Biến đổi tâm lý của thanh thiếu niên nước ta hiện nay dưới tác động của kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

- Huang tiep can nhan thuc xa hoi Huang tiep can nay nhan manh den tam quan trong cua viec nghien cuu nhung kinh nghiem moi truang va hanh vi de tim hilu su phat triln > tam ly cua tre c

VIEN KHOA HOC XA H0I VIET NAM

VIEN TAM LY HOC

D § c m y n q C h i p o n q tr i n h c a p B o n a m 2 0 1 1 - 2 0 1 2 :

BIEN DOl TAM LY ClIA THANH THI^U NIEN

NU’O’C TA HIEN NAY DUO\ TAC DONG COA KINH

Chu nhiem chutfng trinh: GS.TS Vu Dung

Cd quan chu tri de tai : VIEN TAM LY HOC

HA NOI-2010

I THONG TIN CHUNG VE DE TAI

1

2

Ten churnig trinh

Bien doi ta m ly cua thanh thieu nien m rac ta hien nay diroi tac dong cua kinh che thi trirdng va hoi n h ap quoc te

Thoi gian thuc chuong trinh : 24 thang (2011 - 2012)

3 Tong kinh phi chmmg trinh : 2.500.000.000 d

4 Ho va ten chu nhiem chuung

trinh

VU DUNG Namsinh 1955

5 To chuc chu tri chmmg trinh Vien Tam ly hoc.

Vien Khoa hoc xa hoi Viet NamEMachi: 37, Kim Ma Thuong, C6ng Vi Ba Dinh, Ha Noi

EM&i

Ihoai

38325.17738325.174

chuong trinh

18 thang/24 thang

18 thang/24 thang

Huong

VienTam ly hoc

Chu nhiem d6 tai cap bo trong chuong trinh

18 thang/24 thang

4 TS La Thu Thuy Vien

Tam ly hoc

Chu nhiem de tai cdp bo trong chucmg trinh

18 thang/24 thang

Tam ly hoc

Chu nhiem de tai cap bo trong chircmg trinh

18 thang/24 thang

Tam ly hoc

Chu nhiem d6 tai cdp bo trong chircmg trinh

18 thang/24 thang

Tam ly hoc

Chu nhiem de tai c£p bo trong chuonmg trinh

18 thang/24 thang

Tam ly hoc

Chu nhiem d6 tai clp bo trong chucmg trinh

18 thang/24 thang

Tam ly hoc

Thanh vien tham gia d6 tai

5 thang/24 thang

Tam ly hoc

Thanh vien tham gia de tai

5 thang/24 thang

Tam ly hoc

Thanh vien tham

gia dh tai

5 thang/24 thang

hoc, DH KHXH&NV

curu thanh nien

Thanh vien tham

gia dh tai

2 thang/24 thang

18 PGS.TS Hoang Ba Khoa xa hoi Thanh vien tham 2 thang/24

KHXH&NVHaNoi

7 CAC CO QUAN THAM GIA THT/C HIEN CHl/ONG TRINH

Ha Noi

r >

Tham gia viet chuyen de

va di6u tra thuc tiln

Ha noi

Tham gia vi6t chuyen de

va didu tra thuc tiln

va di6u tra thuc tiln

va dilu tra thuc tiln

va dieu tra thuc tiln

II MOI LIEN HE GIU A CHl/ONG TRINH CAP BO GIAI DOAN 2011 -

2012 VA CHl/ONG TRiNH NGHIEN CUU 2013 - 2015

Giai doan 2011 - 2015, Vien tam ly hoc du kiln se nghien cuu bi6n doi tam

ly cua hai nhom xa hoi Ion, co tinh thai sir a nuac ta duai tac dong cua kinh te thi tnrcmg va hoi nhap quoc t6 sau :

Trong chuang trinh cap Bo nam 2009 - 2010, Vien Tam ly hoc da nghien cuu nhung v in d6 tam ly xa hoi cua nguai Viet Nam giai doan 2011 - 2010, trong do co nghien cuu nhung van de tam ly xa hoi cua 4 nhom xa hoi Ion a nuac ta hien nay la : cong nhan, nong dan, tri rhuc va doanh nhan Trong cac nhom xa hoi Ion a nuac ta hien nay, ngoai 4 nhom tren con mot so nhom xa hoi Ion quan trong khac la thanh thilu nien, cac nhom ton giao, cac dan toe Nhirng nhom nay co nhi6u bien doi v6 tam ly do tac dong cua ca che thi trucmg va hoi

nhap quoc te Sir bien doi tam ly cua cac nhom nay co tac dong Ion den sir phat trien cua d£t nuac hien nay Do vay giai doan 2011 - 2015, Vien Tam ly hoc sr nghien cuu bi6n d6i tam ly cua hai nhom xa hoi Ion quan trong nay Cu the nhu

s a u :

1 Giai doan 2011 - 2012 : Nghien cuu bi6n doi tam ly cua thanh thieu nien.

2 Giai doan 2013 -2 0 1 5 : Nghien cuu nhung v&n de tam ly co ban va nhftng

bien doi tam ly cua cac nhom ton giao a nuac ta.

Moi lien he cua giai doan nghien cuu nam 2011 - 2012 va giai doan 2013 —

2015 a ch6 day la nhihig nghien cuu ve bi6n doi tam ly cua cac nhom xa hoi Ion

quan trong a nuac ta hien nay Nhihig nhom xa hoi nay co lien quan de nhau

Nhi6u tin d6 cac ton giao hoac nhihig ngudi huong den ton giao a nuac ta hien nay la thanh thieu nien Nghien cuu tam ly cua cac nhom ton giao giup chung ta hieu them dugc tam ly thanh thieu nien va ngugc lai Mat khac, viec nghien cuu hai nhom xa hoi nay co moi lien he chat che vai cac nhom xa hoi trong chuong trinh nghien cuu giai doan 2009 - 2010 Qua ket qua cac chuong trinh nghien cuu nay chung ta se co buc tranh ve bien d6i tam ly cua cac nhom xa hoi Ion a nuac ta hien nay

III TONG QUAN TINH HINH NGHIEN CUtJ VA LY DO CHON

CHU ONG TRINH

TONG QUAN TINH HINH NGHIEN CUXJ

8 1 Tong quan tinh hinh nghien cuu thudc linh vuc cua de tai

Thanh thieu nien la lire lugng xa hoi quan trong cua xa hoi, latuang lai cua cac qu6c gia, vi vay day la luong luon luon thu hut dugc sir quan tam cua nhi6u nha nghien cuu trong va ngoai nuac Co th6 neu ra mot so huong va cong trinh nghien cuu v6 van d6 nay nhu sau :

•>

Co the phan cac nghien cuu cua tac gia trong nuac va nuac ngoai theo

cac huang chinh sau :

a Nhung nghien citu ve thanh nien :

* Huang nghien cuu ve sinh vien va hoat dong hoc tap cua ho :

Mot so nha tam ly hoc quan tam den su thich ung vai qua trinh hoc tap cua sinh vien nuac ngoai vai moi trucmg van hoa mai - van hoa cua

dat nuac ma ho den de hoc tap Tac gia A Carey da phan tich qua trinh

Mot nghien cuu khac cua tac gia K.A Singh ve sir thich ung cua sinh

khac nhau gitra cac nhom sinh vien Su thich ung nay phu thuoc vao dia

vi xa hoi, lura tu6i, phim chat tam ly ca nhan, loai trucmg va thai han cu tru cua ho

* Nghien cuu ve thich umg ngh6 nghiep cua thanh nien :

Thich ung vai nghe nghiep la sir thich ung quan trong cua con nguai

Su thich ung nay giup con nguai ton tai va phat trien Day la van de dugc nhieu nha nghien cuu quan tam Co thi neu ra mot so nghien cuu theo huang nay

Nha tam ly hoc Phan Lan M V Volannen da nghien cuu sir thich ling

nghe nghiep cua thanh nien Phin Lan trong hoc nghl, thay doi nghl, that nghiep, lam viec tam thai Theo ong, day la giai doan the hien su thich ung nghe cua thanh nien

