iều tra cây thuốc trong khu bảo tồn thiền nhiên somsavat, tình bolikhantxai cộng hòa dân chú nhản dân lào

Các giá trị của tài nguyên cây thuốc ở Khu bào 5 3 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 5 5 PHỤ LỤC 1:MỘT SỔ HÌNH ẢNH VỀ KBTTN SOMSAVAT MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHŨ VIÉT TẮT DANI1 MỤC CÁC BẢNG D

Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI

Bộ Y TẾ

THEPKAYSONE KIIAMPHANH

ĐIÊU TRA CÂY THUỐC TRONG KHU BẢO

TÒN THIÊN NHIÊN SOMSAVAT Ở TỈNH

BOL1KHAMXAI, NƯỚC CỘNG HÒA DÂN CHỦ

NHÂN DAN LÀO

LUẬN VĂN THẠC SỸ Dược HỌC

CHUYÊN NGÀNH: Dược LIỆU - Dược HỌC CỔ TRUYỀN

MẢ SỐ: 60.73.10

Người hướng dẫn khoa học: TS Trần Văn ơn

TRƯỜNG DH DƯỢC HÀ NỘI

Đại học Dược Hà Nội) là người thầy đã tận tìnli hướng dẫn tôi

trình nghiên cứu và hoàn thiện bản luận văn này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn dến DS Phạm Ilà Thanh Tùng, DS,

Nghiễm Đưc Trụng Cung toàn thế cấc cản bọ trong Bọ mồn Thực

Tri Ihửc sử dung cây thunc của cộng đồng ở 4 5

4 5

4 9

4.3.

Các giá trị của tài nguyên cây thuốc ở Khu bào 5 3 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 5 5 PHỤ LỤC 1:MỘT SỔ HÌNH ẢNH VỀ KBTTN SOMSAVAT

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHŨ VIÉT TẮT

DANI1 MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC 1.1. Nuớc cộng hoà Dân chủ Nhân dán Lào

1.1.1 Điêu kiện tự nhiên, kinh tế và xô hội 1.1.2 Hệ thực vật và Tài nguyên cây thuốc của Lào

1.2 Tỉnh Bolikhamxai và khu bàu tồn thiên nhiên

Somsavat CHƯƠNG 2

ĐÓI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN

CỨU

Đối tượng nghiên cửu

Phương pháp nghiên cứu

Điều tra tính đa ílạng sinh học cây thuốc

Tư liệu hóa tri thức sừ dụng cây thuốc Xác định tên khoa học của cây thuốc

tôn thiên nhiên Sotnsavat

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, Cllữ VIẾT TẮT

Cộng hỏa Dân chủ nhân dãn

Gììỉâ xấc dịĩih dượe tên

Hanoi College of Pharraacy lĩerbarium (Phòng tiêu bán

-Trường ĐH Dược Hà Nội)International Cooperative Biodiversìty Groups (Hiệp hội

Quốc té về bao vệ các loài giống thực vật)

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 3.1 Danh mục các câv thuốc được các cộng đong song ỡ 14

K.BTTN Somsavat

Bẩrìg 3.2 TỗrìS kễt đa dậhễ sinh học củâ cẳy thlỉồc 9KBTIN13

Somsavat theo các nuành thực vật

Bâng 3.3 Danh mục các họ cây thuốc ở KLÌ TTN Somsavat25Bảng 3.4 Danh mục các chỉ cây thuốc ở K.BTTN Somsavat27

Bảng 3.5 Các dạng sông của cây thuòc ở KBTTN Somsavat32

Bảng 3.6 Số lưựna các cây thuốc ở ô tiêu chuẩn 100m" 32Bảng 3.7 Danh sách các loài cãy thuốc xuất hiện trong ô tiêu32

vật rírhg nguyền sinh bị tắc đọrĩg

Bảng 3.11 Danh sách các loài cây thuôc xuất hiện trong thảm

Bảng 4.1 So sánh hệ cây thuốc ở KBTTN Somsavat và hệ cảv

49

thuốc của nước CHDCND Làn

Danh mực các cây thuốc mới ờ Lào được phát hiện ỏ 50

KBTTN Somsavat

DANH MỤC CÁC HÌNH

thế giới sừ dụng tronu công tác chăm sóc sức khùe ban đau Theo

Tồ chức Y tế thế giới (WHO), trên thế giới cỏ khoảng 80% số dân

dụng dược liệu hoặc các chất chiết xuất từ dược liệu [39], [42]

vẫn tiếp íục tăne kc ca ở the hệ trẻ [41].

