Tu sau chi~n tranh th~ gi6il~n thu Hai, cac nu6c B~c Au dii phat triSn khang ngung vS kinh t~, chinhtri, xii hQi va duQ'c th~ gi6i ghi nh~n la con duang phat triSn d~y hi~u qua,duQ'c gQi
Trang 1VI~N KHOA HQC xA HOI VI~T NAM
(Bao cao tom tat)
Ten de tai
MO HiNH PHAT TRIEN eUA cAe Nuoe BAe Au:
MOT• SO VAN oE vE TlNH PHO BIEN
vA TiNH oAe THO Quoe GIA•
Chu nhi~mditai: PGS.TS Dinh Cong Tulin
Thu kj di tai : CU nhlin Dinh Thj ng!JcLinh
Vampt sacan bp Viin Nghien ctCUChliu Au
HA NOI 2009
Trang 2CHUONG 1: TONG QUAN vE MO HiNH BAc Au 1
1.1 KHAI NI.J;:MVE MO HINH BAc Au • 1
1.2 A ~GU6~ 96c, QuA TRINH HINH THANH vA PHAT TRIEN CUA MO HINH BAC AU 2 1.2.1 Ngu6n g6c ra airi mo hinh Bdc Au ••• • •.•••.• ••• • • • • 2
1.2.2 Nhirng n(Ji dung cO'ban cua mo hinh Bdc Au • • • • • • •• • 8
1.2.3 Nhirng aijc trung chinh cua mo hinh Bdc Au so vai cac mo hinh khac achdu Au • 9
1.2.4 Sl! phat tri~n cua mo hinh Bdc Au • • • •.• • •• • 11
CHUONG 2:.MO HINH PHAT TRIEN CUA cAc Ntroc BAc Au BIEN HINH 16 2.1 MO HINH THUy DIEN 16 2.1.1 Khai quat chung vd mo hinh Thuy' Di~n 16 2.1.2 Nhirng aijc trung cO'ban cua mo hinh nha nuac phuc lQ'iThuy' Di~n 17 2.1.3 Danh gia 18 2.2 MO HINH pHAN LAN 19 2.2.1 Khai quat chung vd mo hinh Phdn Lan. 19 2.2.2 Nhirng aijc trung cO'ban cua mo hinh Phdn Lan 21 2.2.3 Danh gia 22 2.3 MO HINH DAN ~CH 23 2.3.1 Khai quat chung vd mo hinh Dan Mgch 24 2.3.2 Nhirng aijc trung cO'ban cua mo hinh Dan Mgch 25 2.3 3 Danh gia 26 2.4 MO HINH NA UY 27 2.4.1 Khai quat chung vd mo hinh Na Uy 27 2.4.2 Nhirng aijc trung cO'ban cua mo hinh nha nuac phuc lQ'iNa Uy 28 2.4.3 Danh gia 28 CHUONG 3: SO sANH, BANH GIA vA DV BAo TRIEN VQNG CUA MO HiNH BAc Au 31 3.1 ~o S~NH ~9 DI~M '!'V0NG DONG vA KHAc BI.J;:TTRaNG MO HINH pHAT TRIEN CUA CAC NVOC BAC AU 31 3.1.1 Nhirng ai~m tUO'nga6ng •• • • •.•.•• • • ••• •.• •• 31
3.2.1 Thanh cong cua mo hinh Bdc Au 32 3.2.2 Hgn ch~ cua mo hinh Biic Au 33
3.3 Dl! BAa TRIEN VQNG CUA MO HINH BAc Au 33
Trang 3DANH MUC VIET TAT
GDP : T6ng~san phAm qu6c nQi
ED : Lien minh Chau Au
EURa : D6ng tiSn chung Chau Au
PPP Chi s6 suc mua ngang gia
DSD : D6ng dola My
DANES : Dan vi d6ng tiSn Dan M~ch
FmK : Dan vi d6ng tiSn Ph~n Lan
SEK :Dan vi d6ng tiSn Th\lY DiSn
Krone : Dan vi d6ng tiSn Na Dy
GOO : H~ s6 giam b~t binh d~ng xa hQi
aECD : T6 chuc Hqp mc Kinh tS va Phat triSn
UNDP : T6 chuc Phat triSn Lien hgp qu6c
XHCN : Xa hQi chti nghia
HDI : Chi s6 phat triSn ngu6n nhan l\lc
R&D : Nghien CUu va triSn khai
XHDS : Xa hQi dan S\l
Tca :Lien doan cong nhan c6 trfuIg Th\lY DiSn
SACa : Lien doan cac Hi~p hQi chuyen nghi~p Th\lY DiSn
La : Lien doan' cong doan Th\lY DiSn
SAF : Nghi~p doan cac nha su d\lng lao dQng
SAP : Dang Dan chti T\l do Th\lY DiSn
VF : Hi~p hQi cac nha kinh doanh thep Th\lY DiSnBCI : Chi s6 c~ tranh thuang m~i
Trang 4DANH MUC BANG BIEU
Bang 1.1: Nam ap d\lng cac lu~t bao hiSm xa hQi chu ySu a cac nu6cScandinavia
Bang 1.2: M& rQng chi tieu xa hQiacac nu6c Scandinavia
Bang 1.3: Mo hinh Nha nu6c phuc 19i B~c Au nhfrng nam gifra th~p ky1990
Bang 1.4: Ty l~ bbi thuemg th~t nghi~p acac nu6c B~c Au, 1996
BiSu db 1.1: Chi tieu cong cQng cho giao d\lc trong t6ng chi tieu giaod\lc cua mQt s6 nu6c tren thS gi6i
Bang 1.5: Ty l~ bbi thucmg khi sinh de
Bang 1.6: So sanh cac mo hinh xa hQia chau Au qua mQt s6 tieu chiBiSu db 1.2: Chi phi xa hQi (%GDP) cua mQt s6 mo hinh xa hQia chau
Au
BiSu db 1.3: DAu tu cho tuong lai amQt s6 mo hinh xa hQi chau AuBiSu db 1.4: Th~ng du va tham h\lt ngan sach cua mQt s6 mo hinh xa hQiachauAu
Bang 2.1: Bao hiSm tai n~n lao de>ng:thu va chi
Bang 2.2: Chi phi xa hQiaPhAn Lan giai do~n 1980 - 1985
Bang 2.3: Hinh thuc cham soc tre em aPhAn Lan theo dQ tu6i (%)
Bang 2.4: Danh gia S\I giau co thjnh vugng cua Ph&n Lan
Bang 2.5: Ty l~ tre em Dan M~ch tu 6 dSn 9 thang tu6i dugc cham soctrong cac t6 chuc xa hQi, 1999
Bang 2.6: Chi phi dao t~o lao dQng nam 2002
BiSu db 2.1: T6c dQ tang GDP cua Dan M~ch giai do~n 1996 - 2006BiSu db 2.2: Th~ng du tai khoan hi~n hanh va tai san ngo~i h6i cuaNauy, giai do~n 1981 - 2006
Bang 2.7: T6c dQ tang truang GDP cua Nauy (2002 - 2007)
Bang 2.8: Chi s6 phat triSn ngubn nhan l\Ic cua mQt s6 nu6c B~c Au sov6i trinh de>cua My giai do~n 1980 - 2006
Trang 5BiSu db 2.3: Thu nh~p binh quan d~u nguai 1970 - 2006 a 3 nuac Dan 97M~ch, Nauy, Thuy, DiSn
Bang 3.1 : Thw~ thu nh~p cua cac nuac B~c Au (%2008) 107BiSu dE>3.1: Ty 1~thAt nghi~p a mQt sf>nuac chau Au 2006 111BiSu db 3.2: Tf>cdQ tang truang kinh t~ cua Thuy, DiSn (1996 - 2006) 112Bang 3.2: X~p h~ng cua cac nuac B~c Au so vai cac nuac GEeD 113Bang 3.3: Phan b6 chi tieu xa hQiacac nuac B~c Au so vai cac khu vvc 114khac (1980 - 2001)
Bang 3.4: Tang truang va ty 1~ thAt nghi~p a cac nuac B~c Au 2006 - 1162008
BiSu db 3.3: Ty 1~tham gia Ivc luqng lao dQng cua nguai gia dQ tu6i 55 119
- 64 amQt sf>nuac chau Au nam 2005
BiSu db 3.4: Ty 1~nguai gia aNauy va Ph~n Lan 1950 - 2060 123Bang 3.5: Dv bao chi tieu cho suc khoe cQng dbng va cham sac suc 124khoe lau dai aB~c Au 2005 - 2050
Trang 6Cac nu6c 6 khu vvc B~c Au dii trai qua lich su phat triSn lfm dai, d~ythang tr~m va co d~c diSm chung n6i b~t la dSu b~t ngu6n tu cac ho~t dQngg~n liSn v6i biSn ca (Viking cu6p biSn th~ ky VIII - XI), chinh ph\lC, khampha va giao thuong Nghi'a la, cac qu6c gia B~c Au khang tach rai ma coquan h~ g~n bo ch~t che v6i nhau b6i biSn ca! Tu sau chi~n tranh th~ gi6il~n thu Hai, cac nu6c B~c Au dii phat triSn khang ngung vS kinh t~, chinhtri, xii hQi va duQ'c th~ gi6i ghi nh~n la con duang phat triSn d~y hi~u qua,duQ'c gQi la "Ma hinh phat triSn B~c Au".