Mot nghien cuu khac theo huang nay la nghien cuu cua Holland, ong

tim hieu m6i tuang quan giua tinh cach va nghe nghiep Ong cho ring, su

tuong thich ve tinh cach voi nghe nghiep se giup thanh nien thich ung vai nghe nhanh va hieu qua han, giam bot nhung kho khan ma ho gap phai trong cong viec

Mot so nha tam ly hoc xo viet nhu Ph B Beredin, VA Xmimop

nghien cuu khia canh sinh hco, xa hoi hoc

* Nghien cuu v€ thich ung nghe nghiep cua thanh nien

Thich ung vai ngh6 nghiep la su thich ung quan trong cua con nguai

Su thich ling nay giup con nguai t6n tai va phat triln Day la vdn dd dugc nhilu nha nghien cuu quan tam Co the neu ra mot so nghien cuu theo huong nay

Nha tam ly hoc Phan Lan M V Volannen da nghien cuu su thich ung

nghe nghiep cua thanh nien Phin Lan trong hoc ngh6, thay d6i nghe, tMt nghiep, lam viec tam thoi Theo ong, day la giai doan thl hien sir thich ung nghS cua thanh nien

Mot nghien cuu khac theo huong nay la nghien cuu cua Holland, ong tim hilu m6i tuong quan giua tinh cach va ngh6 nghiep Ong cho rang, su

tuong thich ve tinh cach voi ngh6 nghiep se giup thanh nien thich ung vai nghe nhanh va hieu qua han, giam bot nhung kho khan ma hg gap phai trong cong viec

Mot so nha tam ly hgc xo viet nhu Ph B Beredin, VA Xmimop nghien cuu khia canh sinh hoc, xa hoi cua qua trinh thich ling; Ph.E Vasiluc, D Levitop, G.M Andreiep nghien cuu su thich ung xa hoi; M.A Lobas, N.I Ivanniuk nghien cuu su thich ung hoc tap cua sinh vien Nghien cuu ve qua trinh thich ung : Ph.E Vasiluc, D Levitop, G.M Andreiep nghien cuu su thich ung xa hoi; M.A Lobas, N.I Ivanniuk

nghien cuu su thich ung hoc tap cua sinh vien

Tac gia Chu Van Due (2009) tim hieu ve su thich ung cua pham nhan

voi che do sinh hoat va che do lao dong tai trai giam Tac gia da chi ra

thuc trang cua su thich ung va nhilng yeu to anh huang den su thich ung nay cua pham nhan

* Nghien cuu nhung ve he thong dinh huang gia tri cua thanh nien

Petaemin Mitev nguai Bungari trong chuang trinh nghien cuu ve giao

due dao due cho thanh nien da de cap den van de dinh huang gia tri cua thanh nien tren m lu 5000 nguai bao g6m thanh nien (tut 14-30 tuoi), the he cha me va ong ba Ong da tim hieu v l nghia vu va dao due cua tuoi tre d6i vai su nghiep xay dung xa hoi, su thay doi nguyen tic s6ng cua thanh nien, nhung doi mai trong quan he gia dinh va nhung biln doi cua thanh nien

Nam 1985, Vien nghien cuu th i giai'cua Nhat Ban da chi dao phong nghien cuu thanh nien nghien cuu van d l gia tri va dinh huang gia tri cua thanh nien ldy m lu tu 11 nuac trong lua tuoi tu: 18 din 24 Con vien khao sat xa hoi Chau Au (EVS) dieu tra thanh nien lua tuoi 15 den 24 cua 10 nuac chau Au (Phap, Bi, Ha Lan, Italia, Due, Luxcambua, Dan Mach,

> ^ r \ r r \

Anh, Ailen, Hy Lap) Ca hai cuoc dieu tra deu chu yeu de cap den van de gia tri va dinh huang gia tri cua thanh nien nham chuin bi cho ho buac vao cuoc s6ng a th i ky XXI Nam 1986-1978 UNESCO da d6 nghi cau lac bo

nghTa quan trong nhit trong cong viec va dong ca lam viec dugc xem la

nhung chi bao ve dinh huang gia tri cua ho

Ngoai nhung dac trung chung ve he thing dinh huang gia tri cua m6i xa hoi, m6i lap nguai, cac nha nghien curu con dac biet quan tam den dinh huang nghe nghiep a thi he tre : the he tre quan niem nhu the nao v l

van de nghe nghiep, gia tri nao co vai tro trong viec chon nghe, moi lien he giua dinh huong nghe nghiep va miic do thanh cong cua viec hoc nghe?

Do la nhOng van de rat thu vi va co y nghTa thuc tien to Ion H Perho, nha

tam ly hoc Phan Lan da tien hanh nghien cuu van de: "Dinh huong nghe

M V Volanen, mot nha nghien cuu Phan Lan khac, lai tim hilu qua trinh

thich ling ngh<§ nghiep va dinh huong viec lam o thanh nien Ket qua cho

Z.Ransenbakh da nghien cuu v6 dinh huong gia tri cua sinh vien gin voi

qua trinh dinh huong nghi nghiep va cac k<8 hoach cuoc song

Doi voi thanh nien, cac nghien cuu khong chi tim hieu ve dinh huong gia tri ngh6 nghiep, ma con tim hilu dinh huong gia tri trong m6i quan he voi cac gia tri khac Vao nhung nam 80 o Hungari vdn de gia tri

va dinh huong gia tri dugc quan tam hang dau trong cac cong trinh nghien cuu khoa hgc xa hoi Trong vong 10 nam, Vien tam ly hgc thuoc Vien Han lam khoa hgc Hungari cung voi Trung tam nghien cuu thong tin dai chung

da tien hanh nghien cuu ba van de xa hoi co quan he bo sung cho nhau do la: he th6ng ton giao, loi s6ng va gia tri Phan tich cac nghien cuu tren ta c6 the rut ra mot s6 nhan xet sau :

ve dinh huong gia tri Dieu nay co the ly giai dugc la thanh nien la nhom

xa hoi nang dong va nhay ben nhat Ho cung la nhung ngudi tidp can voi cai moi nhanh nhat Do vay, hg cung la nhung ngudi c6 the thay doi dinh

huong gia tri ro nhat khi dieu kien kinh te - xa hoi thay doi.

- Thu hai, cac nghien cuu tap trung chi ra su khac biet ve dinh huong gia tri cua thanh nien voi cac the he di truoc Ho ke thua dugc nhung gia tri gi cua cha ong, hg cung cai bien nhung gia tri do nhu the nao va ho tiep nhan cac gia tri gi moi

- Thur ba, trong nghien cuu dinh huong gia tri cua thanh nien cac nha nghien cuu chu y d6n dinh huong nghS nghiep cua nhom xa hoi nay Day

la mot vdn d€ quan trgng trong dinh huong gia ttri cua tuoi tre Co thl noi day la mot trong nhung dinh huong gia tri dugc thanh nien quan tam Ion nhdt

O nuac ta, van de dinh huong gia tri la mot van de moi ca tren phuong dien ly luan va thuc tien Hon chuc nam ve truoc, cac cong trinh nghien cuu chu yeu de cap cac van d€ dao due, loi song, tu tuong, truyen thong, nhan cach , it co nhung cong trinh de cap van de dinh huong gia tri mot cach true tiep, toan dien va co he thong Tuy nhien, trong thap ky 90 cua the ky XX va nhung nam diu cua th£ ky XXI, viec nghien cuu ve van

de nay da dugc quan tam hon

Nhung bien doi manh me ve kinh te va xa hoi tren the gioi noi chung va o nuoc ta noi rieng da lam cho gia tri va dinh huong gia tri tro thanh van d6 mang tinh thoi sir, hang loat cong trinh nghien cuu trong linh vuc nay da va dang dugc ti6n hanh Theo thoi gian, co the diem qua mot s6 cong trinh Ion nhu sau:

Tir nam 1991-1995 nhieu de tai KX thuoc chuong trinh khoa hoc cong nghe cap nha Nuoc da tiep can den van d6 gia tri, dac biet la cac d6

tai thuoc chuong trinh KX-07 “Con ngudi Viet Nam - muc tieu va dong

lire su phat trien kinh te-xa hoi” Co the diem qua mot s6 d6 tai nhu:

+ “Cac gia tri truyen thong va con nguai Viet Nam hien nay” ma so

KX-07-02 do Phan Huy Le lam chu nhiem da nghien cuu qua trinh hinh

thanh, phat trien va bien doi cac truyen thong Viet Nam trong moi quan he

vai ban sac van hoa dan toe Tren ca sa doi chieu vai con nguai Viet Nam horn nay, vai tu cach vua la muc tieu, vua la dong luc phat trien kinh te xa hoi Tim ra nhung giai phap giai quyet mot cach hai hoa m6i quan he giua truyen thong va hien dai.

