thiết kế tình huống dạy học trong dạy học hợp tác chủ đề hình học lớp 5

161], “dạy học hợp tác theo nhóm là một thuật ngữ để chỉ cách dạy trong đó học sinh trong lớp được tổ chức thành các nhóm một cách thích hợp, được giao nhiệm vụ và được khuyến khích thảo

Giáo viên hướng dẫn

DƯƠNG HỮU TÒNG

Sinh viên thực hiện

NGUYỄN THỊ LỆ TRÂN MSSV: 1110339

Ngành: Sư phạm Tiểu học K37

LỜI CẢM ƠN

Với đề tài “Thiết kế tình huống dạy học trong dạy học hợp tác chủ đề hình học lớp 5”, chúng tôi nghiên cứu về cơ sở lí luận của phương pháp dạy học hợp tác và một số biện pháp để thiết kế các tình huống dạy học nhằm vận dụng dạy học hợp tác có hiệu quả Sau đó, chúng tôi tiến hành thực nghiệm

để biết được hiệu quả của các biện pháp này, đồng thời biết được ý kiến phản hồi từ phía GV và HS Từ đó, chúng tôi rút ra bài học kinh nghiệm sư phạm

Để hoàn thành đề tài này, tôi đã nhận được nhiều sự động viên và giúp đỡ

từ phía gia đình, thầy cô và bạn bè Tôi xin chân thành cảm ơn thầy Dương Hữu Tòng đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện

đề tài Chân thành cảm ơn quý thầy cô bộ môn Toán, khoa Sư phạm và tất cả thầy cô trường Đại học Cần Thơ đã cung cấp cho tôi những tri thức bổ ích trong thời gian qua

Xin cảm ơn Ban Giám Hiệu trường Tiểu học Trần Quốc Toản cùng quý thầy cô của trường Đặc biệt cảm ơn cô Huỳnh Tuyết Ngọc và tập thể lớp 5A1 đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi tiến hành thực nghiệm sư phạm trong đợt thực tập sư phạm

Tương lai là một giáo viên tiểu học, trước khi tốt nghiệp tôi luôn muốn trang bị cho mình một kiến thức vững vàng để tự tin bước lên bục giảng và

đề tài “Thiết kế tình huống dạy học trong dạy học hợp tác chủ đề hình học lớp 5” là một đề tài khá bổ ích cho tôi

Do hạn chế về điều kiện thực hiện và năng lực bản thân, mặc dù đề tài đã hoàn thành nhưng khó tránh khỏi những sai sót Tôi rất mong nhận được sự thông cảm và ý kiến đóng góp từ quý thầy cô và các bạn

Xin chân thành cảm ơn!

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Đối tượng nghiên cứu 2

5 Phạm vi nghiên cứu 2

6 Phương pháp nghiên cứu 2

7 Cấu trúc của luận văn 2

8 Một số từ ngữ được viết tắt trong đề tài 3

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DẠY HỌC HỢP TÁC 4

1.1 Khái quát về dạy học hợp tác (cooperative learning) 4

1.1.1 Khái niệm dạy học hợp tác 4

1.1.2 Đặc điểm của dạy học hợp tác 4

1.1.3 Đặc trưng cơ bản của dạy học hợp tác 5

1.1.4 Các yếu tố cơ bản của dạy học hợp tác 6

1.1.5 Những ưu điểm và hạn chế của dạy học hợp tác 8

1.1.6 Ý nghĩa, tác dụng của phương pháp dạy học hợp tác 10

1.1.7 Các nguyên tắc của dạy học hợp tác 12

1.1.8 Một số yêu cầu cơ bản của dạy học hợp tác 12

1.1.9 Điều kiện thực hiện có hiệu quả hình thức tổ chức học tập hợp tác 13

1.2 Quá trình dạy học hợp tác 15

1.2.1 Các loại hình nhóm học hợp tác 15

1.2.1.1 Nhóm học hợp tác chính thức 15

1.2.1.2 Nhóm học hợp tác không chính thức 15

1.2.1.3 Nhóm học hợp tác nền tảng 16

1.2.2 Quy trình tổ chức bài học hợp tác 16

1.2.3 Quản lý hiệu quả mô hình dạy học hợp tác 22

1.2.4 Hình thức tổ chức nhóm 23

1.2.5 Các kỹ thuật chia nhóm 24

1.2.6 Đánh giá trong dạy học hợp tác 27

1.3 Mô hình trường học mới VNEN 28

1.4 Kết luận chương 1 29

Chương 2 PHÂN TÍCH NỘI DUNG HÌNH HỌC LỚP 5 31

2.1 Nội dung hình học lớp 5 31

2.1.1 Hình tam giác 31

2.1.2 Hình thang 32

2.1.3 Hình tròn Đường tròn 33

2.1.4 Hình hộp chữ nhật 34

2.1.5 Hình lập phương 36

2.1.6 Hình trụ Hình cầu 37

2.2 Những yêu cầu cần đạt về chuẩn kiến thức, kỹ năng trong các bài dạy có chứa các yếu tố hình học ở lớp 5 38

2.2.1 Hình tam giác 38

2.2.2 Hình thang 38

2.2.3 Hình tròn 38

2.2.4 Hình hộp chữ nhật và hình lập phương 39

2.2.5 Thể tích 39

2.2.6 Hình trụ và hình cầu 39

2.3 Kết luận chương 2 41

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP THIẾT KẾ TÌNH HUỐNG DẠY HỌC TRONG DẠY HỌC HỢP TÁC CHỦ ĐỀ HÌNH HỌC LỚP 5 42

3.1 Biện pháp 1 Tạo ra những tình huống gợi được vấn đề 42

3.2 Biện pháp 2 Tích hợp một số nội dung của bài học hoặc tiến hành một công việc phức tạp gồm nhiều vấn đề nhỏ, một người không làm được hết trong khoảng thời gian ngắn 42

3.3 Biện pháp 3 Toán học hóa những tình huống thực tế và thực tế hóa các vấn đề toán học để tạo hứng thú ngay từ đầu khi HS thâm nhập vấn đề 44 3.4 Biện pháp 4 Tạo ra những vấn đề có tính mở 46

3.5 Biện pháp 5 Thiết kế dưới dạng trò chơi hoặc mang yếu tố vui chơi 48 3.6 Biện pháp 6 Tổ chức thực hành đo các đại lượng 52

3.7 Kết luận chương 3 52

Chương 4 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 53

4.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm 53

4.1.1 Mục đích thực nghiệm 53

4.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 53

4.2 Tổ chức và nội dung thực nghiệm 53

4.2.1 Tổ chức thực nghiệm 53

4.2.2 Nội dung thực nghiệm 53

4.3 Quá trình thực nghiệm 53

4.3.1 Tường thuật tiết dạy 53

4.3.2 Phân tích tiên nghiệm 62

4.3.3 Phân tích hậu nghiệm 66

4.4 Kết luận chương 4 69

KẾT LUẬN 70

1 Kết luận 70

2 Ý kiến đề xuất 71

TÀI LIỆU THAM KHẢO 72

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Con người là nguồn lực quan trọng nhất thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước Thế nên, việc phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao chất lượng con người đã trở thành quốc sách hàng đầu của nước ta hiện nay Trước những yêu cầu của sự nghiệp phát triển giáo dục, đòi hỏi phải đặc biệt chú trọng đổi mới phương pháp dạy học nhằm đáp ứng tốt nhất nhu cầu chiếm lĩnh tri thức và rèn luyện của người học trong thời đại mới

Với sự đa dạng và phong phú của nhiều phương pháp dạy học tích cực được du nhập vào Việt Nam trong thời gian qua, chúng tôi nhận thấy “Dạy học hợp tác” là một hình thức dạy học góp phần hình thành và phát triển năng lực tương tác của học sinh Đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, khi Việt Nam chính thức tham gia chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) và đang triển khai dự án mô hình trường học mới VNEN thì dạy học hợp tác càng phát huy thế mạnh trong việc đáp ứng cho học sinh tiêu chuẩn các nhóm năng lực nhằm hội nhập theo thang đánh giá quốc tế này Đối với học sinh tiểu học, dạy học hợp tác giúp các em rèn luyện kỹ năng làm việc, kỹ năng giao tiếp, tạo điều kiện cho học sinh học hỏi lẫn nhau, phát huy vai trò trách nhiệm và tính tích cực trong xã hội

Vấn đề đặt ra là: Giáo viên cần lựa chọn và có những thiết kế cho nội dung dạy học như thế nào để đảm bảo vận dụng dạy học hợp tác có hiệu quả Tính hiệu quả thể hiện ở chỗ học sinh có hứng thú, nhu cầu hợp tác thực sự mà không phải là khiên cưỡng trong quá trình lĩnh hội tri thức, kỹ năng

Thực tiễn cho thấy, nhiều giáo viên tiểu học khi lựa chọn nội dung dạy học để vận dụng dạy học hợp tác một cách khá máy móc, cứng nhắc tuần tự như trong sách giáo khoa mà không có một tác động sư phạm nào