Noi d~n ma hinh B~c Au, nguai ta thuang hay sosanh v6i ba ma hinhkhac cua chu nghi'a tu ban, do la ma hinh Chau Au l\lc dia, ma hinh Anglo-Saxon tv do va ma hinh Dia Trung hai M6i ma hinh phat triSn dSu co d~cdiSm d~c thli cua no va vi~c phan lo~i 4 ma hinh tren chi la tuong d6i Nocho phep phan tich ro cac ma hinh kinh t~ - xii hQi, buc tranh chung vS m&uhinh khac bi~t va nhfrng dQng thai thay d6i 6 tUng ma hinh theo tUng giaido~n va trong b6i canh toan c~u hoa
"Ma hinh phat triSn B~c Au" thuang dugc nh~c d~n v6i ten gQi khac la
Ma hinh Scandinavia hay ma hinh kinh t~ thi truang h6n hgp, ho~c ma hinhnha nu6c phuc IQ'idan chu xii hQi Trong pham vi nghien cUu, dS tai se divan nghien cUuma hinh phat triSn cua 4 nu6c: Thuy, DiSn, Dan M~ch, Ph~Lan va Na Uy Nhfrng nu6c nay co nhfrng d~c diSm chung, vS kinh t~ - xaydVng nSn kinh t~ thi twang xii hQi, vS chinh tridii xay d\Illg theo ch~ dQ Danchu - Xii hQi, vS xii hQi dii xay d\Illg nha nu6c phuc 19i, dugc d~c trung b6inguyen t~c ph6 quat va binh d~ng Trong qua trinh tim toi phat triSn, ca 4nu6c ngoai nhfrng d~c diSm ph6 quat chung, dSu co nhfrng d~c diSm d~c thlirieng Vi d\l, Dan M~ch la dao qu6c (ban dao) chu y~u la nu6c nang nghi~p,
Trang 7nSn kinh tS ph\l thuQc nhiSu vao thuy san Con Phfin Lan, Thuy, DiSn d6u lanhfrng qu6c gia gifiu co vS lam nghi~p: Thuy, DiSn co ngu6n khoang sanphong phu Na Uy dva vao dfiu khi, lam nghi~p, khoang san va nuoi tr6ngthuy san Sv da d~ng, khac nhau nay da t~o ra nhung khac bi~t dang kStrong cAu truc va ban chAt cua mo hinh phat triSn, anh huemg dSn thj truemglao dQng, chinh sach giao d\lc dao t~o va cac chinh sach an sinh xa hQi.
Do mQt vai ly do khac nhau, dS tai khong dua Ha Lan vao nhom nuacB~c Au cfin nghien cUu b6i Ha Lan n~m 6 phia Tay B~c chau Au va co mQts6 chinh sach phat triSn tuong d6ng vai mo hinh B~c Au nhung khong hoantoan mang d~c trung rieng co cua mo hinh B~c Au DS tai cling khong xSpIceland la d6i tUQ'Ilgnghien cUu chu ySu b6i theo phan lo~i cua nhiSu tai li~unghien cUu Iceland thuQc nhom nuac theo mo hinh Anglo - Saxon Chinh viv~y, d6i tUQ'Ilgnghien cUu cua dS tai se bao g6m 4 nuac: Thuy, DiSn, PhfinLan, Na Uy, Dan M~ch Ph~m vi nghien cUu chu ySu la nhfrng chinh sach vad~c trung cua mo hinh phat triSn cua cac nuac B~c Au kS tir sau chiSn tranhthS giai lfin thu hai dSn nay
M\lC tieu cua dS tai nh~m tim hiSu qua trinh hinh thanh va phcit triSn cua
mo hinh nha nuac phuc IQ'iB~c Au, phan tich tinh ph6 quat va tinh d~c thucua mo hinh phcit triSn, danh gia nhfrng thanh cong, h~n chS, xu huang caicach, diSu chinh cua mo hinh nha nuac phuc IQ'iB~c Au va bu6c dfiu tim ranhfrng bai hQCkinh nghi~m cho Vi~t Nam
Trong qua trinh phan tich, nghien cUu, dS tai se Slr d\lng cac phuongphap nghien cUu duy v~t bi~n chUng, duy v~t ljch Slr va cac phuong phapnghien cUu khoa hQc xa hQi d~c thu nhu phan tich, t6ng hQ'P, h~ th6ng hoa
va so sanh, dV bao vai cach tiSp c~n da nganh va lien nganh dS lam sang tocac vAn dS nghien CUutrong ph~m vi dS tai Trong khi dua ra nhfrng phan
Trang 8CHUONG 1: TONG QUAN VEMO HtNH BA.C AU1.1 KHA.I NI~M VE MO HtNH BAc AU
M6 hinh B~c Au (Nordic Model) hl m6 hinh kinh t6 xa hQi cua cac nu6c vungB~c Au (g6m Dan M;;tch, Ph~n Lan, Thuy' Dien, Nauy, Iceland) Ngoai thu~t ngfrNordic Model, m6 hinh B~c Au can duQ'c bi6t d6n v6i ten gQi khac la M6 hinhScandinavia 1(Scandinavia Model) M6 hinh nay mang d?c trung cua mQt n~n kinht6 thi truang h6n h9'P trong do cac nha nu6c phuc lQ'i dong vai tro r~t quan trQngtrong n~n kinh t6 nh~m dam bao cho nhu c~u cua tung ca nhan trong xa hQi, cung
c~p d~y du nhfrng quy~n co ban cua con nguai va 6n dinh n~n kinh t6 M6 hinh
nay nh~n m;;tnh d6n Sl,1'tham gia t6i da cua ll,1'clUQ'llglao dQng trong n~n kinh t6,thuc dAy binh d~ng gi6i, coi trQng vi~c thl,1'chi~n cac chinh sach trQ' cftp, ap d\mgcac chinh sach Uti chinh ma rQng Ba ml;lc tieu chu y6u cua m6 hinh B~c Au la:
+Muc dQph6 quat cao: T~t ca c6ng dan d~u dl,1'ocdam bao cac lQ'iich va
dich Vl;lan sinh xa hQi co ban
+Muc dQbinh acing cao: Phan ph6i thu nh~p tuang d6i c6ng b~ng (th6ng quavi~c ap d\mg muc dQ danh thu6 cao), giao dl;lCmi~n phi va co hQi binh d~ng trongti6p c~n vi~c lam
+ Chinh phu dam bao vi¢c lam ad;; au th6ng qua vi~c thl,1'chi~n cac chinhsach thitruOng lao dQng tich Cl,1'C
V6i ba m\lC tieu nhu tren, m6 hinh B~c Au chu y6u duQ'c dl,1'atren ba tfl;l CQt
chinh: an sinh xii h(Ji, cham soc suc khoe va giao d1jc miin phi An sinh xa hQi va cham soc suc khoe la nh~m dam bao muc s6ng cao cho t~t ca nguai dan trong
nu6c b~t ke tinh tr;;tng kinh t6 cua hQ t6t hay x~u Giao d\lc mi~n phi la nh~m m\lC
dich dem l;;tin~n giao dl;lCt6t han cho nguai dan b~ng cach huy dQng t6i da cac ll,1'c
lUQ'llgxa hQi va kh6ng dl,1'avan Sl,1'h6 trQ'kinh t6illgia dinh hQc sinh
V6i nhfrng lQ'i ich kh6ng 16 mang l;;ticho c6ng dan trong nu6c, m6 hinh B~c
Au can duQ'c gQi v6i ten khac la M6 hinh dan chu xa hQi (Social DemocraticModel) hay M6 hinh the ch6 (Institutional Model) M6 hinh nay mang l;;tinhi~u lQ'i
ich cho nguai dan han m6 'hinh Beveridge cua Anh (sir dl;lng h~ th6ng thu6 de t;;tO
nen sl,1'tai phan ph6i 16n hOll) hay m6 hinh Bismark cua Duc (sir dl;lng h~ th6ngbao hiem tren co So'hQ'p d6ng gifra cac th6 h~, co nghia la cac th6 h~ c6ng nhan trecung cftp mQt Sl,1'bao lanh tai chinh cho tu6i gia cua cha my va 6ng ba,,2 Cac nhakinh t6 hQc cho r~ng m6 hinh B~c Au mang tinh dOll gian han nhung toan di~n hancac m6 hinh khac achau Au T;;ticac nu6c B~c Au, h~u h6t phuc lQ'ixa hQi d~u do
I Scandinavia la kMi ni¢m chi mQt khu Vl!C van haa, Ijch Slr va ngon ngG:.No baa g6m Dan M~ch, Nauy, Thuy' Di~n , PhAnLan 6 vung B~c Au.
2Thea Dinh Cong Tu~n, H¢ th6ng an sinh xii h9i cua EU va bai h9C kinh nghi¢m cho Vi¢t Nam, NXB Khaa hQc Xii
hQi, 2008, trang 23.
Trang 9tich dinh tinh dS tai cling se sir d\lng cac phuang phap phan tich dinh lUQ'ngtrong chUng m\fc co thS dS lam sau s~c them cac v<1ndS c~n nghien Clm.
