Báo cáo vai trò của thực hiện pháp luật về dân chủ cở sở ở nước ta hiện nay

Thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở là quá trình triển khai các hoạt động nhằm đưa những nguyên tắc, quy định của Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn đi vào thực tiễn đời

NguyÔn Hång Chuyªn *

ăm 1998, Chính phủ đã ban hành Nghị

định số 29/1998/NĐ-CP về việc ban

hành Quy chế thực hiện dân chủ ở xã; sau đó,

Nghị định trên được thay thế bằng Nghị định

số 79/2003/NĐ-CP về việc ban hành Quy chế

thực hiện dân chủ ở xã Ngày 20/4/2007, Ủy

ban thường vụ Q uốc hội đã ban hành Pháp

lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn,

có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2007

Như vậy, pháp luật về dân chủ cơ sở của

Nhà nước ta đã được xây dựng và hoàn

chỉnh dần

Thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở là

quá trình triển khai các hoạt động nhằm đưa

những nguyên tắc, quy định của Pháp lệnh

thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn đi

vào thực tiễn đời sống xã hội ở cơ sở, trở

thành những hành vi pháp luật thực tế hợp

pháp của chính quyền, cán bộ, công chức cấp

xã, cán bộ thôn, tổ dân phố, cơ quan, tổ chức,

cá nhân có liên quan và nhân dân địa phương

nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân;

thu hút nhân dân tham gia quản lí nhà nước,

quản lí xã hội; kiểm tra, giám sát các hoạt

động của chính quyền cấp cơ sở; góp phần

giữ gìn trật tự, kỉ cương trên địa bàn cơ sở

Thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở ở

nước ta hiện nay có vai trò hết sức quan

trọng trên nhiều phương diện Trong phạm vi

bài viết này, tác giả tập trung phân tích vai

trò của thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở

trên hai phương diện: đối với việc mở rộng dân chủ, đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân và đối với hoạt động của

bộ máy chính quyền cấp cơ sở

1 Vai trò của thực hiện pháp luật về dân chủ cơ sở đối với việc mở rộng dân chủ, đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân

Việc chăm lo con người, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân, mở rộng dân chủ trực tiếp ở cơ sở, tạo điều kiện

để nhân dân tham gia quản lí xã hội, thảo luận và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, của địa phương, khắc phục mọi biểu hiện dân chủ hình thức là những nội dung hết sức quan trọng của việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở Vai trò của thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở đối với việc mở rộng dân chủ, đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân thể hiện trên các khía cạnh sau:

Thứ nhất, thực hiện pháp luật về dân chủ

ở cơ sở giúp nhân dân nhận thức đúng đắn, đầy đủ hơn các quyền tự do dân chủ của mình

Về nguyên tắc, muốn thực hiện quyền làm chủ thì trước tiên nhân dân phải nhận thức đúng đắn, hiểu biết đầy đủ về các quyền

tự do dân chủ của mình Hiến pháp và pháp luật nước ta đã xác nhận các quyền dân chủ

N

* Ủy ban nhân dân huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình

của công dân trong việc tham gia quản lí

Nhà nước, quản lí xã hội, tham gia thảo luận

các vấn đề chung, trọng đại của cả nước

cũng như của từng địa phương, nêu các đề

xuất, kiến nghị với các cơ quan nhà nước

Công dân nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa

Việt Nam được đảm bảo mọi quyền tự do

dân chủ cơ bản, trong đó có các quyền tự do

ngôn luận, tự do báo chí, quyền khiếu nại, tố

cáo; biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng

cầu ý dân Các quyền tự do dân chủ đó là

cơ sở để nhân dân kiểm tra hoạt động của

Nhà nước và là một trong những phương

thức quan trọng để thực hiện dân chủ nói

chung, dân chủ ở cơ sở nói riêng

Các nguyên tắc, quy định của pháp luật

về thực hiện dân chủ ở cấp xã chính là sự cụ

thể hoá các quyền tự do dân chủ của người

dân trên địa bàn xã, phường, thị trấn Đó là

quyền được biết những công việc mà chính

quyền cấp xã có trách nhiệm phải công

khai; quyền được bàn và quyết định trực

tiếp; bàn, biểu quyết để cấp có thẩm quyền

quyết định đối với những vấn đề liên quan

trực tiếp đến lợi ích hợp pháp của nhân dân

địa phương; quyền tham gia ý kiến trước

khi cơ quan có thẩm quyền quyết định;