+ “Anh huang cua kinh te thi trucmg doi vai viec hinh thanh phat

trien nhan cach con nguai Viet Nam” ma s6 KX-07-10 do Thai Duy Tuyen

lam chu nhiem B<§ tai da khao sat tren cac d6i tuang thanh nien cong nhan, nong dan, hoc sinh, sinh vien, tri thuc va chu doanh nghiep tre tai Ha Noi, Hai Phong, Nam Ha, Nghe An, thanh ph6 H6 Chi Minh v6 “nhu ciu, nguyen vong cua thanh nien” va dinh huang gia tri cua thanh nien” Noi

dung nghien cuu tap trung xem xet cac vkn d6: ly tuang, niem tin cua

thanh nien; viec lam, ngh£ nghiep, ren luyen, boi duang tai nang; tinh yeu, hon nhan va gia dinh

Ngoai cac de tai cap nha nuac trong Chuang trinh nghien cuu v6

con nguai (KX-07), mot so de tai khac cung quan tam nhieu den nghien ciru gia tri, dinh huang gia tri

Trong cuon sach "V6 phat trien van hoa va xay dung con nguai thai

ky cong nghiep hoa, hien dai hoa" cua tac gia Pham Minh Hac va Nguyen Khoa Diem (2003) da danh rieng mot chuang viet ve Thuc trang dao dure,

loi song, tu tuang chmh tri cua thanh nien hien nay trong do co sur dung, phan tich s6 lieu cua k6t qua t6ng hap khao sat xa hoi hoc v€ "L6i song, dao due Trong pMn viet nay, cac tac gia khong chi di sau phan tich vai tro cua loi song, dao due va cac chudn gia tri ma ca nhihig bieu hien, su bien doi cua nhung yeu to do trong thanh nien hien nay thong qua thai do cua thanh nien doi vai mot s6 gia tri ca ban nhu su tuang than tuang ai, giu chu tin, yeu lao dong, tu hao ve truy6n th6ng dan toe

Do Ngoc Ha (2002) da tim hilu v6 dinh huang gia tri cua thanh nien

sinh vien hien nay Nghien cuu nay cho thay vai tro va tac dong cua cac gia tri (bao gom ca cac gia tri truyln thong va hien dai duoi anh huang cua

kinh te thi trudng) den the he tre Viet Nam hien nay Nghien cuu nay cung tap trung nghien cuu nhung mat chung nhat quy dinh su t6n tai cua nhan cach, cua hoat dong song cua thanh nien Dac biet, tac gia da dua ra mo hinh ly thuyet nghien cuu dac trung dinh hinh gia tri cua thanh nien Mo hinh nay kha huu ich cho cac nghien cuu ve gia tri noi chung va cac gia tri doi vai thanh thieu nien noi rieng.

Tac gia Dang Canh Khanh (2003) da tap trung phan tich cac gia tri

truyen th6ng nhung a mot khia canh khac - do la nhdn manh tai vai tro cua gia dinh doi vai viec giao due gia tri truyen thong Nghien cuu nay di sau nghien cuu vi tri, vai tro cua gia dinh cung vai nhung moi quan he cua no tir truyen thong tai hien dai Qua do, tac gia lam ro sir bi6n doi cua gia dinh

va nhung chuan muc cua gia dinh duai tac dong cua su thay doi cac dieu kien kinh te - xa hoi

Cung trong cuon sach tren va cung ban ve cac gia tri gia dinh, tac

gia Nguyen Minh Tam vai bai viet "Thanh nien Viet Nam vai viec giu gin

va phat huy cac gia tri gia dinh" da di sau phan tich mot so gia tri cua gia

dinh nhu gia tri dao due (tinh, hieu, nghia), gia tri kinh te (coi gia tri vatchat chi la phuang tien dam bao cuoc song gia dinh chu khong the trathanh muc tieu cua gia dinh) va gia tri con cai Bai viet nay cung di sauvao su bien doi cua gia tri d6i vai thanh nien hien nay song chi dung lai aviec phan tich nhung gia tri cua gia dinh va sir bien doi cua no trong thanhnien chu khong phan tich cac gia tri khac

Tac gia Nguyin Van Bdc (2006) da tim hilu v6 van d6 nhan thuc cua

sinh vien su pham v<§ cac gia tri truy€n thong trong hoc tap 6 day, nhung

gia tri truyen thong dugc tac gia quan tam la nhimg gia tri rit tieu bieu

trong he gia tri truyen thong nhu long than ai, doan ket giup da nhau trong hgc tap Ket qua khao sat cua tac gia tuy chi thuc hien a kh6i nganh su pham (Dai hoc su pham Hue) nhung cung cho ta thay dugc nhan thuc ca ban cua sinh vien doi vai gia tri truyen thong trong lmh vuc hgc tap - linh

vuc hoat dong chu yeu cua dai song sinh vien.

Ngoai ra, con co nhieu cong trinh nghien cuu khac cung de cap den

gia tri, dinh huang gia tri cua thanh nien nhu : Duong Tu Dam (1993) tim

hieu ve nidm tin, ly tuang va dinh huang gia tri cua thanh nien hien nay trong khuon kho cua de tai nhanh thuoc de tai cap nha nuac KX 04 -09;

Nguyen Thi Bich Diem (1999) tim hieu ve mot so van de ve dinh huang gia tri va loi s6ng thanh nien, Le Xuan Hoan (1995) nghien cuu Loi song

cua thanh nien Viet Nam trong di6u kien d6i mai hien nay

Tac gia Nguyen Thi Khoa (1996) da nghien curu vdn d6 dinh huang gia

tri chat lugng cuoc song cua nu: tri thuc hien nay Tac gia da khao sat tren

125 nu tri thuc thuoc cac chuyen nganh khac nhau dang lam viec tai cac truang dai hoc va vien nghien cuu Muc dich nghien cuu nh&m phan tich thuc trang he th6ng dinh huang gia tri ve chat lugng cuoc s6ng gia dinh cua nil tri thuc Viet Nam, lam ro dac trung he thong dinh huang gia tri cua

ho So sanh su khac nhau trong he thong dinh huang gia tri cua nu: tri thuc (58)

Nam 1996, Duong Tu Dam trong khuon kho cua Luan an pho ti6n si khoa hoc tri6t hgc “Dinh huang gia tri cua thanh nien sinh vien trong su

Nam 1998, Le Quang San trong luan an Tien si tam li hgc “Nhung

dac trung tam li cua dinh huang gia tri cua thanh nien Viet Nam hien dai”

da xem dinh huang gia tri nhu la nhung thai do cua nhan cach doi vai ban

than va the giai trong qua khu, hien tai va tuang lai dugc cau true lai trong cac the nghiem va bieu tugng cua nhan cach

b Nhung nghien cuu ve thieu nien :

* Nghien cuu ve hoat dong hoc tap cua hoc sinh:

Trong cac cong trinh nghien curu cua cac tac gia nuac ngoai co mot s6 lugng kha lan cac cong trinh nghien cuu ve thich ling vai hoat dong hoc tap Co th6 neu ra mot s6 nghien cuu theo huong nay nhu sau:

Nghien cuu cua Harold W Bernard (1954) d! thich ung voi hoc tap a

trudng thi ca nguai hoc va ngudi day c&n phai phoi hop chat che voi nhau Ngudi hoc phai hinh thanh tinh tich cuc trong hoc tap, kien nhan, chap hanh chuan muc

Nghien cuu cua P Zettergren, trudng Dai hoc Stockholm, Thuy Dien (2003), nghien cuu cua Mowei Liu, Xinyin Chen, Dai hoc Ontario (2003)

da chi ra anh huong cua yeu to quan he ban be tdi sir thich ung voi hoc tap cua hoc sinh

