Báo cáo về khái niệm quyền bào chữa và việc bảo đảm quyền bào chữa của bị can bị cáo

Vai trò của điều tra viên trong công tác điều tra và phòng ngừa tội phạm Trong công tác điều tra các vụ án hình sự, điều tra viên có trách nhiệm lập kế hoạch điều tra và tiến hành điều t

PGS.TS Nguyễn Đức Thuận *

1 Vai trò của điều tra viên trong

công tác điều tra và phòng ngừa tội

phạm

Trong công tác điều tra các vụ án

hình sự, điều tra viên có trách nhiệm lập

kế hoạch điều tra và tiến hành điều tra

theo kế hoạch dưới sự chỉ đạo và theo dõi

của thủ trưởng cơ quan điều tra Như vậy,

vai trò của điều tra viên rất lớn Nếu điều

tra viên là người có trách nhiệm và trình

độ pháp luật, nghiệp vụ vững vàng, có

kinh nghiệm điều tra khám phá án thì kết

quả điều tra các vụ án sẽ đạt tỉ lệ ở mức

cao Ngược lại, nếu điều tra viên không

có đủ các điều kiện và tiêu chuẩn đó thì

sẽ làm ảnh hưởng rất lớn đến kết quả điều

tra Ngoài ra, cũng cần phải nói đến yếu

tố về phẩm chất đạo đức, chính trị của

điều tra viên đối với hiệu quả và chất

lượng của công tác điều tra tội phạm Nếu

trong quá trình điều tra vụ án mà điều tra

viên lồng ý thức chủ quan, phiến diện, chỉ

điều tra theo một chiều là thu thập chứng

cứ buộc tội, không chú ý và không có ý

thức thu thập chứng cứ gỡ tội cho bị can

hoặc có động cơ tiêu cực, chủ động làm

sai lệch hồ sơ vụ án thì sự thật của vụ án

có thể bị đảo lộn vì kiểm sát viên và thủ

trưởng cơ quan điều tra không có điều

kiện để kiểm tra và giám sát từng hoạt

Như vậy, đối với hoạt động điều tra tội phạm, điều tra viên có vai trò làm ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả, chất lượng

và tính khách quan, chính xác của sự thật

vụ án Vai trò đó có thể bị ảnh hưởng bởi năng lực trình độ về pháp luật, nghiệp vụ, bởi khả năng hoàn thành nhiệm vụ điều tra hoặc bởi phẩm chất chính trị, đạo đức của điều tra viên

Mặc dù chức năng, nhiệm vụ chính của điều tra viên là điều tra tội phạm khi

có tội phạm xảy ra nhưng trong công tác phòng ngừa tội phạm, điều tra viên cũng

có vai trò quan trọng Trước hết, phòng ngừa tội phạm là trách nhiệm của toàn

Đảng, toàn dân và của toàn xO hội Điều tra viên với danh nghĩa là công dân đem những hiểu biết của mình về diễn biến và phương thức hoạt động của các loại tội phạm để phổ biến, tuyên truyền cho quần chúng nhân dân trong địa bàn mà mình cư trú, góp phần hạn chế được tội phạm xảy ra và chủ động khai báo với cơ quan chức năng khi phát hiện thấy tội phạm Trong công tác nghiệp vụ, điều tra viên mang những kiến thức về trinh sát nghiệp

vụ vận dụng vào quá trình điều tra để chủ

động phát hiện những đường dây tội phạm hoặc những đối tượng đang nhen nhóm tổ chức hoạt động phạm tội để

ngăn chặn kịp thời hoặc khai thác mở

rộng vụ án, để xác định và truy bắt tất cả

những tên cùng đồng phạm với bị can

đang điều tra hoặc những kẻ che giấu,

chứa chấp người phạm tội để xử lí triệt để

vụ án, không để bọn chúng có thời cơ

thông cung, tẩu tán tang vật, che giấu

đồng bọn hoặc tiếp tục gây án mới Trong

quá trình điều tra các vụ án, vai trò phòng

ngừa của điều tra viên thể hiện ở sự cung

cấp kịp thời những thông tin về phương

thức, thủ đoạn hoạt động của tội phạm, về

những sơ hở, thiếu sót của các cơ quan

chức năng trong việc quản lí, sử dụng con

người; sử dụng và quản lí vũ khí, vật liệu

nổ; sử dụng những chứng từ, hóa đơn

hoặc quản lí con dấu để các cơ quan

này có biện pháp phòng ngừa, ngăn chặn

không để tội phạm xảy ra

2 Những thuộc tính cơ bản của

điều tra viên

Để đảm bảo cho điều tra viên phát

huy được vai trò tích cực của mình trong

công tác điều tra và phòng ngừa tội

phạm, chúng tôi thấy điều tra viên phải

có các thuộc tính sau đây:

2.1 Điều tra viên phải là người có

phẩm chất chính trị và đạo đức

Đây là một trong những thuộc tính

quan trọng Thuộc tính này đòi hỏi điều

tra viên phải có lập trường tư tưởng vững

vàng, nghiêm chỉnh và triệt để gương

mẫu chấp hành mọi đường lối, chủ

trương, chính sách của Đảng, pháp luật

của Nhà nước, các nghị quyết, chỉ thị của

ngành công an; luôn xác định mình là

người bảo vệ công lí, không bị sa ngO

trước cám dỗ của đồng tiền hoặc những

tiêu cực, tệ nạn xO hội, luôn bảo vệ lẽ phải, toàn tâm, toàn ý đấu tranh cho lẽ phải và sự thật, dám đấu tranh lên án những hiện tượng tiêu cực, những hành vi che giấu tội phạm; biết coi trọng lao động

và quý trọng những người lao động chân chính, không hách dịch, cửa quyền với nhân dân, luôn xác định mình là người

đầy tớ trung thành của nhân dân

Thuộc tính này giúp điều tra viên có quan điểm khách quan, toàn diện và lập trường tư tưởng vững vàng trong quá trình điều tra các vụ án

2.2 Điều tra viên phải là người có

đầy đủ kiến thức cần thiết về pháp luật

Từ khi BlTTHS được ban hành, khi nói đến công tác điều tra tội phạm, người

ta hiểu ngay đó là hoạt động điều tra theo trình tự và thủ tục tố tụng hình sự do điều tra viên của cơ quan điều tra tiến hành Vì vậy, một trong những thuộc tính cơ bản mà điều tra viên phải có đó là những kiến thức về pháp luật Pháp luật nói chung rất rộng nên đòi hỏi điều tra viên phải không ngừng nghiên cứu để nắm vững những đạo luật đO được ban hành và những luật sửa đổi, bổ sung Trong số các

đạo luật đO được ban hành, trước hết điều tra viên phải nắm chắc và thông thạo về nội dung của BLHS, BLTTHS và Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự Tiếp đó là các đạo luật có liên quan đến lĩnh vực mà mình có trách nhiệm điều tra làm rõ như các đạo luật, pháp lệnh về kế toán thống

kê, ngân hàng, du lịch, hải quan, quản lí bảo vệ rừng, quản lí và bảo vệ đất đai, xây dựng cơ bản

Cùng với việc nắm vững nội dung các

đạo luật nói trên, điều tra viên còn phải

nắm vững nội dung các quyết định, nghị

định của Chính phủ, các thông tư liên tịch

của các ngành hoặc quyết định, quy định

của một số bộ ngành, giải thích hoặc

hướng dẫn cụ thể việc thực hiện các đạo

luật trong từng lĩnh vực

Việc nắm chắc các quy định của pháp

luật sẽ giúp cho điều tra viên không vi

phạm trình tự, thủ tục khi điều tra, đảm

bảo định tội danh chính xác, không bắt

oan người vô tội, không đề xuất xử lí sai

và không xâm phạm quyền con người

trong khi tiến hành tố tụng

2.3 Điều tra viên phải là người có

trình độ về nghiệp vụ điều tra và nghiệp

vụ trinh sát

Một trong những đặc tính hình sự của

tội phạm được thể hiện ở phương thức và

thủ đoạn thực hiện tội phạm và che giấu

tội phạm Để đối phó với cơ quan điều

tra, các phương thức thủ đoạn gây án của

bọn phạm tội thường xuyên thay đổi với

mức độ ngày càng tinh vi, xảo quyệt hơn

Đứng trước thực tế như vậy, nếu điều tra

viên chỉ có phẩm chất chính trị tốt và có

kiến thức về pháp luật thì vẫn chưa đủ mà

còn phải có đầy đủ những kiến thức về

nghiệp vụ điều tra và trinh sát Nếu thiếu

kiến thức này thì chắc chắn sẽ làm ảnh

hưởng và hạn chế đến kết quả điều tra

Chẳng hạn, khi tiến hành bắt đối tượng,

nếu chỉ đơn thuần tiến hành theo thủ tục

hình sự mà không có sự trinh sát, theo dõi

đối tượng trước, trong và sau khi bắt thì

chưa chắc đO bắt được đối tượng, thậm

chí có thể bị đối tượng chống trả, gây

thương tích cho cán bộ đi bắt Khi tiến

hành hỏi cung bị can, nếu không áp dụng

các chiến thuật về nghiệp vụ hỏi cung thì không đạt hiệu quả, nhất là đối với những

bị can ù lì, chống đối quyết liệt

Thuộc tính này đO được quy định trong Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự khi nói về tiêu chuẩn bổ nhiệm điều tra viên Đó là tiêu chuẩn phải có khả năng thực hiện nhiệm vụ điều tra

