Tình yêu thương nhân loại của Hồ Chí Minh trong “Nhật ký trong tù

Và nếu ñiều ñó là cha ñủ ñể chứng minh rằng Hồ Chí Minh ñã tiếp xúc với xã hội Trung Quốc, với nhân dân Trung Quốc, thì trên những chặng ñờng chuyển lao, rõ ràng Bác ñã gặp những ngời la

Trong khi trích dẫn lời Van-Uyt-Man : “Ai mở cuốn sách này sẽ gặp một

con ngời”, Nhà thơ CuBa phê-Lich Pita Rô-ñri-ghêthờng xuyên viết : “Những

lời ñẹp ñẽ ñó dờng nh ñợc nghĩ ra và viết riêng cho cuốn “Nhật ký trong tù”

Còn tác giả Trần Huy Liệu viết rằng : “Đọc tập thơ của Bác, tôi không

làm cái việc phân tích của một nhà phê bình, mà chỉ muốn ñợc ñi sâu thêm vào

tình cảm của Bác, tâm hồn của Bác ñể yêu Bác hơn nữa”

Dẫn ra những ñiều này, chúng tôi trớc hết muốn khẳng ñịnh rằng “Nhật kí

trong tù” là một bức chân dung tự hoạ chân thật và giản dị của chủ tịch Hồ Chí

Minh; và khi chọn “Nhật kí trong tù” ñể thực hiện boá cáo khoa học này, chúng

tôi không mong muốn gì hơn là ñợc gặp gỡ với một con ngời - một nhân cách ñã

trở thành huyền thoại, ñợc gần gũi với ngời hơn và ñể thêm yêu kính Ngời

Phía sau những bài thơ, ta gặp ở Hồ Chí Minh một bậc ñại nhân, ñại trí,

ñại dũng Trong phạm vi của ñề tài này, chúng tôi sẽ ñi sâu vào nghiên cứu tấm

lòng bao la, rộng mở và cảm thức nhân loại chân thành, sâu sắc thông qua những

vần thơ viết trong tù của Bác

Hồ Chí Minh là một ngời Việt Nam, Việt Nam hơn ngời Việt Nam nào

hết Trong tấm lòng bao la của Bác có chỗ cho mỗi khổ ñau và niềm vui sớng

của mọi kiếp ngời Trong ngực Bác là một trái tim của tình yêu thơng vô hạn,

ñập cùng nhịp ñập với cả nhân loại cần lao Hồ Chí Minh là một ngời thuộc về

mọi ngời, luôn luôn vui niềm vui của con ngời và ñau nỗi ñau của con ngời

Tình yêu thơng của Bác, ñó là một sự hiến dâng- sự hiến dâng trọn vẹn một cuộc

ñời

Tình yêu thơng vô hạn ấy ñi vào thơ Hồ Chí Minh rất tự nhiên Cảm hứng

nhân ñạo trong thơ Bác là một nỗi ñau ñời mênh mang, là tình thơng dành cho

mọi kiếp ngời không phân biệt màu da, chủng tộc, lứa tuổi, cảnh ngộ, ñồng thời

còn là những rung ñộng tinh tế, tôn trọng con ngời, nhất là những ngời lao ñộng

bình thờng

Thơ ca - ñó vốn là một lĩnh vực nhạy cảm Đó là cánh cửa mà sau khi ñi

qua, bạn ñọc sẽ thấy, sẽ cảm ñợc những rung ñộng sâu sắc và tinh tế nhất trong

tâm hồn nhà thơ Thực hiện ñề tài này, chúng tôi muốn thông qua việc nghiên

cứu một cách có hệ thống thơ ca của Hồ Chí Minh ñể tìm hiểu về tình yêu thơng

nhân loại, một ñiều không thể thiếu khi nói về nhân cách của Ngời

II PHẠM VI NGHIÊN CỨU :

Trong khi chọn “Nhật ký trong tù” làm ñối tợng và phạm vi của ñề tài

này chúng tôi muốn nhấn mạnh rằng nếu ñặt ra yêu cầu tìm hiểu một cách có hệ

thống về tình cảm nhân loại thể hiện qua những trang thơ của Hồ Chí Minh thì

tập Nhật ký bằng thờ này là một sự lựa chọn hợp lí

Đây là cuốn nhật kí mà Hồ Chí Minh ñã viết trong thời gian bị giam cầm

ở nhà lao của bè lũ Tởng Giới Thạch Hơn một năm ở tù, Hồ Chí Minh ñã tiếp

xúc với những ngời có thể nói là ở ñáy cùng của xã hội Trung Quốc Nhớ rằng

ñó là nhà tù của một chính quyền phản ñộng, ta hiểu tù nhân không hoàn toàn là

những ngời xấu, những ngời không có nhân cách Trái lại, phần nhiều trong số

họ chính là ñại diện cho nhân loại cần lao bị áp bức, ñoạ ñày Và, rất tự nhiên,

họ ñã trở thành nhân vật trong những dòng thơ ñầy xúc cảm - yêu thơng của

ng-ời bạn tù Hồ Chí Minh

Hơn thế, ở một phơng diện nào ñó, nhà tù còn có thể phản ánh ñợc một

chế ñộ xã hội Trong nhà lao của Tởng Giới Thạch, ngời ta chững kiến biết bao

kiếp ngời khốn khổ, trong ñó có cả phụ nữ và trẻ em - những con ngời vô tội Và

nếu ñiều ñó là cha ñủ ñể chứng minh rằng Hồ Chí Minh ñã tiếp xúc với xã hội

Trung Quốc, với nhân dân Trung Quốc, thì trên những chặng ñờng chuyển lao,

rõ ràng Bác ñã gặp những ngời lao ñộng bình thờng : những ngời phu làm ñờng

vất vả, những ngời nông dân hớn hở cừi vui, ca hát trên ñồng lúa ñến mùa thu

hoạch của mình, hay có khi lại là một thiếu nữ nơi xóm núi, một ñứa trẻ mục

ñồng…

Họ ñã ñi vào những trang nhật kí bằng thơ qua lăng kính nhân từ của một

ngời tù trên những chặng ñờng vất vả, gian lao

Hồ Chí Minh đã viết “Nhật kí trong tù” ở bên những ngời Trung Quốc,

trong xã hội Trung Quốc Bởi vậy cĩ thể xem đĩ là một nguồn t liệu quý giá để

ta tìm hiểu những rung động, những tình cảm mà ngời đã dành cho nhân dân

Trung Quốc nĩi riêng và cả nhân loại cần lao nĩi chung

Tất nhiên, “Nhật kí trong tù” khơng phải là những trang thơ duy nhất thể

hiện tình cảm nhân loại của Hồ Chí Minh Trong sự nghiệp sáng tác của mình,

Bác đã viết nhiều tác phẩm ca ngợi tình đồn kết quốc tế Sẽ là khơng khĩ nếu

chúng ta muốn tìm những dịng thơ giống những điều mà Bác viết trong “Việt

Nam yêu cầu ca” khi cịn ở Pháp :

“Riêng nhờ dân Pháp cơng hình Đem lịng đối lại của mình trong tay

Pháp dân nức tiếng xa nay Đồng bào, bác ái sánh tày khơng ai !

Nỡ nào ngoảnh mặt ngơ tai

Để cho mấy ức triệu ngời bơ vơ

Dân Nam một dạ ớc mơ Lâu nay tiếng núp bĩng cờ tự do

Rộng xin dân Pháp xét cho Trớc phị tiếng nớc, sau phị lê cơng”

Hay trong bài “Chúc mừng Quốc khánh nớc Cộng hồ nhân dân Trung

Quốc”

“Mối tình đồn kết Việt Hoa Vừa là đồng chí, vừa là anh em”

Tuy nhiên, do đặt ra yêu cầu nghiên cứu cĩ tính hệ thống và về một mặt

khác, sự tập trung văn bản sẽ là một thuận lợi cho việc khảo sát trong điều kiện

eo hẹp về thời gian Sau này hy vọng chúng tơi sẽ cĩ điều kiện để nghiên cứu

vấn đề này đầy đủ, tồn diện hơn

III PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU :

Đã cĩ nhiều cơng trình nghiên cứu khác nhau trên rất nhiều phơng diện

khác nhau về tác phẩm “Nhật kí trong tù” Vấn đề tình cảm nhân loại đã từng

ợc rất nhiều tác giả nhắc ñến trong những công trình ñó, nhng cha có một công

trình nào tập trung nghiên cứu vấn ñề này một cách hệ thống

Thực hiện báo cáo khoa học này, trớc hết chúng tôi sẽ thống kê các tác

phẩm mang nội dung thể hiện tình cảm phân loại trong “Nhật kí trong tù” theo

một số tiêu chí cụ thể Sau ñó chúng tôi sẽ tiến hành phân loại các bài thơ theo

ñề tài, qua ñó có một số kiến giải ban ñầu về tình cảm nhân loại của Bác Trên

cơ sở sự phân loại này, chúng tôi sẽ phân tích những cảm xúc, những rung ñộng

cụ thể mà Bác ñã dành cho nhân dân Trung Quốc trong những trang thơ viết

trong tù của mình

IV BỐ CỤC ĐỀ TÀI :