Nghien cuu cua Yao - Ming Wu, Dai hoc quoc gia Dai Loan (2000) cho

thay viec quan ly lap cua giao vien co anh huong ldn d6n sir thich ung hoc tap cua hoc sinh tieu hoc

Cac tac gia Matthew J Cook va Ming - Kung, Wei - Chin, Dai hoc

quoc gia Dai Loan da nghien curu ve anh hudng cua phong cach hoc tap den su thich ung hoc tap cua sinh vien

Nghien cuu cua Arbona, Consuelo, Bullington, Robin ve sinh vien Tho

Nhl Ky hoc tap tai My da di den nhan dinh : nhung sinh vien nao su dung tieng Anh tot thi se thich ung vai hoc tap tdt hon

Tac gia Vii Thi Nho (1995) da nghien cuu sir anh hudng cua giao due

mau giao den kha nang den kha nang thich ung hoc tap cua hoc sinh dau tieu hoc

Tac gia Pham Quoc Lam (2000) tim hieu su thcsh urng vdi hoat dong

hoc tap cua hoc sinh cap I Tac gia ra nhung yeu to anh hudng den su thich ling cua hoc sinh, trong do dac biet la su phat trien tri tue, hoan canh gia dinh, phuang phap giao due cua giao vien

Cac tac gia La Thi Buai, Dinh Dang Hoe, Nguyen thi Mai, Nguyen Viet, Tran Viet Nghi, Vo Van Ban, Nguyen Van Dao, Tran Thanh Ha (2001)

- ^ - 7 r r

nghien cuu ve su thich ung cua hoc sinh nguai dan toe thieu so Tay Bac vai hoat dong hoc tap

* Mot so huong tiep can ve su phat trien tam lv cua thieu men

Dudi goc do tam ly hoc, co nhieu cach tiep can v6 su phat trien tam

ly cua nguai chua thanh nien nhu huong tiep can phan tam hoc, huong tiep can nhan thuc, huong tiep can hanh vi, huong ti6p can nhan thuc xa hoi, huong tiep can van hoa- lich su, huong tilp can boi canh sinh thai

Theo cac nha phan tam hoc, su phat triin tam ly nguai chua thanh nien chu yeu mang tinh vo thuc (nam ngoai nhan thuc) va thudng dugc to diem boi cam xuc Dieu nay dugc the hien ro trong hgc thuyet phan tam

hoc cua S.Freud (1856 - 1939) Ong cho rang, nhan cach co ba cau true:

Cai No, cai Toi va cai Sieu Toi Cai No bao g6m nhQng ban nang - cai be

r

chua nang lugng tam ly Cai No hoan toan khong nhan biet dugc, no khong lien he voi thuc te Khi tre eg xat voi nhung yeu cau va cang thang cua thuc te, thi luc do cai Toi xudt hien Cai Toi la phan duang d&u vai nhirng yeu cau cua thuc te Cai Toi giai quyet xung dot giua yeu cau cua thuc t6 voi uoc muon cua cai No bSng co che tu ve Co che tu ve la nhung phuong phap cai Toi su dung de bop meo thirc t6 va bao ve minh khoi nhung lo au

Trong nghien cuu ve su phat trien nhan cach, Freud cho rang, con

ngudi trai qua nam giai doan phat trien tam ly tinh due Giai doan cuoi cung diln ra tu thoi ky chua thanh nien trd di (giai doan phat due tu day thi trd di) Theo ong, ngudi chua thanh nien co dac diim tam ly la: Cang thang, xung dot, dac biet xung dot vdi cha me va co nhu cau giao tiep rat

ld n v d ib an b e

Cac nha phan tam hgc Anna Freud (1966) va Peter Bios (1989) thi

cho rang, co che tu ve cung cap mot lugng kien thuc dang ke vao su phat trien tam ly cua ngudi chua thanh nien Bios nhan dinh su thoai lui trong

thdi chua thanh nien khong phai la su tu ve gi het, ma la dieu tat yeu,

binh thuang, pho bien va tao nen tuoi day thi Ban chat cua su thoai lui a m6i nguai chua thanh nien co su khac nhau Cl nguai nay co the la su tu chu, su tuan phuc va thoi quen sach se thai tha au; O nguai kia la dot nhien tra nen thu dong

- Huang tiep can tam ly - xa hoi

Khac vai Freud cho rang, nhan cach cua chung ta hinh thanh trong

nam nam dau dai, thi Erik H.Erikson lai nhan manh nhung thay doi dien

ra trong suot ca dai nguai Ong phan chia dai nguai ra lam tam giai doan.Moi giai doan mang mot su khung hoang tam ly - xa hoi se dan dennhung su chuyen hoa trong cac moi quan he xa hoi quan trong Nhan cach

phat trien qua moi lan giai quyet tiep dien nhung xung dot giua nhu cau

ca nhan va nhung doi hoi cua xa hoi

Theo ong thi giai doan thu nam (nhan dien doi nghich vai hoang mang) diin ra trong thai ky chua thanh nien (tir 12-18 tuoi) Luc nay cac

em bat diu lo ling tim hiiu minh la ai? Minh se thanh nguai nhu th€ nao? Minh quan tam den dieu gi va minh se di dau trong cuoc dai Tre chua

quyet dinh cho ban than Tuoi day thi va su phat trien cua ca the gay ra

noi so hai va su cang thang a cac em Trong khi tre rat can su giup da cua

cha me hon bao gia hit, nhung chung lai to ra minh muon tu do Do do,

de gay long tu trong a tre, cha me can ton trong uac muon khong phu thuoc cua tre, dong thai van cho tre biet giai han cua moi hanh vi nham giu an toan cho minh

Erikson cho rang, viec chia se ve tinh cam cua cha me vai tre chua thanh nien la mot cach tot nhat de cac em phat trien long tu trong Neu mot dua tre that bai trong viec xay dung long tu trong do cach cu xu cua

cha me trong giai doan phat trien truac day cua chung, thi tre se thieu long tin vao kha nang cua minh khi truang thanh (su hoang mang se mai

ngu tri trong cudc song tuong lai cua tre).

Theo quan diem cua Erikson, neu su phat trien can trd tre chua thanh nien dong nhung vai tro dugc xa hoi chap nhan, hoac khien hg cam thay minh khong the dap ung dugc nhung yeu c§u cua xa hoi, thi hg se chgn lay mot chan gia tri tieu cuc Tre chua thanh nien co chan gia tri tieu cuc se tim thay su hau thuln hinh anh pham phap cua minh trong s6 nhom ban be cung co chan gia tri tieu cuc nhu hg

- Huang tiep can nhan thuc

Khi ma cac hgc thuyet phan tam hgc nhan manh tam quan trgng cua nhung y nghT vo thurc cua tre chua thanh nien, thi cac hgc thuyet nhan

thuc lai di sau vao nhung y nghT y thuc J Piaget (1896 -1980) la nguai

dai dien cua truong phai nay Theo ong, tre chua thanh nien chu dong xay dung the giai nhan thuc cua rieng minh - nhung thong tin rot vao tri nao

hg khong chi tir moi truong Khi gap thong tin vugt qua tim hieu biet, trechua thanh' nien thudng van dung suy nghT cua minh d6 thau tom nhung y

tudng moi Theo ong, a lua tuoi chua thanh nien (tu 12- 15 tuoi), ca nhan

da vugt qua nhihig kinh nghiem cu the de suy nghT mot cach trim tugng

va logic hon Ca nhan ma rong kha nang suy nghT toi nhung lTnh vuc xahoi va nhan thuc, chu khong chi liy nhung kinh nghiem cu the, co thatlam mau bam nua Nguai chua thanh nien co the hinh dung ra nhung tinhhuong dang tin - nhung su kien gia thuyet don thuan hoac triru tugng va

co ly giai ve chung mot cach logic Thay vi nghT theo cach cu the, hoac ve nhung didu co that, giai han thi tre chua thanh nien b it d§u ma rong sir suy luan d goc do ly tuong nhihig di6u hg mong uoc o minh va nhung ngudi khac Chinh dieu nay din tre chua thanh nien hay so sanh minh voi ngudi khac, dua vao nhung tieu chu&n ly tudng va hg hay non nong vdi

nhung chuan muc ly tudng mdi cung vdi su boi roi khong biet nen phai theo chuan muc nao

- Huang tiep can van hda — lich su

Nha tam ly hgc ngudi Nga L Vugdtxki (1896 - 1934) cho rang, tre chua

thanh nien tir xay dung kien thuc cho minh Theo ong, kien thuc la theo hoan canh va cong hucmg, no duac hinh thanh tCr con nguai va moi truang Di6u nay cho thay su hieu biet tot nhat la thong qua su tuang tac, ph6i hop hoat dong vai nguai khac[94] Ngoai ra, Vugotxki con neu gia thuyet ve su khong trung lap nhau cua ba diem truang thanh a tuoi chua thanh nien, do la truang thanh ve giai tinh, truang thanh ve ca the noi chung va trucmg thanh ve mat xa hoi Day chinh la mau thuln ca ban cua tuoi chua thanh nien, cung tu mau thuan nay nay sinh su “khung hoang” Ong cho rang, khung hoang a giai doan chua thanh nien la khung hoang lua tuoi lan nMt trong cuoc dai con ng u ai.