Tóm lại, cả 3 thuộc tính trên đây phải

có cùng đồng thời trong mỗi điều tra viên, nếu thiếu một trong 3 thuộc tính đó,

điều tra viên sẽ gặp khó khăn trong việc hoàn thành nhiệm vụ điều tra tội phạm theo yêu cầu của pháp luật

Ngoài 3 thuộc tính nói trên, theo chúng tôi cũng cần phải nói đến kinh nghiệm thực tế và kiến thức xO hội của

điều tra viên Đây cũng là những tiêu chuẩn đảm bảo nâng cao hiệu quả của công tác điều tra và phòng ngừa tội phạm

3 Phương hướng đào tạo và bồi dưỡng điều tra viên

Trên cơ sở những vấn đề đO phân tích

và trình bày trên đây, để đảm bảo cho cơ quan điều tra và điều tra viên phát huy

được đúng vị trí và vai trò của mình trong công tác điều tra và phòng ngừa tội phạm, theo chúng tôi, cần phải có định hướng làm tốt các vấn đề sau đây:

- Thứ nhất, phải đảm bảo cho cơ quan

điều tra các cấp có đội ngũ điều tra viên

đủ về số lượng và đảm bảo về chất lượng Việc quy định về số lượng điều tra viên trong từng cơ quan điều tra phải căn

cứ vào tình hình diễn biến của tội phạm

và thực tế số vụ án mà cơ quan điều tra phải thụ lí điều tra hàng năm Có những

vụ án phải điều tra lâu, thậm chí hơn một

năm mới kết thúc (tất nhiên những vụ án

này thường do một nhóm điều tra viên

cùng điều tra) nhưng có những vụ thì chỉ

trong vòng 2 tháng đO có thể kết thúc

điều tra Vì vậy, theo chúng tôi ở cơ quan

điều tra cấp tỉnh và cấp huyện nên bố trí

biên chế với số lượng nào đó để đảm bảo

trung bình mỗi năm, một điều tra viên có

thể thụ lí từ 5 đến 7 vụ án Bộ phận tổ

chức cán bộ của cơ quan điều tra có trách

nhiệm khảo sát và đề xuất với thủ trưởng

quản lí để ấn định biên chế về số lượng

điều tra viên

Để đảm bảo về chất lượng điều tra

viên, trước hết khi tuyển cán bộ vào công

tác ở cơ quan điều tra phải đảm bảo để

người đó có đủ các thuộc tính của điều

tra viên như đO nêu ở phần trên Đối với

sinh viên mới ra trường phải đảm bảo đO

tốt nghiệp đại học cảnh sát, đại học an

ninh chuyên khoa điều tra loại khá trở lên

và có phẩm chất đạo đức, phẩm chất

chính trị tốt qua xác nhận của nhà trường

Với những người này, trước khi đề xuất

bổ nhiệm điều tra viên phải xem xét kĩ về

khả năng thực hiện nhiệm vụ điều tra

Đối với sinh viên tốt nghiệp đại học luật

phải là người học chuyên ngành luật hình

sự, tố tụng hình sự và học loại khá trở lên

và sau khi tuyển vào cơ quan điều tra

phải cử đi học nghiệp vụ điều tra ở

Trường đại học cảnh sát Tiến tới trong

tương lai không nên tuyển vào cơ quan

điều tra những người không học qua

Trường đại học cảnh sát, Trường đại học

an ninh, đại học luật hoặc đO học qua

những trường này nhưng không thuộc

chuyên ngành luật hình sự, tố tụng hình

sự và điều tra tội phạm

- Thứ hai, phải thường xuyên đào tạo, bồi dưỡng và tập huấn cho đội ngũ điều tra viên về các kiến thức cần thiết cho công tác điều tra

Để đảm bảo và duy trì được đội ngũ

điều tra viên đủ về số lượng, tốt về chất lượng, cần phải có kế hoạc đào tạo đội ngũ điều tra viên phù hợp với yêu cầu của công tác điều tra tội phạm

Đối với đội ngũ điều tra viên hiện tại phải có kế hoạch mở các lớp tập huấn về nghiệp vụ và pháp luật để nâng cao trình