Nguồn tài nguyên cây thuốc còn góp phần lớn lao trong

việc khai thác và sử dụng tài nguyên cây thuổc cần dựa trên

lực bảo tồn chúng, thậm chí rất nhiều quốc gia trên thế giới còn

đầy đủ nguôn tài nguvên cây thuóc của quôc gia mình, Trong khi

lực lại tạp trung quá nhiều vào việc khám phá các thuốc mới [27]

Nước CHDCND Lào nam trong vùng nhiệt đới gió mùa, khí

CHƯƠNG 1: TÒNG QUAN

l. L Nước Cộng hí)à Dân chủ Nhân dân Lào

1.1.1, Điều kiện tự nhiên, kinh tể và xã hội

Nước Cộn^ hòa Dân chủ Nhân dấn Lào là một quoc gia

nhấp nhò, hầu hết có dộ cao dưới 200 m so với mặt nước biển Đồng bằng Mê

kông nằm hoàn toàn trong phạm vi lưu vực cùa sông Mê kông [23]

Viêng Chăn, tiếng Việt xưa gọi là Vạn Tựợng, là thù đồ

khô hạn ờ các vùng trong năm [23]

Nhiệt độ ban ngày cao nhất vào tháng 4, tháng nóng nhất

nhiệt độ thưởng xuyên trên 40cC Mặc dù nhiệt độ ban ngày thấp

4

Theo điều tra năm 2008, dân số của Lảo là 6.677.534

ỉ 1.2 Hệ thực vật vù Tùì nguyên cây thuốc của Lào

Với diện tích rừng phủ xanh lởn, đát nước Lào có nhiêu loài

quý hiếm có giá trị to lớn không những về kinh tế mà còn để phục

công tác nghiên cứu khoa học

Mặc dù diện tích rùng giảm đi rât nhiẻu trong thê kị qua

vệ môi trường sống Phần lớn khu vực đồng bàng Mê kông ở dưới mực nước

biển bị ngập trong mùa mưa Vửng đổt này giừ dây được cải tạo

dộng khác của con người [23]

1.2. Tỉnh Bolikhamxai và khu bầo tồn thiên nhiên Somsavat

Rolikha.mx.ai có nền văn hóa giàu có cùng tồi nguyên thiên

khoáng san vò cùng phong phũ với 3 khu bảo ton quổc gia là

Khouay Nam kading và Somsavat

ỉ.2.2, Khu bảo tồn thiên nhiên Somsavat

Khu Báo tồn thiên nhiện (KBTTN) Sornsavat được thành

nương, chiếm 20% diện tích

Theo sự chỉ đạo của Bộ Y tế Lào, từ năm 1976, Trung tám

Giám đốc Trung tâm nghiện cứu Dược liệu, ban iânh đạo Sở y té tỉnh cùng

với Nhân dân các dân tộc ỡ vùng lân cặn đặc bỉột là với sự tham

Hình I.L Vị tri đia lý tĩnh Rnlikhamxaí và Khu bảo tun thiên

nhiên

8

Do vườn mới dược thành lập nên còng tác điều tra cơ ban

thực hiện dược dầy đù Trong giaỉ đoạn từ 2003-2004, nhóm

Giáo sư Socịarto trong khuòn khổ dự án sàng lọc các cây thuốc

CHƯƠNG 2:

ĐÓI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu

2.1. Đối tượng nghiên cứu

Đẻi tượng nghiên cứu: Cây thuổc ở KBTTN Somsavat được

đồng dàn cư sống trong vùng sử dụng

Thời gian nghiên cứu: 6 tháng, từ tháng 12/2009 - 5/2010

2.2. Phưcmg pháp nghiền cứu

2.2. Ị Điều tra tinh đa dạng sình học cây thuốc

2.2. ỉ ỉ Điểu tra then tuyển

tìược thực hiện bằng phương pháp điều tra theo tuyến [2]

tin dã dược phỏng vẩn tại thực địa

2.2. ì.2 Điểu tra bằng ỏ tiêu chuắn

10

- Xử lý kết quá: Kổt quá được xử lý bao gồm: Danh mọc

tcn khoa học, họ thực vật, số lượng và tv lệ các bậc phân loại

thuốc trẽn tổng số loài cây gặp trong từng ô

2.2.2. Tư liệu hóa tri thức sử dụng cày thuểc

Tri thức Sừ dụng cây ihuốc trong khu vực được thu thập

vấn theo tuyến tại thực dịa và tại các ô tiêu chuân với KIP

Nội dung phỏng vấn bao gồm [41]: Tên tiếng Lào, tên phiên

3 / / Danh m ục cẫy thuốc ỏ'KBTTNSomsavat

Tông sô 170 loài câv thuôc đã được cộng đông dân tộc ờ

được đến họ và 10 mlii chưa xác ámh đưọt tên khoa hạe

Các cầy thuốc dược xác dịnh thuộc 4 ngành thực vật là

13

14

Nam Tên âm phiên Bộ Sữ dụng

Cách dùng

21

1 T

Việt Nam

Antỉdesma (2), Árdisia (3) Castanopsis (2), Cinnamomum (3),

Bảng 3.4; Danh muc các chi cây thuốc ỏ' KBTTN Somxavat (xẻp theo thứ tụr

tên chi)

28 29

rêu khoa học én Lào Tỗn phiên

âmSố cá ttiểtrung

bình/

xuấ

T

ỷ lệ

Các cây thuốc được cộng dồng ừ KBTTN Somsavai sừ dụng thuộc

4dạns sona khác nhau là cây bụi, cây cỏ, cây gồ, vả dây leo (Bảng 31

dạng sống có nhiều họ, chi loài đều có số lượng nhất là lần lượt

Bảng 3.5: Các dạng sống của cây thuốc ở KBTTN Somsavat

3.1.2.3. Tinh đa dạng trên đơn vị diện tích

Qua điểu tra 6 ô tiêu chuẩn lOmxlOm, thuộc 2 kiểu thảm Báng 3.6 Số ỉưọìig các cẵy thuốc ỏ' ô tiêu chuẩn lOOm2

Các cây thuốc xuất hiện với mật độ trung bình là 2,18 cố

xuất hiện trung bình 2.01 ô tronc số 6 ô nghiên cúm Các loài

nhât (xuât hiện trong 100% sô ỏ nghiên cứu) là: Ancistroclaãus

Bảng 3.7 Danh sách các Iơài câv thuốc xuất hiên trong ô tiều chuẩn

32

Craioxvỉon /orrnosum

2 33 33 2

Garảenia sp ỉne^âmế^i)'! Tliòng phãn 3 50 0

Tên khoa học TỄn Lào Tên phiênâm Số tá tlic trun

g

x u

T

ỷ lệ 3

x u

T

ỳ lệ 5

5 loài cây thuốc đặc

trima (ưu thê

cá thê)

Chói môi (Antidesma sp.y, Lảu

(Ptýciiníria c.unifờíia

\Vall), Dãy ưiHỉg

Bảng 3.8: Tính da dạng của hệ thực vật và cây thuốc trên đon vị diện tích

.? ĩ.2.4 Đa dạng cầy thuốc theo thảm thực vật

Các ô tiêu chuẩn dặt trong hai loại thảm thực vật xuất hiện

tồn, các ô ở loại thám thực vật rừng nguyên sinh bị tác động phát

Bảng 3*9: Tính đa dạng sỉnh học cây thuốc theo thảm thực vật

(Ị) Tính đa dạng cây thước ủ rừng nguyên sinh bị tác động;