- Huang tiep can hanh vi

Chu nghTa hanh vi chu y den nhung phan ung va tac nhan moi trucmg cua hanh vi de tim hieu su phat trien tam ly cua tre chua thanh

nien Theo B.F.Skinner (1904 -1990), thi tri nao, du vo thuc hay y thuc

khong can thilt de giai thich hanh vi va su phat triln ma su phat trien va hanh vi la mot Chinh vi su phat trien la hoc hoi va thuang xuyen thay d6i

theo moi truang, cho nen neu sap xep lai kinh nghiem thi co the thay doi

su phat trie n

- Huang tiep can nhan thuc xa hoi

Huang tiep can nay nhan manh den tam quan trong cua viec nghien cuu nhung kinh nghiem moi truang va hanh vi de tim hilu su phat triln

>

tam ly cua tre chua thanh nien A Bandura va Walter Mischel cho rang,

hanh vi, moi trucmg, nhung y6u t6 nhan thuc cua ca nhan tuang h6 vai nhau Bandura dong y vai Skinner a cho moi truang co the quyet dinh hanh vi cua ca nhan, nhung con phai chu y nhi6u den dieu kien khac nua

Ca nhan co the hanh dong d i thay d6i moi truong NhGng yeu to nhan

thuc co the thay doi hanh vi cua ca nhan va ngugc lai No bao gom niem tin ban than co the kiem soat mot tinh hu6ng va tao ra nhung ket qua tich circ, nhimg ky nang suy nghT va lap ke hoach Theo Bandura, hoc quan

sat la quan trong nhat, qua do nguai chua thanh nien hinh thanh y kien ve

hanh vi cua nguai khac va co the bat chuac hay khong bat chudc

- Huang tiep can boi canh

Urie Bronfenbrenner la dai dien cho truong phai nay Theo ong, co

thanh nien Moi truong nay dugc trai dai tu moi quan he xa hoi gan gui toi moi quan he van hoa rong Ion, do la:

+ He thong thu nhat, bdi canh song cua ca nhan, g6m gia dinh, ban

be cung lua tudi, truong hgc va hang xom lang gilng Vi du: Tre giao tiep voi cha me, thay co, ban be

+ He thong thu hai gom moi quan he giua cac b6i canh voi nhau

Vi du: Giua gia dinh va nha truong, giua truong hgc va cong so, giua gia dinh va ban be cua tre chua thanh nien Tre chua thanh nien bi cha me bo roi co the phat trien moi quan he tieu cuc voi giao vien

+ He thong thu ba g6m nhung kinh nghiem cua mot boi canh xa

r

hoi nay ma tre chua thanh nien khong co vai tro chu dong anh hudng den boi canh khac cua hg Vi du: Kinh nghiem noi cong so co the anh hudng din moi quan he cua cha me va dua con tuoi chua thanh nien Me dugc thang tien nen phai di day di do nhilu, khien cho nhung xung dot trong hon nhan co the tang cao va lam thay doi khuon mau quan he cha me - tre chua thanh nien

+ He thdng thu tu gom nen van hoa trong do tre chua thanh nien

cang thang O thuyet nhan thuc la nhung y nghi y thuc cua tre chua thanh

nien, gan su phat trien tam ly cua tre chua thanh nien vai su phat trien cac thao tac logic - hinh thuc C5 thuyet van hoa -lich su la tre tu xay dung kien thuc cho minh, kien thuc dugc hinh thanh tu con nguai va moi truang Trong khi do, thuyet hanh vi va nhan thuc xa hoi lai nhan manh tam quan trong cua moi truang va hanh vi Con thuyet boi canh thi nhan

manh den tam quan trong cua cac yeu to boi canh Mac du cac thuyet doi khi co bat dong vai nhau a mot khia canh nao do, nhung noi chung la nhung thong tin nay bo sung cho nhau

* Nhung nghien cuu ve dac diem tam lv ca nhan cua thieu nien co hanh

Theo David P Farrington (1996), tinh hieu dong va tinh hay boc

dong la nhung net tinh cach quan trgng nhdt cua tre giup cho viec phan doan kha nang pham toi sau nay Nhung net tinh cach nay the hien a ch6, tre khong the ngoi yen mot ch6, khong thi tap trung chu y, khong the kiem che nhung xuc cam cua minh cung nhu thieu kha nang phan doan su viec trong tuong lai Ong da tien hanh dilu tra tai Thuy Dien cho thay, cac em hoc sinh bi giao vien nhan xet la hieu dong a do tuoi 13 thi thuang pham cac toi co su dung bao luc cho den do tuoi 26 Cac em trai

hieu dong a Los Angeles cung dugc theo doi trong do tuoi tir 9 den 17 tuoi cho thay ty le cac em nay pham toi nghiem trgng lan gap 6 lan so vai cac em trai binh thuang Ngoai ra, ong con tien hanh nghien cuu tri tue

cua tre chua thanh nien pham toi Cuoc dieu tra a Thuy Dien cho thay, tre dugc kiem tra neu bi thieu nang tri tue luc 3 tuoi thi se co nguy co pham toi cao cho toi do tuoi 30 Nghien cuu d Cambridge cho thay tre co diem

IQ nho hon 90 trong do tuoi tu 8-10 tuoi co ty le pham toi cao g&p doi so voi nhung em khac Tu cac k it qua di6u tra tren, ong di den nhan dinh thieu nang tri tue la mot nhan to quan trgng trong viec phan doan kha

nang pham toi d tre, dieu nay co the xac dinh tu: rat sdm, dong thoi thieu nang tri tue cung la dac diem dac trung cua ngudi chua thanh nien tai pham, va pham toi tir rat som (10-13 tudi) Theo ong, nhung tre em thiiu nang tri tue pham toi boi vi ho thieu kha nang ludng trade hau qua cac su viec cung nhu thilu kha nang xac dinh cam nghT cua nan nhan

Nha tam ly hoc xa hoi Richard Jessor cung cac dong nghiep cua

ong cho rang, nhung nguyen nhan chinh din d6n su xao tron tam ly va

Theo mot so chuyen gia tam ly hgc phuong Tay v6 tuoi chua thanh nien, thi nhung tac dong tieu circ phan ldn d lua tuoi chua thanh nien thudng kinh qua, nhin chung dugc quy vao hai loai chinh: 1) Nhung xao tron tam ly nhu buon rau, hoi hop, lo au va chan nan; 2) Nhung hanh vi bat 6n the hien ra ben ngoai nhu bo hoc, udng rugu, cd bac, bao hanh, pham phap va nhung hoat dong tinh due bdt chinh Hai loai chinh nay lien

he va tac dong lln nhau Vi du: Em A budn rlu vi thay cha me thudng cai

va lan nhau, em lien tim rugu de giai sau

Dua tren ket qua nghien cuu cua minh, nha tam ly hgc toi pham

ngudi Nga A.I.Ddngdva da dua ra nhan dinh rang, nhung ngudi chua

thanh nien pham toi thudng co tinh pho truong, khoe khoang trung bay pham chat tieu cuc thieu lanh manh cua minh, lam ra ve anh hung rom chung thudng thoa hiep vdi nhung net tinh cach cua minh nhu: Song