độ pháp luật, nghiệp vụ và kinh nghiệm

điều tra, nhất là đối với những người được chuyển từ bộ phận nghiệp vụ khác sang cơ quan điều tra hoặc chưa có điều kiện qua các trường nghiệp vụ của ngành công

an Đồng thời, phải thường xuyên mở các

đợt thi điều tra viên để kiểm tra tay nghề Qua các đợt thi này, thủ trưởng cơ quan

điều tra sẽ có cơ sở đề xuất bổ nhiệm nâng cấp cho điều tra viên và đề xuất miễn nhiệm điều tra viên đối với những người không hoàn thành nhiệm vụ

- Thứ ba, phải tiêu chuẩn hóa điều tra viên

Mặc dù tiêu chuẩn đối với điều tra viên đO được quy định trong Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự nhưng có nơi, có lúc

ở một số cơ quan điều tra cụ thể vẫn còn xảy ra trường hợp bổ nhiệm điều tra viên không đúng tiêu chuẩn, không đủ năng lực tiến hành nhiệm vụ điều tra

Mặt khác, đứng trên góc độ nghiên cứu xây dựng pháp luật, chúng tôi thấy những quy định của Pháp lệnh tổ chức

điều tra hình sự về tiêu chuẩn điều tra

viên cũng cần phải sửa đổi theo hướng

chuẩn xác hơn và đảm bảo chất lượng

hơn Cụ thể là tiêu chuẩn hàng đầu đối

với thủ trưởng, phó thủ trưởng cơ quan

điều tra phải là điều tra viên, thậm chí

phải là điều tra viên cao cấp Tức là muốn

bổ nhiệm thủ trưởng, phó thủ trưởng cơ

quan điều tra, trước hết phải bồi dưỡng để

bổ nhiệm điều tra viên cao cấp

Trong tiêu chuẩn bổ nhiệm điều tra

viên hiện tại còn có sự cào bằng giữa

những người tốt nghiệp đại học cảnh sát,

đại học an ninh và đại học luật trong khi

đó chương trình và nội dung đào tạo của

3 trường này có sự khác nhau nhiều,

chẳng hạn, ở Trường đại học luật thời

gian đào tạo về pháp luật nhiều hơn, toàn

diện hơn Đây cũng là vấn đề cần phải

nghiên cứu lại

Trên cơ sở thực trạng và những ý kiến

đề xuất trên đây, thiết nghĩ đO đến lúc cần

phải nghiên cứu để chuẩn hóa về tiêu

chuẩn bổ nhiệm điều tra viên

- Thứ tư, cần phải trang bị đầy đủ

phương tiện, kinh phí phục vụ điều tra và

giải quyết chế độ chính sách đối với điều

tra viên

Một trong những khó khăn của công

tác điều tra tội phạm hiện nay là không

có đủ phương tiện cần thiết đảm bảo

ngang tầm với trình độ phát triển của

khoa học kĩ thuật; kinh phí phục vụ điều

tra, trong đó có kinh phí chi trả việc trưng

cầu giám định không được đáp ứng kịp

thời, vì vậy, đO làm ảnh hưởng đến tiến

độ và chất lượng điều tra án Một số chế

độ, chính sách đối với điều tra viêưn tham gia khám nghiệm, bắt khám xét đối tượng nguy hiểm hoặc đối với điều tra viên làm công tác tham mưu chưa được thỏa đáng, thậm chí chưa có nên cũng làm ảnh hưởng đến tư tưởng và chất lượng công tác của điều tra viên

Để đảm bảo cho điều tra viên phát huy hết khả năng của mình phục vụ công tác điều tra tội phạm thì những vấn đề trên đây cũng cần phải được đáp ứng

- Thứ năm, cần phải giải quyết kịp thời những vướng mắc có liên quan đến quy định của pháp luật

Mặc dù BLHS và BLTTHS đO được ban hành từ lâu và đO được sửa đổi, bổ sung nhiều lần nhưng đến nay vẫn còn có nhiều vấn đề có liên quan đến việc định tội danh, về thẩm quyền và thủ tục vẫn chưa được quy định rõ ràng, dẫn đến tình trạng giữa các địa phương hoặc giữa các cơ quan tiến hành tố tụng có sự hiểu và vận dụng khác nhau Vấn đề này đO ảnh hưởng không nhỏ đến vai trò và tính chủ

động của điều tra viên

Để giải quyết cấp bách những vướng mắc trên đây, các cơ quan tiến hành tố tụng ở trung ương cần báo cáo đề nghị

ủy ban thường vụ Quốc hội có văn bản hướng dẫn cụ thể từng vấn đề, từng điều luật cụ thể trong BLHS và BLTTHS để các cơ quan tiến hành tố tụng ở trung

ương và địa phương vận dụng thực hiện thống nhất./