Trong báo cáo này, ngoài phần mở ñầu và phần kết luận, chúng tôi trình

bày 3 chơng nh sau :

Chơng I : Hồ Chí Minh và tình yêu thương nhân loại

Chơng II : Bước ñầu khảo sát về tình yêu thơng nhân loại trong “Nhật kí

trong tù”

I/ Tác phẩm “Nhật kí trong tù”

II/ Những bài thơ thể hiện tình cảm nhân loại

III/ Bớc ñầu phân loại theo ñề tài

Chơng III : Tình yêu thơng nhân loại trong “Nhật kí trong tù”

I/ Cái nhìn của Bác ñối với cuộc sống ñời thờng

A/ Bức tranh cuộc sống lao ñộng của nhân dân Trung Quốc

1) Một cuộc sống nghèo khổ, gian nan

2) Một cuộc sống ñầy niềm tin

3) Vẻ ñẹp của cuộc sống vất vả, gian nan

B/ Hình ảnh hờng phụ nữ và trẻ em trong “Nhật kí trong tù”

1) Ngời phụ nữ và trẻ em trong bất hạnh, khổ ñau

2) Ngời phụ nữ, trẻ em và vẻ ñẹp của họ trong cuộc ñời

II/ Những cảm nhận của Bác về cuộc sống trong tu

A/ Cảnh sống trong tù với Bác là một cuộc sống gia ñình

III/ Cái nhìn bao dung của Bác

IV/ Cái nhìn của Bác hớng ra thế giới

HỒ CHÍ MINH VÀ TÌNH YÊU THƯƠNG NHÂN LOẠI

Hồ Chí Minh ñã từng là ñối tợng của nhiều công trình nghiên cứu khác

nhau, trên nhiều phơng diện, khía cạnh khác nhau Trong chơng này chúng tôi sẽ

không nói lại tất cả những vấn ñề ñó, hơn nữa trong một khoảng thời gian eo

hẹp thì ñiều ñó lại càng bất khả thi Với phạm vi của ñề tài này, chúng tôi sẽ ñề

cập ñến một vài nét lớn trong cuộc ñời Hồ Chí Minh, ñể qua ñó có những kiến

giải sơ bộ về tình cảm nhân loại của Ngời, nhất là về nguồn gốc và ñặc ñiểm của

nó Điều này sẽ có ý nghĩa rất quan trọng khi chúng ta ñi vào xem xét những tác

phẩm trong “Nhật kí trong tù”

Năm 1911, Hồ Chí Minh ra ñi tìm ñờng cứu nớc Với hai bàn tay trắng và

một hoài bão ñẹp ñữ, cao cả của mình, Hồ Chí Minh ñã ñi nhiều nới, hoà bình

vào phong trào ñấu tranh của các dân tộc thuộc ñịa ở Châu Á, Châu Phi, Châu

Mỹ La Tinh, và phong trào ñấu tranh của giai cấp công nhân ở châu Âu Ngời ñã

từng làm nhiều nghề ñể kiếm sống, tiếp xúc với ñủ mọi hạng ngời Chứng kiến

những nỗi thống khổ tột cùng mà con ngời phải chịu ñựng, và chính bản thân

mình cũng từng lăn lộn kiếm ăn từng bữa, ở trong những khu nhà ổ chuột của

ngời nghèo, Hồ Chí Minh tự nhiên ñã có trong mình, vừa là một sự cảm thông

sâu sắc, vừa là một sự ñồng cảm chân thành ñối với nhân loại cần lao

Tình cảm tự nhiên ñó, cộng với việc tiếp xúc với chủ nghĩa Mác-Lênin, ñã

khiến Hồ Chí Minh trong cuộc chiến ñấu của ñời mình, quyết ñịnh ñứng trên

chiến tuyến của tất cả những ngời nghèo khổ Năm 1920 Hồ Chí Minh tham gia

sáng lập Đảng cộng sản Pháp, trở thành một ngời cộng sản Việt Nam ñầu tiên

Từ ñó, Bác luôn luôn trung thành tuyệt ñối với Quốc tế thứ III, với chủ nghĩa

Mác-Lênin, không bao giờ quên một nguyên tắc cơ bản trong chính sách của

Quốc tế cộng sản mà Lê nin ñã vạch ra : “…phải làm cho vô sản và quần chúng

lao ñộng của tất cả các dân tộc và tất cả các nớc gần gũi nhau ñể tiền hành cuộc

đấu tranh cách mạng chung nhằm lật đổ bọn địa chủ và giai cấp t sản” và “… chỉ

cĩ sự gần gũi ấy mới đảm bảo việc chiến thắng chủ nghĩa t bản…”(1)

Năm 1923, Hồ Chí Minh rời Pháp đi Nga, làm việc ở Quốc tế cộng sản

Sau đĩ với t cách là phái viên của Bộ phơng Đơng - quốc tế cộng sản, Bác một

lần nữa lại đến nhiều nớc châu Á, hồ mình vào cuộc đấu tranh giải phĩng của

họ, đĩng gĩp nhiều cơng lao trong những cuộc đấu tranh đĩ

Năm 1945, sau khi cách mạng tháng Tám thành cơng, Bác trở thành Bộ

trởng ngoại giao đâu tiên của nớc Việt Nam dân chủ cộng hồ Trên cơng vị ấy,

Bác luơn luơn đấu tranh một cách nhiệt thành cho lí tởng đồn kết quốc tế Đến

cuối đời, trong “Di chúc”, Bác vẫn khơng quên nĩi về lí tởng ấy của mình : “Là

một ngời suốt đời phục vụ cách mạng, tơi càng tự hào với sự lớn mạnh của

phong trào cộng sản và cơng nhân quốc tế bao nhiêu, thì càng đau lịng bấy

nhiêu vì sự bất hồ hiện nay giữa các Đảng anh em !

Tơi mong rằng Đảng ta sẽ ra sức hoạt động, gĩp phần đắc lực vào việc

khơi phục lại khối đồn kết giữa các Đảng anh em trên nền tảng chủ nghĩa

Mác-Lênin và chủ nghĩa quốc tế vơ sản cĩ lý, cĩ tình

Tơi tin chắc rằng các đảng anh em và các nớc anh em nhất định sẽ phải

đồn kết lại”

Hồ Chí Minh là một ngời khơng hề cĩ tham vọng trở thành một lãnh tụ vì

đại của cách mạng thế giới Nhng điều đĩ khơng ngăn cản trái tim Bác hớng về

nhân loại cần lao, hớng về vận mệnh của những ngời khốn khổ Hồi tởng về

Bác, An-Tơ Kên-xki viết “Các nhà cách mạng lỗi lạc bao giờ trớc hết cũng là

những ngời con của nhân dân mình, những anh hùng dân tộc của nớc mình

Nh-ng do ý Nh-nghĩa quốc tế của bất kì một cuộc cách mạNh-ng nào đạt mục đích cho mình

là giải phĩng dân tộc và xã hội, những con ngời nh thế lại thuộc về tồn bộ

phong trào cách mạng thế giới Điều này cũng hồn tồn đúng với Hồ Chí

Minh”

Hồ Chí Minh là một ngời con của dân tộc Việt Nam Trong trái tim Bác

cĩ dân tộc, cĩ con ngời Việt Nam Nhng Hồ Chí Minh cịn là một chiến sĩ cách

(1) Luận cơng về vấn đề dân tộc v thuộc địa

mạng lỗi lạc của thế giới - ñã hiến dâng cả cuộc ñời mình cho cuộc ñấu tranh vì

tự do của loài ngời, vì hạnh phúc của nhân loại

Khi còn là phụ bếp trên tàu Pháp Hồ Chí Minh là ngời duy nhất ñã xúc

ñộng và khóc khi những ngời da ñen- trong cơn sóng dữ ñã bị những ngời Pháp

bắt bơi vào bờ ñể liên lạc, và họ lần lợt bị sóng cuốn ñi

Ở Châu Âu, khi mang tên là Nguyễn Ái Quốc, Bác ñã viết nhiều tác phẩm

với tiếng nói ñanh thép lên án chủ nghĩa thực dân tàn bạo, ñòi quyền tự do dân

chủ cho các dân tộc, cây bút trong tay Bác ñã rung lên, biểu hiện một tấm lòng

nhân ñạo sâu sắc

Đã tng lăn lộn trong cuộc sống nghèo khổ, chứng kiến những số phận ñau

ñớn, khốn cùng, tham gia vào cuộc ñấu tranh của những con ngời ở dới ñáy xã

hội Bác vẫn với chủ nghĩa quốc tế rất tự nhiên Ở Bác tình yêu thơng nhân loại

là một tình cảm chân thành, rộng mở Tình cảm ñó ñã ñợc Bác khái quát bằng

một luận ñiểm quan trọng vào năm 1923 trên tờ “Đời sống công nhân” nh sau :

“… dù mạ da có khác nhau, trên ñời này chỉ có hai giống ngời : giống ngời bóc

lột và giống ngời bị bóc lột Mà cũng chỉ có một mối tình hữu ái là thật mà thôi :

Tình hữu ái vô sản”