Mặt khác, việc dạy toán hình học chương trình lớp 5 giữ một vị trí rất quan trọng trong việc củng cố, mở rộng và phát triển các kiến thức, kỹ năng về các yếu tố hình học mà học sinh đã được học từ các lớp trước; hình thành cho các em cách lập luận, suy diễn logic, biết cách giải các bài toán về hình học Chính vì thế, giáo viên cần phải lựa chọn và vận dụng phương pháp dạy học một cách có hiệu quả nhằm giúp

học sinh khắc sâu kiến thức, tạo tiền đề cho việc học tiếp lên bậc phổ thông trung học cơ sở

Vì những lí do trên, tôi đã chọn đề tài “Thiết kế tình huống dạy học trong dạy

học hợp tác chủ đề hình học lớp 5”

2 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học hợp tác

- Nghiên cứu các biện pháp thiết kế tình huống dạy học trong dạy học hợp tác chủ đề hình học lớp 5

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu hệ thống lý luận về hình thức dạy học hợp tác

- Phân tích nội dung hình học SGK Toán 5

- Nghiên cứu các biện pháp thiết kế tình huống dạy học trong dạy học hợp tác chủ đề hình học lớp 5

- Tiến hành dạy học thực nghiệm để đánh giá kết quả nghiên cứu và rút ra bài học kinh nghiệm

4 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy và học có liên quan đến hình thức dạy học hợp tác ở trường tiểu học

5 Phạm vi nghiên cứu

Các hoạt động dạy học với phương pháp dạy học hợp tác thông qua dạy học toán hình học lớp 5

6 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lý thuyết qua các tài liệu, báo chí, internet, SGK

b Nội dung: Gồm 4 chương

- Chương 1 Cơ sở lý luận về dạy học hợp tác

- Chương 2 Phân tích nội dung hình học lớp 5

- Chương 3 Một số biện pháp thiết kế tình huống dạy học trong dạy học hợp tác chủ đề hình học lớp 5

- Chương 4 Thực nghiệm sư phạm

c Kết luận

d Tài liệu tham khảo

8 Một số từ ngữ đƣợc viết tắt trong đề tài

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DẠY HỌC HỢP TÁC

1.1 Khái quát về dạy học hợp tác (cooperative learning)

1.1.1 Khái niệm dạy học hợp tác

Theo từ điển bách khoa Việt Nam: “Hợp tác là cùng chung sức, giúp đỡ lẫn nhau trong một công việc, một lĩnh vực nào đó nhằm một mục đích chung.”

Theo Nguyễn Bá Kim (2005) [10, tr 161], “dạy học hợp tác theo nhóm là một thuật ngữ để chỉ cách dạy trong đó học sinh trong lớp được tổ chức thành các nhóm một cách thích hợp, được giao nhiệm vụ và được khuyến khích thảo luận, hướng dẫn hợp tác làm việc với nhau giữa các thành viên để cùng đạt được kết quả chung

là hoàn thành nhiệm vụ của cả nhóm.”

Hoạt động dạy học hợp tác theo nhóm thường bao gồm các bước sau:

- Bước 1: Làm việc chung cả lớp

GV nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức; tổ chức nhóm, giao nhiệm vụ cho từng nhóm và hướng dẫn cách làm việc

- Bước 2: Hoạt động nhóm

Từng nhóm làm việc riêng trong không khí thi đua với các nhóm khác Các thành viên trong mỗi nhóm trao đổi ý kiến, phân công nhiệm vụ, sau đó từng thành viên làm việc theo sự phân công đó và có thể trao đổi, bàn bạc với nhau khi cần thiết

GV giám sát sự hoạt động của nhóm và của từng cá nhân HS

- Bước 3: Thảo luận, tổng kết trước cả lớp

Các nhóm lần lượt báo cáo kết quả, GV tổ chức cho HS ở các nhóm khác nhận xét, đánh giá và GV xác nhận lại khi cần thiết GV tổng kết, chốt lại những điểm quan trọng sau khi tất cả các nhóm đã báo cáo xong Cuối cùng, GV động viên, khen ngợi các nhóm cũng như các cá nhân hoàn thành tốt nhiệm vụ, phê phán những cá nhân và nhóm chưa hoạt động tích cực

1.1.2 Đặc điểm của dạy học hợp tác

Theo Giáo sư Nguyễn Bá Kim [10, tr 162 – 163], đặc điểm của dạy học hợp tác xét ở hai góc độ: về phía HS và về phía GV

 Về phía HS:

- Thông qua hoạt động nhóm, HS có thể cùng hoàn thành những công việc mà một mình không thể hoàn thành trong một thời gian nhất định

- Dạy học hợp tác theo nhóm cho phép các thành viên trong nhóm chia sẻ băn khoăn, suy nghĩ, kinh nghiệm của bản thân để cùng nhau xây dựng nhận thức mới Bằng cách nói ra những điều đang suy nghĩ, mỗi người có thể nhận thức rõ trình độ hiểu biết của mình, thấy được mình cần học hỏi thêm những gì Bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không chỉ là sự tiếp nhận thụ động từ GV

- Theo cách thức tổ chức dạy học này, HS sẽ dễ hiểu, dễ nhớ kiến thức, ở đây các

em được tham gia trao đổi, trình bày vấn đề, quan điểm một cách thoải mái, sôi nổi

và cảm thấy hào hứng, vì trong sự thành công chung của cả nhóm có phần đóng góp của mình

- DHHT tạo điều kiện cho HS phát triển tính tự lực, sáng tạo cũng như năng lực

xã hội, đặc biệt là khả năng giao tiếp, cộng tác làm việc, thái độ đoàn kết, giúp đỡ nhau trong học tập

HS khi hoạt động nhóm; phát triển cho HS kỹ năng phản ánh, phê phán và trình bày quan điểm của mình trước đám đông

- Về đánh giá, xử lý thông tin từ HS của GV cũng cao hơn vì trong thời gian ngắn, GV thu nhận được nhiều thông tin đa dạng từ nhiều HS và những thông tin này đều phải được xử lý, được giải quyết và đưa ra kết luận phản hồi nhanh, gọn và chính xác

- Trong trường hợp lớp quá đông thì việc quan sát, theo dõi bao quát cũng như việc kiểm soát để giúp đỡ từng nhóm hoạt động tích cực và trình bày, phản ánh kết quả của nhóm là khó khăn lớn đối với GV

1.1.3 Đặc trưng cơ bản của dạy học hợp tác

Theo Nguyễn Thị Mỹ Duyên (2013) [3, tr 13], dạy học hợp tác có những điểm đặc trưng sau:

- Làm việc tập thể trên cơ sở cùng hướng đến một mục tiêu chung

- Sự tác động tương hỗ qua lại trực tiếp giữa các thành viên

- Đặt người học vào vị trí chủ động, tích cực trong việc tìm kiếm kiến thức

- Không khí học tập thân thiện, thoải mái, dễ chịu và vui vẻ

- Đòi hỏi các thành viên phải có ý thức trách nhiệm, tính tổ chức và sự tự giác cao

- Tạo điều kiện tốt cho việc phát triển kỹ năng giao tiếp và khả năng hợp tác

- Kết quả học tập thu được lớn hơn và đa dạng hơn

1.1.4 Các yếu tố cơ bản của dạy học hợp tác

Năm 1998, David W Johnson và Roger Johnson [20] đã công bố năm yếu tố cơ bản của dạy học hợp tác trong quyển Learning together and alone, cooperative, competitive, and individualistic learning:

 Sự lệ thuộc tích cực (Positive Interdependence)

Để đạt mục tiêu học tập của nhóm, sự lệ thuộc tích cực là vấn đề cốt lõi khi các thành viên trong nhóm học tập hợp tác làm việc với nhau Sự lệ thuộc tích cực chỉ đạt được khi HS nghĩ đến "nhóm” mà HS đang hợp tác chứ không phải “cá nhân” –

HS đó HS phải thấy rằng nỗ lực của từng cá nhân không những có lợi cho bản thân

HS đó mà còn có lợi cho nhóm

David W Johnson và Roger Johnson đưa ra các biện pháp để đạt được sự lệ thuộc tích cực là tạo ra sự lệ thuộc về: mục tiêu, công việc, nguồn tài liệu, vai trò, phần thưởng

 Trách nhiệm cá nhân (Individual Accountability)

Xử lý tương tác nhóm

Kỹ năng giao tiếp

Tiếp xúc mặt đối mặt

Tinh thần trách nhiệm

Nhóm học tập hợp tác quan trọng nhất là sự hợp tác làm việc của các thành viên trong nhóm Nhưng muốn hợp tác tốt, đạt hiệu quả cao thì các thành viên phải nỗ lực làm việc Hiệu quả của mỗi thành viên sẽ đem lại hiệu quả của nhóm.Tất cả HS phải nhận thức được trách nhiệm nghiên cứu tài liệu và đóng góp vào công việc chung của nhóm Vì vậy, trách nhiệm cá nhân là một yếu tố cơ bản của dạy học hợp tác Những biện pháp khuyến khích tinh thần trách nhiệm cá nhân bao gồm: GV kiểm tra từng HS, GV có thể kiểm tra một HS bất kỳ, phát phiếu giám sát tinh thần trách nhiệm cá nhân

