, kéo dài hình như vô tận Càng đi sâu

vào thành phố cái sinh động mà rối loạn đó cứ như nhân lên dần Từ đê Yên

Phụ nhìn xuống, bờ Hồ Tây dày đặc nhà cửa, không còn đâu mảng cây xanh

mơ tưởng Hồ Gươm thì có nguy cơ biến thành cái ao con khi nhà cao tầng lan

đến Việc chúng phá vỡ cảnh quan Hà Nội là một hậu quả đương nhiên, còn

việc một vài công trình có đóng góp được cho bộ mặt thành phố hình như chỉ

là một sự tình cờ may mắn Bằng chứng là chính những dự án gặp nhiều thuận

lợi và suôn sẻ nhất trong việc xét duyệt và cấp giấy phép xây dựng đến khi

được thực thi rồi lại làm xấu cảnh quan nhiều nhất, chẳng hạn như cao ốc văn

phòng 46 Lý Thường Kiệt với hình khối cục mịch và chất liệu vô cảm, hay

công trình Tung Shing Square dù nằm khá xa Hồ Gươm mà vẫn nhô lên thô

thiển bên cạnh ủy ban nhân dân thành phố Trong khi đó, một vài công trình

khác đã từng là đề tài tranh cãi khá gay gắt thì nay lại tỏ ra đứng được trong

lòng Hà Nội Ví dụ điển hình là Cao ốc văn phòng 53 Quang Trung án ngữ

tầm nhìn suốt dọc các trục đường Quang Trung và Khâm Thiên, hoặc là Hà

Nội Tower từ xa đã hiện diện một cách chững chạc trên đường Điện Biên Phủ

và Trần Bình Trọng Cho dù còn đôi chỗ chưa thật thoả đáng về chi tiết, song

những đóng góp của chúng cho cảnh quan Hà Nội là rất ấn tượng và tích cực

Có thể kể thêm khách sạn Sakura góc công viên Lênin hay Lake View Hotel

đầu dốc đường Thanh Niên Rõ ràng việc xây dựng nhà cao tầng ở Hà Nội

K IL

M

đang diễn ra một cách tự do mà chưa hề được quy hoạch Chúng ta có kinh

nghiệm của khu vực Hồ Gươm nên đã tỏ ra thận trọng hơn đối với khu vực

Nhà hát lớn khi khống chế chiều cao xây dựng dưới 30m và bắt buộc theo

phong cách cổ điển Song điều đó chỉ cần nhưng chưa đủ, vì hai công trình

office bld 63 Lý Thái Tổ và Opera Hotel từ lúc còn đang thi công đã tỏ ra

tranh chấp với Nhà hát lớn thành phố, tức là với chính công trình được coi là

chủ đạo của khu vực – một di sản kiến trúc hết sức tinh tế và quý báu của Hà

Nội

Thành phố là một cơ thể sống Xây dựng nhà cao tầng là một phương thức

phát triển đô thị vươn lên độ cao Từ lâu chúng ta đều biết đến nhữn mô hình

đô thị dạng lòng chảo và dạng bát úp mà đối với Hà Nội cả hai mô hình này

đều tỏ ra chưa thật phù hợp Về mặt lý thuyết, chúng ta mong muốn phát triển

khu vực cao tầng ra ngoại vi, nơi còn nhiều đất trống và có điều kiện tổ chức

mới các cấu trúc hạ tầng, nhằm bảo tồn trung tâm phố cổ như một di sản kiến

trúc tổng thể Song trên thực tế các nhà đầu tư đểu chỉ nhắm đến khu vực

trung tâm này, và các đơn vị có quyền sử dụng đất tại đây vì mối lợi trước mắt

trong cuộc đua tìm đối tác đã tạo cơ hội cho nhà cao tầng mọc lên trong vùng

cấm địa đó một cách tràn lan và tự phát Cho nên Hà Nội bây giờ, như một

kiến trúc sư đã nói vui, là một cái chảo thủng lỗ chỗ và bị gặm nhấm từng

mảng

2 Những nguyên nhân chủ quan và khách quan tác động đến kiến

trúc Hà Nội:

Những tiếng kêu gào vang lên yếu ớt, lạc lõng và vô dụng trước thực tế

xây dựng ồ ạt, không thể chờ đợi Người có chút kiến thức về thẩm mỹ cảm

thấy có một cái gì đó không ổn, nhưng chỉ bất lực, nhìn nhau lắc đầu ngao

ngán vì tiếng nói của họ như rơi vào giữa sa mạc! Các nhà làm kinh tế thì chua

chát: “Đẹp mà ăn được à! Thành phố phải có càng nhiều nhà cửa càng tốt”

Họ chủ trương làm giàu lên đã, rồi hãy nói đến thẩm mỹ đô thị Mà cũng thật

khó xử: Không để dân tự xây thì làm sao có thêm chỗ để ở các khu tập thể nay

đã quá tải và xuống cấp nghiêm trọng, từng là nỗi kinh hoàng cho nhiều

K IL

M

người Chính nguồn đầu tư nước ngoài cho xây dựng đang tạo nên bộ mặt

phồn vinh của Hà Nội Không riêng gì Hà Nội mà nay thì cả nước đang đối

đầu với những mâu thuẫn thời kinh tế thị trường, triển khai trong một nước

nông nghiệp chưa có đầy đủ cơ sở, định chế, luật pháp làm nền tảng cho phát

triển kinh tế theo lối mới Hà Nội làm sao thoát nổi số phận chung của các thủ

đô Đông – Nam á khi buộc phải mở cửa ra làm ăn với thế giới, cái được cái

mất và các căn bệnh cố hữu kèm theo nhịp độ đô thị hóa: mất dần di sản kiến

trúc và cảnh quan, ô nhiễm môi trường, ách tắc giao thông, hố sâu ngăn cách

giàu nghèo, nạn nhà ổ chuột, kinh tế vỉa hè của khu vực phi chính quy của

người nông thôn nhập cư

Cái gì rồi cũng có cái giá phải trả Kiến trúc Hà Nội thời đổi mới được

nhiều thứ, nhưng cũng mất đi không ít Trong thực tế, Hà Nội vẫn chưa

chuyển hẳn sang cơ chế thị trường, cả trong vấn đề ở Gánh nặng bao cấp vẫn

còn duy trì cho khá nhiều giới, nhiều người Thời mở cửa, người dân bung ra,

có cái sai, cái đúng Nhưng ít ra nhiều người đã có chỗ kha khá Nhà cửa chưa

đẹp, còn hỗn độn, nhưng đã tăng tiện nghi, khang trang hơn trước Nhưng đó

chỉ là thiểu số, đa số người có đồng lương cố định vẫn còn rất vất vả vì nạn

nhà ở Hà Nội đang là một công trường xây dựng lớn, với đủ dạng công trình

hiện đại, sử dụng nhiều kỹ thuật, vật liệu mới nhất Phải nhìn nhận rằng đầu tư

nước ngoài cho xây dựng đang đem lại luồng sinh khí mới, làm sôi nổi hẳn

hoạt động xây dựng ở Thủ đô Tuy vậy, bên cạnh đó còn rất nhiều cái “chưa

được”, thậm chí còn có thể gọi là mất mát, trầm trọng nhất là việc phá hủy

môi trường và sự hỗn loạn trong nghành xây dựng Hà Nội còn nổi tiếng với

“nhà chóp” Nó lan đến cả TP Hồ Chí Minh và các tỉnh Tìm hiểu lý do mới

vỡ lẽ ra rằng khởi đầu là người đi lao động ở Đông Âu về, có tiền mà không

có chỗ ở bèn tậu một khoảnh đất còn rẻ ở ngoại thành hoặc quanh Hồ Tây để

xây nhà Trong đầu họ chỉ có hình ảnh sang trọng của các lâu đài thời Trung

cổ Đông Âu, với mái nhọn, mái củ hành và cả lỗ châu mai Cứ thế, họ ra kiểu

cho nhà thầu xây dựng Nay thì kiểu nhà này cũng ít dần, nhưng Hà Nội lại có

một dạng chóp khác do nước ngoài thiết kế, dựng lên nào mái chùa, đầu đao,

K IL

M

rồng phượng, úp lên nóc nhà cao tầng Khách sạn Shareton còn làm cả khu

tiếp tân, sảnh lớn kiểu đình chùa, rõ ràng là không ăn nhập nổi với khối cao

tầng hiện đại đằng sau Thẩm mỹ đô thị còn là một mảnh đất hoang vắng ở Hà