Suốt ñời mình, Bác ñã chiến ñấu vì lí tởng ấy Khi khẳng ñịnh trên ñời

này chỉ có hai giống ngời, có nghĩa là Bác ñã quyết ñịnh ñứng về phía giống

ng-ời bị bóc lột, xả thân mình trong cuộc chiến ñấu ñể giải phóng cho họ Và khi

khẳng ñịnh tình hữu ái vô sản là tình hữu ái duy nhất có thật, có nghĩa là Bác ñã

dành một phần rất lớn trong trái tim mình cho mối tình vĩ ñại và chân chính ấy

Tình cảm nhân loại rất tự nhiên và nhiệt thành trong con ngời Hồ Chí

Minh ñã bắt nguồn nh vậy Đó là thứ tình cảm rất trong sáng, không hề vụ lợi,

thứ tình cảm thực sự phát ra từ trái tim, từ tấm lòng của một con ngời luôn luôn

hớng về những con ngời khác Đã ñi qua nhiều nơi, gặp nhiều hạng ngời khác

nhau, hơn ai hết Bác hiểu rằng du khác nhau về màu da, chủng tộc, về tôn giáo,

tuổi tác, thì mỗi con ngời ñều biết hóc, biết cời, biết yêu thơng, thù hận… Trong

tim Bác, vì thế, có mọi niềm vui, mọi nỗi buồn của mọi số phận, mọi kiếp ngời

trên thế giới này

“NHẬT KÍ TRONG TÙ”

Trong chơng này, công việc chủ yếu của chúng tôi là tiến hành thống kê

các tác phẩm mang nội dung thể hiện tình yêu thơng nhân loại của Bác, sau ñó

phân loại chúng theo các tiêu chí cụ thể, ñể bớc ñầu có cái nhìn tổng quát về vấn

ñề này

I/ TÁC PHẨM “NHẬT KÝ TRONG TÙ” :

Sau một thời gian về nớc và hoạt ñộng tậiCo Bằng, tháng 8-1942, Hồ Chí

Minh lên ñờng trở lại Trung Quốc với danh nghĩa ñại biểu của Việt Nam ñộc lập

ñồng minh và phân bộ quốc tế phản xâm lợc của Việt Nam ñể tranh thủ sự viện

trợ của quốc tế Đến Túc Vinh, quảng Tây, Bác bị chính quyền Tởng Giới Thạch

bắt gian Mời ba tháng t, ñi qua 13 huyện của tỉnh Quảng Tây, ở gần 30 nhà lao,

Ngời ñã tiếp xúc với bộ mặt của xã hội Trung Quốc ở khía cạnh có thể nói là

khốn cùng nhất của nó

Đó không phải là lần ñầu tiên Bác ở Trung Quốc Với t cách là một chiến

sĩ cách mạng quốc tế, Bác ñã có nhiều thời gian hoạt ñộng ở ñất nớc láng giềng

rộng lớn này Nhng lúc ñó Bác hầu nh không làm thơ Điều ñó ñã ñợc Bác lí giải

trong bài thơ “Khai quyển” của tập Nhật kí

“Lão phu nguyên bất ái ngâm thi

Nhân vị tri trung vô sở vi;”

(Ngâm thơ ta vốn không ham

Nhng vì trong ngục biết làm chi ñây?)

Trong suy nghĩ của Bác, thì chỉ là “ngày dài ngâm ngợi cho khuây” ñể

“ñợi ñến ngày tự do” , nhng kì thực Bác ñã vô tình ñánh rơi vào kho tàng văn

học Việt Nam kiệt tác Đánh gia về tập thơ này, nhiều nhà văn, nhà thơ trong và

ngoài nớc ñã tìm thấy “một tâm hồn vĩ ñại của bậc ñại trí, ñại nhân, ñại dũng”

(Viêm Ưng, Trung Quốc) “một con ngời qua cuộc ñời mình ñã dạy cho mọi

ng-ời hiểu rằng : ñối với con ngng-ời không có ñỉnh cao nào là không thể ñạt ñợc”

(Phêlich P.ta Rôdrighêta - Cu Ba)

Tác phẩm “Nhật ký trong tù” là tập thơ chứa chan tình cảm nhân loại

Trong nỗi khổ của mình, Bác khơng quên nỗi khổ của mọi ngời và cả những

niềm vui của họ “Tình cảm nhân đạo trong Tác phẩm “Nhật ký trong tù” là

thuộc về chủ nghĩa nhân đạo của giai cấp vơ sản, khác với tình thơng của ngời

tơn giáo, khác biệt với tình thơng cĩ tính chất ban phát của giai cấp phong kiến,

t sản…” (Nguyễn Đăng Mịnh) Tình cảm đĩ là trái tim luơn hớng nhịp đập,

h-ớng tình thơng của mình về phía những con ngời khốn cùng, những kiếp sống

khốn cùng

Vì lẽ đĩ Tác phẩm “Nhật ký trong tù” sẽ là những trang t liệu vơ giá cho

hơm nay và mai sau, cho những ai muốn học những bài học của Bác về đạo lí,

về nhân sinh Trong khi muốn tìm hiểu về tình cảm nhân loại, nguồn gốc tinh

thần đồn kết quốc tế của chủ tịch Hồ Chí Minh, thì ta cũng cĩ thể tìm thấy

trong tập thơ này những rung động, những cảm xúc vơ giá nh vậy

II/ NHỮNG BÀI THƠ MANG NỘI DUNG THỂ HIỆN TÌNH CẢM

NHÂN LOẠI TRONG TÁC PHẨM “NHẬT KÝ TRONG TÙ” :

Tình cảm yêu thơng nhân loại khơng phải là điều duy nhất mà Hồ Chí

Minh đã thể hiện trong Tác phẩm “Nhật ký trong tù” Đằng sau 133 bài thơ, ta

bắt gặp ở Hồ Chí Minh một bậc đại nhân, đại trí, đại dũng Nhiều mặt trong

nhân cách của Bác đã đợc bộc lộ qua những bài thơ viết trong tù nay Bên cạnh

một dũng khí lớn lao, một trí tuệ tuyệt với, ta bắt gặp một tấm lịng bao la, rộng

mở, một tình yêu thơng nhân loại sâu sắc, chân thành Chúng tơi đã chọn lọc ra

những bài thơ mang nội dung nhân đạo đĩ theo những tiêu chí sau đây :

1- Những bài thơ thể hiện cuộc sống của nhân dân Trung Quốc :

Ở tiêu chí này chúng tơi chọn những bài thơ viết về cuộc sống lao động

của nhân dân Trung Quốc, đặc biệt là những bài thể hiện hình ảnh phụ nữ và trẻ

em Đây là một mảng đề tài rất quan trọng trong Tác phẩm “Nhật ký trong tù”

Qua cái nhìn của Bác đối với cuộc sống của nhân dân Trung Quốc, tìm hiểu xem

Bác đã hớng lịng mình về những cảnh đời nh thế nào, và phản ánh những cảnh

đời ấy vào tác phẩm của mình nh thế nào, ta cĩ thể thấy đợc những rung động,

2- Những bài thơ viết về cuộc sống trong tù :

Phần lớn thời gian 13 tháng bị Tởng Giới Thạch giam cầm Bác sống trong

nhà tù Do ñó mảng ñề tài viết về cảnh sống trong tù có khá nhiều tác phẩm Ở

tiêu chí này ñể phục vụ cho ñề tài ñang nghiên cứu, chúng tôi chọn ra những bài

thơ thể hiện cuộc sống trong tù của Bác, nơi mà những ngời bạn tù ñợc coi là tri

kỉ của nhau Những bài thơ thuần tuý miêu tả cảnh sinh hoạt trong tù nh “Dạ

lãnh” - Đêm lạnh, “ñổ” - Đánh bạc không thoả mãn tiêu chí này Bên cạnh

những bài thể hiện cảnh sống trong tù, những bài thể hiện sự ñồng cảm, thơng

cảm của Bác ñối với những ngời bạn tù cũng năm trong tiêu chí này

3 Những bài thơ thể hiện lòng ñộ lợng, bao dung :

Ở tiêu chí này chúng tôi chọn những bài thơ ca ngợi những ngời sở trởng,

ban trởng … ñối xử tốt với tù nhân Họ là những ngời làm việc cho Tởng Giới

Thạch, nhng với tấm lòng baodung và yêu ngời của mình, Bác vẫn thấy cái tốt

của họ, không những ñã không coi họ là kẻ thù, Bác còn nhìn họ với con mắt

ñầy thiện cảm Những bài thơ mang tính chất châm biến, ñả kích (“Đổ” - Đánh

bạc, “Lai tân”…) không thoả mãn tiêu chí này

4 Những bài thơ thể hiện tinh thần quốc tế nói chung :

Ở tiêu chí này, chúng tôi chọn ra một vài bài thơ hiếm hoi thể hiện cái

nhìn hớng ra thế giới của Bác, những nỗi lo lắng của Bác ñối với hoà bình, tựdo,

hạnh phúc của cả thế giới, của loài ngời

Theo những tiêu chí ñó, chúng tôi ñã thống kê ñợc những bài thơ sau :