38

Bảng 3.10: Danh sách các Loài cây thuốc xuất hiện trong thảm

thục vật

rùng nguyên sinh bị tác động

'lên khoa học ĨIọ Tên LàoTên phiên ám

Eutycoma Simaroubaceaelmgifalia Nhíc Bo Thỏng 3

Garcinia xatuhachytnus tnriĩìL^ímt)*!Tộn Mạc Nạm 2

Gymnéma iatĩ/oỉia WalLAsclepiadaceae Khừa Phài 2

'len khoa học Họ rên LàoTên phiên ẳni

Knema poilanei Myrĩsticaceaede Xa lượt nhay 2

Lepidagatiús Acanlhãceae íí^narntrusii Mung Cá Tayhyơỉina 1

Lẻucaenci ỉeưcocephaỉa ĩtìj*ì;ne*i.Li£6iaMạc Khám 1

Limacia sp. MenispennaceaeẽáiOnsítn^ Khom Bi Cà 3

39

Malioỉus Lupborbiaceaebarbaĩus Tòng Thạu 3

Memecỵỉon ỷnaicoĩưmMelastomataceaeCĐXSOICS 2Microĩtielum (aĩcaium BiiLÍntơiý Sà Mầi Nhav 1

Psychotria curvifũjiaRiibiaceae Khi mịn dồng 9

ỉiandìa /ascicuỉata

(Roxb.) DC Rubiaccac EÍtesocA*7! Khừa khải Khạu 1

Smiỉax msgacarpa A.&SmiUcaceae 90 n Khừa Mũ Uộc 1

Trachelơspermum sp.Apocynnccac nỉ)j‘]rtaai)'ri Tộn Mạc Phết 1

141

Tcn khoa học Họ Tên Láu TỄn phiônSố cá

Garcỉĩàa sp 2 Rubiaccae ẫưBinnấsBuenTộn Mạc Li

Ten khoa tioc Họ Tên 1 an Ten phiênSố cá

Gonocarỵum ỉobbianamìcaciuaceae ru«ancJj83 Hõm SétỊg 1

ỉỉeỉiciơpsis tenninalis (Kurz)Proteaceae Mượt Khôn

Macaranga deniiculaià (BI.)Euphorbiaceaeos^Eitnaso Tòng khồp

MêmêcỳỉSn ỊmỉỉcSsuìn Kir.íỉMẽlẩslorìâtẩcễaể□UEỉiĩaDtiễ 1

Rourea nùỉỉơr (GaertD.) AublConnaraceae GỄlOỈTcUnSKbừa Mã

Sũpừidus ip. Sapỉndaceae tannéucoxi Mạc42 Khò

Khung 3.1: Đa dạng sính học cây thuốc ỡ ô so 1

(Dracaena angusỉi/olia Roxb.) vái 68 cá thể, Lấn hoa cong (Psychotria

curviýoỉia Wall.) với 14 cá thể, Chồi mòi (Antỉdesma sp.) với 9

43

Khung 3.2: Đa dạng sinh học cây thuốc ỏ (> số 4 (rừng ihứ sinh)

ơ ỏ này đã thông kê duực 22 loài cây Ihuôc thuộc 15 họ 1 lọ có nhiêu

laài nhất là Euphdffeiãeẽãê (4 Isài), hẹ Rubiãeẽãe tỏ 3 Mi, eấe hẹ tồ 2 Mi

là 1'abaceae Connaraceae, các họ còn lại có một loài Cảc loài

Somsavat sứ dụng các cây thuốc đê chửa (Bảng 3.12/ Trong dó cỏ

Báng 3.12: Danh mục các bệnh, chứng bệnh có the chữa trị bằng cây

thuốc ờ KBTTN Somsavat (xểp theo thứ tự bệnh)

Ghi chủ: Bảng này cỏ tỏng tỷ ỉệ khổng bỗng ỈQO% đo một ỉoài có thể Gổ dùng

đê chửa nhiều chứng bệnh, do đó cú nhiêu cúng dụng

3.2.2, Bộ phận sử dụng cửa cây thuốc

Tổng cộng có 7 hộ phận sử đụng đã được xác định lảm

các loải chí được sử dụng một bộ phận (145 loài, chiếm 85,29%)

chiếm 10,59%, có 2 bộ phận sử dụng làm thuốc

Bộ phận dụng nhiều nhất lã thân cây (chiếm 58,82%), rc cày

(26,47%)

T

Chi tiẽu so sánh KBTTNCả nước Lào Tỷ lệ

Amnmum hịỊlorum Jack.7,ingihei‘aceaeSa nhân hổiCEíni^ỉnsn.KBÚ

Grangea mađcraspaiana (L.)Ạsteiaceae

Ghi chú: bảng này có rông tỷ lệ băng ì00% do một loài có nhiều

bộ phận sừ dụng.