Nội, nói như kiểu KTS Nguyễn Luận

Hà Nội đã từng đi đầu trong cơn biến động nhà đất vừa qua nên đã thấy

xuất hiện những làng đô thị nửa quê nửa tỉnh, với ngõ xóm ngoằn ngoèo, chạy

theo các trục lộ mới mở, hầu như chưa trang bị hạ tầng kỹ thuật đô thị Các

“xóm liều”, “chợ cóc”, “chợ người”, các hoạt động kinh tế vỉa hè có mặt khắp

nơi Tốc độ xây dựng lại quá dồn dập, luật lệ nhà đất chưa đầy đủ, quy hoạch

chưa sẵn sàng Đó mới chỉ là những cái rối rắm nhìn thấy từ bên ngoài Nhìn

lại thực lực nhân sự quy hoạch đô thị của ta, phải công nhận rằng các cán bộ

quy hoạch và quản lý quy hoạch xây dựng chưa qua thực hành bao nhiêu, chỉ

được đào tạo theo bài bản cũ rất lạc hậu so với tình hình phát triển mới, lại

chưa từng phụ trách công trình quy mô lớn – chiến tranh và cái nghèo trong

một thời gian dài đã hạn chế sự phát triển của ngành kiến trúc, quy hoạch của

chúng ta Về mặt này ta còn tụt hậu so với các nước khu vực Đông – Nam á

Chuyển đột ngột từ nền kinh tế xã hộ chủ nghĩa sang kinh tế thị trường càng

làm ta lúng túng hơn

3 Những tồn tại lớn của thành phố:

Kiến trúc là biểu hiện của văn hóa, lối sống qua nhà cửa, phố thị Kiến

trúc Hà Nội nay thể hiện sự giằng co giữa cái cũ, truyền thống và cái mới,

quốc tế hóa Một thành phố cổ như Hà Nội có lịch sử dài cả nghìn năm dễ dơi

vào sự phát triển hỗn loạn khi biến thành một trung tâm chính trị, kinh tế và

văn hóa của cả nước Hà Nội có những đặc trưng cơ bản của các thủ đô ở

Đông – Nam á:

- Quá trình hình thành khá nhanh quần cư đô thị lớn

- Xuất hiện một khu đô thị tập trung với thành phố hạt nhân quá tải, bao

bọc bởi các thành phố vệ tinh còn mang nặng cơ cấu truyền thống văn hóa

xóm làng, văn minh nông nghiệp lúa nước, với mặt bằng dân trí còn thấp:

K IL

M

- Sự phồn vinh của đô thị thu hút dân nhập cư từ nông thôn tạo ra các

khu định cư tự phát, nghèo nàn Có sự đối lập rõ nét giữa nhà cao tầng, khu ở

sang trọng và các xóm nhà lụp xụp nghèo nàn

Nhiều căn bệnh đô thị xuất hiện, nhất là về mặt nhân văn:

- Hố ngăn cách giàu nghèo ngày càng sâu

- Môi trường xã hội dễ bị xấu đi, do người nhập cư thiếu việc làm, nghề

nghiệp không rõ rệt Tệ nạn xã hội tăng nhanh ở các khu tạm cư đó

- ô nhiễm, ách tắc giao thông sẽ ngày càng trầm trọng

- Di sản kiến trúc, cảnh quan đô thị ngày càng mất dần

Từ lâu, đô thị hóa là hệ quả tất yếu của quá trình công nghiệp hóa, hiện

đại hóa Đô thị hóa cũng đem lại sức mạnh và giàu có, đồng thời cũng là

nguyên nhân gây ra các căn bệnh đô thị Hà Nội không nằm ngoài quy luật

đó Trước mắt, Hà Nội đang đối phó với nạn bùng nổ dân số, tăng trưởng kinh

tế nhanh và hiện tượng xây dựng tự phát Sự di chuyển lao động nông thôn lên

thành phố là tất yếu, nhất là khi đồng bằng sông Hồng dân đông và thiếu đất

canh tác

Hà Nội có thể rút kinh nghiệm phát triển của bạn và tìm cách biến sự

phát triển chậm của mình thành thế mạnh và bảo vệ tương lai bằng cách phát

huy – chứ không nên làm lu mờ – những đặc điểm lịch sử, cảnh quan và di

sản kiến trúc của mình

II Để có một Thăng Long Hà Nội 2000 năm lịch sử:

1.Hà Nội một di sản kiến trúc chứa đựng đầy đủ đặc điểm của một

đô thị mang dấu ấn nhiều giai đoạn xây dựng và phát triển:

Ngay từ những ngày đầu giải phóng miền Bắc đã dồn sức mình hàn gắn

vết thương chiến tranh, khôi phục kinh tế để bước đầu xây dựng cơ sở vật chất

cho chủ nghĩa xã hội Đến nay, trong một chuỗi dài lâu của những diễn biến

đó, các thế hệ kiến trúc sư của chúng ta luôn mang nỗi niềm say mê day dứt,

một khát vọng tột cùng, mong mỏi tìm ra một hướng đi, một phong cách –

phong cách kiến trúc xã hội chủ nghĩa mang đậm đà bản sắc dân tộc Những

công trình mới mọc lên, đây đó có nhiều tranh cãi giữa cái “chưa được” và cái

K IL

M

“được” Thật khó xác định cái “chưa được” khi mà người ta nhìn nó bằng một

cảm nhận, trên một nền quy hoạch của thành phố chưa hoàn chỉnh với đúng

nghĩa của nó Đó là một đòi hỏi khách quan cần phân tích, đánh giá cho công

bằng, chính xác Nhưng cái “được” thì thật có ý nghĩa, vì mỗi công trình được

xây dựng lên, được đánh dấu và qua thời gian nó sẽ trở thành chứng tích, là

hiện vật sống cho một thời kỳ “thịnh” “suy” của một dân tộc

Sở dĩ ngày nay chúng ta còn phố cổ, la vì ông cha ta, những thế hệ

trước, biết gìn giữ nó, hoặc chưa để tâm đến nó thì sắp tới đây kỷ niệm 1000

năm Thăng Long – Hà Nội, chúng ta mới có cái mà nói, còn có cái mà tự

hào Công bằng mà nói, ở đây ngoài một số di tích đã được xếp hạng và số

công trình có giá trị về kiến trúc thì đa phần còn lại chỉ có ý nghĩa về thời

gian, mà ít mang một giá trị nào khác Thế thì, ý kiến cho là cần phải phá đi

hoặc cải tạo triệt để một số công trình nào đó đã xây dựng trong những năm

gần đây bị coi là “chưa được” là một điều cần được cân nhắc trước khi đi đến

một giải pháp tiết kiệm tiền của và công sức của Nhà nước và của nhân dân

Có lẽ hãy để thời gian minh chứng và mách bảo chúng ta cần phải làm gì đối

với những công trình đó

Để tránh tình trạng các công trình vừa mới xây xong lại bị “đòi” đập bỏ

đi, Hà Nội cần có một quy hoạch tổng thể của thành phố cho tương lai, đặc

biệt là quy hoạch chi tiết, phù hợp với nền kinh tế, chính sách của từng giai

đoạn và rất cần có một mô hình cụ thể cho từng khu vực để cho mỗi người dân

đều hiểu được và mỗi kiến trúc sư, mỗi Hội đồng kiến trúc có cơ sở để thiết kế

và phê duyệt phương án một cách khoa học, chính xác, tránh được nhữ tốn

kém không cần thiết

2 Vấn đề bảo tồn phố cổ với du lịch thủ đô

Hà Nội của chúng ta vào năm 2010 sẽ kỷ niệm lịch sử 1000 năm Thế

nhưng phố cổ Hà Nội, một di sản cổ nhất của dân tộc đã bị biến dạng nhanh

chóng

Hà Nội hình thành 36 phố cổ và mỗi phố đều có một nghề vừa sản xuất, vừa

buôn bán, lại là nơi ăn ở của ông chủ Điều đó chứng tỏ việc bảo tồn phố cổ là

K IL

M

phải gắn lion với sự làm ăn sinh sống của người dân, chứ không đơn thuần là

đầu tư xây dựng và di bớt dân đi để trở thành một bảo tàng khô cứng Phố cổ

phải là một bảo tàng sống động bằng không gian kiến trúc xưa cộng với cuộc

sống đời thường và hơn thế nữa là kế sinh nhai, là cách làm giàu mang đến