-Nhập tĩnh Tây huyện ngục - Vào nhà ngục Tĩnh Tây

-Hựu nhất cá - Lại một ngời nữa

-Dạ bán văn khốc phu - Nửa ñêm nghe tiếng khóc chồng

-Hoàng hôn - Hoàng hôn

-Tân Dơng ngục trung hài

-Ký Nê - Lỗ - Gửi Neru

-Quách tiên sinh - Tiên sinh họ Quách

-Mạc ban Trởng - Trởng ban bọ Mạc

-Tha tởng ñào - Anh ấy muốn trốn

-Dạ bán - Nửa ñêm

-Nâng nu ñĩa - Đợc u ñãi

-Thanh Minh - Tiết thanh minh

-Ngũ khoa trởng hoàng khoa viên

-Dơng Đào bệnh trong - Dơng Đào ốm nặng

-Trần khoa viên lai thám - Khoa viên họ Trần tới thăm

Tổng cộng là 34 bài thơ, chiếm 25,6% trong tổng số 133 bài thơ của Tác

phẩm “Nhật ký trong tù” Trong số ñó, có những bài chúng tôi chỉ phát hiện một

câu, thậm chí một hình ảnh thể hiện cảm thức nhân loại của Bác 34 bài thơ, có

thể ñó là một số quá nhỏ ñối với một báo cáo khoa học muốn tìm hiểu một cách

toàn diện, ñầy ñủ về tình yêu thơng nhân loại của Hồ Chí Minh Nhng ñiều ñó

không phải là ñiều mà chúng tôi tham vọng Nh ñã nói từ ñầu, chúng tôi chỉ

muốn phát hiện một cách có tính hệ thống những tình cảm, những rung ñộng mà

Bác ñã dành cho nhân dân Trung Quốc nói riêng và cả nhân loại nói chung trong

tập thơ viết trong tù của mình

Về mặt khác, trong Tác phẩm “Nhật ký trong tù” có nhiều mảng ñề tài

khác nhau Trong hoàn cảnh bị tù ñầy, gian khổ của Bác, có bao nhiêu việc phải

lo nghĩ, vậy mà Bác vẫn dành nhiều thời gian, hớng tâm t của mình về phía

nhân dân Trung Quốc, về phía nhân loại Nh thế thì con số 25,6% ñã nói ở trên,

bản thân nó cũng chứng tỏ ñợc nhiều ñiều

III/ BỚC ĐẦU PHÂN LOẠI THEO ĐỀ TÀI :

Trên cơ sở sự thống kê ñã thực hiện ở trên, chúng tôi tiến hành phân loại

theo một số ñề tài xác ñịnh ñể có một số kiến giải bớc ñâu và làm cơ sở cho việc

phân tích và tìm hiểu ở chơng sau Những ñề tài dùng ñể phân loại tơng ứng với

các tiêu chí ở phần trên, cụ thể là :

1- Cái nhìn của Bác ñối với cuộc sống ñời thờng

2- Cái nhìn của Bác ñối với cảnh sống trong tù

3- Cái nhìn bao dung của Bác ñối với kẻ thù

6

- Mộ -Dã cảnh -Long An Đồng Chính -Trúc lộ phu

-Hoàng hôn -Chúc then

-Quả Đức ngục -Thế nạn hữu mẫn tả báo cáo -Lại sang

Nỗi niềm cảm thông yêu thơng các bạn tù

11

- Tảo -Nạn hữu xuy ñịch -Đỗ Phạm

-Nạn hữu chi thê thám gian -Nạn hữu ñích chỉ bị

-Nhất cá ñỗ Phạm “ngạnh” liễu

-Hữu nhất cá -Thanh Minh -Dạ bán -Tra tởng ñào -Dơng ñào bệnh trọng

Cái nhìn bao

-Long An lu sở trởng -Mạc ban trởng -Ngữ khoa trởng khoa viên -Trần khoa viên lai thám -Mông u ñãi

-Quách tiên sinh Cái nhìn h- 3 -Thuỵ bất trớc

thơ trong các mảng ñề tài nh sau :

-Mảng ñề tài cuộc sống ñời thờng gồm 11 bải, chiếm 32,4%

-Mảng ñề tài cảnh sống trong tù gồm 14 bài, chiếm 41,2%

-Mảng ñề tài thể hiện long bao dung, ñộ lợng gồm 6 bài, chiếm 17,6%

-Mảng ñề tài thể hiện cái nhìn hơng về thế giới gồm 3 bài, chiếm 8,8%

Ta thấy rằng cuộc sống ñời thờng và cảnh sống trong tù là những ñề tài

quan tọng trong số những bài thơ thể hiện tình cảm nhân loại của Bác trong

“Nhật ký trong tù” Số lợng những bài thơ thuộc các ñề tài này chiếm tỷ lệ rất

cao Điều ñó, một mặt có thể lý giải tính hấp dẫn của chúng Vì trong ñời thờng

cũng nh trong ngục tù có vô vàn những số phận, những kiếp ngời khốn khổ, nơi

mà cái nhìn nhân ñạo của Bác luôn luôn hớng về Mặt khác, với con số 73,6% số

bài thơ hớng vào hai ñề tài này, ta có thể thấy rằng trong trái tim của Bác, nhân

loại cần lao chiếm vị trí to lớn thế nào

Đặc biệt, trong những bài thơ viết về cuộc sống, thì bức tranh về cuộc

sống lao ñộng nh là cái nền ñợc thể hiện thông qua 6 bài thơ, chiếm 17,6%, trên

cái nền ñó, hình ảnh ngời phụ nữ và trẻ em hiện lên qua 7 bài, chiếm 20,6%

Còn trong những bài viết về cảnh sống trong tù, có 5 bài thể hiện một cách khái

quát, chiếm 14,7% ; và 11 bài thể hiện nỗi niềm cảm thông, thơng cảm ñối với

những ngời bạn tù, chiếm 32,3% Những con số ñó chứng tỏ rằng, trong khi

h-ớng cái nhìn của mình về cuộc sống khổ ñau, Bác muốn quan tâm ñến từng số

phận, từng kiếp ngời, muốn cảm nhận từng nỗi khổ, niềm vui của họ, vì thế

những bài thơ viết về những con ngời cụ thể mới chiếm tỷ lệ cao hơn Nói về

ñiều này, ta chợt nhớ lại lời thơ Tố Hữu khi tiễn Bác ñi xa :

“Bác sống nh trời ñất của ta

Yêu từng ngọn lúa, mỗi cành hoa

Tự do cho mỗi ñời nô lệ Sữa ñể em thơ, lụa tặng già”

Tấm lòng của Bác nh trời ñất bao la, nơi ñó có chỗ cho mọi kiếp ngời,

mọi số phận, mọi niềm vui, nỗi buồn, mọi hạnh phúc, khổ ñau Bác cũng là một

ngời bình thờng nh mọi ngời khác, nhng Bác trở nên một ngời vĩ ñại ñợc tất cả

mọi ngời quý mến, là vì trong tấm lòng mênh mông của Bác có một khát khao vĩ

ñại, ñợc mang niềm vui, hạnh phúc ñến cho tất cả mọi ngời

Hai mảng ñề tài còn lại chiếm tỷ lệ nhỏ hơn Nhng ñối với những ñề tài

ñặc biệt này thì con số không có nhiều ý nghĩa Chúng ta sẽ ñi vào khai thác

chúng một cách cụ thể trong chơng sau

Nh vậy, thông qua công việc thống kê và phân loại, chúng ta ñã có một số

kiến giải ban ñầu về tình cảm nhân loại mà Bác thể hiện trong “Nhật ký trong

tù” Điều này rất có ý nghĩa và nó sẽ là cơ sở ñể chúng ta ñi vào chơng tiếp theo,

khai thác cụ thể thông qua từng bài thơ theo một hệ thống xác ñịnh Đó là công

việc quan trọng nhất trong báo cáo khoa học này

Trên cơ sở những công việc ñã thực hiện ở chơng II, ở chơng này chúng

tôi sẽ khai thác tình cảm nhân loại trong “Nhật ký trong tù” theo từng ñề tài cụ

thể Thông qua cái nhìn của Bác ñối với cuộc sống, con ngời, ta có thể thấy ñợc

những thái ñộ, những tình cảm mà Bác thể hiện thông qua những bài thơ của

mình

I/ CÁI NHÌN CỦA BÁC ĐỐI VỚI CUỘC SỐNG ĐỜI THỜNG :