khong co ly tuang, hoai bao; D§ chiu anh huang tieu cuc tu nhung nguai

em truac het la tat ca nhung gi co the dua lai su thoa man true tiep Tac

gia P.L Lavovich cung da cho ring, a nhung nguai chua thanh nien pham

toi to ro hieu qua cua “tinh bi dong co dinh huang”, bieu hien mong

muon bat chuac nhung nguai co uy tin doi vai cac em va co quan diemdong nhat vai quan diem cua cac em (trong khi tiep xuc vai ho) Ve van

de nay, theo tac gia V.L Iganachenco, so vai nhung nguai chua thanh

nien binh thuang thi da so nguai chua thanh nien “kho bao” thuang thihien cac pham chat tieu cuc nhu khong lam chu dugc minh, s6ng khong

co muc dich, tho 16, hay gay go

Theo cac nha tam ly toi pham Nga, a nguai chua thanh nien phamtoi cung nhtr nhung nguai chua thanh nien binh thuang thi cac quan diemphap luat, nhan thuc phap luat khong dugc hinh thanh hoac bi lech lac.Dieu nay tao kha nang phat sinh hanh vi khong phu hgp vai cac qui dinhphap luat Nhung doi vai nguai chua thanh nien pham toi thi kha nang

nay thuang cao hon Bai vi, thu nhdt, cac thieu sot tuang ung cua cac quan diem va quan niem cua pham toi thuang pho bien rong rai han; Thu hai, chung co tinh chat sau sac han; Thu ba, trong mot so truang hgp,

chung dat tai muc do ma noi chung nhung nguai chua thanh nien luon

luon xu su dung phap luat khong the dat tai; Thu tu, nhung 16 hong va

lech lac v6 y thuc phap luat trong so nhung pham toi co su tac dong qualai gitra cac khuyet tat ca nhan va cac yeu to tieu cuc tu moi trucmg xa hoi

O Viet Nam, khi tim hieu mot so dac diem hoat dong nhan thuc cua

hoc sinh pham phap, tac gia Pham Thi Due (1981) da tien hanh nghien

cuu 265 hgc sinh co hanh vi lech chuan a do tuoi tu 10-17 tuoi, hgc taihai truang pho thong cong nong nghiep Qua phan tich ket qua nghiencuu, tac gia cho rang, phan lan hgc sinh pham phap la nhung hgc sinh

von co su phat trien binh thuang ve mat tri tue nhung do hung thu, nhu

cau nhan thuc, dong co hoc tap cua cac em bi suy thoai nghiem trong nen cac em hoc tap dat ket qua kem Su suy thoai hung thu, nhu c&u nhan thuc hoc tap cua hoc sinh pham phap bieu hien a ch6, nhin chung hung thu, nhu cau nhan thuc cua ho phat trien a muc do thap va rat ngheo nan Ngugc lai, nhu cau tam thuang dugc phat trien manh me

Tac gia Nguyen Xuan Thiiy (1993) da khang dinh rang, nguai chua

thanh nien pham toi v i ca ban cung co nhung dac diim tam ly nhu nhung tre em binh thuang khac cung lua tuoi Song, do tiip xuc thucmg xuyen vai nhung dieu kien tieu cuc va trong qua trinh pham toi ma nhan cach cua cac em bi giam sut nghiem trgng Nghien cuu dong ca va muc dich pham toi cua nguai chua thanh nien cho thdy, tre em pham toi thuang c6 dong ca va muc dich dan gian Hanh vi cua cac em thuoc hanh vi d i bi anh huong cua su rung cam, nhay cam v i tinh thin va cong vao do la tinh hay dua doi, bat chuac, kha nang tu kiim che kem cung voi thai do coi thuang cac chuan muc dao due va phap luat

Theo tac gia Tran Trong Thuy, a phan Ion cac thieu nien pham

phap pham chat tieu cuc chiem uu the trong cau true nhan cach, do la: Luoi bieng, thiiu quyet tam, vo trach nhiem, hay b it chuac mot cach mu

quang, tho lo, gay gd

Trong qua trinh nghien cuu cua minh, tac gia Nguyen Duy Xi la

mot nha tam ly hoc lam cong tac quan ly trai giam cua Bo Cong an da dua

ra mot so nhan xet co ban ve dac diem tam ly cua tre em lam trai phap luat nhu sau:

- Ve tri tue, a tre lam trai phap luat co su phat triin cham, tu duy

trim tugng kem hon tre em binh thuang, khong biet phan tich danh gia dung mot so hien tugng, ma nang v i tu duy cu thi, thuc dung va rdt kheo leo “muu tri’ trong thuc hien hanh vi trai phap luat nhu ky xao an cap, moc tui, che giau, d6i pho vai sir theo doi phat hien cua nha chuc trach

- Ve hung thu, ham muon cua cac em thucmg nang ve vat chat tam

thuong, thap hen, tham chi ky quae Cac em khong con hung thu hoc tap, hieu biet nhu tre binh thucmg, thich dua doi, an choi nhu nguai lan (co

82% nghien thuoc la; 70% uong bia, rugu; 72% nghien ca phe, che Ngoai ra, cac em rit thich xem phim anh, bang hinh co noi dung khong lanh manh, dac biet thich phim chuong).

- Ve tinh cam, thieu ben vung, thay doi d i dang, nhanh chong,

nhung lai manh me Tinh cam co tinh xung dong cao, de bi kich dong Bdng bot, soi n ii la dac trung co ban cua tinh cam 6 tre em lam trai phap luat

- Ve tinh cach, net tinh cach dac trung la cac em muon vuon len

lam ngudi Ion, muon hoat dong de thu sue va co xu huong bat chudc cai xau cua ngudi Ion Co tinh doc lap va tu trong cao, nen neu bi chui rua, danh mang, xuc pham thi cac em thuang co phan ung quyit liet, chdng tra lai hoac nay sinh tieu cuc bo nha di lang tjiang to ra bat can doi Cac em thich to ra dung cam, liiu linh nhung lai thieu dan do, suy nghT, khong biet phan biet giua bao thu va kien tri, giua ngang tang va dung cam, giua lieu lTnh va can dam Nhieu luc cac em to ra rat tho lo, tuc tan va xac lao voi nguai lan, ban b e

Nhu vay, qua phan tich cac nghien cuu a trong va ngoai nuoc cho thdy, co nhieu cach nhin nhan theo nhieu cach tiip can khac nhau Nhung nhin chung, cac nha nghien cuu deu co cach nhin nhan thong nhat v i cac dac diim tam ly ca nhan cua ngudi chua thanh nien co hanh vi pham toi,

cu the la cac net dac trung nhu tinh hilu dong, tinh to mo, tinh doc lap cao, tinh hay bat chudc, kha nang tu kiem che kem, hung thu, nhu cau nhan thuc hgc tap phat trien d muc do thap, ket qua hgc tap kem, nhan thuc phap luat han che

* Nhung nghien cuu ve dac diem tam lv xa hoi cua ngudi chua thanh nien

co hanh vi pham toi

Moi truong xa hoi co anh hudng rat ldn den qua trinh hinh thanh, phat trien nhan cach cua ngudi chua thanh nien noi chung va ngudi chua thanh nien co hanh vi pham toi noi rieng Qua cac nghien cuu cho thay

co nhieu nguyen nhan din ngudi chua thanh nien tdi viec thuc hien hanh

vi pham toi Do la nguyen nhan tu phia gia dinh, nhom ban be, nha trucmg, xa hoi Tuy nhien, tu truac den nay, gia dinh va nhom ban be van dugc xem la hai yeu to co anh huang rat lan d6i vai hanh vi pham toi cua nguai chua thanh nien.