quyền giám sát các công việc của chính

quyền Đồng thời, pháp luật về dân chủ ở

cơ sở cũng quy định các hình thức thực hiện

các quyền dân chủ của nhân dân

Thông qua việc thực hiện pháp luật về

dân chủ ở cơ sở, người dân có điều kiện

thuận lợi để biết được các quyền dân chủ của

mình, hiểu các nguyên tắc, hình thức thực

hiện các quyền đó cũng như các hành vi bị

nghiêm cấm Nếu không triển khai thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở thì có thể nhiều người dân sẽ không biết đến các quyền dân chủ mà pháp luật trao cho họ Nhìn trên phương diện này, để nội dung của Pháp lệnh

về thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn đến được với đông đảo nhân dân ở cơ sở thì việc tăng cường công tác phổ biến, tuyên truyền pháp luật về dân chủ ở cơ sở là nhân

tố giữ vai trò quyết định

Thứ hai, thực hiện pháp luật về dân chủ

ở cơ sở giúp nhân dân hiểu rõ bản chất, tầm quan trọng của việc thực hành và phát huy dân chủ ở cơ sở

Khi nhận thức đúng đắn, hiểu biết đầy đủ

về các quyền tự do dân chủ theo quy định của pháp luật, người dân ở xã, phường, thị trấn vẫn có thể chưa chủ động, tích cực thực hiện các quyền đó, nếu họ chưa hiểu rõ bản chất, tầm quan trọng của việc thực hành và phát huy dân chủ ở cơ sở Do vậy, cần giải thích cho nhân dân hiểu rằng thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở là sự hiện thực hoá nguyên tắc tất cả quyền lực nhà nước thuộc

về nhân dân; Nhà nước nói chung, chính quyền cấp cơ sở nói riêng tôn trọng và lắng nghe ý kiến của nhân dân; giúp người dân thực sự phát huy quyền làm chủ của mình, tham gia quản lí nhà nước, quản lí xã hội trên địa bàn cơ sở; góp phần xây dựng chính quyền cấp cơ sở trong sạch, vững mạnh, giữ gìn trật tự, kỉ cương, an toàn xã hội trên địa bàn cơ sở Việc giúp cho nhân dân hiểu rõ bản chất, tầm quan trọng của việc thực hành

và phát huy dân chủ ở cơ sở thuộc về trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức cấp cơ

sở trong quá trình triển khai thực hiện pháp

luật về dân chủ ở cơ sở

Thứ ba, từ sự nhận thức, hiểu biết đó,

nhân dân sẽ chủ động, tích cực hơn trong

việc sử dụng các quy định của pháp luật về

thực hiện dân chủ ở cơ sở để bảo vệ các lợi

ích của Nhà nước, cộng đồng và các quyền,

lợi ích hợp pháp của mỗi người dân Đi từ

nhận thức đến hành động thực tiễn, chuyển

từ “pháp luật trên giấy tờ” thành “pháp luật

trong hành động” là logic biện chứng của

quá trình triển khai hoạt động thực hiện

pháp luật nói chung, thực hiện pháp luật về

dân chủ ở cơ sở nói riêng Đồng thời, đây

cũng là mục đích tối thượng của thực hiện

pháp luật trên lĩnh vực này; bởi lẽ, việc

người dân hiểu và biết sử dụng trên thực tế

các quyền dân chủ mà pháp luật về dân chủ

ở cơ sở trao cho họ để bảo vệ lợi ích của các

chủ thể chính là điều mà Nhà nước mong

muốn khi ban hành Pháp lệnh thực hiện dân

chủ ở xã, phường, thị trấn

Bên cạnh các hình thức khác, sử dụng

pháp luật là hình thức chủ yếu trong thực

hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở, thể hiện

sự chủ động, tự giác và tích cực của nhân

dân Người dân có tích cực sử dụng quyền

được biết thì chính quyền cơ sở mới không

thể “bưng bít” mà phải công khai thông tin

theo quy định của pháp luật Người dân có

chủ động sử dụng quyền được bàn và quyết

định trực tiếp về chủ trương và mức đóng

góp xây dựng cơ sở hạ tầng, các công trình

phúc lợi công cộng trong phạm vi cấp xã,

thôn, tổ dân phố do nhân dân đóng góp toàn

bộ hoặc một phần kinh phí thì các công

trình đó mới nhanh chóng được triển khai thi công có chất lượng và đưa vào phục vụ dân sinh Người dân có tự giác sử dụng quyền được tham gia ý kiến trước khi cơ quan có thẩm quyền quyết định thì mới tránh được tình trạng thắc mắc, khiếu nại khi các quyết định đó được triển khai vào đời sống xã hội ở cơ sở Chỉ khi nào người dân biết sử dụng và phát huy các quyền dân chủ theo quy định của pháp luật về dân chủ