Đối với cuộc sống, mỗi ngời ñều có cái nhìn của riêng mình Thông qua

lăng kính của từng ngời, cuộc sống cũng khác ñi Lăng kính của Hồ Chí Minh là

một lăng kính của tấm lòng nhân ñạo Cuộc sống ñi vào tâm trí Bác - và cả ñi

vào thơ Bác nữa, có những nét riêng ñặc biệt của nó Trong “Nhật ký trong tù”,

những trang viết về cuộc sống của nhân dân Trung Quốc là những trang viết ñầy

xúc cảm, ñầy tình yêu thơng

A/ BỨC TRANH CUỘC SỐNG LAO ĐỘNG CỦA NHÂN DÂN

TRUNG QUỐC

Cuộc sống con ngời là ngọn nguồn bất tận của cảm hứng thơ ca Là một

cây bút giàu lòng nhân ñạo, khi khai thác ngọn nguồn này, Hồ Chí Minh luôn

luôn hớng về cuộc sống của những ngơì lao ñộng bình thờng Ở trong nhà tù

T-ởng Giới Thạch, Bác không có nhiều ñiều kiện ñể tiếp xúc với cuộc sống lao

ñộng của nhân dân Trung Quốc Nhng trên những chặng ñờng chuyển lao, dờng

nh hễ khi nào bắt gặp hình ảnh của cuộc sống, là Bác dành ngay những phút

giây quý giá ấy ñể cảm nhận và ñồngcảm với mọi niềm vui, nỗi buồn, mọi nỗi

vất vả, gian lao của những con ngời ñang ngày ñêm vật lộn với khổ ñau cho

cuộc ñời, cho sự sống của họ

Đi vào những trang thơ “Nhật ký trong tù”, ta hầu nh không gặp những

hình ảnh của một cuộc sống xa hoa Lẽ dĩ nhiên không phải bởi vì tỉnh Quảng

Tây nói riêng và xã hội Trung Quốc nói chung thời bấy giờ chỉ toàn những ngời

nghèo khổ, mà bởi vì Hồ Chí Minh là một ngời “chỉ biết quên mình cho hết

thảy”, một ngời luôn nghĩ ñến mọi ngời, lo cho mọi ngời và “mơ ớc tới hạnh

phúc của tồn thể lồi ngời” (An-tơ Kơn-xki) Cĩ lẽ vì thế mà Bác luơn hớng

tấm lịng rộng mở của mình đến những ngời cịn cha đợc hạnh phúc, cha thực sự

cĩ một cuộc sống an nhàn Bác vui cùng niềm vui của những ngời nơng dân trên

những mảnh ruộng đến mùa thu hoạch (Dã cảnh); lo nỗi lo của họ trong một

mùa xuân đại hạn, thất bát (Long An - Đồng Chính) ; cảm thơng với những ngời

phu làm đờng quanh năm suốt tháng dãi nắng dầm ma mà cơng lao chẳng mấy

ai biết đến (Trúc lộ phu); thơng đến cả những ngời đi đờng nghèo khổ, giữa bao

nhiêu hình ảnh bộn bề, tâm trí Bác đã âu yếm ghi lại hình ảnh một quán nhỏ bên

đờng chỉ cĩ cháo hoa và muối trắng nhng khách qua đờng vẫn lấy làm chỗ tạm

dừng chân (chúc than) Trong buổi chiều mệt mỏi trên đờng chuyển lao, Bác vẫn

cĩ cái nhìn trừu mến trớc hình ảnh rất nên thơ của cuộc sống lao động bình

th-ờng : cơ gái xĩm núi xay ngơ tối bên lị than đang dần rực hồng (mộ) ; em bé

chăn trâu trở về nhà trong tiếng sáo ngân xa (Hồng Hơn)

***

Khơng phải là thơ Bác khơng hề đả động gì đến cuộc sống sung túc, tơi

vui Trong “Nhật ký trong tù” cũng cĩ lúc bắt gặp cái cảnh đơng đúc ở những

xĩm ven sơng :

“Lỡng ngạn hơng thơn trù mật thậm”

(Hai bên sơng làng xĩm thật đơng đúc)

(Bán lộ tháp thuyền phĩ ung) Bác là một ngời yêu cuộc sống giản dị nh vậy, chỉ một cảnh đời rất thờng

Bác đã rung cảm và đa nĩ vào thơ để phác một nét cho bức tranh về cuộc sống

của mình

Hay là cái cảnh đồn tụ của một gia đình trong tiết trung thu :

“Gia lý đồn viên ngật thu tiết”

(Trong nhà sum họp ăn tết trung thu)

(Trung thu)

Ở trong tù, đến ngay cả trăng cũng khơng đợc tự do mà tận hởng, vậy mà

Bác vẫn cảm đợc cái vui của sự quây quần, sum họp trong gia đình kia, và cịn

nh san sẻ, chia vui cùng họ Dờng nh, ngay cả trong những câu thơ viết về cuộc

sống tơi vui rất hiếm hoi này, ta vẫn thấy một sự đồng cảm giữa nhà thơ - tù

nhân với những ngời - mà cĩ lẽ cũng là những ngời lao động bình thờng

“Gia lý đồn viên ngật thu tiết Bất vong ngục lý ngật sầu nhân”

(Trong nhà sum họp ăn tết Trung Thu (Khơng quên trong ngục ngời ăn sầu)

(Trung thu)

Tại sao ở đây lại cĩ cum từ “bất vong”? là những ngời trong gia đình kia

khơng quên ngời tù đang ăn sầu trong ngục, hay là điều đĩ trong sự cảm nhận

của ngời tù Nĩi gì thì nĩi, ở đây ta vẫn thấy một sự đồng cảm nào đĩ, hữu hình

hoặc vơ hình, giữa Bác với những ngời Trung Quốc, mà cĩ thể là chẳng quen

biết gì Điều đĩ đã gĩp phần thể hiện một cách rất tinh tế cảm thức nhân loại sâu

sắc ở Hồ Chí Minh

*****

Những nhà thơ nhân đạo ghi tên mình vào lịch sử văn học đến ngàn đời

thờng hay hớng tình thơng, hơng ngịi bút của mình về phía những ngời nghèo

khổ và lên tiếng bênh vực họ, mặc dù chính bản thân mình cũng sống một cuộc

đời nghèo khổ khơng hơn gì

Nĩi về điều này, ta nhớ đến Thi Thánh đời Đờng Đỗ Phủ, một nhà thơ

nghèo đến cùng cực mà vẫn yêu muốn nhân dân đến tha thiết, trở thành một nhà

thơ bất tử của nhân dân Thấu hiểu nỗi thống khổ của nhân dân, nhà thơ đã cho

chúng ta thấy một thời đại đầy máu và nớc mắt từ nhiều phơng diện :

‘Dọc dờng chỉ nghe khĩc Thành thị vắng tiếng ca

(Chinh phu)

“Thây chết tanh cây cỏ Máu trơi đỏ lạch đồng”

(Thuỳ lão biệt)

Nhiều thế kỉ sau, nhà thơ Nguyễn Du đi sứ phơng Bắc, bằng ngịi bút

nhân đạo của mình, đã ghi lại một vài điều trơng thấy, thơng qua cảnh ăn xin của

mấy mẹ con lu lạc, trong hàng triệu gia đình lu lạc lúc đĩ, cộng với cảnh chiêu

đãi đồn sứ giả của thiên triều, đã lột tả bản chất bĩc lột tàn nhẫn của xã hội

phong kiến Trung Quốc thời bấy giờ Những lời lẽ mà nhà thơ dùng để miêu tả

cuộc sống khổ đau ấy sẽ cịn làm động lịng nhiều thế hệ tiếp sau :

‘Lần phố xin miếng ăn Cách ấy đâu đợc mãi Chết lăn rãnh đến nơi Thịt da béo cày sĩi”

(Sở kiến hành)

Về mặt nào đĩ, Hồ Chí Minh cũng giống nh các vị ấy Tất cả họ đều là

những ngời yêu thơng con ngời Yêu thơng đồng loại bằng cả trái tim mình

Nh-ng hồn cảnh của Bác thì cĩ khác Với một vài bài thơ, Nh-ngịi bút của Bác chỉ mới

khẽ chạm vào thực tế, cha hẳng là đã khái quát cả xã hội Trung Quốc rộng lớn,

mà chỉ là phác thảo một gĩc nho nhỏ cuộc sống lao động của nhân dân Trung

Quốc Dù sao, đầy là một bức tranh cĩ giá trị Nhng muốn thấy hết đợc giá trị

nhân đạo sâu sắc của nĩ, ta phải đặt nĩ vào điểm nhìn của Bác Điều đĩ khơng

cĩ nghĩa là ta đánh giá về thế giới quan của Bác, mà chỉ xem Bác đã vẽ bức

tranh về cuộc sống lao động của nhân dân Trung Quốc trong hồn cảnh nh thế

nào

Phải hình dung một ngời đã bớc qua tuổi 50, phải đi trên những chặng

chuyển lao cĩ khi dài đến 50 cây số một ngày, với dây trĩ vịng quanh chân tay,

cĩ hơm lại thay bằng xiềng xích, đợc đi thuyền thì lại bị treo ngợc lênghiên

cứuột buồng, đợc đi tàu hoả thì phải ngồi ở toa chở than ; một ngời nh thế đã

viết về cuộc sống lao động của ngời Trung Quốc , vui niềm vui của họ và

buồn nỗi niềm của họ, thì mới thấy hết những cảm xúc nhân đạo mà Bác đã gửi

gắm vào bức tranh của mình

Vậy trên những trang thơ ấy, Bác đã viết nh thế nào về cuộc sống của

ng-ời dân Trung Quốc?