 Tiếp xúc mặt đối mặt (Face – to – Face / Interaction)

Một yếu tố cơ bản khác của nhóm học tập hợp tác là các HS nên tiếp xúc mặt đối mặt HS cần thảo luận, trao đổi thông tin nên việc dạy học sẽ gặp khó khăn nếu HS ngồi theo bàn, theo dãy trong phòng học HS cần ngồi đối diện nhau, bố trí sao cho

 Các kỹ năng giao tiếp

Kỹ năng giao tiếp là kỹ năng đóng vai trò rất quan trọng tạo nên sự hợp tác hiệu quả Kỹ năng giao tiếp gồm những kỹ năng diễn đạt, kỹ năng lắng nghe, kỹ năng ủng hộ hay thương lượng, giải quyết các xung đột trong nhóm Kỹ năng giao tiếp của từng thành viên càng tốt, chất lượng công việc của nhóm càng cao Như vậy, DHHT theo nhóm giúp HS phát triển những kỹ năng xã hội hơn là học cạnh tranh hay học cá nhân

Cần đảm bảo những nguyên tắc sau để quá trình học nhóm hợp tác có hiệu quả:

- Hiểu và tin nhau

- Giao tiếp phải rõ ràng và chính xác

- Chấp nhận ý kiến khác mình và hỗ trợ nhau

- Giải quyết xung đột theo hướng tích cực

 Xử lý tương tác nhóm (Group Processing)

Xử lý tương tác nhóm là một yếu tố cơ bản không thể thiếu của DHHT GV tiến hành đánh giá, kiểm điểm nhóm sau một tiết học bất kỳ, một buổi học, một chương hay một học kỳ Nó có tác dụng phát huy những mặt mạnh và khắc phục những hạn chế trong DHHT Nhóm cần xem xét các hoạt động nào của thành viên có ích cần phát huy và những hoạt động nào không có ích, phải xóa bỏ

 Nhìn chung, mỗi yếu tố đều giữ một vai trò nhất định và giữa chúng có mối quan

hệ mật thiết với nhau Vì vậy, GV cần xây dựng các yếu tố này sao cho việc vận dụng hình thức HHT đạt hiệu quả tối ưu nhất

1.1.5 Những ưu điểm và hạn chế của dạy học hợp tác

 Ưu điểm

- Tính khoa học:

Kiến thức của HS giảm bớt phần chủ quan, phiến diện, làm tăng tính khách quan khoa học, kiến thức trở nên sâu sắc và bền vững, dễ nhớ và nhớ nhanh hơn do được giao lưu, học hỏi giữa các thành viên trong nhóm

Toán học là một môn học cung cấp nhiều cơ hội để HS nảy ra những suy nghĩ sáng tạo, khám phá các tình huống có vấn đề và giải quyết chúng Khi đó, học tập hợp tác trong môn toán là một cơ hội giúp HS nâng cao kiến thức

- Phát huy tính tích cực, tự lực và trách nhiệm của HS: Trong học nhóm, phải tự lực giải quyết nhiệm vụ học tập, đòi hỏi sự tham gia tích cực của các thành viên, trách nhiệm với nhiệm vụ và kết quả làm việc của mình Dạy học nhóm hỗ trợ tư duy, tình cảm và hành động độc lập, sáng tạo của HS

- Phát triển năng lực cộng tác làm việc: Công việc nhóm là phương pháp làm việc được HS ưa thích HS được luyện tập những kỹ năng cộng tác làm việc như tinh thần đồng đội, sự quan tâm đến người khác, tính khoan dung

- Phát triển năng lực giao tiếp: Thông qua cộng tác làm việc trong nhóm, giúp HS phát triển năng lực giao tiếp như biết lắng nghe, chấp nhận phê phán người khác, biết trình bày, bảo vệ ý kiến của mình trong nhóm

- Phát triển năng lực quản lý, lãnh đạo: Trong quá trình hợp tác, các HS thường được thay đổi vai trò làm nhóm trưởng, thư ký,…Như vậy sẽ giúp HS hình thành các kỹ năng quản lý, lãnh đạo

- Hỗ trợ quá trình học tập mang tính xã hội: DHHT là quá trình học tập mang tính xã hội HS học tập trong mối tương tác lẫn nhau trong nhóm, có thể giúp đỡ lẫn nhau, tạo lập, củng cố các quan hệ xã hội và không cảm thấy phải chịu áp lực của

GV

- Tăng cường sự tự tin cho HS: Vì các em được tham gia đóng góp và xây dựng ý kiến, các em sẽ mạnh dạn hơn để nói lên những suy nghĩ của mình và cũng ít sợ phải mắc sai lầm Mặt khác, thông qua giao tiếp sẽ giúp cho HS cải thiện dần sự thô bạo, cọc cằn và độc đoán

- Phát triển năng lực làm việc: Thông qua quá trình tự lực làm việc và làm việc nhóm giúp HS rèn luyện, phát triển năng lực làm việc

- Tạo khả năng phân hóa: Lựa chọn nhóm theo hứng thú chung hay lựa chọn ngẫu nhiên, các đòi hỏi như nhau hay khác nhau về mức độ khó khăn, cách học tập như nhau hay khác nhau, phân công công việc như nhau hay khác nhau, nam HS và

nữ HS làm bài cùng nhau hay riêng rẽ

- Nâng cao lòng tự trọng: Trong DHHT, lòng tự trọng được nâng cao nhờ vào việc đạt được những mục tiêu đầy thách thức Tập thể tôn trọng, so sánh có thiện chí lẫn nhau, góp phần nâng cao lòng tự trọng của cá nhân Hay nói cách khác, DHHT có thể giúp HS coi trọng và hiểu bản thân mình một cách tích cực

- DHHT tạo điều kiện cho HS hòa đồng với nhau, từ từ xóa bỏ khoảng cách giữa các HS cá biệt với các HS khác Đồng thời giúp HS rèn luyện đạo đức và xây dựng nhân cách

- GV có cơ hội thu được thông tin phản hồi từ phía HS ngày càng nhiều hơn

 Hạn chế

- DHHT đòi hỏi nhiều thời gian, nhưng ở bậc Tiểu học thời gian chỉ cho phép từ

35 phút đến 40 phút trong một tiết học cũng là một trở ngại khi thực hiện hình thức dạy học này Để khắc phục được vấn đề này, GV cần phải có bước chuẩn bị thật tốt, cần phải chuẩn bị những đồ dùng dạy học thật hoàn hảo

- Hiệu quả của hoạt động nhóm phụ thuộc rất nhiều vào ý thức, thái độ, tinh thần tham gia, đóng góp của các cá nhân trong nhóm Nếu có HS nào có thái độ xấu, bất hợp tác hay quá yếu kém,không hoàn thành được phần việc của mình sẽ dẫn đến kết quả không tốt hay sự chậm trễ chung của cả nhóm

Ví dụ:

+ Trong học tập theo nhóm nhiều HS không thực sự làm việc, chỉ dựa vào thành quả hoạt động của bạn khác, HS yếu thường hay ỷ lại vì đã có một số HS giỏi làm việc và báo cáo kết quả

+ HS phụ trách nhóm theo kiểu độc đoán, đa số các thành viên trong nhóm không tham gia vào công việc của nhóm mà lại quan tâm đến công việc riêng

+ Nhóm không đoàn kết, dẫn đến không hoàn thành nhiệm vụ

+ Nhóm trưởng không điều hành được công việc chung

+ Có thể đi chệch hướng thảo luận do tác động của một vài cá nhân (hiện tượng chi phối, tách nhóm)

+ Có một số HS khá, giỏi quyết định quá trình, kết quả thảo luận nhóm nên chưa

đề cao sự tương tác bình đẳng và tầm quan trọng của từng thành viên trong nhóm

- Nếu lấy kết quả thảo luận chung của nhóm làm kết quả học tập cho từng cá nhân thì chưa công bằng và chưa đánh giá được sự nỗ lực của từng cá nhân

- Sự áp dụng cứng nhắc và quá thường xuyên của GV sẽ gây sự nhàm chán và giảm hiệu quả của dạy học hợp tác theo nhóm

- Hoạt động học tập theo nhóm một mặt tạo ra sự hưng phấn cho người tham gia, mặt khác cũng tạo nên trạng thái mệt mỏi, trì tuệ

- Không phải mọi kiến thức đều có thể áp dụng phương pháp DHHT Do đó, GV cần xem xét kỹ để có lựa chọn nội dung thích hợp cho việc giảng dạy

- Kinh nghiệm và năng lực của GV cũng ảnh hưởng đến việc tổ chức DHHT Nếu GV không nắm vững năng lực của HS và thiếu công phu trong công tác chuẩn

bị thì việc tổ chức DHHT sẽ kém hiệu quả

1.1.6 Ý nghĩa, tác dụng của phương pháp dạy học hợp tác

- DHHT tăng cơ hội học tập cho HS Bởi vì với cách dạy học truyền thống, HS thường chỉ có cơ hội học từ thầy, còn trong quá trình trao đổi, thảo luận, chia sẻ kiến thức, hiểu biết với các thành viên khác trong nhóm, và với các nhóm khác, HS còn có cơ hội học từ bạn Khi thảo luận trong nhóm, HS sẽ tiếp nhận từ bạn mình những cái mà GV không thể đem lại cho các em do khoảng cách tâm lý, tuổi tác…