ở cơ sở thì các lợi ích của Nhà nước, cộng đồng, các quyền và lợi ích hợp pháp của mỗi người dân ở cơ sở mới có thể được đảm bảo Đây cũng là tiêu chí quan trọng nhất để đánh giá tính hiệu quả của hoạt động thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở

Thứ tư, khi dân chủ ở cơ sở được mở

rộng, các quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân được đảm bảo, việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở sẽ góp phần quan trọng tạo sự đồng thuận xã hội, thúc đẩy phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội và giữ vững an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội ở địa phương Đây được coi là kết quả của hoạt động thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở

Sự đồng thuận xã hội ở cơ sở chỉ có thể được tạo ra khi nhân dân cùng được biết, cùng tham gia bàn bạc, biểu quyết, quyết định hoặc cùng tham gia ý kiến đối với những vấn

đề quan trọng của địa phương, liên quan đến lợi ích của mỗi người Đến lượt mình, đồng thuận xã hội là cơ sở, động lực thúc đẩy người dân hăng hái tham gia phát triển kinh

tế, văn hoá, xã hội ở địa phương Kinh tế, văn hoá, xã hội phát triển lại là nền tảng để giữ vững an ninh chính trị, duy trì trật tự, an toàn xã hội ở địa phương

2 Vai trò của thực hiện pháp luật về

dân chủ ở cơ sở đối với hoạt động của bộ

máy chính quyền cấp cơ sở

Bên cạnh việc mở rộng dân chủ, đảm

bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của nhân

dân, thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở

còn có vai trò rất quan trọng đối với hoạt

động của bộ máy chính quyền cấp cơ sở, thể

hiện trên các mặt sau đây:

Một là thực hiện pháp luật dân chủ ở cơ

sở đòi hỏi phải đổi mới hoạt động của bộ

máy chính quyền cấp cơ sở theo hướng công

khai, minh bạch, dân chủ, chú trọng đến chất

lượng và hiệu quả giải quyết công việc

Chính quyền cấp cơ sở là chủ thể chịu trách

nhiệm chính trong việc tổ chức thực hiện

pháp luật, đưa pháp luật về dân chủ ở cơ sở

đi vào hiện thực đời sống ở xã, phường, thị

trấn Nếu như trước đây, khi chưa có Quy

chế thực hiện dân chủ ở xã, hầu hết các hoạt

động của chính quyền cấp xã đều nằm ngoài

“tầm ngắm” của nhân dân địa phương thì

nay, với việc pháp luật về dân chủ ở cơ sở

ngày càng được hoàn thiện hơn và được triển

khai mạnh mẽ trên thực tế, bộ máy chính

quyền cơ sở cũng phải đổi mới hoạt động để

thích ứng với yêu cầu ngày càng cao của đời

sống dân chủ ở cơ sở

Trong thực hiện pháp luật về dân chủ ở

cơ sở, trước hết, chính quyền cấp cơ sở phải

công khai, minh bạch chương trình hoạt

động, nội dung, hình thức thực hiện công

việc của mình tới đông đảo các tầng lớp

nhân dân nhằm đáp ứng “quyền được biết”

của người dân; bởi vì “công khai là điều

kiện để thực hiện quyền làm chủ của người

dân”.(1)

Có những việc liên quan trực tiếp đến quyền lợi của nhân dân, chính quyền cấp xã không thể tuỳ tiện quyết định mà phải tổ chức họp dân để dân bàn, quyết định trực tiếp hoặc dân biểu quyết với đa số tán thành thì chính quyền mới được ra quyết định và triển khai thực hiện Khi thực hiện lại phải hết sức chủ trọng đến chất lượng, hiệu quả công việc chứ không thể làm qua loa, đại khái, vì người dân có quyền kiểm tra, giám sát đối với hoạt động của chính quyền Rõ ràng, việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở có tác động mạnh mẽ đến hoạt động của bộ máy chính quyền cấp cơ

sở, đưa đến đòi hỏi tất yếu là phải đổi mới hoạt động của nó theo hướng công khai, minh bạch, dân chủ, chú trọng đến chất lượng và hiệu quả giải quyết công việc của Nhà nước và nhân dân