1 Một cuộc sống nghèo khổ gian nan :

“Thử gian thổ ñịa quảng nhi bần

Sở dĩ nhân dân kiệm thả cần Thính thuyết kim xuân phùng ñại hạn Thập phân thu hoạch lỡng tam phân”

(Vùng ñất rộng mà khô cằn, vì thế nhân dân tiết kiệm lại chuyên cần

Nghe nói xuân này trời ñại hạn, 10 phân thu hoạch 2 ba phân)

Một bài thơ với những lời lẽ thật giản dị, mang tính tự sự nhiều hơn là trữ

tình Ta nghe thơ nh nghe một câu chuyện kể, một bản tin thời sự vậy ; nhng

Bác thực sự ñã không chỉ kể một câu chuyện hay là ña một bản tin Đó là một

bức tranh mà , chỉ bằng vài nét phác hoạ thôi, một vùng quê nghèo ñã hiện ra

thật rõ nét dới ngọn bút của Bác : Đất rộng mà khô cằn, và mùa xuân này lại ñại

hạn Nh thế ñủ cho ta thấy hoàn cảnh khó khăn của ngời nông dân Đối với họ,

mùa màng là sự sống Họ có ñủ bản lĩnh ñể ñối phó với tự nhiên, cần cù ñồng

áng và biết dè dặt ñể qua ngày Nhng giờ ñây mời phân chỉ còn ñợc hai ba phân

thì họ sẽ làm thế nào ñể ñảm bảo cho sự sống ñây ?

Bác chỉ ta thế thôi, không buông một lời bình luận nào cả Nhng ñọc bài

thơ ta vẫn hiểu thấu ñợc những gì Bác nghĩ Trong hoàn cảnh khổ cực của mình,

Bác không quên nỗi khổ của mọi ngời Chẳng những ñã không bàng quan trớc

nỗi khổ của ngời nông dân trên mảnh ñất khô cằn của họ, mà Báccòn thực sự

cảm thông và chia sẻ với họ nỗi lo lắng, truân chuyên Và không những nghe rõ

tiếng rên xiết của họ, mà dờng nh Bác cũng rên xiết trớc nỗi ñau ñớn ấy

Bác không nói nhiều, nhng ñã chọn ñúng cái chi tiết ñắt nhất cho bức

tranh của mình Ngời dân ñã ñói nghèo, giờ ñây mời phần chỉ thu hoạch ñợc hai,

ba phần Điều ñó có nghĩa là một viễn cảnh ñã mở ra, nói cho ñúng là một tơng

lai gần chẳng lấy gì làm tơi sáng Sẽ có bao nhiêu ngời sống dở chết dở và bao

nhiêu ngời thực sự gục ngã trên ruộng lúa xanh mơn mởn của mình vào mùa

sau, và bao nhiêu ngời sẽ phải bỏ xứ mà ra ñi tha phơng câu thực…? Đó sẽ là

một cảnh thật thơng tâm, thật xót xa

Cho nên, ñọc thơ Bác có khi ta phải nghĩ xem Bác ñang nghĩ gì, cảm thấy

ñiều gì, chứ không phải là ñã viết già Trong bài thơ này, khi miêu tả cuộc sống

gian khổ của ngời nông dân Trung Quốc, Bác ñã bộc lộ một tình cảm thật chân

thành với họ, và ta thấy Bác ñã không chỉ lo lắng, mà thực sự có trách nhiệm với

mọi ngời

So với bài “Long An - Đồng Chính”, bài “Chúc than” (Hàng Cháo) là bài

thơ ñợc sáng tác trớc, nhng ta có thể coi nó nằm trên mạch vận ñộng của bài

“Long An - Đồng Chính” Bởi nó cũng là một bài thơ bộc lộ nỗi ñói khổ của con

ngời Một bài thơ rất giản dị, nhng cái vỏ ngôn ngữ ấy cũng hàm chứa một ý

t-ởng nhân văn thật sâu sắc :

“Lộ bàng thu ảnh lơng âm hạ Nhất duyện mao l thị “Tửu lâu”

Lãnh chúc, bạch diêm cung thực phổ Hành nhân quá thử tạm ñình lu

(Dới bóng cây râm mát bên ñờng, Một túp lều tranh gọi là “tiệm rợu”, Cháo nguội muối trắng là thực ñơn, Khách ñi qua tạm lấy làm chỗ nghỉ chân)

Nhà phê bình Hoài Thanh ñã nhận xét về bài thờ này : “Giữa bao nhiêu

hình ảnh bộn bề, tâm trí Bác ñã âu yếu ghi lại hình ảnh một cái quán nhỏ bên

ñ-ờng chỉ có cháo hoa và muối trắng, nhng khách qua ññ-ờng vẫn lấy làm chỗ tạm

dừng chân”

Đúng là cái quán nhỏ bé ấy, cái hình ảnh giản ñơn và quý giá ấy của cuộc

sống nghèo khổ ñã không qua ñợc con mắt thơ của Bác Một hình ảnh không

giàu chất chơ, nhng ñã ñi vào thơ Bác rất tự nhiên và cũng rất gợi cảm

Bài thơ này không giàu tính thời sự nh bài “Long An - Đồng Chính” Nó

thiên về miêu tả thuần tuý nhiều hơn Tình thơng, sự cảm thông của Bác ở ñây

ñợc thể hiện rất ý nhị, tinh tế Từ hình ảnh một cái quán nghèo, chỉ có cháo hoa

và muối trắng”, Bác ñã cho ta những hình dung cụ thể về cuộc sống nghèo của

nhân dân Trung Quốc : khách ñờng xa tạm nghỉ ở túp lều tranh, ăn những món

bình dị ñến mức có thể nói là không thể bình dị hơn và nghĩ về cái mà họ gọi là

“quán rợu” Một sự cảm thông thật nhẹ nhàng mà vô cùng sâu sắc

Sự cảm thông ấy ñợc thể hiện trong bài “Trúc lộ phu” với một sắc thái

khác Cuộc sống gian khổ của ngời dân lao ñộng Trung Quốc lần này ñợc phác

hoạ thông qua ngời “phu làm ñờng” :

“Xan phong dục vũ vị tằng hu Thảm ñạm kinh doanh trúc lộ phu;

Xa mã hành nhân lai vãng giả,

Kỷ nhân cảm tạ nhĩ công lao”

(Dãi gió dầm ma không nghỉ ngơi Phu làm ñờng tận tuỵ lo toan công việc

Xe ngựa hành khách qua lại

Ai ngời cảm tạ công lao của anh)

Có mấy ai biết cảm cái ơn của ngời phu làm ñờng Bác là một ngời trong

số tí những ngời hiểu ñợc nỗi khổ và công lao của họ “Thảm ñạm kinh doanh”

-Câu thành ngữ của ngời Trung Quốc nói về sự dốc sức, mu toan, tận tuỵ với

công việc ở ñây ñợc Bác dùng ñể ca ngợi ngời phu làm ñờng, và gió ma cũng

ñ-ợc dẫn ra ñể nói về sự dãi dầm của họ Đặc biệt ở ñây Bác ñã trách sự vô tình

của ngời ñời, không biết cảm ơn những ngời vất vả làm ñờng ñể nâng niu những

bớc chân của họ Điều ñó cũng thể hiện một sự cảm thông sâu sắc của Bác với

ngời phu làm ñờng nói riêng và những ngời lao ñộng gian khổ nói chung

Nh vậy, chỉ với vài bài thơ, bằng những nét chấm phá tinh tế, Bác ñã vẽ

lên một bức tranh khá ñầy ñủ về những nối gian truân trong cuộc sống của nhân

dân Trung Quốc

2 Một cuộc sống ñầy niềm tin

Nhng trong “Nhật ký trong tù” Bác ñã không chỉ dứng lại ở việc vẽ một

bức tranh về cuộc sống lao ñộng gian khổ và cảm thông với ngời dân Trung

Quốc, mà còn nói lên niềm vui và sự lạc quan của họ Cuộc sống của ngời lao

ñộng Trung Quốc gian nan, vất vả nhng lại tràn ñầy niềm tin, hy vọng Đấy có

thể là ñiều mà Bác ñã vợt qua các bậc tiền bối của mình nh Đỗ Phủ, Nguyễn Du

chăng ?