VS nQi dung nghien Clm, ngoai ph~n ma d~u, kSt lu~n va tai li~u thamkhao, dS tai g6m ba chuang:
Chuang 1: T6ng quan vS mo hinh B~c Au
Chuang 2: Mo hinh phat triSn cua cac nu6'c B~c Au diSn hinh
Chuang 3: So sanh, danh gia va d\f bao triSn v<;mgcua mo hinh B~c AuNhom tac gia da r<1tc6 g~ng trong vi~c thu th~p tai li~u tham khao, triSnkhai nghien Clm, tuy v~y day la dS tai nghien Clm rQng va phuc t~p, dangtrong qua trinh v~n dQng, phat triSn, d?c bi~t trong giai do~ thS gi6'i dangrai van cUQckhung hoang kinh tS nghiem tn;mg hi~n nay, nen ch~c ch~n nQidung dS tai se co nhiSu thiSu sot Chung toi rnong cac d6ng nghi~p thongcarn va co y kiSn dong gop xay d\fllg, xin trfm tn;mg cam an
Chu nhi~m dS taiPGS.TS Dinh Cong Tu<1n
Trang 10nha nu&c va chinh quy~n dia phuong mang l~i cho tUng ca nhan, gia dinh Ma hinhnay dam bao m9t h~ th6ng h~ t~ng vfrng m~nh cac dich vv xa h9i v&i kha nang dap
ung nhu c~u t6t va chAt 1uQTIgcao M<;>ica nhan d~u duqc huemg phuc 1qi nha nu&c
khang phv thu9C vao vi~c nguai do dong gop nhu the nao va ma hinh nay dam baomuc thAt nghi~p C\fCthAp cling v&i nhfrng khoan trq cAp thAt nghi~p C\fCcao Mahinh Bfic Au duang nhu t~y chay quan ni~m cho r~ng thi truang 1a tAt ca, xay d\fng
m9t S\f doan k€t toan di~n c~n thi€t nhAt cho nha nu&c phuc 1qi TAt ca 1qi ich d~u
mang tinh phv thu9C va d~u mang tinh thanh toan bfit bU9C Nha nu&c co trachnhi~m cham 10 den m6i gia dinh (rn tre em den nguai gia), khuy€n khich S\f d9Cl?p ca nhan, d~c bi~t 1a khuy€n khich phV nfr l\fa ch<;>ncac co h9i vi~c lam Vi~clam d~y du 1a y€u t6 tr<;>ngtam cua ma hinh Bfic Au va no duqc nha nu&c h6 trq ca
v~ thu nh?p Ian thanh toan cac chi phi phuc 1qi.
1.2 NGUON GOC, QuA TRINH HiNH THANH vA PHAT TRIENCUA MO HiNH BAc AU
1.2.1 Ngu8n g8e ra dm IDO binb Bile Au
Xet v~ m~t lich si'r, cac nu&c BAc Au co m6i quan h~ truy~n th6ng 1au dai,cling chung m9t n~n tang van hoa va ngan ngfr va cling co nhfrng di€m tuong d6ngv~ con duang phat tri€n xa h9i Chinh vi V?y, cac nu&c Scandinavia ngay nay 1am9t khu V\fCth6ng nhAt co chung m9t n~n tang ngan ngfr, van hoa va co nhfrngchuc nang xa h9i khac nhau d\fa tren n~n tang truy~n th6ng 1au dai
Duc 1a nu&c d~u tien tren the gi&i ap dvng m6 hinh nha nu&c phuc 1qi b~ng
vi~c dua ra nhfrng co ch€ bao hi€m cho cang dan cua minh, cv th€ 1a vi~c ban hanh
co ch€ bao hi€m y t€ c6ng c9ng vao nam 1883 Trong thai gian nay, cac nu&c Bfic
Au da khang huang ung ma hinh tren cua Duc Tuy nhien, S\f thanh cang cua mahinh Duc da khi~n nhi~u nu&c Bfic Au rut kinh nghi~m va ti€n t&i nhfrng sAp d~tthoa thu?n cho vi~c bao hi€m cang dan nu&c h<;>trong cac vAn d~ tai n~n ngh~nghi~p, 6m dau, nguai gia va thAt nghi~p, va day duqc coi 1a nhfrng y€u t6 co ban
hinh thanh nen nha nu&c phuc 1qi Bfic Au sau nay.
v~nguyen tAc, nhu c~u duqc h<;>ct?P va yeu c~u bfit bU9Cphai h<;>ct?P nay dffduqc t~o ra a the" ki XVI, vao giai do~n cai cach nha thO' La ma (khi hai vuongqu6c BAc Au 1a Dan M~ch- Na Uy -Iceland va Thuy' Di€n - Ph~n Lan, tuan theo tutuemg h<;>cthuy€t dong thanh Tin 1anh Evangen1ica1 Luther va coi do 1a qu6c giao).Dong Luther 1en ti€ng phan d6i S\f xa hoa, xa cach cua giao h9i, phu nh?n vai tro1inh mvc- nhu c~u n6i chinh gifra ThuQTIgd€ v&i tin d6 va d~ cao hon vai tro giaodvc, t\f giao dvc, tV' nh?n thuc, kh~ng dinh vai tro th\fc thv cua m6i ca nhan connguai Bu&c d~u tien cua dan chu hoa va ph6 C?P hoa giao dvc 1a yeu c~u phaibi€t d<;>c,viet chung cho m<;>ica nhan con nguai, nam cung nhu nfr Nha thO' Tangiao th€ hi~n S\f qui phvc nha nu&c quan chu, lien k€t v&i giai cAp th6ng tri (quan
Trang 11vuang va giao hQi), va tro thanh cong cv cua nha nu6c nh~n tr<.mgtrach chinh laphai d~y cho mQi ngmJi dan bi~t dQc, bi~t vi~t va th\lc hi9n them cac nhi9m vv m6i
la cham soc cho nguai ngheo va nguai 6m
D~n th~ ki XIX, do anh hUOng m~nh me cua tu tuemg cUQc cach m~ng Phap
va My, aB~c Au da mo rQng ap dVng h9 th6ng giao dvc ti~u hQc ph6 c~p b~t buQc.Theo qui dinh, chinh quy€n dia phuang chiu trach nhi9m phat tri~n cac twang ti~uhQc va mQi cong dan d€u co quy€n hQc ti~u hQc (v6i thai gian, nQi dung mo rQnghan so v6i twang dong) Nu6c B~c Au dfru tien la Dan M~ch dii thong qua Lu~tgiao dvc cong cQng vao nam 1814, sau khi ap dVng giao dvc ph6 c~p 7 nam vabUQCcac chinh quy€n do thi thi~t l~p nha twang ti~u hQc Sau do, Thuy, Di~n thongqua Lu~t v€ giao dvc ti~u hQc b~t bUQc v6i thai gian khong xac dinh vao nam
1842 Ti~p d~n la Nauy- th\lc hi9n Lu~t ph6 c~p ti~u hQc cho tre 7-14 tu6i (nam1848), va cu6i cung la Phfrn Lan- Lu~t giao dvc ti~u hQc b~t bUQc(nam 1866).V€ bao hi~m y t~, Vi9C ap dVng cac bi9n phap bao hi~m y t~ g~n v6i quandi~m chu nghIa vi lQ'i(Mercantilism), theo do doi h6i phai co S\l can thi9P cua nhanu6c trong IInh V\lCy t~ cong cQng vi cac "1Q'iich qu6c gia" MQi dan cu duQ'c sinhs6ng kh6e m~nh, duQ'c coi la bi~u trung t6t dttp cho S\l hung thinh va suc m~nh cuaqu6c gia Y t~ cong cQng la IInh V\lCdfru tien ma nha nu6c b~t dfru dong vai tro canthi9P tich C\lC,vi dV, trong vi9C xu Ii, chfra tri nhfrng dich b9nh nguy hi~m nhu ta,thuang han, d~u mua , va khong phan bi9t d6i xu trong chfra tri cho nguai giau vangheo trong xii hQi
o B~c Au, Lu~t Y t~ duQ'c thong qua va ap dvng mUQn han so v6i cac nu6cChau Au khac Cv th~, ngay vao nua dfru th~ ki XIX, aPhap dii thong qua Lu~t yt~ cong cQng dfru tien (nam 1832) va aAnh (nam 1848)
Chi vao nua cu6i th~ ki XIX, Na Dy va Thuy, Di~n la nhfrng nu6c dfru tien a
B~c Au dii thu hut, khuy~n khich cac bac sI, y ta tham gia cung cAp dich vv y t~(mi~n phi ho~c v6i muc phi chi tra thAp) cho nguai ngheo va h6 trQ' cac chuangtrinh y t~ cong cQng.Tren cO' sa do, cac nu6c nay ma rQng va th\lC hi9n ph6 quathoa vi9C cham soc y t~ cong cQng Cv th~, cac Lu~t y t~ va dich vv y t~ Ifrn luqt radai a Dan M~ch (nam 1858), Nauy (nam 1860), Thuy, Di~n (nam 1874) va PhfrnLan (nam 1897) Nha nu6c giam sat va di€u ti~t cong tac y t~ v9 sinh cong cQng vaphan cAp cho cac chinh quy€n dia phuang th\lc hi9n
V€ bao hi~m xii hQi, ngay tu th~ ki XVI, cling nhu hfru h~t cac nu6c Chau Aukhac, a B~c Au nha nu6c (quan chu) va chinh phu co trach nhi9m va vai tro chinh