Nhieu nha nghien cuu co nhan xet rang, nguyen sau xa nhat cua

hanh vi pham toi a nguai chua thanh nien bat nguon tu moi truang gia

dinh khong thuan lgi

Cac nha nghien cuu da khing dinh ring, mot trong nhung nguyen nhan dan nguai chua thanh nien den viec thuc hien hanh vi pham toi la do biu khong khi tam ly gia dinh luon cang thing, a nhung gia dinh do cha

me mau thuin, thieu ton trgng nhau, thuang xuyen cai va, chui nhau,

tham chi danh nhau (D V Baioriunas, Chu Van Due, Nguyen Thi Khoa, Nguyen Thi Hong Nga, Joan Mccord Theo so lieu dieu tra cua tac gia V.M.Koramosikov cho thay, trong cac gia dinh cua nguai chua thanh nien

pham toi thi so gia dinh co cuoc cai co, va cham chiem ty le 39% va 1/4 trong so do la cac truang hgp cai nhau di den danh nhau; So gia dinh co moi quan he thu ghet nhau giua cha me chilm 12% va chi co 24% cac truang hgp la con gift dugc m6i quan he binh thucmg [27, tr.81] Mat khac, nhung nguai chua thanh nien pham toi cung thucmg rai vao nhung

gia dinh khong hoan thien (tre mo coi ca cha lan me, hoac mo coi cha,

hoac me, cha me ly hon, ly than ) (Nguyen Hoi Loan, Nguyen Duy Xi)

Theo tai lieu toi pham hgc nuac ngoai thi co thai ky, a Rumani co tai 81% tre em pham phap song trong gia dinh khong hoan thien, a Hunggary cung co s6 lieu tuang tu, a Lien Xo truac day co 68%, a My

co 53,5% Tac gia David P Farrington (1996) tien hanh nghien cuu

1000 gia dinh a Newcastle cho thay viec ly tan gia dinh (ly hon, ly than)

Ket qua nghien cuu cua nhieu tac gia cho thay phan Ion nguai chua

thanh nien pham toi xuat phat tu gia dinh co cha me la nhung nguai co tien an, tien su hoac lam nhung viec trai vai dao due, voi cac chuan muc

xa hoi (Pham Xuan Chien, Le Nhu Hoa, Nguyen Thi Hong Nga) [15], [44], [80] Theo tac gia Iu.Amtdnhian, trong so nhung nguai chua thanh

nien pham toi dugc nghien cuu thi co 1/10 song vai cha me co ti6n an va 1/4 s6ng vai anh chi em ruot co ti€n an [27] Qua tim hieu 3.128 ngudi

chua thanh nien pham toi, tac gia Nguyen Khue (1991) cho thay 41% em

c6 cha me lam an b it chinh, 58% co cha me nghien rugu va cac tat khac, 15% cha me co tien an, 7% co anh chi em ruot di cai tao

Cac nha tam ly hgc Margot Prior (2000), Rutter, Giller (1983) va Sarnecki (1985) cho ring su khong quan ly chat che con cai cua cha me la

mot trong nhtrng nguyen nhan true tiip din d6n hanh vi pham toi cuangudi chua thanh nien [139], [142] Mot nghien cuu d Anh doi vai gin

400 em trai s6ng cung vdi gia dinh ldn cho thay viec pham toi cua tre co

moi quan he mat thiet vdi su quan ly long leo cua cha me khi tre d lua

tuoi 10 Tac gia Joan Mccord tien hanh dieu tra 1000 ngudi chua thanh

nien pham toi d Boston cho thay ty le pham toi tuong doi cao trong so tre

em trai khong dugc cha me quan tam chu dao (62%)

Nghien cuu tinh trang pham toi cua ngudi chua thanh nien, cac nha tam ly cho rang, phuong phap giao due khong dung cua cha me doi vdi con cai co anh hudng rat ldn den su hinh thanh va phat trien nhan cach cua tre Cac tac gia Rumani cho ring su b it d6ng y kiln giua cha me v€ phuong phap giao due cua m6i ngudi co tac dung thuc day su phat sinh hanh vi chong doi xa hoi cua tre Theo cac tac gia Ba Lan, viec ap dung cac bien phap giao due sai lim thudng din din su xuat hien d dua tre nhung tinh cam buc dgc, tam trang cang thing dan dan chuyen sang trang thai tho bao va chdng lai uy quyen cua cha me Tu do, giua dua tre va cha

me thudng nay sinh nhung xung dot gay gat, tinh cam cua cha me con cai ngay cang trd nen lanh nhat, k6t qua la cac em bo nha di lang thang va tham chi budc vao con dudng pham toi Qua tim hieu 400 ngudi chua thanh nien pham toi d Cambridge Anh, tac gia David P Farrington cho thay, su qua nuong chilu hay qua nghiem khac, hoac khong nhat quan doi

vai tre a do 8 tuoi se co nhieu kha nang dan cac em den viec pham toi sau nay

Viec nghien cuu anh huang cua nhom tieu cuc den hanh vi pham toi cua nguai chua thanh nien cung thu hut dugc su quan tam cua nhidu nha khoa hgc tren th i giai

C5 mot so nuac xa hoi chu nghTa truac day, van d6 nhom nguai vi pham phap luat chua thanh nien rit dugc quan tam nghien cuu

Cac tac gia Hunggari dung khai niem “trai” de chi nhom ch6ng doi

r

xa hoi cua nhung nguai chua thanh nien Nhung nhom nay xuat hien mot cach tu phat va t6n tai trong mot thai gian tuang d6i dai Trong cac nhom nhu vay co sir xuit hien cua nhung nguai cung lua tu6i da pham toi, cung nhu cua nhung thanh nien tre da sa doa v l dao dure va nhung nguai lan da tai pham se thuc day tat ca he thong quy tic cua nhom vao khuynh huang ch6ng doi xa hoi va lam phat sinh toi pham

Cac tac gia Bungari sau khi nghien cuu cac nhom nay da dua ra

nhan xet: Thu nhdt, trong rat it cac truang hgp cac nhom tieu cuc hinh

thanh d<§ nham muc dich pham toi va luc diu chung thuang t6n tai nhu

cac nhom chai bai leu long Thu hai, he thong cac qui dinh cua nhom da

tra thanh nguyen nhan phat sinh toi pham, con ban than cac nhom do chi tra thanh cac nhom pham toi trong nhung dilu kien nhat dinh

6 Lien Xo truac day, cac tac gia A.I Bongova, A.I Bonxov, L.P

Nhicolaieva, G.M.Popova cung da nghien cuu nhilu ve vin dk nay Hg

dlu dua ra nhan xet: Nhom tieu cuc co kha nang anh huang rit lan den viec hinh thanh cac dac dilm tieu cuc cua ca nhan, va duai cac dieu kien nhat dinh se gay ra hanh vi pham to i

Cac tac gia L.P Nhicolaieva, G.M.Pdpova cho ring, nhung nguai

chua thanh nien thuang bi loi cuon vao cac nhom tieu cuc la do hau qua cua hoan canh gia dinh khong binh thuang, mot phin dang ke la do hgc hanh khong t6t a truang, do dac diem cua lira tuoi nay la hay b it chuac Cac nhom tieu cuc thucmg dugc hinh thanh theo nai cu tra, cac thanh vien cua nhom nay co nghl nghiep rit khac nhau nhu: Hoc sinh cua cac truang, nhung nguai dang lam viec a cac nai khac nhau Theo cac tac gia

thi thanh phan “hon hgp” nhu vay cua cac nhom nhung ngudi chua thanh nien vi pham phap luat chiem ty le 58% cac trudng hop nghien cun Con

d nhung ngudi chua thanh nien khong pham toi - ty le nay chi vao khoang 2% Ngoai ra, cac thanh vien cua nhom tieu cuc thudng gin bo vdi nhau

tren co so chung cung su dung thdi gian r6i giong nhau va cung khong bi

kiem tra viec tieu khiln thdi gian do Khi da trd thanh thanh vien cua nhom tieu cuc, do co nhung dac diim tam ly ca nhan hop nhau, do hoan canh gia dinh giong nhau da lam cho cac em cang xich lai gan nhau va gin bo vdi nhau hon Giao tiep vdi cac thanh vien trong nhom tieu cuc, cac em nhSn dugc su cam thong, chia se, nhd do lam vai di noi lo ling, budn philn do xung dot trong quan he vdi gia dinh va vdi nha trudng, ddng thdi gay dugc long tin cay cua cac em