Hai là thực hiện pháp luật về dân chủ ở

cơ sở là nền tảng để sửa đổi lề lối làm việc của đội ngũ cán bộ, công chức cấp cơ sở theo hướng chuyên nghiệp và hiện đại Đội ngũ cán bộ, công chức cấp cơ sở là những người thay mặt Nhà nước trực tiếp thi hành quyền lực nhà nước ở địa phương, giải quyết các công việc có liên quan tới lợi ích của Nhà nước và nhân dân; đồng thời, cũng là chủ thể trực tiếp triển khai thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở Chất lượng, hiệu quả của công tác này phụ thuộc rất lớn vào ý thức, thái độ phục vụ nhân dân và năng lực chuyên môn, hiểu biết pháp luật của đội ngũ cán bộ này Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều lúc, nhiều nơi, cán bộ, công chức nhà nước nói chung, cấp cơ sở nói riêng, còn có biểu hiện

quan cách, hách dịch, nhũng nhiễu nhân dân;

giải quyết công việc của dân còn quan liêu,

tuỳ tiện, khiến cho người dân nản lòng mỗi

khi có công việc cần đến cơ quan công quyền

Đó cũng là một trong những lí do quan trọng

đưa đến đòi hỏi phải triển khai mạnh mẽ việc

thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở, phát

huy quyền làm chủ của nhân dân

Thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở

là nền tảng để sửa đổi lề lối làm việc của đội

ngũ cán bộ, công chức cấp xã Trước hết, nó

đòi hỏi đội ngũ này phải thay đổi triệt để về

ý thức, thái độ phục vụ nhân dân: lịch sự,

hoà nhã trong giao tiếp với người dân; tôn

trọng, lắng nghe tâm tư, nguyện vọng, ý kiến

của người dân để tìm ra cách giải quyết công

việc của dân sao cho “thấu tình, đạt lí”; kiên

quyết khắc phục mọi biểu hiện quan liêu, tắc

trách, hách dịch, lợi dụng chức vụ, quyền

hạn để mưu cầu lợi ích cá nhân Thực tiễn

chứng minh rằng ở nơi nào thực hiện nghiêm

túc pháp luật về dân chủ ở cơ sở thì ở đó cán

bộ, công chức cấp xã được người dân tín

nhiệm, tin yêu vì họ biết tôn trọng và lắng

nghe ý kiến của người dân

Bên cạnh đó, thực tiễn thực hiện pháp

luật về dân chủ ở cơ sở cũng đặt ra yêu cầu

phải nâng cao năng lực chuyên môn và trình

độ kiến thức, hiểu biết pháp luật của đội

ngũ cán bộ, công chức cấp cơ sở Việc nâng

cao trình độ chuyên môn là để giúp cán bộ,

công chức cấp xã giải quyết nhanh chóng,

hiệu quả các công việc chuyên môn thuộc

phạm vi chức năng, nhiệm vụ được giao

Còn yêu cầu nâng cao trình độ kiến thức,

hiểu biết pháp luật, trong đó có pháp luật về

dân chủ ở cơ sở là để giúp họ giải quyết công việc đúng nguyên tắc, quy định của pháp luật, tránh tuỳ tiện, cảm tính; đồng thời, góp phần hướng dẫn, tuyên truyền pháp luật cho nhân dân biết và thực hiện Ý thức, tinh thần cao trong phục vụ nhân dân cùng với nâng cao trình độ chuyên môn và trình độ hiểu biết pháp luật mà việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở đòi hỏi là nền tảng để đội ngũ cán bộ, công chức cấp

xã hướng tới thực hành nghiệp vụ một cách chuyên nghiệp, hiện đại

Ba là thực hiện pháp luật về dân chủ ở

cơ sở góp phần xây dựng bộ máy chính quyền cấp cơ sở trong sạch, vững mạnh, đáp ứng yêu cầu của tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Việc đổi mới hoạt động của bộ máy chính quyền cấp cơ sở theo hướng công khai, minh bạch, dân chủ, chú trọng đến chất lượng và hiệu quả giải quyết công việc, sửa đổi lề lối làm việc của đội ngũ cán bộ, công chức cấp cơ sở theo hướng chuyên nghiệp và hiện đại là kết quả của việc thực hiện pháp luật về dân chủ ở cơ sở; hướng tới mục tiêu xây dựng bộ máy chính quyền cấp cơ sở trong sạch, vững mạnh Xây dựng chính quyền cấp

cơ sở trong sạch, vững mạnh là một trong những mắt khâu quan trọng và là yêu cầu cấp thiết của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Việc thực hiện có hiệu quả pháp luật về dân chủ ở cơ sở sẽ đáp ứng yêu cầu cấp thiết này./

(1).Xe m: Mai Quỳnh Na m, “ Công khai để thực hiện

quyền làm chủ của nhân dân”, Tạp chí cộng sản, số

20(683)/2003, tr 48