la xay dvng va duy tri cac chuang trinh h6 trQ' phuc lQ'iva giam ngheo.Vao th~ kiXVII, cac nu6c nay dii thi~t l~p mQt s6 lo~i chuang trinh phuc lQ'icong cQng
o B~c Au, vi~c ap dVng Lu~t Bao hi~m xii hQi chinh la S\l th~ hi~n r5 rangthai dQ trach nhi~m cua khu V\lCcong cQng (nha nu6c) d6i v6i mQt s6 rlii ro ho~c
Trang 12hoan canh khong may m~n cua cac ca nhful trong xii h9i Lu~t Clmtrg nguai ngheo
ra dai aDan M~ch nam 1831
d B~c Au, giai do~n k~illsau nam 1850, sau khi qua trinh cong nghi~p hoan6i len va tang truang kinh t~, nhi€u "v~n d€ xii h9i" diithuang xuyen dugc thaolu~n, va ban ciii t~i cac Nghi vi~n Dan M~ch, Na Uy va Thuy' Di~n
Tuy nhien, sv khai dftu cua cac nha nu&c phuc 19i B~c Au chi dugc chinhthuc tinh d~n tu nhfrng th~p ki cu6i th~ ki 19, khi vai tro an sinh xii h9i cua nhanu&c dii dugc ban thao r9ng kh~p trong chuang trinh nghi sv atoan Chau Au.Trong thai gian ba nam 1891-1894, acac nu&c B~c Au nhu Dan M~ch, Nauy
va Thuy' Di~n, cac b9 Lu~t bao hi~m xii h9i co ban dftu tien dii dugc thong qua
Cac lu~t bao hi~m nay phvc vv nhi€u mvc tieu khac nhau va cac giai phap th~ ch~
dugc tri~n khai la khong gi6ng nhau
Tru&c thai di~m chuy~n giao sang th~ ki 20, m9t s6 b9 lu~t bao hi~m xii h9iho?c ch~ d9 dam bao trg c~p xii h9i t6i thi~u dii dugc ap dVnga Dan M~ch, Na Uy
va Thuy' Di~n
Bang 1.1: Nam ap d\mg cac lu~t bao hi~m xii hQi cua y~u (y cac mr6'cScandinavia
DanM~ch Nam 1891- Lu~t huu tri tu6i gia- dva tren thAm dinh thu nh~p cho
nguai tren 60 tu6i, do nha nu&c va chinh quy€n co sa cung c~p taichinh, thong qua ap dVng co ch~ thu~ chung
Nam 1892- Lu~t bao hi~m 6m dau: Trg c~p cua nha nu&c cho cacquI bao hi~m tv nguy~n dugc cong nh~n chinh thuc
Nam 1898- Lu~t Trach nhi~m cua chu Slr dVng lao d9ng dam baob6i thuang cho cong nhan khi bi tai n~n lao d9ng cong nghi~pNaUy Nam 1894-Lu~t Bao hi~m tai n~- cac cong nhful dugc bao hi~m
b~t bU9c bai chu Slr dVng lao d9ng va chu Slr dl;mgphai chi tra choch~ d9 19iich nay
Thuy'Di€n Nam 1891- Lu~t Bao hi€m 6m dau- trg c~p khu vvc cong cho cac
quI bao hi~m tv nguy~n dugc cong nh~n chinh thuc
••
NguJn: Xem TLTK s629Trong su6t hai th~p ki ti~p thea, a ThVYDi~n thong qua m9t s6 d~o lu~t -Lu~t Tdch nhi~m cua chu sir dVng lao d9ng (nam 1901) va Lu~t Bao hi~m huu tri
va thuang t~t (nam 1913), Lu~t elm trg nguai ngheo (1913); a Nauy, Lu~t Baohi~m th~t nghi~p (nam 1906) v&i vi~c bao c~p cho cac quI bao hi~m tv nguy~n(dva tren co sa cong doan) va bao hi~m 6m dau b~t bU9Ccho cac ca nhful thu nh~p
Trang 13thfip va gia dinh h9 (nam 1909) va & Dan M~ch - Lu~t Bao hi~m thfit nghi~p, nhanu6c bao cfip cho cac qui tl,rnguy~n (nam 1907).
Nhu v~y, co th~ khai quat, v~ tu tuang, nguyen t~c phuc Iqi ph6 quat B~c Au
da duqc xay d\l'ng, ti€p thu va phat tri~n d\l'a tren kinh nghi~m cua cac ch€ dQ phue
Iqi khae, ban dAu ti€p thu mQt phAn cua ch€ dQ phue Iqi Bismark (Duei va sau
chi€n tranh th€ gi6i thu hai, ti€p nh~n va chiu anh huang mQt ph~n tu tuang cua
mo hinh Beveridge4 (nu6c Anh, nam 1942) va ch€ dQ Bao hi~m y t€ qu6e gia cuaAnh (Dang Lao dQng Anh, nam 1948)
Co nghia la, & B~c Au dinh hinh r5 rang ch€ dQ, mo hinh nha nu6c phuc Iqi
theo ki~u pha trQn quan di~m tu tuang Keyn- Beveridge va Keynes- Bismark Cac
n~n tang cO'ban cua nha nu6c phuc Iqi hi~n d~i da duqc hoan tfit vao thai ki h~uth€ chi€n th€ gi6i thu 2, trong do mo hinh da kh~c ph\lc duqc nhfrng di~m khac bi~tv6i xu huOOg chung cua qU6c t€, va cling chinh giai do~n phat tri~n m6i nay da
thuc d~y m~nh me phat tri~n mo hinh nha nu6c phuc Iqi ScandinavO' dQc dao
(Esping-Andersen va Korpi 1987)
Mo hinh nay n6i b~t b&i S\l' hQi tv, chia se nhi€u di~m tuang d6ng dang k~
trong nQi kh6i cac nu6c B~c Au Theo do, cac chinh phu B~c Au da tim cach quan
Ii va phat tri~n n€n kinh t€ nh~m t~o ra ch€ dQ vi~c lam toan d\lng, d~y du va t6chuc cac dich V\l xa hQi co chfit Iuqng nh~m dap lIng cac nhu c~u ca nhan, ma thi
twang va gia dinh khong th~ dap ung duqc va nh~m ph\lc V\l cac gia tri xa hQi, d~t
duqc cac m\lc tieu chinh tri mong mu6n
Cac hinh thuc biw hi~m & B~c Au hAu h€t ra dai trong thai ky tru6c khi chi€n
tranh th€ gi6i IAnthu nhfit k€t thuc (1933) Day Ia thai ky n€n kinh t€ cac nu6c B~c
Au d\l'a chu y€u vao phat tri~n nong nghi~p va nong nghi~p chi€m ph~n 100 I\l'CIuqng Iao dQng cua cae nu6c nay N€n cong nghi~p va dich V\l cling b~t d~u duqcchinh phu cac nu6c chu tn;mg phat tri~n, tuy nhien trong th~p ky 1920 va 1930 n€n
kinh t€ cac nu6c B~c Au ph\l thuQc ph~n 100 vao thi twang Anh va Duc Ca 4
3 M6 hinh Bismark (Duc)- la tu tUOng ung hQ m1;1nhme vi~c ap dVng baa hi~m b~t bUQccha c6ng nhan laa dQng va duqc taitrq b6i ngu6n ngan sach nha nuac Dl,Ia tren phan tich thl,Ic ti~nThien chtia giaa va chu nghia baa trq ki~u Baa thu, T~p daan, Otto Van Bismark cha r~ng, d~ cai cach xii hQi, nha nuac dn co trach nhi~mIan hcm trang vi~c baa v~ giai dp c6ng nhan laa dQng.Thea do, vi~c thl,Ichi~n b<'10 hi~m b~t bUQcla d.n thi~t, vi d~ cha c6ng nhan phai tl,I.chi tra baa hi~m ban than v@bm dau, thuang t~t, kh6ng du nang Il,Iclam vi~c ltic tu6i gia Ia kh6ng thl,Ic t~ va vien v6ng.
4 M6 hinh Beveridge (Anh) khai xuang, ap d\mg chuang trinh an sinh xii hQi vai cac nguyen t~c ph6 quat (theo tinh th~n binh d~ng cua chu nghia ph6 quat Beveridge), song qui djnh ti I~ mlrc d9 huang cac Iqi fch t6i thi~u, co ban r~t th~p va cho phep thj trtrang co them khong gian hO;;1td9ng va tham gia m;;1nhme hon VaG cac linh VIlC an sinh xii hQi (linh VI,l'Cbao hi~m) Tuy nhien, tren th\fc t~, khi thu nh~p cua giai cfrp cong nhan tang len va s6 luqng giai dp trung Iuu tang len, vi~c thl,l'c hi~n nguyen t~c phuc Iqi ph6 quat dii t;;1ora "tinh tr;;1ng phan doi"- do nhom nguai kha gia hon se tham gia them VaG cac hinh thuc bao hi~m tu' nhan, va di@u nay lam giam d~n di nhiing Iqi ich theo chu~n m\fc cua phuc Iqi nh~m d;;1tduqc ml,lc tieu binh dkg t6i thi~u nhl1 ban d~u d\f ki~n.Va dfrn d~n tinh tr;;1ngnguai ngheo thi se dl,l'a VaG ngu6n Illc nha nuac va nguai kha hon thi se d\fa VaGthj trtrang (Esping Andersen, 1990).