- Học hợp tác tạo điều kiện cho người học sử dụng những kinh nghiệm, hiểu biết

đã có của bản thân vào hình thành kiến thức mới Người học không tiếp nhận kiến

thức mới dưới dạng có sẵn mà phải sử dụng những kinh nghiệm, hiểu biết của mình vào việc giải quyết những tình huống do GV nêu ra Đó là quá trình đồng hóa và điều ứng/ điều chỉnh giữa những nhận thức cũ và mới Kết quả của quá trình đồng hóa và điều ứng này là các khái niệm, hiểu biết vốn có của người học được sửa đổi

và phát triển lên mức độ cao hơn

- Hợp tác là một kỹ năng sống, kỹ năng làm việc mà bất cứ ai cũng cần phải có bởi vì mỗi con người từ khi ngồi trên ghế nhà trường đến khi làm việc đều thuộc về một tập thể Trong nhà trường, HS sinh hoạt trong các tổ, lớp Trong cơ quan, công

ty, nhà máy; con người sinh hoạt, làm việc trong các phân xưởng, phòng,…Dễ nhận thấy là trong một tập thể mà các thành viên không đoàn kết, chia sẻ, giúp đỡ lẫn nhau, không hợp tác với nhau thì tập thể đó không thể trở thành một tập thể mạnh

Do vậy, nhà trường phải dạy cho HS các kỹ năng hợp tác, để khi ra đời, HS có nhiều cơ hội thành công

- Qua quá trình tự tìm tòi kiến thức, trao đổi, chia sẻ với bạn cùng nhóm, cùng lớp, và vận dụng kiến thức đã biết vào hình thành kiến thức mới, năng lực tư duy, tinh thần sáng tạo, tự chủ, kỹ năng vận dụng kiến thức của người học được rèn luyện và phát triển Khi thực hiện được công việc được giao, người học không chỉ phấn khởi mà còn có lòng tin vào năng lực của chính bản thân và các thành viên trong nhóm

- Phát huy cao độ tính tích cực, độc lập của cá nhân kết hợp với sự giúp đỡ, hợp tác với nhau để giải quyết vấn đề đặt ra

- Học tập hợp tác giúp HS giải quyết một số nhiệm vụ học tập phức tạp, giải quyết một số vấn đề trong thực tiễn liên quan đến toán học

- Hình thành tinh thần trách nhiệm đối với tập thể cho từng thành viên của nhóm, nhờ vậy mà tránh được tính lười biếng, sao nhãng nhiệm vụ được giao

- Tạo môi trường học tập mà trong đó có sự hợp tác, trao đổi, giúp đỡ tương trợ giữa các thành viên trong nhóm

- Tạo không khí cỡi mở, hòa hợp, tự do trao đổi những vấn đề học tập

- Giúp hình thành tính tích cực nhận thức, thói quen làm việc tự giác, không cần kiểm soát và sự thích ứng nhanh chóng với nhịp điệu làm việc cùng nhau

- Giúp hình thành kỹ năng tổ chức, giao tiếp, thói quen tự đánh giá vì có điều kiện so sánh thường xuyên những kết quả của cá nhân và do đó nhận thức rõ những giá trị chân thực của mình

1.1.7 Các nguyên tắc của dạy học hợp tác

Dựa trên bản chất xã hội của việc học, DHHT là một hình thức dạy học trong đó nhóm hoặc các tập thể HS cùng nhau chiếm lĩnh tri thức của một bài học, phấn đấu

vì một mục tiêu chung, giải quyết một nhiệm vụ đặt ra trong quá trình học tập Theo

TS Trần Ngọc Lan – Vũ Minh Hằng (Khoa Giáo dục Tiểu học Đại học Sư phạm Hà Nội), DHHT là hình thức tổ chức các hoạt động dạy và học dựa trên những nguyên tắc sau:

- Tất cả các cá nhân HS trong nhóm phải ý thức được mình là một thành viên của nhóm và tất cả đều phấn đấu vì mục tiêu chung hoặc giải quyết một nhiệm vụ chung, không có sự cạnh tranh cá nhân vì một thành tích riêng biệt nào

- Mọi thành viên trong nhóm phải nhận thức rõ sự thành công hay thất bại của nhóm là phụ thuộc vào mọi thành viên trong nhóm

- Các thành viên phải quan tâm suy nghĩ, cùng trao đổi, cùng thảo luận về nhiệm

vụ của nhóm đã được giao

- Sự nỗ lực đóng góp và hợp tác của mỗi cá nhân theo quy định chung của nhóm

có ý nghĩa vô cùng quan trọng

1.1.8 Một số yêu cầu cơ bản của dạy học hợp tác

 Yêu cầu sư phạm [18, tr 113]

- GV cần hiểu rõ bản chất của phương pháp DHHT, tránh hình thức, hời hợt

- Số lượng khoảng 2 – 6 HS/nhóm, không nên quá đông, dễ gây mất trật tự

- Vấn đề thảo luận phải thiết thực, gắn với chủ đề bài học, gần gũi và được các

em quan tâm, câu hỏi thảo luận phải vừa sức, ngắn gọn, dễ hiểu (nếu câu hỏi khó thì chia nhỏ thành những câu hỏi nhỏ có tính chất gợi ý); tránh đưa ra hành vi, tình huống xa lạ hay câu hỏi quá đơn giản, quá khó đối với HS

- Cần có phiếu thảo luận dành cho từng nhóm HS

- Nhóm trưởng và thư ký luân phiên để HS tập tự quản

- Tạo không khí thân thiện, tin tưởng để các em phát biểu ý kiến một cách tự nhiên, tích cực Tránh gây tâm lý căng thẳng, giả tạo hay đùa cợt

- Khi HS thảo luận, cần quan sát, giúp đỡ, động viên, khen ngợi kịp thời khích lệ các em thi đua lành mạnh

 Yêu cầu về phương tiện

- Không gian làm việc: Cần đủ không gian làm việc cho mỗi nhóm Đủ các trang thiết bị cần thiết cho từng nhóm (bàn làm việc, các đồ dùng học tập) để có thể thực hiện được nhiệm vụ được giao

- Các vật liệu trình diễn: Lựa chọn các phương tiện trình diễn trong nhóm (bảng

và phấn, giấy và bút, máy chiếu,…)

- Các dụng cụ để hoạt động phù hợp môn học và hoạt động nhóm: Đại lượng và

đo đại lượng, hoạt động hình học, hoạt động lấy số liệu thống kê,…

- Các mô hình, các dụng cụ thí nghiệm Các dụng cụ học tập môn Toán như compa, thước kẻ, thước mét, thước dây, cân, dụng cụ đo dung tích, diện tích, các tài liệu in ấn như tranh vẽ, phiếu học tập,… cho các nhóm khác nhau

- Bàn ghế: Tiện cho việc bố trí các nhóm học tập (nhẹ, dễ di chuyển để bố trí phù hợp cấu tạo các loại nhóm)

- Các phương tiện hiện đại như: Máy tính và phần mềm dạy học môn Toán, mạng máy tính để HS có thể liên hệ với nhau trực tiếp, có thư viện chứa các dữ liệu và nội dung học tập có thể truy cập trên Internet

1.1.9 Điều kiện thực hiện có hiệu quả hình thức tổ chức học tập hợp tác

- Nhóm hợp tác phải có cùng mục tiêu chung và rõ ràng: Để có được một nhóm làm việc hiệu quả, lợi ích của cả nhóm phải đặt lên trên lợi ích của từng cá nhân Mục tiêu chung của nhóm chính là cái gắn kết các thành viên trong nhóm GV phải truyền đạt rõ ràng cho HS hiểu các mục tiêu, phương hướng hành động và kết quả mong muốn để nhóm làm việc Cần cho HS hiểu rõ mục đích thành lập nhóm và các điều kiện để thực hiện nhiệm vụ đề ra Các mục tiêu này giúp các thành viên của nhóm có một sự tập trung, điều này giúp họ huy động và tận dụng khả năng của mình Mục tiêu hoạt động sẽ giúp họ biết họ đang làm gì

- Nhóm hợp tác phải có cùng một cách tiếp cận trong làm việc tập thể: Trong một nhóm, các thành viên cần tuân thủ các quy định và luật lệ của nhóm, đồng thời cần

có chiến lược rõ ràng và có một số chỉ dẫn về việc phối hợp với nhau để thực hiện một nhiệm vụ cụ thể Có sự phụ thuộc lẫn nhau của các thành viên trong nhóm, họ

làm việc với nhau để hướng tới mục tiêu chung Các nhóm phải có sự phân công rõ ràng, chỉ định nhiệm vụ, yêu cầu và cách thức hành động cho từng thành viên trong nhóm Cần đưa ra nhiệm vụ phù hợp cho từng thành viên để họ có thể thực hiện nhiệm vụ của mình một cách tích cực và hứng thú, đảm bảo được vai trò và tầm quan trọng của họ trong sự thành công chung của nhóm