Theo nghien cuu cua tac gia A.I.Donxov, cac phim chat ma nhung

ngudi chua thanh nien co hanh vi pham toi cho ring, d minh dugc the hien ro nhit so vdi nhung ngudi khac (nhu long tin vao ban be, the luc, long dung cam) va chung chi co y nghTa khi dugc th i hien va danh gia d trong nhom B6i vdi mot s6 ngudi chua thanh nien, viec giao du vdi cac nhom ngudi tieu circ da trd thanh ylu t6 quylt dinh trong viec hinh thanh cac dinh hudng, quan diem pham toi cua chung CJ s6 khac, co thai do tieu cuc doi vdi cac qui pham va cac gia tri da dugc thira nhan chung thi cac

nhu cau thudng dugc hinh thanh rat sdm trong cac gia dinh do ket qua cua kinh nghiem sing khac va chi dudi su anh hudng cua nhom ma cac nhu ciu khong lanh manh do dugc khich le va cung c6

Tac gia A.I Dongova da tien hanh nghien cuu ve ca che cua moi

lien he giua su tham gia cua nhung ngudi chua thanh nien vao cac nhom tieu cuc vdi hanh vi pham toi cua ho Theo tac gia, anh hudng cua nhom tieu cuc den hanh vi pham toi cua ngudi chua thanh nien dugc the hien d

nhung diim sau: Thu nhat, cac nhom tieu cuc la ca sd hinh thanh cac quan diem va dinh hudng dan den hanh vi pham toi Thu hai, tham chi

nlu ngudi chua thanh nien di theo mot he thong gia tri va quan diim khac thi van phai thuc hien hanh vi pham toi, vi hg phai tuan thu theo quylt

dinh cua nhom Thu ba, vi$c tham gia vao cac nhom tieu cuc co tac dung

lam tang dong ca thuc hien toi pham, nhung lai lam giam di tinh than

trach nhiem cua ca nhan d6i vai hanh vi cua minh Thu tu, cac nhom nhu

vay thuang khulch truang mot cach cong khai cac loai hanh vi pham toi

va hanh vi vi pham dao due cuc ky nghiem trong truac cac thanh vien cua

minh Thu nam, nhom tieu cuc co vai tro lam giam di noi sg hai cua cac

thanh vien truac su trung phat cua phap luat

Tac gia Margot Prior (2000) da dua ra md hinh cua hanh vi co van

de noi chung va hanh vi pham toi noi rieng cua tre em a lura tuoi chua thanh nien Hanh vi ch6ng d6i xa hoi cua nguai chua thanh nien 6 tuoi 15

-16 b it ngu6n tu b6n ylu t6 khong thuan lai a lua tu6i truac do (lua tu6i

13 -14): Hanh vi chong d6i, su kem thich nghi hgc duong, sir quan ly khong chat che cua bo me va anh huang cua ban be xau Y lu to ban be xau la mot trong b6n yeu to true ti€p din din hanh vi ch6ng doi xa hgi cua nguai chua thanh nien

Phin, Ion cac nha nghien cuu a My dlu cho ring anh huong cua nhom ban be la mot ylu to quan trong din din viec thuc hien hanh vi pham toi Cua nguai chua thanh nien Viec tham gia vao nhom ban pham toi lam tang nguy ca pham toi cua cac em va ban than viec pham toi cua nguai chua thanh nien cung tao dieu kien cho hg gia nhap nhom ban be

pham toi Cac tac gia Edwin Sutherland va Donald Creesey dua ra hgc

thuyet cho ring, viec pham toi cua nguai chua thanh nien phu thuoc vao

mot so nguai trong moi trucmg ma hg true tiep tiep xuc co cac chuan muc

va thai do thien v l viec pham toi Cac nghien cuu a My con cho thay anh huang cua nhom pham toi bi suy giam hoac m it han neu nguai chua thanh nien danh phan lan thai gian cua minh s6ng cung vai cac thanh vien trong gia dinh Viec tham gia nhom ban pham toi cung anh huang den su tai pham cua nguai chua thanh nien Viec tach ra khoi nhom ban pham toi cung la mot diu hieu quan trgng anh huong din viec tu bo cac hanh vi pham toi a nguai chua thanh nien

O Viet Nam, co mot so cong trinh nghien cuu ve su anh huang cua nhom ban be den hanh vi pham toi cua nguai chua thanh nien Ching

Trong cong trinh nghien cuu cua minh, tac gia Mac Van Trang da tim hieu toan bo qua trinh biin d6i tam ly tu nhihig dua tre binh thudng

r

den ngudi chua thanh nien pham phap dudi anh hudng cua nhom ban be tieu cuc, do la sir bien d6i v i nhan thuc, doi s6ng tinh cam, nhu ciu va su hinh thanh hanh vi pham phap d ngudi chua thanh nien Tac gia cho ring, nhung dua tre dang phat triln binh thudng nlu khong dugc quan tam giao due va roi 'vao hoan canh khong may, bi nhung hoat dong tieu cuc loi cuon thi din din nay sinh nhOng ylu to tam ly tieu cuc va co th i bien thanh nhung thilu nien pham phap Qua trinh bien ddi tam ly cua tre binh thudng thanh tre pham phap trai qua ba giai doan: Dua tre bat diu bi loi cuon vao nhung hoat dong tieu cuc; Nhung hoat dong tieu cuc dan dan

chiem uu the; Nhung hoat dong tieu cuc trd thanh chu yeu trong doi song cua nhung thilu nien nay, dan den su biln chit ve nhan cach va thuc hien hanh vi pham phap

Tac gia Ma Ngoc The tren co so nghien cuu anh hudng cua nhom

ban khong chinh thuc din hanh vi pham phap d tre chua thanh nien da cho ring ylu to nhom anh hudng rit ldn den hanh vi pham phap d tre Do trong nhom luon luon co sir khuyen khich, kich dong, co vu, tham chi thach thuc dat dilu kien vdi nhau nen da tao ra cac hanh vi pham phap nhilu khi cue ky nghiem trgng

Trong luan an tien si tam ly hgc cua tac gia Nguyen Thi Hoa (2004)

ve anh hudng cua nhom ban khong chinh thuc tieu cuc doi vdi hanh vi pham phap cua tre vi thanh nien, da dua ra nhan dinh: Nhom ban khong

chinh thurc tieu circ co anh huang true tiep doi vai hanh vi vi pham phap luat cua cac em Tuy nhien, nhieu hinh thuc anh huang khong mang tinh chu dinh (anh huang dugc thuc hien bai hieu ung “ung ho xa hoi” va hieu ling “i lai xa hoi”, anh huang do su dua doi, bat chuac lan nhau) chiem ti

le lan han Chuan muc cua nhom chi co nhung qui dinh ve cach thuc thuc hien hanh vi vi pham phap luat nham bao dam an toan cho ca nhan va cho

su t6n tai cua nhom, khong co nhung qui dinh b it ep cac em phai thuc

hien hanh vi vi pham phap luat va rang buoc cac em vai nhom Cac em cang co quan he lau, cang gan bo vai nhom, thi muc do anh huang cua nhom cang lan, viec tach cac em ra khoi nhom cang kho khan, phuc tap

Nhin chung cac cong trinh nghien cuu tren deu khang dinh moi trucmg gia dinh khong thuan lgi va nhom ban be tieu cuc co anh huang rat lan den Hanh vi pham toi cua nguai chua thanh nien

* Nghien cuu v6 tre em lang thane:

Tac gia Julia Torquati & Wendy Gamble (2001) nghien cuu ve nhung ngu6n luc xa hoi tac dong din su thich ung tam ly cua tre lang thang a

tu6i di hgc Nghien cuu nay xem xet su tac dong cua cac nguon luc xa hoi vai su thich ung tam ly cua 38 tre em tu6i tic 6 den 12 (21 trai, 17 gai) hien dang gap van d l ve nai cu tru Ket qua cho thly nguai me dugc cho

Do Ion cua mang luai xa hoi khong lien quan nhilu den su thich ung tam

ly cua tre, nhung muc do hai long do su giup da cua mang luai xa hoi mang lai lam giam nhung anh huong tieu cuc Cac k it qua cung cho thay

nhung nguon lire xa hoi tao ra nhung ca hoi dac biet cho sir phat trien tinh canh tranh cua tre

Nghien cuu cua Ann Masten (1999) ve sir phuc hoi trong phat trien ca

nhan cua tre 6 day tac gia chi ra su thich ung thanh cong truac nhung

tinh huong nguy hiem va phuc tap cua tre