Trang 14nu&c B&c Au d~u co muc d9 da d~ng hoa r~t cao v~ hang hoa xu~t khAu va d~tduqc t6c d9 tang tru6ng kinh t~ nhanh trong thai ky nay Tuy nhien day cung lagiai do~n xii h9i B&c Au g~p phai nhfing v~n d~ nan giai cAn phai thoa hi~p giua lqiich cua nguai dan trong lInh vvc nang nghi~p va cang nghi~p, giua lqi ich cuanhfing nguai lao d9ng co t6 chuc (cang doan) va cac chu doanh nghi~p Hang lo~tcac v~n d~ nghiem trQng cua vung nang than va a cac thanh ph6 B&c Au doi h6iphai duqc giai quy~t d€ tranh nhung tac d9ng tieu cvc cua chu nghla tu ban cang
nghi~p CO'ch~ thuang luqng, thoa thu~n ba ben giua cang doan, chu doanh nghi~p
va nguai lao d9ng vi v~y dii duqc khai xu&ng va thanh l~p a cac nu&c B&c Au.Bay duqc coi la khai dAu cho ma hinh nha nu&c phuc lqi B&c Au nh~m huang t&im9t sv d6ng thu~n chinh tri r9ng riii v~ con duang phat tri€n cua chu nghla tu ban
co sv di~u tiet m~nh me cua nha nu&c Cho d~n nhfrng nam dAu th~p ky 1930, mahinh B&c Au b&t dAu duqc hinh thanh ra net han T~i Thuy' Bi€n, ma hinh nay
duqc xay dVng dva tren ly thuy~t "Ngai nha chung cho mQi nguai" cua phai xii h9idan chu, ma d~i di~n la C\fUthu tu&ng Thuy' Bi€n P A.Hanson V&i khAu hi~u
"binh d~ng, dam bao xii h9i, hqp tac va s~n sang giup do'" ma hinh Thuy' BI€n diid~t duqc nhfing thanh cang nh~t dinh, dua Thuy' Bi€n illm9t trong nhfing nu&c
ngheo nh~t chau Au tra thanh m9t trong nhfing qu6c gia giau nh~t khu vvc nay.
Con t~i cac nu&c B&c Au khac, nha nu&c phuc lqi duqc phan b6 ngu6n lvc dva chu
y~u vao cac CU9Cthuang luqng d€ tim ti~ng noi chung gifra cang doan, chu doanh nghi~p va nguai lao d9ng Sv thuang luqng chinh la cang c\l d€ tim ki~m cac giai phap trong phan b6 ngu6n lvc va trong phat tri€n Cac CU9Cthuang luqng chu y~u duqc dva vao trach nhi~m rang bU9C v~ chinh tri, d~o duc nhi~u han la cac hinh
ph~t ho~c cac quy ch~ phap lu~t, vi v~y dii gop phAn thuc dAy tang truang kinh t~,thuc d~y thay d6i cO'c~u kinh t~, can d6i l~m phat, dam bao ch~ d9 vi~c lam toand\lng, nang cao muc s6ng va thvc hi~n cO'ch~ tai phan b6 ngu6n lvc, chia se cang
b~ng han cho cac nhom b~t lqi trong xii h9i.
H~ th6ng bao hi€m duqc ap d\lng r9ng riii a cac nu&c B&c Au cho d~n khichi~n tranh th~ gi&i IAn thu hai k~t thuc Sau chi~n tranh th~ gi&i IAn thu hai, cacnu&c B&c Au b&t dAu hinh thanh nhfing nha nu&c phuc lqi hoan thi~n, trong donh~n m~nh d~n hai y~u t6: 6n dinh xii h9i va ti~n b9 xii h9i Nha nu&c phuc lqi ti~pt\lCma r9ng cac hinh thuc bao hi€m tren, d6ng thai nh~n m~nh han d~n vi~c nang
cao sV ph6n thinh va cham 10 cho vi~c phan ph6i sv ph6n thinh do saD cho cangb~ng Nha nu&c phuc lqi cling doi h6i phai co sv can thi~p sau cua nha nu&c vaocac chuc nang xii h9i Trong nhfing nam dAu sau chi~n tranh th~ gi&i thu hai, cacnha nu&c phuc lqi xii h9i b&t dAu manh nha duqc hinh thanh aB&c Au (Na Dy nam
1946, Thuy' di€n nam 1947, PHAn Lan 1948) Tuy nhien, d~n miii th~p ky 1950 cacnha nu&c phuc lqi aB&c Au m&i hoan thi~n cO'ch~ phuc lqi cua minh, dam bao lqi
ich cho toan dan Thai iJidm hinh thcmh nha nuac phuc !<lihoan thi¢n 6' Thuy Didn
la vao nam 1955, Na Uy nam 1956, Ai Len nam 1956, Dan M(Jch nam 1960 va
6
Trang 15Phdn Lan nam 1965 Th~p ky 1950 va th~p ky 1960 dugc the gi6'i dimh gia la
"th~p ky vang phat trien chu nghla tu ban" cua cac nu6'c B~c Au Day la giai do~ncac nu6'c B~c Au trathanh khu V\lC giau c6 nhAt tren the gi6'i va nha nu6'c phuc 19itom di~n dugc the che hoa mQt cach chinh thuc Tu mQt khu V\lC c6 trinh dQ phattrien thAp han My va Anh trong su6t the ky XIX va luon dUng d&ng sau cac nu6'cchau Au lang gi~ng trong nhung th~p ky dAu cua the ky xx,cac nu6'c B~c Au dac6 S\l phat trien kinh te vuqt b~c nha ap dVng mo hinh nha nu6'c phuc 19i dan chu
xa hQi Trong cong trinh nghien Clru phan lo~i cac mo hinh phat trien xa hQia chau
Au, Esping - Andersen cho r&ng "Trong su6t giai aoc;msau chidn tranh, nha nuac phuc l(li hi?n ac;liaii agt aU(lc n~n m6ng vung chaco Trong s6 cac nha nuac phuc hli hi?n agi, cac nuac Scandinavia aii ai theo xu huang khac hlin vai nhfmg xu huang qu6c d, tgo ra m(Jt M6 hinh Scandinavia a(Jc nh6t v6 nhj tren thd giai M6 hinh nay mang a(ic trung rieng bi?t cho cac nuac vimg Bac Au"s.
Mo hinh B~c Au thai ky sau chien tranh the gi6'i IAnthu hai dugc chia lam haigiai do~n chinh: Giai do~n thu nhAt, hinh thanh nha nu6'c phuc 19i kieu B~c Auhoan thi~n, thiet l~p h~ th6ng phuc 19i c6 dinh (flat-rate benefit system) danh chotom dan Giai do~n thu hai b~t dAu ill th~p ky 1960 dugc danh dAu b&ng vi~c apdVng h~ th6ng phuc 19i toan di~n va lien quan den thu nh~p (earnings - related andadequate benefit system) nh&m d~t dugc vi~c lam dAy duo Tu th~p ky 1960, cacdich vv cham s6c xa hQi da dugc marQng ra toan cAp dQ tu trung uang den cac diaphuang atAt ca cac nu6'c Scadinavia Cac dich vv xa hQi c6 m~t a mQi noi, ill cact6 chuc, den cac ca nhan, cac gia dinh, tu nguai gia den tre em Ke tu th~p ky
1970, cac co che nghi phep cua cha my b~t dAu dugc ap dVng a B~c Au va daydugc coi la co che mang tinh chAt rQng rai ph6ng khoang nhAt tren the gi6'i
Th~p ky vang cua mo hinh B~c Au dugc danh dAu ke tu sau chien tranh thegi6'i thu hai (d~c bi~t la ill nam 1960) cho den th~p ky 1980 Trong giai do~n nay,cac nu6'c Scandinavia chi tieu ill 8-11 % GDP cho cac vAn d~ xa hQi cua dAt nu6'cminh (bang 1.2) D~c bi~t vao giua th~p ky 1980, chi tieu xa hQi cua cac nu6'c
Scandinavia ma rQng len muc 16% GDP (a Thvy Dien va Dan M~ch), 13% GDP (a Na Dy) va 11% GDP (a PhAn Lan) Vao cu6i th~p ky 1980, nha nu6'c d6ng vai
tro cung cAp hoan toan ~ac dich vv xa hQi cho cac nu6'c B~c Au va quy~n 19i cuanguai dan trong vi~c huang cac dich vv xa hQi da len den muc ph6 bi~n Cac xahQi B~c Au v~ co ban da tra thanh nhfrng xa hQi binh d~ng va cong b&ng b~c nhAtthe gi6'i Tranh lu~n v~ nha nu6'c phuc 19i B~c Au giai dO(;lnnay, nhi~u nha nghienClru d~u d~ cao tinh cong b&ng trong phat trien xa hQi Esping Andersen (1990) chor&ng nha nu6'c dan chu xa hQi B~c Au da d(;ltden trinh dQ cao v~ cong b&ng 19i ich
va 19i ich toan di~n Leibfried (1992) cho rAng cac nu6'c Scandinavia da dem l(;li
5Theo United Nations Research Institute for Social Development (UNRISD), The Development Welfare State in
Scandinavia: Lessons to the Developing World, Stein Kuhnle, 6/312003, trang 14.