- Trong nhóm, các thành viên chịu trách nhiệm liên đới đối với sản phẩm làm việc tập thể: mỗi cá nhân, mỗi thành viên và cả nhóm cùng chịu trách nhiệm đối với sản phẩm cuối cùng, nếu không họ không trở thành một nhóm Nếu họ không chịu trách nhiệm lẫn nhau, có nhiều khả năng là các thành viên sẽ đi ngược lại mục tiêu

và lợi ích của nhóm

- Các thành viên của nhóm cần hiểu tại sao họ tham gia nhóm, tầm quan trọng của họ trong mỗi nhóm, và các thành viên cần nỗ lực để thực hiện nhiệm vụ của nhóm và các mục tiêu mong muốn Họ sẽ phải nỗ lực đóng góp các giá trị của mình

để phục vụ nhóm và phát triển các kỹ năng của bản thân Các thành viên của nhóm phải thấy hứng thú và có sự thách thức đối với các cơ hội hoạt động nhóm

- Các thành viên trong nhóm cần hiểu được năng lực của bản thân và của các thành viên khác trong nhóm để có sự phối hợp hiệu quả hướng đến các mục tiêu hoạt động đặt ra

- Các nhóm thường xuyên trao đổi, liên lạc để theo dõi tiến trình làm việc nhóm, đánh giá kết quả đã đạt được và các công việc cần phải hoàn thành để có thể yêu cầu về

thời gian, phù hợp với các mốc thời gian đã định trước Các thành viên trong nhóm cần phải tương tác, hỗ trợ nhau, cần có sự trao đổi thường xuyên để giải quyết các xung đột và hướng đến mục tiêu chung

- Khuyến khích HS có sự tìm tòi, sáng tạo, tư duy để thực hiện mục tiêu một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất

 Khi mọi người làm việc như một nhóm sẽ đem lại lợi ích nhiều hơn khi làm việc độc lập Nếu mọi người thành công trong vai trò một nhóm thành công, họ sẽ thu được nhiều thứ hơn Họ sẽ cảm thấy gắn bó và có tính cộng đồng với các thành viên trong nhóm, điều này khó có thể có được trong một thế giới cạnh tranh như hiện nay

Nhóm học hợp tác chính thức được duy trì trong phạm vi từ một tiết học cho đến vài tuần

Khi HS làm việc với nhóm học tập chính thức GV cần:

- Cụ thể hóa mục tiêu bài học: Mỗi bài học cần có một mục tiêu học tập, chỉ rõ khái niệm và các thủ thuật cần phải học và một mục tiêu kỹ năng giao tiếp, chỉ rõ kỹ năng giao tiếp giữa các cá nhân với nhau, kỹ năng nào cần được sử dụng hay hình thành trong bài học đó

- Đưa ra được quyết định trước khi tiến hành giảng dạy: GV phải quyết định số lượng HS trong nhóm, phương pháp phân chia HS theo nhóm, các vai trò của HS được giao, tài liệu cần thiết cho bài học, cách bố trí phòng học

- Giải thích các nhiệm vụ và tính lệ thuộc lẫn nhau một cách tích cực cho các HS trong nhóm GV phải giải thích rõ ràng bài tập, dạy các khái niệm và thủ thuật, chỉ

rõ cụ thể sự lệ thuộc tích cực và tinh thần trách nhiệm cá nhân, tiêu chuẩn đánh giá việc thành công, giải thích những kỹ năng giao tiếp HS cần phải đạt được

- Giám sát việc học tập của HS và tham gia vào các nhóm để giúp đỡ các nhóm làm bài tập hay phát huy các kỹ năng giao tiếp giữa các nhóm hoặc cá nhân: GV phải giám sát và thu thập có hệ thống các dữ kiện của mỗi nhóm khi nhóm đang làm việc hay giúp đỡ HS khi cần

- Đánh giá việc học tập của HS và giúp HS đánh giá xem nhóm mình đã làm việc như thế nào Việc học của HS cần phải đánh giá cẩn thận

Nhóm học hợp tác không chính thức thường được tổ chức theo hình thức HS dành từ ba đến năm phút thảo luận tập trung trước và sau bài giảng, hai đến ba phút thảo luận cặp đôi trong suốt bài giảng

1.2.1.3 Nhóm học hợp tác nền tảng

Nhóm học hợp tác nền tảng là các nhóm học hợp tác lâu dài (thường ít nhất khoảng một năm) gồm các thành viên cố định nhiều thành phần Mục tiêu căn bản của việc học nhóm này là để các thành viên ủng hộ, giúp đỡ, khuyến khích lẫn nhau nhằm đạt được thành công trong học tập

Nhóm học hợp tác nền tảng tạo cho HS mối quan hệ mật thiết trong thời gian dài, cho phép các thành viên giúp đỡ, khuyến khích, hỗ trợ trong các nhiệm vụ học tập

để đạt được sự tiến bộ

1.2.2 Quy trình tổ chức bài học hợp tác

Trong DHHT, hoạt động dạy và hoạt động học của GV và HS bao gồm nhiều bước kế tiếp nhau Sự kết thúc của bước này sẽ là sự mở đầu của bước tiếp theo tương ứng với tiến trình bài học Mỗi bước gồm nhiều giai đoạn, các giai đoạn được sắp xếp theo trật tự nhất định trong một chỉnh thể sẽ tạo nên cấu trúc của việc tổ chức dạy học Trong DHHT cấu trúc của bài học có thể được khái quát như sau:

Cấu trúc của bài học gồm các giai đoạn đã được khái quát ở sơ đồ trên Các giai đoạn này cấu thành lên quy trình tổ chức DHHT Quy trình này lại được chia thành các quy trình bộ phận sắp xếp theo trình tự:

- Quy trình thực hiện

- Quy trình tổng kết, đánh giá

Trong mỗi quy trình nhỏ thì hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS có

sự khác biệt nhưng đều nhằm thực hiện mục đích chung là hoàn thành nhiệm vụ học tập

 Quy trình chuẩn bị

 Hoạt động của GV:

Vai trò của GV là người hướng dẫn, tổ chức và điều khiển hoạt động của HS Vì vậy, để giờ học đạt chất lượng tốt nhất thì GV cần chuẩn bị chu đáo cho giờ dạy của mình Hoạt động của GV trong giai đoạn này gồm các bước:

Bước 1: Xác định mục tiêu bài học

Mục tiêu bài học là sự cụ thể mục tiêu của môn học tại một thời điểm nhất định của quá trình dạy học Mục tiêu bài học chính là kết quả cuối cùng mà HS cần hướng tới sau khi kết thúc bài, vì vậy mục tiêu của bài học là kim chỉ nam định hướng cho hoạt động của GV và HS trong giờ học

Để xác định mục tiêu bài học GV cần:

- Xác định mục tiêu môn học, xác định vị trí của bài học trong chương trình và trong kế hoạch giảng dạy

- Xác định đặc điểm và trình độ của HS

- Xác định mục tiêu bài học trên ba phương diện: Kiến thức, kỹ năng, thái độ

Bước 2: Thiết kế nội dung bài học

Trong DHHT, nội dung bài học cấu trúc theo chương trình hóa Mỗi bài học giải quyết một chủ đề, mỗi chủ đề gồm nhiều tình huống và mỗi tình huống lại được cụ thể thành nhiều vấn đề Các tình huống phải kích thích HS, được HS tham gia tích cực, chủ động, sáng tạo Để làm được điều đó, GV cần phải tiến hành thiết kế nội dung bài học cụ thể là thiết kế tình huống Cách tiến hành như sau:

- Phân tích nội dung bài học

- Xây dựng cấu trúc nội dung bài học

- Kiến tạo tình huống dạy học

- Xác định quỹ thời gian cho từng tình huống

Bước 3: Dựa vào mục tiêu, nội dung của bài học và từng tình huống cụ thể, GV

tiến hành lựa chọn các phương pháp, phương tiện dạy học, các phương án tổ chức nhóm

 Hoạt động của HS:

Dưới sự hướng dẫn, điều khiển của GV, HS tham gia vào quá trình chuẩn bị bài học với tư cách là một chủ thể tích cực, hoạt động của HS gồm các bước sau:

Bước 1: Xác định mục tiêu bài học

Trên cơ sở hướng dẫn của GV, HS xác định mục tiêu của bài học Để xác định mục tiêu bài học HS cần:

- Tìm hiểu mục tiêu bài học

- Tự xác định vị trí bài học trong chương trình

- Tự xác định mức độ kiến thức, kỹ năng, thái độ của mình sau khi kết thúc bài học

Bước 2: Nghiên cứu trước nội dung bài học

Dưới sự hướng dẫn của GV, HS tiến hành nghiên cứu SGK và tài liệu học tập để xây dựng nội dung bài học Ở bước này HS thực hiện:

- Phân tích nội dung bài học

- Tự đặt ra các tình huống độc lập

- Tự tìm cách giải quyết tình huống

Bước 3: Tự lựa chọn phương pháp và phương tiện học tập

 Quy trình thực hiện

 Hoạt động của GV:

Hoạt động của GV ở giai đoạn này trở nên quan trọng hơn GV là người khởi xướng các mối quan hệ hợp tác giữa GV - nhóm - HS, hoạt động của người GV sẽ quyết định đến hiệu quả của DHHT GV bằng các chiến lược tổ chức của mình sẽ khơi dậy được tiềm năng sáng tạo của mỗi cá nhân HS đồng thời tạo ra một không khí năng động, hợp tác trong lớp học Hoạt động của GV tiến hành theo các bước sau:

Bước 1: Thành lập nhóm và giao nhiệm vụ học tập cho HS

- Tổ chức nhóm: Thành lập nhóm cần chú ý về số lượng nhóm và số lượng các thành viên trong nhóm; phân công vị trí của nhóm trong không gian lớp học

- Giao nhiệm vụ cho nhóm: Khi giao nhiệm vụ cho nhóm cần chú ý:

+ Nhiệm vụ phải sát với trình độ HS

+ Giải thích các vấn đề cần giải quyết và mục tiêu HS cần đạt được

+ Thời gian hoàn thành nhiệm vụ

Bước 2: Hướng dẫn HS tự nghiên cứu

Trong DHHT, GV giữ vai trò là người hướng dẫn, GV giúp đỡ và tạo điều kiện cho HS phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong việc giải quyết các tình huống học tập, qua đó HS sẽ tự lực chiếm lĩnh tri thức mới, các hoạt động mới Tuy nhiên chiếm lĩnh tri thức là quá trình khó khăn, vì vậy GV phải sẵn sàng hỗ trợ và giúp đỡ HS bằng cách đưa ra các câu hỏi gợi ý hoặc các tình huống phụ Ở bước này GV tiến hành theo trình tự sau:

- Xác định và cụ thể hóa từng nhiệm vụ của HS

- Gợi ý cách giải quyết tình huống

- Hỗ trợ và giúp đỡ HS

- Hướng dẫn HS ghi lại một cách khái quát và khoa học

Bước 3: Tổ chức thảo luận nhóm

Trong DHHT, kết quả nghiên cứu của cá nhân có sự giúp đỡ, hỗ trợ của bạn bè

Vì vậy, nó là sản phẩm hợp tác của trí tuệ tập thể Ở bước này, GV tiến hành theo trình tự:

- Định hướng hoạt động nhóm

+ Xác định mục tiêu và chương trình thảo luận nhóm

+ Xác định nhiệm vụ

+ Hướng dẫn cho nhóm những biện pháp tăng cường sự hợp tác

+ Quy định thời gian cho từng vấn đề thảo luận

+ Yêu cầu HS chuẩn bị phát biểu ý kiến

- Điều khiển hoạt động nhóm

+ Kích thích hoạt động của nhóm

+ Khai thác nội dung nhóm thảo luận

+ Thúc đẩy hoạt động của nhóm đi tới mục tiêu

Bước 4: Tổ chức thảo luận lớp

Việc trao đổi, hợp tác giữa các HS trong cùng một nhóm là cần thiết Tuy nhiên,

để cho kiến thức được hoàn chỉnh thì cần phải tiến hành cho các nhóm trao đổi và

bổ sung cho nhau Hoạt động của GV tiến hành theo trình tự:

- Yêu cầu đại diện các nhóm trình bày

- Yêu cầu các nhóm bổ sung hoàn thiện

- Tổng kết báo cáo của từng nhóm

- Nhấn mạnh điểm khác biệt, mâu thuẫn giữa các nhóm

 Hoạt động của HS:

Hoạt động của HS trong DHHT là tự lực chiếm lĩnh tri thức bằng chính hành động của mình và bằng sự hợp tác với các bạn trong nhóm và với GV Như vậy, HS vừa là mục tiêu, vừa là động lực chủ yếu của quá trình dạy học Ở giai đoạn này HS tiến hành theo các bước sau:

Bước 1: Gia nhập nhóm và tiếp cận nhiệm vụ học tập

Trong giờ học theo DHHT thì mỗi cá nhân HS sẽ tồn tại trong một nhóm nhất định và giữ một vai trò nhiệm vụ nhất định Vì vậy, ở bước này hoạt động của HS được tiến hành như sau:

- Gia nhập nhóm

- Tiếp nhận nhiệm vụ từ GV

- Tiếp nhận nhiệm vụ từ nhóm

Bước 2: Cá nhân tự nghiên cứu

Dưới sự hướng dẫn của GV, HS sẽ tự nghiên cứu SGK, tài liệu và bằng vốn kiến thức của mình để tìm hướng xử lý tình huống mà GV đặt ra Trình tự mà HS thực hiện ở bước này như sau:

- Tìm hiểu vấn đề

- Xây dựng giả thuyết cho tình huống

- Chứng minh giả thuyết

- Đánh giá và thử nghiệm giải pháp

Bước 3: Hợp tác với bạn trong nhóm

Các phương án giải quyết tình huống mà mỗi HS khám phá tìm tòi ra chưa phải

đã đúng, đã hoàn thiện Vì vậy cần tiến hành trao đổi, hợp tác với các thành viên trong nhóm để được đánh giá, bổ sung

Hoạt động của HS gồm các thao tác:

- Trình bày và bảo vệ ý kiến của mình trước nhóm

- Ghi lại các ý kiến của bạn theo cách hiểu của mình

- Đưa ra nhận xét của mình đối với phương án của bạn đưa ra

- Các thành viên trong nhóm thống nhất để đi đến kết quả chung nhất

Bước 4: Hợp tác với bạn trong lớp

Sau bước 3, các giải pháp giải quyết tình huống của các nhóm đã được sửa chữa

và bổ sung chỉnh lý Tuy nhiên giữa các nhóm vẫn có thể có sự khác biệt, khi đó các nhóm trong lớp sẽ tiến hành thảo luận để thống nhất ý kiến Hoạt động của HS thực hiện như sau:

- Đại diện nhóm trình bày kết quả

- Tỏ thái độ trước ý kiến của nhóm khác

- Bổ sung và điều chỉnh kết quả

 Quy trình tổng kết đánh giá

 Hoạt động của GV

Trong thảo luận, có những vấn đề rất khó phân biệt đúng sai, lúc này GV có vai trò là trọng tài khoa học GV phải đưa ra kết luận có tính khoa học về cách xử lý tình huống Hoạt động của GV được tiến hành như sau:

- Kết luận vấn đề và bổ sung tri thức trong tình huống

- Đánh giá mức độ đạt được về tri thức, kỹ năng và giáo dục của HS

- Nhận xét, đánh giá hoạt động của từng nhóm, từng HS

 Hoạt động của HS

Sau khi đã tiến hành thảo luận trong lớp thì GV sẽ đưa ra những phân tích, đánh giá và kết luận Căn cứ vào đó, HS sẽ tự đánh giá, tự điều chỉnh kết quả học tập của

cá nhân và của nhóm Ở bước này HS cần tiến hành theo trình tự sau:

- So sánh với kết luận của GV

- Khái quát, tổng hợp lại từng vấn đề

- Chỉnh lý, bổ sung, hoàn thiện kết quả

- Tự đánh giá mức độ đạt được về tri thức, kỹ năng, giáo dục so với mục tiêu

- Rút kinh nghiệm về cách học

 Tóm lại qua các khâu tự nghiên cứu cá nhân, hợp tác với bạn trong nhóm, trong lớp, với GV HS đã tự hình thành cho mình một hệ thống tri thức có tính khoa học Với những tri thức có được HS sẽ vận dụng để tiếp tục chiếm lĩnh tri thức khác, hoặc để giải quyết một tình huống thực tế

1.2.3 Quản lý hiệu quả mô hình dạy học hợp tác

 Quản lý thời gian

Thời gian là vấn đề nan giải đối với DHHT Nếu không khéo léo quản lý rất dễ bị cháy giáo án hay trễ chương trình Vì thế GV nên:

- Có kế hoạch giảng dạy chu đáo

- Thông báo việc giới hạn thời gian làm việc nhóm cho HS biết để các em chuẩn

bị và sử dụng thời gian phù hợp

- Dự trù trước các em sẽ trễ giờ để phân bố thời gian hợp lý

- Nên hướng dẫn HS kỹ năng quản lý thời gian nếu có điều kiện

 Quản lý nội dung giảng dạy

Do dạy học theo kiểu hợp tác, GV sẽ không thể chủ động nắm giữ kiến thức, mà

HS là người tạo ra chúng, nghiên cứu các vấn đề liên quan đến chúng Cho nên GV cần:

- Nắm vững giáo án và nội dung giảng dạy

- Dự đoán trước những câu hỏi của HS để chuẩn bị câu trả lời

- Khéo léo xử lý khi GV chưa xác định được điều mà HS nói là đúng hay sai

- Không để HS đi quá xa nội dung cần dạy

 Quản lý không khí lớp học

GV cần giữ cho không khí lớp học:

- Thân thiện với tất cả thành viên lớp, không một HS nào cảm thấy bị cô lập, tách biệt khỏi lớp, khỏi nhóm, tạo điều kiện để HS nào cũng có cơ hội được nói, được trình bày quan điểm

- Dù vậy nhưng cũng phải giữ lớp trật tự, tránh việc HS cãi nhau, lớn tiếng với nhau, chỉ trích nhau

 Quản lý việc học nhóm của HS

Đối với những nhóm học tồn tại trong thời gian dài, GV nên quan tâm đến việc học nhóm của các em không chỉ trên lớp mà còn ở nhà, ngoài giờ học Giúp các em

học tập một cách hiệu quả, chỉ dẫn và chia sẻ với các em, tránh tình trạng tốn thời gian mà hiệu quả lại thấp GV có thể sử dụng phương pháp sau để quản lý việc học nhóm của HS:

- Yêu cầu các em viết biên bản mỗi khi họp nhóm và các công việc mà các em làm trong buổi đó, biên bản sẽ nộp cho GV làm cơ sở đánh giá

- Tham dự đột xuất những buổi họp nhóm của các em nếu GV có điều kiện

1.2.4 Hình thức tổ chức nhóm

 Về quy mô của nhóm

Số lượng HS trong một nhóm phụ thuộc vào mục tiêu bài học, công việc, hoạt động GV giao cho nhóm, phạm vi kiến thức của một hoạt động, tài liệu, dụng cụ, thời gian hợp tác,…

Theo Nguyễn Bá Kim [10, tr 163 – 164], mỗi nhóm nên có từ 3 đến 6 HS Nhóm

3 đến 4 HS là nhóm nhỏ, thích hợp với các hoạt động giải bài tập rèn luyện kỹ năng hay thực hành trong lớp Với nhóm nhỏ, các em thảo luận, ra được quyết định nhanh hơn, GV quản lý các thành viên trong một nhóm dễ dàng hơn, nhưng việc bao quát các nhóm phức tạp hơn, việc theo dõi hoạt động và thời gian để các nhóm trình bày kết quả phải nhiều hơn vì có nhiều nhóm

Nhóm từ 5 đến 6 HS là nhóm lớn, chủ yếu thích hợp với những hoạt động thực hành với các công cụ lớn, phức tạp như thực hành đo đạc ngoài trời Các nhóm lớn

dễ tạo cho HS cảm giác vui, hồ hởi và niềm tin vào sự thành công Tuy nhiên sự phối hợp giữa các thành viên trong nhóm là phức tạp hơn, khó đạt được sự đồng thuận hơn GV khó khăn hơn trong việc quản lý các thành viên trong nhóm lớn nhưng dễ bao quát chung các nhóm hơn và thời gian để các nhóm trình bày kết quả cũng ít hơn

 Về phân công nhiệm vụ trong nhóm

- Mỗi em trong nhóm đều phải có trách nhiệm trong nhóm mình Việc phân công trách nhiệm của mỗi thành viên trong nhóm là do chính nhóm đó đề xuất và thống nhất Thông thường trong mỗi nhóm có các thành phần sau:

+ Trưởng nhóm: quản lý, chỉ đạo, điều hành nhóm hoạt động; tìm hiểu nhiệm vụ của nhóm, tổ chức bàn về kế hoạch, phương pháp, về sử dụng các thiết bị công cụ cần thiết để thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bàn việc phân công trách nhiệm cho từng

thành viên trong nhóm Xác định những mối quan hệ hợp tác giữa các thành viên trong nhóm

+ Thư ký: Ghi lại kết quả của nhóm sau khi thống nhất

+ Báo cáo viên: Trình bày trước lớp kết quả công việc của nhóm

+ Người theo dõi về thời gian

- Trách nhiệm này không phải cố định mà phải được thay đổi luân phiên sau mỗi lần sinh hoạt nhóm hoặc định kỳ do GV hoặc tổ quy định Nghĩa là mỗi thành viên đều được làm tổ trưởng, làm thư ký, làm báo cáo viên

1.2.5 Các kỹ thuật chia nhóm

 Chia nhóm ngẫu nhiên

Ví dụ: Muốn chia lớp thành hai nhóm ngẫu nhiên ta làm như sau:

Giai đoạn 1: Yêu cầu HS (bắt đầu từ HS ở bàn đầu tiên bên trái hay bên phải của

lớp học - vị trí bắt đầu điểm số này GV có thể lựa chọn theo nhiều vị trí khác nhau) điểm số 1, HS tiếp theo điểm số 2 (có thể điểm số theo hàng ngang hoặc dọc)

Giai đoạn 2: Yêu cầu HS có cùng số 1 vào một nhóm, HS có cùng số 2 vào một

nhóm Ta có được 2 nhóm ngẫu nhiên

Tương tự đối với các nhóm ngẫu nhiên có 3 HS thì GV cho HS điểm số theo thứ

tự từ 1 đến 3 sau đó cho các em có cùng số 1 vào một nhóm, các em có cùng số 2 vào một nhóm, các em có cùng số 3 vào một nhóm,…

Ưu điểm:

- HS có cơ hội tiếp xúc với nhiều bạn có khả năng và sở thích khác nhau tạo cho

HS cơ hội học hỏi về quan điểm và phương pháp giải quyết vấn đề

Hạn chế:

- Do chia ngẫu nhiên nên có thể trong các nhóm có một số HS không hợp nhau, không biết cá tính của nhau vì vậy sự hợp tác học tập của HS có thể sẽ đạt hiệu quả không cao

- Có thể tạo ra những nhóm có nhiều HS giỏi, những nhóm có nhiều HS khá, những nhóm có nhiều HS trung bình, những nhóm có nhiều HS yếu Tạo nên sự chênh lệch về khả năng làm việc của nhóm

 Chia nhóm đủ trình độ

Ví dụ: Để chia lớp thành 4 nhóm đủ trình độ, GV thực hiện như sau:

Giai đoạn 1: Phân hoạch (một cách tương đối) trình độ HS trong lớp thành 4 loại:

Giỏi, khá, trung bình, yếu với số lượng tương đương

Giai đoạn 2: Yêu cầu HS điểm số riêng ở mỗi nhóm (giỏi, khá, trung bình, yếu)

từ 1 đến 4

Giai đoạn 3: Yêu cầu HS có cùng số 1 ở các nhóm vào một nhóm mới, các em có

cùng số 2 vào cùng nhóm, các em có cùng số 3 vào cùng nhóm, các em có cùng số

4 vào cùng nhóm Khi đó ta tạo được nhóm có đủ HS giỏi, khá, trung bình, yếu với

số lượng tương đương

Ưu điểm:

Tạo ra khả năng tương tác giữa các HS: HS trung bình, yếu có cơ hội học hỏi những bạn khá, giỏi Ngược lại những bạn khá, giỏi thông qua sửa lỗi, giúp đỡ các bạn yếu hơn rút kinh nghiệm cho bản thân đồng thời hiểu rõ, sâu hơn bài học

Có một số HS có cảm giác bị phân biệt đối xử nếu GV không khéo léo Mặt khác, GV phải chuẩn bị bài giảng đa dạng, công phu hơn, việc xử lý các tình huống

sư phạm trên lớp cũng rất phức tạp

 Chia nhóm tự chọn

Đây là hình thức phân chia đơn giản nhất Trước tiên, GV xác định số lượng cho

HS trong mỗi nhóm Sau đó, HS sẽ tự chọn các thành viên để tạo thành một nhóm

đủ với số lượng GV đưa ra

 Chia nhóm theo chỗ ngồi

Là hình thức nhóm hợp tác bao gồm các thành viên có chỗ ngồi cạnh nhau GV yêu cầu HS làm việc với các bạn ngồi bên trái, bên phải, phía trước hoặc phía sau tùy theo số lượng HS trong mỗi nhóm

Nếu 4 HS/bàn thì 2 HS ngồi cạnh nhau là 1 nhóm

Ưu điểm:

Phân chia nhóm theo hình thức này, ít mất trật tự và ít tốn thời gian cho việc thành lập nhóm Vì vậy, phân chia nhóm theo chỗ ngồi thường được GV áp dụng thường xuyên

Hạn chế:

Nếu 2HS/bàn thì 2 bàn liên tiếp là 1 nhóm

HS ít có cơ hội tiếp xúc với nhiều bạn trong lớp

 Ngoài ra, còn có nhiều hình thức chia nhóm khác nữa Chẳng hạn như: Chia nhóm theo chỗ ở, chia nhóm theo thứ tự tên trong danh sách, chia nhóm theo cấu trúc tổ chức của lớp,… Mỗi cách phân chia nhóm đều có những ưu và nhược điểm riêng Vì vậy, tùy theo mục đích và nội dung của từng bài học mà GV nên lựa chọn cách phân chia nào cho hợp lý Trong quá trình dạy học, GV nên thay đổi cách phân chia nhóm sau mỗi lần lên lớp là một biện pháp hữu ích giúp HS không nhàm chán

1.2.6 Đánh giá trong dạy học hợp tác

 GV tự đánh giá

GV tự đánh giá phương pháp cũng như cách thức dạy học của mình để rút kinh nghiệm bằng cách sau:

- Nhờ GV khác dự giờ, góp ý

- Ghi hình, ghi âm lại (nếu được) để tự đánh giá

- Trả lời một số câu hỏi sau:

+ Lớp đang dạy có phù hợp với phương pháp DHHT không?