47

3.2.3 Cách sử dụng cây thuốc

Có 6 cách sử dụng dâ dược xác định, thuộc 2 đường dùng

dùng trong Cách dùng chủ yểu là uống (163 loài, chiếm đen

Ghi chú: bảng này có tồng tỷ ỉệ khống hằng ì00% do một loài cò thế cỏ nhiều

bộ phận sử dụng do đò cô nhiều cách dùng.

48

CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN

4.1 Sự da dạng cùa cây thuốc và phương pháp nghiên cứu

Mặc dù với diện tích nhỏ bé, chỉ với 26 ha, bàng 0,0001 Ị%

kết qua điều tra thuộc dự án sàng lọc cây thuốc chổng Ung thư và

HIV Bảng 4.1: So sánh hệ cây thuốc ờ KBTTN Soinsavat và Hệ cây thuốc củacủa

địa, phương pháp này bỏ sót nhiều loài, đặc biệt các loài có nguy

(thường là cảc loài hiếm) [12]

Ngoài ra, trong luận vãn còn sử dụng phương pháp lập ô tiêu chuân

Phương pháp này khắc phục được điểm yếu cùa phương phấp trên do dp trên

CƯ sờ rà soát kỹ lưỡng các cây xuất hiện trên một đơn vị diện

tích Bảng 4.2: Danh mục các cây thuốc mỏi ở Lào tlirọc [12], hắt

phát hiện ở

50

Urarỉa bíiíansữỂ Schindl. Hau ĩntouuũntioỡnvĩ

4.2 Tri thúc sử dụng cây thuồc của cộng dồng ở Khu bảo

thức sử dụng cầy cở để làm thuốc chừa bệnh cho nhân dân

Việc Lư liệu hoá Lri thức sừ dụng cây cỏ làm thuôc là điêu

Các loại sản phẩm vả sản phấm thiên nhiên hiện đang được

Đâ xác định được 50 170 loài Ciìv đưực người dân ở Khu

nhiên Somsavat sử dụnE làm cây thuốc, thuộc 118 chi 64 họ cua

TÀI LIỆU THAM KHẢO TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT

1. Trần Thiện Ân (2002), “Một số kết qua nghicn cửu bưóc đẩu

nghiệm sử dụnu câv thuốc của đồng bào dãn tộc Ka Tu, Vân

Kiêu,

Mường ờ vùng đệm Vườn quốc gia Bạch Mã”, Tuyến lập

tể về mạng lưới hoạt dộng nghiên cún hảo tổn, sử dụng và

khuyển ỉ âm, NXB Nông nghiệp, ĩ rả Nội.

3. Võ Văn Chi (1997 ), Từ điên cây thuốc Việt Nam NXB Y

1 102

4. Vò Văn Chi (2007), Sách tra cứu tên cây củ Việt Nam, NXB Giảo Dục.

5. Gary J Mariin (.2002), Thực vật dán tộc học, NXB Nông

(Bản dịch tiếng Việt)

ỉ 1 Nguyễn Khác Khai (1995), Góp phần nghiên cửu hệ cây

Mường ờ khư vực Chợ Bắn, Kìm Bô ỉ - Hữà Bình, Công

Dược sỹ Đại học, Trường Dại học Dược Hà Nội, tr 61-62

12. Trần Văn ơn, Đỗ Quvẽn, Lê Đinh Bích, Trần Côrig Khánh Jeremy

R-ussel-Smiih (2001), “Kiếm kê cây thuốc của người Dao ở

gia Tìa Vì”, Tạp chi Duạc học so ì2, Hà Nội, tr 9-12.