Trang 16quy~n lQ'i lao d9ng cho mQi nguai, dem l~i S\I cong b~ng toim di~n va nha nu6cphuc lQ'ivua d6ng vai tro lil ong chu vua d6ng vai tro la nha b6i thuang thi~t h~i.Castles (1994) cho r~ng cac nuac B~c Au da dem l~i S\I l\Ia ch<.mvi~c lam cho ph\lnfr, dem l~i lQ'i ich gia dinh a muc d9 cao va luon luon quan Him d€n ngmJi m~ -m9t di~u quan trQng cua d~o Tin lanh Ferrera (1996) thi cho r~ng nha nu6cScandinavia dem l~i S\I bao trQ'xa h9i cho mQi nguai dan, dem l~i lQ'i ich h6n hQ'pcho tftt ca cac rui ro xa h9i khac nhau, cung cftp tai chinh chu y€u thong qua thuthu€ va c6 tinh t6 chuc lien k€t tuong d6i m~nh 6
1.2.2 Nhfrng nQi dung CO' ban cua IDO hinh Bilc Au
d cac nu6c B~c Au, nha nu6c d6ng vai tro chu d~o trong vi~c phan b6 taichinh va t6 chuc phan ph6i cac lQ'i ich phuc lQ'ixa h9i cho nguai dan nu6c minh.Vai tro cua nha nu6c a B~c Au Ian hon nhi~u so v6i h~u h€t cac nu6c chau Aukhac va h~ th6ng phuc lQ'i duQ'c d\Ia tren cO'sa phan b6 toan di~n va d€n tungnguai dan trong xa h9i
Nha nu6c phuc lQ'i B~c Au hi~n d~i duQ'c d\Ia chu y€u tren ba tn; C9t chinh:
an sinh xii h6i, cham sac suc khoe gia ainh va tre em, giao d1;Jcmiin phi An sinh
xa h9i va cham s6c suc khoe la nh~m dam bao muc s6ng cao t6i thi~u cho tftt canguai dan trong nu6c bftt k~ hQa trong hom canh va dia vi kinh t€ nao Giao d\lcmi~n phi la nh~m t6i da h6a S\I huy d9ng ngu6n l\Ic xa h9i, t~o di~u ki~n d~ mQinguai dan dao t~o t6t hon va khong ph\l thu9C vao S\I h6 trQ'illphia gia dinh Phan
ph6i phuc lQ'ixa h9i thu9C quy~n cua nha nu6c, chinh quy~n dia phuong, nha thO', cac t6 chuc phuc lQ'i qu6c gia Nha d\Ia vao ba tr\l C9t cO'ban tren, cac nu6c B~c
Au da d~t duQ'c m9t tam giac ly tuang trong cftu truc kinh t€: kinh t€ VI mo tang
twang 6n dinh, thi twang lao d9ng thich ung v6i toan c~u h6a, khoang cach giaungheo khong qua chenh l~ch Chinh vi v~y, trong m9t thai gian dai, thanh cong cua
mo hinh B~c Au dang d~ nhi~u nu6c tham khao va hQc hoi
N9i dung chinh cua mo hinh B~c Au chu y€u duQ'c d\Ia tren ba tr\l C9t cO'bantren d~ t~o nen S\I phat tri~n lanh m~nh, C\lth~ la:
+An sinh xii h6i ad hinh thanh m6t thi truang lao a6ng tich qrc
Trong h~ th6ng chinh sach an sinh xa h9i theo mo hinh B~c Au, S\I cong b~ng
va binh d~ng la tieu chi d\IO'cd?t len hang d~u, trong d6 tftt ca nguai dan d~u duQ'chuang cac dich V\l an sinh xa h9i thong qua thu€
+ Chu trQng ain chinh sach giao d1;JC ad t(;10nen Sl! phat tridn b~n vfing
Tr\l C9t thu hai cua mo hinh B~c Au la quan tam d€n vftn d~ giao d\lc Chinhphu chi tieu m~nh cho giao d\lc cac cftp va dam bao g~n nhu mi~n phi a cac cftp
6Theo Bent Greve, What Characterise the Nordic Welfare State Model, Journal of Social Sciences 3 (2), 43-51,
2007, ISSN 1549-3652, Denmark.
Trang 17hQc khac nhau Sl,1'phan b6 ngan sach nha nu6'c cho giao d\lc cac cfip (] cac nu6'cScandinavia la nhu sau: m~u giao chi~m 9% t6ng ngan sach giao d\lc, ti~u hQcchi~m 17%, trung hQc b~c thfip chi~m 20%, trung hQc b~c cao chi~m 21 %, d(;1ihQcchi~m 33% (nam 2002) Nhu v~y co th~ thfiy ngan sach giao d\lc (] nhfrng cfip hQccang cao chi~m ty l~ cang Ian Hon nfra, chinh phu cac nu6'c Scandinavia clingkhuy~n khich ch~ dQ hQc t~p su6t dai nh~m t(;10dQng ll,1'clinh hO(;1tcho tang truang
va phat tri~n kinh t~
+ Cham sac sue khoe gia ainh va tre em - ydu t6 cdn thidt cho tuang lai
Cham soc suc khoe gia dinh va tre em la trv cQt thu ba cua ma hinh B~c Au.H~ th6ng nay n~m trong h~ th6ng cham soc suc khoe noi chung trong h~ th6ng ansinh xa hQi cua chau Au Tuy nhien (] B~c Au, tre em duQ'c chu trQng d~c bi~t.Chinh sach cham soc tre em cua B~c Au xufit phat tw6'c h~t la tu Thuy' Di~n, sau
do Ian rQng sang cac nu6'c B~c Au khac Trong th~p ky 1980, 80% cac ba my co tre
em tw6'c dQ tu6i d~n twang duQ'c chinh phu tnl luang d~ nuai dua tre do Chinhsach cham soc tre em (] cac nu6'c B~c Au xufit phat illmQt s6 ly do nhu: t(;10ra sl,1'binh d~ng gi6'i, khuy~n khich ty l~ lao dQng nfr tham gia thi twang lao dQng, caithi~n tai chinh cho cac hQ gia dinh va thuc d~y sl,1'phat tri~n cua tre nh6 Chinhsach cham soc tre em cua cac nu6'c B~c Au duQ'c danh gia la dem l(;1inhi~u di~uki~n dfty du nhfit cho tre em so v6'i nhi~u nu6'c khac (] chau Au va tren th~ gi6'i.1.2.3 Nbfrng d~c trrrng cbinb cua mo blnb Bile Au so v6'i cae mo blnbkhac 0' cbau Au
Cho d~n nay, nhi~u chuyen gia nghien CUu trcn th~ gi6'i dii cho r~ng (] chau
Au hi~n dang t6n t(;1i4 ma hinh xii hQi khac nhau, do la:
+ Ma hinh B~c Au (Dan M(;1ch,Phftn Lan, Na Uy, Thuy' Di~n): Chi phi cangcQng rfit cao cho trQ' cfip va bao hi~m xa hQi Cac thi twang it bi quy dinh, nhungcac chinh phu d~ ra duQ'c nhi~u chinh sach hi~u qua d~ t(;10vi~c lam Cac nghi~pdoan rfit m(;1nhva co vai tro rftt quan trQng, dam bao duQ'c thang IUO'llgit chenhl~ch, trQ'cfip thfit nghi~p cao
+ M6 hinh Anglo - Saxon (Anh, Ai Len): TrQ' cftp xii hQi kha hao phong chocac twang hqp d~c bi~t, nhftt la cho nhfrng nguai dang (] dQ tu6i lao dQng Thi
twang lao dQng it bi quy dinh Cac nghi~p doan y~u, thang IUO'llgqua rQng, ty l~vi~c lam tra IUO'llgthftp tUO'llgd6i cao
+ M6 hinh ll;jcaia ( Continental Model), (Bi, Phap, Duc, Luxemburg): Chuy~u dl,1'atren bao hi~m y t~, thftt nghi~p va ch~ dQ hUll tri do xii hQi chi tra kha cao.Dli s6 nguai tham gia m6i nam mQt giam, nhung cac nghi~p doan v~n mi;lnh nhaduQ'c phap lu~t cho quy~n thuO'llg luqng v6'i gi6'i chu cling nhu nha nu6'c cho toan
bQxii hQi Thi twang lao dQng bi quy dinh ch~t che va trQ'cftp thftt nghi~p cao
Trang 18+M6 hinh Dia Trung Hid (Hy L~p, Tay Ban Nha, Italia): Chi phi cang cQngcao chu yeu gi~mhcho nguai cao tu6i Thi truang lao dQng bj quy dinh kha ng~itngheo nh~m bao v~ vi~c lam Nha nu6c tai trQ'rfrt hao ph6ng cho vi~c v~ huu nonnh~m m\lC dich giam s6 nguai thfit nghi~p, thang luong http, trQ'cfip thfit nghi~pthfip.