+ Nếu dạy bằng phương pháp khác liệu mục đích giảng dạy có cao hơn không? + HS cảm thấy tiết dạy của mình như thế nào?

 Đánh giá HS

 Đánh giá thường xuyên

- GV đánh giá HS: dựa trên những tiêu chí đã đưa ra

Tiêu chí Nhận xét Điểm

Nội dung kiến thức (6 điểm)

+ Đạt chuẩn kiến thức chung (5 điểm)

+ Có sáng tạo, tham khảo tài liệu và nâng

cao (1 điểm)

Kỹ năng (3 điểm)

+ Kỹ năng thuyết trình: ngắn gọn, dễ hiểu,

thu hút được người khác lắng nghe (1 điểm)

+ Kỹ năng làm việc nhóm: có phân chia

công việc, tổ chức công việc rõ ràng (1

điểm)

+ Kỹ năng giải quyết vấn đề: giải đáp tốt khi

được hỏi (1 điểm)

Nội dung kiến thức (7 điểm)

+ Hiểu và vận dụng được (6 điểm)

+ Quy trình rõ ràng, ai cũng có thể hiểu và

vận dụng được (1 điểm)

+ Kỹ năng thuyết trình: ngắn gọn, dễ hiểu, thu

hút được người khác lắng nghe (1 điểm)

+ Kỹ năng làm việc nhóm: Có phân chia công

việc, tổ chức công việc rõ ràng (1 điểm)

+ Kỹ năng giải quyết vấn đề: giải đáp tốt khi

được hỏi (1 điểm)

Tổng điểm

 Đánh giá tổng thể: Đánh giá tổng thể được thực hiện bằng các bài kiểm tra, thi học kỳ

1.3 Mô hình trường học mới VNEN

Đây là mô hình nhà trường tiên tiến, hiện đại, phù hợp với mục tiêu phát triển và đặc điểm của giáo dục nước ta Các phòng học dạy theo mô hình VNEN được bố trí giống như phòng học bộ môn, thư viện linh động với đồ dùng dạy và học sẵn có để

HS tham khảo; góc đồ dùng học tập, góc cộng đồng, góc trưng bày sản phẩm Mô hình VNEN thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo nguyên tắc lấy HS làm trung tâm, học tập mang tính tương tác và phù hợp với từng cá nhân HS; chuyển việc truyền thụ của GV thành việc hướng dẫn HS tự học Lớp học do HS tự quản và được tổ chức theo các hình thức như: Làm việc theo cặp, làm việc cá nhân và làm

việc theo nhóm, trong đó hình thức học theo nhóm là chủ yếu Học sinh được học trong môi trường học tập thân thiện, thoải mái, không bị gò bó, luôn được gần gũi với bạn bè, với thầy cô, được sự giúp đỡ của bạn học trong lớp, trong nhóm và thầy

cô, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi các em HS khá giỏi được phát huy, học sinh còn hạn chế, yếu kém được học sinh của nhóm và giáo viên giúp đỡ kịp thời ngay tại lớp

Quản lý lớp học là “Hội đồng tự quản học sinh” do các em bầu ra và đảm nhiệm, đây là một biện pháp giúp học sinh được phát huy quyền làm chủ quá trình học tập

HS còn có điều kiện hiểu rõ quyền và trách nhiệm trong môi trường giáo dục, được rèn luyện các kỹ năng lãnh đạo, kỹ năng tham gia, kỹ năng hợp tác trong các hoạt động; đồng thời, xây dựng không gian lớp học với “Góc học tập”, “Góc cộng đồng”, “Thư viện lớp học”, mở nhiều “hộp thư vui”, hộp thư “Điều em muốn nói” cũng như trang trí lớp học, tạo ra môi trường giáo dục thân thiện, an toàn

Tài liệu, sách, vở cho dạy và học được thiết kế, biên soạn rất phù hợp để học sinh

có thể tự đọc, tự tìm hiểu tiếp cận kiến thức trong mỗi giờ học tại lớp dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên và tổ chức học tập của nhóm

1.4 Kết luận chương 1

Theo Vygotsky: “Điều người học có thể làm qua hợp tác hôm nay thì họ có thể làm một mình ngày mai” HHT giúp HS (đặc biệt là HS tiểu học) có được nền tảng vững chắc cho tương lai, có thể thích ứng với mọi hoàn cảnh, ứng xử xã hội, nâng cao khả năng tự học, tự lập trong cuộc sống

Trong HHT nhóm trách nhiệm học tập của mỗi thành viên được chia sẻ Mỗi thành viên đều có trách nhiệm giúp đỡ, động viên lẫn nhau để hoàn thành nhiệm vụ

Tổ chức dạy học nhóm là một hình thức dạy học mới, đó là một trong những hình thức thực hiện tốt việc dạy học phát huy tính tích cực và hợp tác của HS Với hình thức này, HS được hướng dẫn, lôi cuốn vào các hoạt động học, thu lượm kiến thức bằng chính khả năng của mình với sự giúp đỡ, hướng dẫn của GV

DHHT đòi hỏi GV phải chuẩn bị kỹ lưỡng kế hoạch dạy học, lựa chọn những nội dung thật sự phù hợp với hoạt động nhóm và thiết kế được các hoạt động tốt sao cho các em lĩnh hội, khám phá kiến thức mới một cách tốt nhất

Do đó, DHHT là một hình thức dạy học thích hợp với nhiều tình huống dạy học toán Tuy nhiên, để áp dụng hình thức dạy học này một cách thành công và mang lại hiệu quả cao thì còn tùy thuộc vào việc lựa chọn tình huống áp dụng, phụ thuộc vào khả năng tổ chức, điều khiển của mỗi GV và sự hoạt động, hợp tác tích cực của HS

Chương 2 PHÂN TÍCH NỘI DUNG HÌNH HỌC LỚP 5

2.1 Nội dung hình học lớp 5

Nội dung hình học ở lớp 5 bao gồm các kiến thức về tam giác, hình thang, hình tròn, hình hộp chữ nhật, hình lập phương, hình trụ Cụ thể như sau:

- Giới thiệu về hình tam giác, hình thang

- Tính diện tích hình tam giác, hình thang

- Giới thiệu về hình tròn, tính chu vi và diện tích hình tròn

- Giới thiệu hình hộp chữ nhật, hình lập phương

- Tính diện tích xung quanh, diện tích toàn phần, thể tích hình hộp chữ nhật, hình lập phương

- Giới thiệu hình trụ, hình cầu

2.1.1 Hình tam giác

 Giới thiệu về hình tam giác

Hình tam giác ABC có:

+ Ba cạnh là: Cạnh AB, cạnh AC, cạnh BC

+ Ba đỉnh là: đỉnh A, đỉnh B, đỉnh C

+ Ba góc là: góc đỉnh A, góc đỉnh B, góc đỉnh C

 Diện tích hình tam giác

- Cho hai tam giác bằng nhau

- Lấy một hình tam giác cắt theo chiều cao thành hai mảnh tam giác 1 và 2

Hình tam giác có ba góc

nhọn Hình tam giác có một góc tù

và hai góc nhọn

Hình tam giác có một góc vuông và hai góc nhon (gọi

là hình tam giác vuông)

Hình tam giác ABC có đáy BC,

AH là đường cao tương ứng với đáy BC

Độ dài AH là chiều cao

- Ghép hai mảnh 1 và 2 vào tam giác còn lại để được một hình chữ nhật

Hình chữ nhật có chiều dài bằng độ dài đáy của hình tam giác, có chiều rộng bằng chiều cao của hình tam giác

Diện tích hình chữ nhật gấp đôi diện tích hình tam giác

Muốn tính diện tích hình tam giác ta lấy độ dài đáy nhân với chiều cao (cùng một đơn vị đo) rồi chia cho 2

2.1.2 Hình thang

 Giới thiệu về hình thang

Hình thang ABCD có:

- Cạnh đáy AB và cạnh đáy DC Cạnh bên AD và cạnh bên BC

- Hai cạnh đáy là hai cạnh đối diện song song

Hình thang có một cặp cạnh đối diện song song

AH là đường cao Độ dài AH là chiều cao

 Diện tích hình thang

Cho hình thang ABCD và điểm M là trung điểm của cạnh BC Cắt hình tam giác ABM rồi ghép với hình tứ giác AMCD (như hình vẽ) ta được hình tam giác ADK

Dựa vào hình vẽ ta có:

Diện tích hình thang ABCD bằng diện tích hình tam giác ADK:

( ) Vậy diện tích hình thang ABCD là:

 Giới thiệu về hình tròn, đường tròn

Nối tâm O với một điểm A trên đường tròn Đoạn thẳng OA là bán kính của hình tròn Tất cả các bán kính của một hình tròn đều bằng nhau: OA = OB = OC

Đoạn thẳng MN nối hai điểm M, N của đường tròn

và đi qua tâm O là đường kính của hình tròn