Trong bài thơ “Mộ” Bác ghi lại một sự vận ñộng của thời gian : từ chỗ

còn nhìn thấy cánh chim, ñến khi chỉ còn thấy ñợc chòm mây tức là trời ñã tối

dần, và cho ñến khi lò than rực hồng thì ta hiểu là trời ñã tối hẳn Một ngời yêu

ñời và say mê cuộc sống nh Bác tất là phải nhạy cảm với thời gian Đối với Bác,

sự vận ñộng của thời gian còn là sự vận ñộng của ánh sáng, là nhịp ñiệu của vũ

trụ và nhịp sống của con ngời, và còn hơn nữa là của cuộc ñời Chứng kiến bớc

ñi của thời gian trong bài thơ, chứng kiến sự vận ñộng của ánh sáng ñến chỗ

“rực hồng” Ta hiểu thêm triết lý nhân sinh sâu sắc của Bác :

“Hết khổ là vui vốn lẽ ñời”

(Tình Thiên)

Vì thế, trong khi quan sát cuộc sống gian lao của nhân dân Trung Quốc,

với tầm nhìn của một nhà cách mạng, Bác vẫn nh ñang tìm một sự vận ñộng, tìm

cái “lẽ ñời” của mình : “hết khổ là vui”

Bên cạnh những nỗi lo âu trong bài “Long An - Đồng Chính”, Bác lại có

những niềm vui trong bài “Dã cảnh” :

“Ngã lai chi thì hoà thợng thanh Hiện tại thu thu bán dĩ thành;

Xứ xứ nông dân nhan ñới tiếu, Điền gian sung mãn xớng ca thanh”

(Khi ta ñến lúa còn con gái Nay thu hoạch ñã xong nửa Nơi nơi nông dân vui cời Đồng ruộng rộng những tiếng ca vang)

Nếu nh trong bài thơ “Long An - Đồng Chính” Bác ñã nói về cảnh mất

mùa, về những nỗi lo âu thì ở ñây, lại là cảnh thu hoạch ñầy vui tơi, phấn khởi

Mạch thơ vận ñộng theo cảm hứng của một niềm hạnh phúc tởng chứng nh vô

tận Đọc bài thơ ta nh thấy niềm vui ñang nhân lên qua từng câu : Câu ñầu chỉ là

lời giới thiệu bình thờng Sang câu thứ hai niềm vui thu hoạch bắt ñầu xuất hiện,

câu thứ ba nói về tiếng cời hớn hở và câu thứ t là những tiếng ca sung mãn Sức

sống ñang ngập tràn khắp chốn trong niềm vui bình dị mà vĩ ñại này

Mạch thơ vận ñộng nhanh, trong ñó ta thấy Bác nh cũng ñang tơi cời, hớn

hở, ñang muốn hát lên cùng với họ Ngời ta thờng nói rằng nỗi khổ san sẻ thì nỗi

khổ sẽ vơi ñi, còn niềm vui san sẻ thì sẽ ñợc nhân lên nhiều lần Với một tấm

lòng rộng mở, lúc nào Bác cũng sẵn sàng chia sẻ với mọi ngời tất cả những niềm

vui, nỗi buồn Đó là một con ngời luôn luôn cảm thông và yêu thơng

Trong bài : “Chúc than”, yếu tố lạc quan cũng ñợc thể hiện tỏng một chi

tiết tinh tế :

“Nhất duyện mao l thị “Tửu lầu”

(Một túp lêu tranh gọi là quán rợu)

Cảnh sống nghèo trớc hết ñã ñi vào thơ Bác trong một sự cảm thông, nhng

không chỉ có vậy Bài thơ còn hàm ẩn một cái gì thật tơi vui, sâu sắc Một tuý

lều tranh - cái quán nghèo bên ñờng bán cháo hoa và muối trắng, vậy mà lại ñợc

ngời ñi ñờng gọi bằng một cái tên thật sang trọng : “tửu lâu” Sự ñùa vui tinh

nghịch này ñã ñợc ña vào dòng thơ của Bác, có lẽ là với một cái mỉm cời Bác

thật tinh tế khi ñá nhận ra và ghi lại sự ñáng yêu của những con ngời nghèo khổ

ấy Trong cái khổ họ vẫn muốn cời với nhau, ñem ñến cho nhau niềm vui, niềm

tin Họ ñã không coi cái nghèo khổ của họ là gì, ngồi trong túp lều tranh ñó, ăn

cháo với muối trắng, họ nghĩ về những quán rợu sang trọng, kể với nhau những

câu chuyện cời, ñể tiếng cời xoá tan ñi những nỗi lo toan

Ta hình dung Bác cũng ñã vào cái quán ấy, hoặc ñã từng ñi qua cái quán

ấy, nghe thấy cái tên gọi “tửu lâu” và bất giác mỉm cời ñi vào thơ Bác là cuộc

sống giản dị mà thật tuyệt vời nh vậy

Trong tác phẩm “Vợ Nhặt”, nhà văn Kim Lân ñã viết về những con ngời

trong gian khổ cùng cực vẫn có ñủ sức mạnh ñể vợt qua cái ñói, và vẫn có ñủ

niềm tin ñể ñến với nhau, xây dựng cuộc ñời hạnh phúc Khi tác phẩm kết thúc,

ta hiểu rằng những con ngời dũng cảm và ñầy bản lĩnh nh vậy, nhất ñịnh là sẽ

chẳng có gian khổ nào cản ñợc bớc họ trên con ñờng ñi tới tơng lai Trong cuộc

sống có một chân lí vĩnh hằng : hạnh phúc chỉ ñến với những ngời biết hi vọng,

biết tin ñể vợt qua mọi ñau khổ, gian lao

Cho nên, trong bài thơ “Chúc than”, bên cạnh sự cảm thông của Bác, còn

là một sự ñồng cảm Những con ngời nghèo khổ kia coi cái quán nghèo là “tửu

lâu”, thì có khác gì Bác gọi “nhà ngục Tĩnh Tây” là “nhạc quan viện hàn lâm”

(Vãn) gọi những vết ghẻ trên ngời mình là “hoa gấm” (lại sang)

Những ngời dân lao ñộng bình thờng, với niềm tin với sức sống sung mãn

của họ, ñã ñẹp hơn lên trong những dòng thơ của Bác

3 Vẻ ñẹp của cuộc sống vất vả, gian nan :

Những ngời dân lao ñộng bình thờng ñẹp hơn lên trong những dòng thơ

của Bác Và qua những dòng thơ ấy, cuộc sống con ngời cũng ñẹp hơn lên Bác

không tô vẽ cho bức tranh về cuộc sống của mình bằng những gì không có thật,

mà ghi vào trang thơ của mình những chi tiết hiện hữu giữa ñời thờng, phác mọt

vài nét giản dị, nhng ñằng sau những nét vẽ giản dị ấy, cuộc sống và con ngời

hiện lên ñẹp trong trẻo ñến vô ngần

Nhà văn Nguyễn Khải từng cho rằng “hạnh phúc bắt nguồn từ những gian

khổ, hy sinh” Trong những trang thơ của Bác quả là cứ hễ ở ñâu có gian khổ,

thì ở ñó lại có những niềm vui, hi vọng - có vẻ ñẹp kỳ diệu của cuộc sống con

ngời

Bình thờng khi ñang bực bội ngời ta thật khó mà lu ý ñến cái gì khác

ngoài cái bực của riêng mình Vợt trên cái thói thờng ấy, trong hoàn cảnh tù ñày

của mình, Bác vẫn trừu mến nhìn theo cái vui của ñất trời và cái vui của ngời lao

ñộng bình thờng :

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc Bao túc mà hoàn lô dĩ hồng”

(Mộ) Nhà phê bình Hoài Thanh ñánh giá hình ảnh này là “một hình ảnh tuyệt

ñẹp về cuộc ñời thiếu thốn, vất vả mà vẫn ấm cúng, vấn ñáng quý ñáng yêu” Ở

ñây, hình tợng thơ ñã vận ñộng một cách khoẻ khoắn bất ngờ Trớc khi ngời

thiếu nữ xuất hiện, buổi chiều muộn thật mệt mỏi với cánh chim về tổ rừng tìm

chốn ngủ, với chòm mây cô ñộc lửng lơ giữa trời Cảnh ñất trời vào lúc cuối

ngày ở vùng sơn cớc tởng chứng chỉ có bóng tối hoàng hôn bao phủ, chỉ có heo

hút quạnh hiu, bỗng nhiên ánh sáng ấm áp ñã rực lên xua tan giá lạnh, bóng tối

Sự xuất hiện của ngời thiếu nữ trong khung cảnh lao ñộng, bên lò than rực

hồng ñã mang lại ánh sáng và niềm vui, mang lại sự sống mãnh liệt và ấm áp

Cô là một biểu tợng của cuộc sống, của sự sống

“Ma bao túc - bao túc ma hoàn…” Sự nối tiếp của những dòng thơ ấy làm

tan tởng tợng ra những vòng quay nặng nhọc của chiếc cối xay Âm ñiệu thơ

khắc khổ càng nhấn mạnh cuộc sống lao ñộng gian lao của con ngời Nhng ñiều

ñáng chú ý hơn lại là sự vận ñộng của mạch thơ ñến sự hoàn thành của công

việc, và lò than ñã rực hồng Cả bài thơ là một rung ñộng thấm thía về hạnh

phúc yên ấm, bình dị của ñời thờng Phải là một ngời yêu và nâng niu con ngời,

cuộc sống ñến thế nào, có tâm hồn lạc quan thế nào, Bác mới có ñợc cái nhìn về

cuộc sống ở nơi thôn cùng xóm vắng kia tuyệt với nh vậy

“Bác ñã quên ñi những nỗi khổ tột ñộ của riêng mình…, ñể nặng tình

th-ơng cho một kiếp sống cần lao, hay còn vĩ ñại hơn nữa nếu ñợc hiểu rằng - ñể

chia sẻ với những niềm vui rất ñỗi bình thờng với những ngời dân mà Bác

không hề qua nbiết…”

(Đỗ Kim Hồi)

Vẻ ñẹp của cuộc sống lao ñộng ñợc thể hiện trong bài “Hoàng hôn” với

một sắc thái khác :

“Mục ñồng xuy ñịch dẫn ngu quy”