So v6i cac ma hinh khac 6 chau Au, ma hinh B~c Au c6 mQt s6 uu vi~t.Tru6c het, ma hinh B~c Au giai quyet t6t n~n thfit nghi~p Vao nam 1990, ty I~vi~c lam cua cac nu6c B~c Au len t6i 73,3%, trong khi cua cac nu6c thuQcma
hinh Anglo - Saxon la 70,7%, cua cac nu6c thuQcma hinh l\lc dja la 63,6% va cuacac nu6c thuQcma hinh Dia Trung Hai la 55,6% Trong khi d6, ty I~ thfit nghi~pcua cac nu6c B~c Au nam 1990 chi la 4,7%, trong khi cac nu6c l\lc dja la 7,3%,cac nu6c thuQcma hinh Anglo - Saxon la 7,3% va cua cac nu6c Dja Trung Hai la10,9% Neu d6i chieu m\lc tieu giam ngheo kh6, thi hai ma hinh B~c Au va L\lCdja d~t ket qua t6t hon hai ma hinh Anglo - Saxon va Dia Trung Hai Chinh sachgiao d\lc cua ma hinh B~c Au cling duQ'ccoi 1ftkha uu vi~t Trong khi ty I~ dan cu
it nhfit t6t nghi~p trung h<;>cph6 thang len v6i 75% 6 ca~ nu6c B~c Au, thi 6 cacnu6c L\lc dja ty l~ nay la 67%, va n6 I~i rfit thfip 6 cac nu6c Anglo - Saxon (60%)
va nhfit la 6 cac nu6c Dja Trung Hai (39%)
So v6i cae ma hinh xa hQikhac 6 chau Au, ma hinh B~c Au c6 chi phi xa hQicao hon h~n (biSu d6 1.2) Tuy nhien, chi phi xa hQinay duQ'cbli d~p b6i muc thuerfit cao (khoimg 50-51%), trong khimuc thue cua cacma hinh xa hQi chau Au khacthuang thfip hon (ma hinh Dja Trung Hai muc thue d6ng g6p la 42%, ma hinhAnglo Saxon muc thue d6ng g6p la 36%)
R5 rang khi dem so sanh, ta c6 thS thfiyma hinh B~c Au la uu vi~t nhfit vi thuduQ'cnhung ket qua t6t nhfit tren cac khia c~nh: giam thfit nghi~p, xoa d6i giamngheo, dftu tu cho con nguai va ch6ng tham h\lt ngan sach BiSu d6 1.3 va 1.4 du6iday cho thfiy dftu tu cho tuong lai chiem mQtty I~ rfit cao trong GDP cua cac nu6cB~c Au, vuQ't len hon h~n so v6i cac nu6c thuQcma hinh L\lc dja va ED 15 n6ichung D6 la S\I dftu tu cho nghien CUu va triSn khai, cho giao d\lc, cho cang ngh~thang tin Vi v~y,ma hinh B~c Au to ra b~n vung hon ca so v6i cac mahinh xa hQikhac
Trong khi ty I~ tham h\lt ngan sach la vfin d~ dang bao dQng cua nhi~u nu6cchau Au, thi nha chinh sach danh thue cao va dftu tu hi~u qua cho giao d\lc, tre em
va thj twang lao dQng, tham h\lt ngan sach cua cac nu6c B~c Au luan luan thfip
hon cac ma hinh xa hQi chau Au khac va d~c bi~t ill cu6i th~p ky 1990 den nay,cac nu6c B~c Au luan d~t th~ng du ngan sach trong khi cac nu6c chau Au khactiep tl;lctham h\lt DiSm uu vi~t nay khang phai dfit nu6c nao cling hQc t~p duQ'c,ngay ca 6 cac nu6c giau c6 chau Au cling nhu cac nu6c khac nhu My, Nh~t Ban.D6 la thanh cang eua chinh sach phuc IQ'itoan d\lng lfiy con nguai la trQngtam cua
10
Trang 19sv phat triSn Trong khi nhi€u nu6c chau Au khac phai d6i pho ch~t v~t v6i m;mthfit nghi~p va tham hl,ltngan sach, thi cac nu6c B~c Au v~n phat triSn thinh VUQ11g
va sung tuc
1.2.4Sl! phat tri~n cua IDOhlnh B~cAu
* Thiri ky hoang kim
Trong th~p ky 1970 va 1980, cac nu6c B~c Au duqc danh gia la m<)tma hinhthu ba n~m giua ma hinh chu nghia tu ban va chu nghia xa h<)i.Trong nhi€u khiacc;mhkhac nhau, ma hinh B~c Au da thvc hi~n duqc nhung tham v<;mgxa h<)icuaminh, dua dfit nu6c va nguai dan vao cu<)cs6ng fim no, giau co KS tu khi ra daicho den thai diSm tru6c khung hoang vao d~u th~p ky 1990, ma hinh B~c Au la
ma hinh dang dS the gi6i tham khao va hQc t~p Day duqc danh gia la thai kyhoang kim cua ma hinh B~c Au bai ma hinh nay ho?t d<)ngt6t a nhi€u khia c?nhkhac nhau, Cl,lthS la:
+ Ma hinh B~c Au da dam bao duqc vi~c lam d~y du cho nguai dan trongnu6c
+ So v6i cac nu6c khac tren the gi6i, ma hinh B~c Au trong thai ky nay dacung cfip t6t nhfit cho nguai dan cac dich Vl,lphuc lqi xa h<)i,diSn hinh la cac 11nhvvc an sinh nhu huu tri, b6i thuang thfit nghi~p, 6m dau, thai san, cham soc tre em,giao dl,lc Chi tieu xa h<)icho cac 10?i hinh phuc lqi a cac nu6c B~c Au thai kynay lien tl,lCtang
+ Cac nu6c B~c Au co che d<)cham soc tre em t6t nhfit chau Au Tren khiaC?nh giao dl,lc, day la khu V\lCco ty 1~nh~p hQc cao, luan la nhfrng nu6c dUnghang d~u the gi6i v€ cai cach va phat triSn giao dl,lc.H~ th6ng giao dl,lccua Ph~nLan va Thuy DiSn duqc OECD danh gia la n~m trong top 10 cua nhfrng nu6c caicach giao dl,lcthanh cong nhfit HQc sinh cac nu6c B~c Au duQ'cgiao dl,lCd~y du cav€ tri thuc va ky nang c~n thiet nhfit dS co·thS tham gia cac ho?t d<)ngxa h<)i,d?cbi~t la ky nang dQc, lam toan va hiSu biet van hoa xa h<)iva khoa hQc ky thu~t
+ Do ho?t d<)ngxa h<)ichu yeu dva tren nhung thoa thu~n t~p thS va mQinguai dan d€u thoa man cac nhu c~u vi~c lam va nhung lQ'iich v~t chfit khac, nencac nu6c B~c Au duQ'cdanh gia la khu vvc it tham nhl1ng nhfit tren the gi6i Theonghien cUu di€u tra cua T6 chuc trong s?ch qu6c te (Transparency International),Ph~n Lan, Thuy' DiSn, Dan M?ch va Na Uy la nhung nu6c n~m trong top 10 nu6c
it tham nhl1ngnhfit tren the gi6i
+ Cac nu6c B~c Au da duy tri duQ'ct6c d<)tang truang 6n dinh va thu nh~p d~u nguai thu<)cdi~n cao tren the gi6i T6c d<)tang truang kinh te trong giai do?n
1960-1990 a B~c Au d?t 3,4%/nam va thu nh~p d~u nguai cua cac nu6c B~c Aunam 1990 la nhu sau: Dan M?ch d?t 18.456 USD/nguai, Ph~n Lan 16.362
Trang 20USD/nguai, Na Uy 17.475 USD/nguai, Thuy Di~n 17.693 USD/nguai, trong khithu nh?P binh qufm dftunguai cua toan chau Au nam 1990 d~t 10.956 USD/nguai.Nhu V?y, thu nh?P binh quan dftu nguai cua cac nu6c B~c Au b~ng 153,3% so v6imuc thu nh?p binh quan dftunguai cua to~mchau Au7.
+ Cac nu6c B~c Au da giai quy~t thanh cong v~n d~ xmi doi giam ngheo vagiam b~t binh d~ng Vao nam 1993, ty l~ h<)gia dinh co thu nh?p binh quan b~ngY2thu nh?p binh quan cua ca nu6c chi chi~m 9% a Dan M~ch, Thuy' Di~n va PhftnLan, Na Uy, trong khi do ty l~ nay a Phap la 16% H~ s6 Gini nam 1990 cua DanM~ch la 0,25, Phftn Lan la 0,22, Na Uy la 0,24 va Thuy' Di~n la 0,22, trong khiPhap la 0,338.
* Thlfi ky khiing hoiing
Vao dftu th?p ky 1990, mo hinh B~c Au lam VaGthai ky khung hoang Xu~tphat di~m cua cu<)ckhung hoang la cac nu6c B~c Au g?P tinh tr~ng tham hl,ltngansach n?ng n~, d?c bi~t la vao nam 1993 tham hl,ltngan sach chi~m x~p xi 4% GDP
a cac nu6c B~c Au Di~n hinh la Phftn Lan, tham hl,ltngan sach len t6i 7% GDP(nam 1990), aThuy' Di~n tham hl,ltngan sach len t6i 11,9% GDP (nam 1993).Ma
dftu cho thai ky khung hoang nay la Phftn Lan, sau do Ian sang Thuy Di~n va cacnu6c B~c Au khac Nam 1993, d6ng ti~n Phftn Lan bi pha gia, xuAt khAuSl,ltgiam
va thu nh~p th\fCt~ hinh quan dftunguai giam 26,4 di~m phftn tram, ty l~nguai covi~c lam cling hi m~t 24 di~m phftn tram Thuy Di~n cling g~p tinh tr~ng tuong W.