cho người dân từ chính việc bảo tồn khu phố cổ này Đó mới là định hướng

hợp lòng dân mà chúng ta nên thực hiện Một trong những cách làm giàu của

người dân và cũng nằm trong định hướng chung của Đảng và Nhà nước là phát

triển du lịch – một ngành công nghiệp không khói Hướng đi ấy hoàn toàn

đúng, nhưng đáng tiếc là chúng ta vẫn chưa có những biện pháp để ngành du

lịch góp sức vào việc bảo tồn phố cổ, bởi phố cổ là một tiềm năng hấp dẫn

nhất đối với khách du lịch khi tới thăm Thủ đô Nhiều du khách đều có chung

một nhận định rằng: Hà Nội phải là một thành phố du lịch có bản sắc về văn

hóa, về kiến trúc và đặc biệt là trong cuộc sống đời thường của con người Một

minh chứng thực tế tại bản Lác – Mai Châu là khách rất thích thoải mái thư

giãn ở nhà sàn của người Thái, chứ không ở nhà mái bằng dù đầy đủ tiện nghi,

mặc dù giá như nhau Vậy Mai Châu hấp dẫn du khách bởi cái duyên của bản

sắc từ những ngôi nhà truyền thống giữa một vùng rừng núi thơ mộng Từ dẫn

chứng trên, ta hãy vận dụng vào một ô phố cổ của Hà Nội, có sự kết hợp giữa

du lịch với kiến trúc, và thực hiện theo phương châm “Nhà nước và nhân dân

cùng làm” Chúng ta tin một điều rằng, sự hoạch định đúng đắn sẽ tạo cho

người dân một niềm hưng phấn, họ sẽ yên tâm cùng Nhà nước đầu tư, cùng

giữ gìn di sản văn hóa của thủ đô và khi nền kinh tế đã phát triển, theo quy

luật tự nhiên người dân sẽ thấy hết được giá trị của di sản ấy, mỗi tấc đất là

một tấc vàng chỉ dùng cho kinh doanh, còn muốn có điều kiện ở tốt hơn thì họ

tự giảm mật độ cư trú, tách hộ đến ở nơi khác cho hợp lý hơn

Thời gian không chờ đợi, chúng ta cần hoàn thiện quy hoạch tổng thể và

chi tiết các khu phố Hà Nội để công cuộc xây dựng Thủ đô từng bước được cải

thiện vững chắc, nhanh chóng để có thể hy vọng rằng những thế hệ mai sau

khi kỷ niệm 2000 năm Thăng Long – Hà Nội sẽ còn có cái để mà nói, mà tự

hào là Hà Nội của chúng ta còn có những khu phố như phố cổ hiện nay và

K IL

M

cũng để những người viết lịch sử kiến trúc Hà Nội, của Việt Nam còn có cái

để mà viết cho các đời sau, bởi lẽ mỗi công trình, mỗi ngôi nhà được xây dựng

lên đều mang dấu ấn lịch sử một giai đoạn phát triển của mỗi điểm dân cư,

của mỗi dân tộc

K IL

M

Kết Luận

Quá trình phát triển đô thị là một sự vận động tất yếu, quá trình này sẽ

tác động đến cấu trúc đô thị làm nảy sinh những mâu thuẫn mới giữa vấn đề

bảo tồn và phát triển Quan niệm về các giá trị bảo tồn trong đó bao gồm cả

phương pháp và kỹ thuật xây dựng truyền thống phụ thuộc vào sự nhận biết

giá trị đó trong toàn bộ tiến trình lịch sử phát triển đô thị Sẽ còn nhiều vấn đề

khác nảy sinh trên con đường phát triển của lịch sử, sẽ còn nhiều thách thức

khác trong việc gìn giữ các giá trị di sản dân tộc – những cái đã mất mát đi

nhiều trong chiến tranh, nhưng sẽ lại còn nguy hiểm hơn khi bị mất mát ngay

trong quá trình tái thiết thành phố Vì vậy, ngay từ bây giờ Nhà nước nên có

những chính sách, những định hướng phát triển thích hợp để có một Thăng

Long – Hà Nội mang đậm bản sắc dân tộc