Trong cả bài thơ, ñây là một hình ảnh ñẹp nhất Trong cuộc sống hình ảnh

trẻ trăn trâu cũng là một hình ảnh rất bình dị mà gây ấn tợng sâu sắc, cai ñã thấy

một lần thì chẳng thể nào quên Hình ảnh ấy tợng trng cho một cuộc sống thanh

bình Trong câu thơ này, sự thanh bình còn ñợc nhấn mạnh bằng “tiếng sáo

bay” Trong cuộc sống lao ñộng ñầy gian lao, một ñứa trẻ cũng biết tự làm ñẹp

cho mình, cho ñời Tởng chứng nh tiếng sáo ấy có thể xoá tan mọi âu lo của con

ngời, làm dịu ñi mọi nỗi mệt nhọc - sau một ngày vất vả Bác cũng ñã cảm nhận

rõ ràng niềm vui và tiếng sáo ñã mang lại cho mình, và âu yếm nhìn ñứa trẻ

chăn trâm kia bằng một cái nhìn trìu mến, yêu thơng…

Chỉ với vài nét phác hoạ nh vậy, Bác ñã cho ta những hình dung về một

cuộc sống ñẹp của con ngời Trong triết lí của Bác, cái ñẹp không chỉ có ở

những nơi nào sung túc, ñủ ñầy, hạnh phúc không chỉ là sung sớng, nhàn rỗi, mà

cái ñẹp có nhiều ở những nơi con ngời phải lao ñộng gian khổ ñể duy trì cuộc

sống của mình với niềm tin, hi vọng ; và hạnh phúc còn là sự yên ấm, bình dị

của ñời thờng

Nh vậy, chỉ qua một vài bài thơ, Bác ñã phác hoạ cuộc sống lao ñộng của

nhân dân Trung Quốc, không phải là một bức tranh toàn diện, nhng nó ñã khái

quát ñợc nhiều mặt quan trọng của cuộc sống ấy : một cuộc sống vất vả, gian

lao, nhng tràn ñầy lạc quan và ñẹp ñẽ vô ngần… Chiêm ngỡng bức tranh ấy, ta

hiểu thêm về con ngời Bác, một con ngời “chỉ biết quên mình cho hết thảy”,

“nâng niu tất cả chỉ quên mình” Sự “quên mình” ấy, sự “nâng niu tất cả ấy”,

ngẫm ñến cùng là xuất phát từ một lẽ sâu xa hơn, ñẹp ñẽ hơn

“Bác sống nh trời ñất của ta”

Viết nh thế, có lẽ nhà thơ Tố Hữu ñã nghĩ rằng, Bác có một tấm lòng rộng

mở… luôn dành cho tất cả mọi ngời

B HÌNH ẢNH NGỜI PHỤ NỮ VÀ TRẺ EM TRONG “NHẬT KÝ

TRONG TÙ”

Ngời phụ nữ và trẻ em luôn nằm ở vị trí trung tâm trong trái tim của nhân

loại Nơi nào có họ là nơi ấy có sự sống, có tình yêu Một cuộc sống không có

phụ nữ và trẻ em, dù có sung túc ñủ ñầy ñến mấy cũng không khác gì một mảnh

ñất màu mỡ mà không có cây xanh và những bông hoa ñầy hơng sắc Còn trong

một cuộc sống khổ ñau, thì những ngời khổ ñau nhất cũng chính là họ Vậy nên,

một bức tranh với mục ñích khái quát sâu sắc về cuộc sống mà thiếu họ sẽ chỉ là

một bức tranh cha hoàn thành Điều này ñã không xảy ra ñối với bức tranh của

Bác Trong khi viết về cuộc sống của nhân dân Trung Quốc, Bác ñã quan tâm

nhiều ñến phụ nữ và trẻ em, thấu hiểu tình cảnh, những nỗi khổ ñau và sẻ chia

những tâm tình của họ Ở phơng diện này, ngòi bút của Bác ñã chuyển tải một

tinh thần nhân ñạo thật sâu sắc

Ở trong tù Bác rất ít khi ñợc gặp phụ nữ và trẻ em Dù vậy, ta vẫn thấy

tấm lòng rộng mở của con ngời yêu thơng mọi ngời tha thiết này vẫn luôn hớng

về phụ nữ và trẻ em trớc hết Những nhân vật này xuất hiện trong “Nhật ký

trong tù” không nhiều Nhng dờng nh mỗi khi có dịp tiếp xúc, ta ñều thấy Bác

dành tất cả tâm t của mình ñể cảm nhận hoàn cảnh, tâm tình của họ, và cả những

vẻ ñẹp mà họ hiến dâng cho cuộc ñời Chỉ qua mấy bài thơ, nhng ngừơi phụ nữ

và trẻ me ñã chiếm một vị trí rất ñặc biệt trong những dòng thơ tù của Bác Đọc

những dòng thơ ấy, ta hiểu ñợc Bác ñã dành những tình cảm thắm thiết nào cho

họ trong tấm lòng rộng mở của mình

Trong “Nhật ký trong tù” hình ảnh ngời phụ nữ xuất hiện sáu lần Họ

th-ờng hiện lên trớc mắt chúng ta trong khổ ñau, bất hạnh : một ngời vợ ñến thăm

chồng ở tù, bị song sắt của nhà tù ngăn cách, ñứng cạnh nhau mà nh biển trời

cách biệt, chỉ biết nói với nhau bằng nớc mắt, bằng nỗi ñau (nạn hữu chi thê

thám gian); một ngời vợ có chông trốn ñi lính cho Tởng Giới Thạch, chẳng

những ôm sầu nơi buồng the trơ trọi, mà còn bị bắt vào tù (trung linh gia quyến),

có ngời còn phải ña ñứa con sơ sinh của mình vào theo (Tân dơng ngục trung

hài) ; một tiếng khóc chồng trong ñêm khuya (Dạ bán văn khốc phu); và có khi

là một “khuê nhân” trong hình dáng của Bác, bớc lên thềm một tầng lầu ñể nghe

rõ hơn tiếng sáo của ngời chồng từ ngàn dặm xa vọng về (Nạn hữu xuy ñịch)

Chỉ có duy nhất một lần, một ngời thiếu nữ nơi xóm núi ñã ñi vào thơ Bác

không phải là trong khổ ñau, bất hạnh, mà là trong một cuộc sống lao ñộng vất

vả nhng bình dị, ấm áp

Là một ngời yêu con trẻ, trong ñời thơ của mình Bác viết nhiều về trẻ em,

cho trẻ em Nhng ở trong nhà tu, Bác không ñợc tiếp xúc nhiều với con trẻ, hơn

nữa có lẽ Bác cũng không muốn con trẻ xuất hiện trong tập thơ tù của mình - nơi

toàn những khổ ñau chăng Nên hình ảnh trẻ em chỉ xuất hiện trong “Nhật ký

trong tù” hai lần : một con bé có bố trốn lính phải theo mẹ ñến ở tù có bố trốn

lính (Tân Đơng ngục trung hài), và một trẻ mục ñồng dắt trâu về chiều trong

tiếng sáo ngân nga( Hoàng Hôn) Xuất hiện không nhiều, nhng hai hình ảnh trẻ

em trong “Nhật ký trong tù” ñều là những hình ảnh thật xúc ñộng, ho ta thấy

tình cảm yêu thơng mà Bác danh cho con trẻ thật thấm thía, sâu sắc

Trong bất hạnh, khổ ñau Trong vẻ ñẹp

Ngóng chồng - Nạn hữu xung ñịch

Trẻ em Tân Dơng ngục trung hài - Hoàng Hôn

Bác ñã viết về phụ nữ và trẻ em bằng tất cả trái tim với tình yêu thơng vô

hạn của mình Không phải ngẫu nhiên mà Bác viết nhiều về họ trong những nỗi

thơng ñau Lịch sử mấy nghìn năm của nhân loại ñã chỉ ra rằng trong bất cứ một

cuộc chiến tranh nào, những ngời bất hạnh, ñau khổ nhất là phụ nữ và trẻ em, và

trong bất cứ một xã hội loạn lạc nào, những ngời phải chịu thiệt thòi nhất cũng

là họ Những bài thơ Bác viết trong tù về họ ñã không phản ánh ngoài quy luật

ấy của lịch sử Xã hội Trung Quốc lúc bấy giờ, dới sự thống trị của chính quyền

Tởng Giới Thạch là một xã hội rối ren Những ngời bị bắt “ñi lính cứu nớc” thì

trốn không ñi, còn những ngời ở tù thì có khi lại là những ngời rất tốt mà ta

không hiểu ñợc là họ ñã phạm tội gì Cái rối ren ấy, cái sức nặng của xã hội ấy

chẳng ñè lên ñầu ai khác ngoài phụ nữ và trẻ em Họ vốn là những ngời yếu ớt

và cần phải ñợc bảo vệ, nhng trong cái chế ñộ lạ lùng kia chính họ cũng vô cớ bị

tống vào tù Với tấm lòng nhân ñạo của mình, Bác ñã thấu hiểu tình cảnh và nỗi

lòng của họ Trong những bài thơ viết về họ, ta luôn thấy ở Bác có một sự cảm

thông và ñồng cảm sâu sắc

Nhng nếu viết về phụ nữ và trẻ em mà chỉ cảm thông và chia sẻ nỗi ñau

ñớn, bất hạnh với họ thì vẫn còn thiếu sót Không thể không nói ñến vẻ ñẹp của