13. Trần Văn ơn Trần Công Khánh, Trần Khẳc Báo, Trần Đình

Lý), NXB Nông nghiệp, Hà Nội, tr 306-352

14. Tran Văn ơn (2003), Góp phần bào tởn củv thuốc ớ Vườn

TÀI LIỆU TIẾNG ANH

20. Claudio o Delang (2007), ‘The role of medicinal plants in

22. Duekwỡfth, 1 w., Sâltơ, R E and KhoiiRồoliỉie, L ed§ (\W)

Wiỉdỉife in Lao P.D.R.: 1999 status report Vỉentiane:

Research: A fídđ ManuaỊ The ncw York Botanical Garden, pp 53-89.

31. Pci Sheng ji, Shell peiqỉong, Hìang Ji (2002),

PDR, Special report of, Asian i3iodiversitỵ, pp 19-21.

32. ỊỴan Cong Khanh Tran Van On (2000), “Tree inventory of

37. Norrnan R Farnswưrth (1988), “Screening plcints for new medỉcìnes”,

Bỉodiversiiy, National Academy Press \Vashington D.c, pp «83 97

38. Russell Bemard l ĩ (1995), Research Me tho ch in

TÀI LIỆU TIÊNG PHÁP

40. H Leeemtẽ (1907- 1912), FỉdPẽgểnếr-ãỉ dê ƯMdũkim Pũti Mrnrn êí

c*t Editeur.s

TÀI LIỆU TIẺNG LÀO

41- os n03JJ»ũ sma') íCQií BỈ)E>1 uuỉrâ SxiẼmo.n^oiEhSii

Ejj3^£uui3atar)Ểjjãi 3 ỡ 2000, ỉimỗT 10 (PGS ThS Kongmany

Svdara và Thầy lang lìountham Phannhachit (2000), Cồng

truyền chuyến giao, quyển 3, tr 10).

2001, ơin 15 (Một sổ cây thuôc quan trọng cộng đóng cản

44- os aonan cua* €\W*Í UGUUỉnn mugtòỉnsíonnu

ìmLbuERieìm^Eeo EESD^ỎSGVỈ^, 0 1997, «5*1 26 (PGS

45 • Sếiou ÌỄiữDííũS^ ííỂte usìỉaỉAS^ cm2jjẵsiỉ n^ua^ỉnaocríciu^íiíUu

thuốc ở một số khu vực tại tinh tìoỉikhamxai, tr 26).

£h ỉ/n^õniíLlỉíẵmil ẽiUUBỉinu Ỡ 2005-2006, ơũn ỉn 25- 26.(Sykhuon Khotmanyvong và Malaythnng kcomany (2006),

thuốc định tính vả định lượng nám 2005 - 2006, tr 25-26).

TÀI LIỆU TỪ INTERNET

46. http:/','vi.\vikipedia.org/wiki/I.ào

61

PHỤ LỤC li MỘT SỎ HÌNH ẢNH VÊ KBTTN SOMSAVAT

VÀ CÁC HOẠT ĐỘNG ĐIÈU TRA

Tập huấn về Diều tra Tài nguyên cây Chụp ảnh với lãnh dạo Viện Y

Dược

thuốc tại Viện Y Dược cổ truyền Lào cổ truyền Lào

Đường vảo K.BTTN Somsavat cồng Khu ĐTTN Somsavat

Tập huấn về Điều tra TNCT cho cán bộ Viện Y Dược học cồ

truyền Lào tại

thực địa

Điều tra theo tuyến Thầy lang vả học viên

ii

PHy LỤC 2:

Garcinia sp.2 Eưrycoma longi/olia Jack subsp kmgi/oỉìíỉ

Amiáesma cochinchìnensis Gạgn Gmỉurn sp.

Sandorieum koetịape (Rurm f.) Merr.

Helicteres viscida Blume

Trema iomentosa (Roxb.) Hara.

iv

Ẩmischolotype sp Zizyphwt [unìculosa Ham ex Lavvs.

RhuỊìis Iuasensis Becc Maesa sp.

VJ