Trong giai do~n 1990-1994, thu nh?P th\fc t~ binh quan dftunguai a Thuy Di~ngiam 13 di~m phftn tram, ty l~nguai co vi~c lam giam 16,6 di~m phftn tram Nhi~uthanh WU d~t duqc tru6c day cua mo hinh B~c Au co nguy cO'hi danh m~t dokhung hoang Trong giai do~n 1990-1993, tang truang GDP cua Dan M~ch chi d~t0,7%/nam, Phftn Lan d~t - 2,7%/nam, Thuy.Di~n d~t -0,9%/nam, trong khi EU 15d~t muc d<)duO'ng 1,4%/nam Ty l~ th~t nghi~p cua Phftn Lan len t6i 13,3%/namtrong giai do~n 1990-1993 va cua Thuy' Di~n la 6,5%
Cu<)c khung hoang VaGnhfing nam dftu th?p ky 1990 xu~t ph<it tu nhi~unguyen nhan khac nhau, trong do co nguyen nhan thu<)c v~ mo hinh phat tri~n.Trong thai gian nay, nhi~u nha nghien CUllda chi trich mo hinh B~c Au Suy thoaikinh t~, th~t nghi~p, tang truang th~p, m~t vi~c lam, tham hl,ltngan sach duqc coi
la nhfing sai Iftm cua mo hinh nha nu6c phuc lqi B~c Au H9 cho r~ng nha nu6cphuc lqi B~c Au dem l~i k~t qua xAu cho tang truang kinh t~ bai vi no dem l~inhfing khuy~n khich, uu dai khong t6t cho nguai dan Nhfing khoan phuc lqikh6ng 16,thu~ cao, thi truO'nglao d<)ngcfrng nh~c khong co tac dl,lngkhuy~n khichdftuill, t~o vi~c lam va cung ung lao d<)ng.Nhfing lai chi trich nay khi~n gi6i
7 Theo Alexander.klein@warwick.ac.uk, 8/2/2008.
Theo Peter Abrahamson, The Scandinavian Model of Welfare, 2002.
Trang 21nghien Clm lien tuO'ng d~n "can b~nh chi phi cua Baumol" do hai nha kinh t~ h<;>c
Baumoil va Bowen dua ra vao nam 1966 va 1969 Theo If; thuyit "din b?nh chi
phi cila Baumol, thi cO'cdu thi chi kiiu mo hinh Bitc Au khong co tac dyng khuyin
khich tili nang kinh doanh sang t90 mil chi khuyin khich tai phdn ph<5i,tim kiim
a(ic If/i, do V9Y tang truong kinh Ii se thdp ai. DS giai quy~t v~n de nay, theo
Baumol Ia co hai huang. M(>t la c6 g~ng khuy~n khich tang nang su~t lao d(>ng
trong cac nganh cong c(>ng va dich V\l Hai Ia phai thay d6i ty l~ gifra san luqng
cong c(>ng va san lm;mg tu nhan, nghTa la c~n thi~t phai tu nhan hoa m(>t s6 nganh
dich V\l do nha nuac quan IY Ap d\lng cho mo hinh B~c Au, din b~nh ma nhieu
nguai chi trich nh~t trong thai ky nay la khia qmh lao d(>ng lam vi~c trong nhfrng
nganh cong c(>ng chi~rn ty l~ kha cao, keo theo la chi phi r~t cao Chi tieu cong
c(>ng cao va vi~c lam trong nganh cong c(>ng Ian da d§n d~n sv kern hi~u qua cua
toan b(>nen kinh t~ Nhieu nha nghien Clm con chi trich r~ng vi~c ap d\lng ch~ d(>
nghi 6m cua cac nuac B~c Au, d~c bi~t la Thuy' Di~n da chung minh cho rnuc d(>
khong hi~u qua cua thi truang lao d(>ng va bop mea thi truang Iao d(>ng Tren thvc
t~, Thuy' DiSn rn~t 26 ngay lam vi~c/narn cho m6i cong nhan Iao d(>ng vi Iy do nghi
6m, Na Uy rn~t 21 ngay, Ph~n Lan m~t 15 ngay, trong khi My chi co 9 ngay, Duc
8 ngay, Italia 7 ngay Ron nfra, danh thu~ cao gay ra r~t nhiSu v~ de Trong nhieu
nam, doanh thu tlr thu~ chi~m tai 58-59% GDP cua Thuy Di~n, 55% GDP cua Dan
M~ch va 53% GDP cua Ph~n Lan Thu~ cao gay suc ep cho d~u vao lao d(>ng
Nhieu nha nghien Clm cho rfug thu~ dong vai tro quy~t dinh trong vi~c chia se s6
gia lao d(>ng cua ngmJi cong nhan 86 gia lao d(>ng cua nguai cong nhan Thuy
Di~n va Dan M~ch luon it hon s6 gia lao d(>ng binh quan cua cac nuac GEeD,
khi~n hi~u su~t cong vi~c khong duqc nang cao, nang su~t lao d(>ng th~p
Nhu v~y, can b~nh chi phi cua rno hinh B~c Au trong nhfrng narn d~u th~p ky
1990 da khi~n mo hinh nay lam vao thai ky khung hoang Nhu c~u ve cac dich V\l
phuc lqi Iuon co xu huang tang nhaim han thu nh~p, trong khi do nang su~t lao
d(>ng cua cac nganh dich V\l phuc lqi I~i co xu huang tang a tY l~ th~p hO'll nang
su~t lao d(>ng cua cac nganh san xu~t hang hoa Hi~n tuqng tren da d§n d~n xu
huang t6ng chi tieu cac dich V\l phuc lqi xa h(>i luon luon tang nhanh hO'llt6c d(>
tang GDP trong cung rn(>tthai gian tuong tv
*Thifi ky ttii kit cau
D~ giai quy~t can b~nh chi phi, k~ tlr cu6i th~p nien 1990 cho d~n nay cac
nuac B~c Au da t~p trung vao vi~c cai cach mo hinh theo huang:
- Giarn chi phi cong c(>ng va thu~, d~c bi~t la can d6i gifra tien IUO'llgva nang
su~t lao d(>ng
••••••
II
Trang 22- Cai cach the ch€, hinh thanh thj truOng lao d(>ng va thj truOng hang hoamang tinh qmh tranh hem, ti€n hanh cai cach giao d\lc, H'mg cUOng huy d(>ng nhankhfiu hQc va dua ra nhfrng bi~n phap khuy€n khich lam vi~c.
- Th\fc hi~n tang truOng b€n vfrng va tang nang suftt lao d(>ng b~ng cach h6trQ'va phat huy sang ki€n, dfiy ml;lnh giao d\lc va ap d\lng cac 10l;lihinh cang ngh~moi
Nha nhung bi~n phap, chinh sach cai cach hi~u qua, ma hinh B~c Au da thoatkhoi giai dOl;lnkhung hoang va ti€p tl,lc phat huy duQ'c nhfrng tac d(>ng tich C\fC.Cho d€n nay, ma hinh nay v~n duQ'c danh gia la ma hinh hi~u qua nhftt a chau Au,
co d(>i ngu lao d(>ng tuemg d6i co trinh d(> cao va co ky lu~t lao d(>ng t6t, luemgb6ng cao, h~ th6ng an sinh xa h(>iphat trien toan di~n va hoan toan cai ma v6i tftt
ca mQi nguai
Nha tich C\fCtai k€t cftu ma hinh, trong nhfrng nam g~n day kinh t€ - xa h(>icac nu6c B~c Au ti€p tl,lc phat trien C\l the la:
+ Cac nu6c B~c Au ti€p t\lC duy tri duQ'c tY 1~thftt nghi~p thftp, thftp nhftt EU
la Dan Ml;lCh(ty 1~thftt nghi~p cua Dan Ml;lChnam 2007 la 3,4%) N€u so v6i giaidOl;lnkhung hoang vao d~u nhfrng nam 1990, day la m(>t thanh cang rftt Ian cuachinh sach tai k€t cftu ma hinh Vao nam 1993, ty 1~thftt nghi~p cua Dan Ml;lChlend€n 9,6%, Thuy, Dien 9,1% va Ph~ Lan la 16,3%
+Cac nu6c B~c Au ti€p t\lC la khu V\ICco ty 1~ngheo kh6 thftp nhftt chau Au.Vao nam 2007, ty 1~nguai ngheo a Thuy, Dien la 9%, Dan Ml;lChla 10%, Ph~n Lan
la 11%, trong khi Anh la 19% va Phap la 13%
+Chinh phu cac nu6c B~c Au cam k€t chju trach nhi~m v€ vftn d€ 6n djnh taichinh Ke tU cu6i th~p ky 1990 cho d€n nay, ngan sach cua B~c Au ti€p t\lC th~ng
du a muc cao Nam 2004, th~ng du ngan sach cua Thuy, Dien chi€m 1,2% GDP,th~ng du ngan sach cua Ph~n Lan chi€m 1,9% GDP va th~ng du ngan sach cuaDan Ml;lChchi€m 2,6% GDP, trong khi do nhi€u nu6c chau Au khac ti€p tl,lc g~pphai tinh trl;lng tham h\lt ngan sach (Phap tham h\lt 3,7% GDP, Anh tham h\lt 3,1%GDP)
+Phuc lQ'ixa h(>i ti€p tl,lc duQ'c trQ' cftp a muc d(>cao cho nguai dan B~c Autrong nhfrng nam g~n day Vao nam 2005, chi tieu xa h(>i cho cham soc suc khoechi€m 9,1% GDP cua h~u h€t cac nu6c B~c Au N€u tinh theo d~u nguai (theophuemg phap PPP), t6ng chi tieu cho cham soc suc khoe binh quan m(>t nguai danDan Ml;lChnam 2005 la 3108 USD, Na Uy la 4328 USD, Thuy, Dien la 3012 USD
va cho toan b(>4 nu6c B~c Au la 3358 USD Chi tieu cang c(>ng cho cham soc suckhoe trong t6ng chi tieu cho cham soc suc khoe nam 2005 chi€m t6i 82,8% a cacnu6c Scandinavia Cilng vao nam 2005, s6 y ta binh quan tren 1000 dan B~c Au la12,9 nguai, s6 giuang b~nh binh quan tren 1000 dan B~c Au la 3 giuOng Nha
14