Nghiên cứu các giải pháp cấp nước phục vụ phát triển kinh tế xã hội trên lưu vực sông bưởi

Ch tiêu dùng n c cho các ngành khác .... Tài li u dùng trong tính toán ..... GI I PHÁP PHI CÔNG TRÌNH ..... Phía Nam giáp dòng chính sông Mã.

L I C M N

Sau th i gian dài th c hi n, lu n v n Th c s chuyên ngành Quy ho ch và

Qu n lý Tài nguyên n c v i đ tài: “Nghiên c u các gi i pháp c p n c ph c v phát tri n kinh t - xã h i trên l u v c sông B i” đã đ c hoàn thành Ngoài s n

l c c a b n thân, tác gi còn đ c s ch b o, h ng d n t n tình c a các th y cô giáo và các đ ng nghi p, b n bè

u tiên, tác gi xin bày t lòng kính tr ng và bi t n sâu s c t i th y h ng

d n khoa h c PGS.TS Ph m Vi t Hòa - Tr ng i h c Th y l i đã tr c ti p t n tình h ng d n, giúp đ và cung c p nh ng tài li u, nh ng thông tin c n thi t cho tác gi hoàn thành Lu n v n này

Tác gi xin chân thành c m n Tr ng i h c Th y l i, các th y giáo, cô giáo Khoa K thu t Tài nguyên n c, các th y giáo, cô giáo các b môn đã truy n

đ t nh ng ki n th c chuyên môn trong quá trình h c t p

Tác gi c ng xin chân thành c m n s giúp đ c a các đ ng nghi p, b n bè

đã giúp đ , cung c p các tài li u c n thi t và đóng góp ý ki n cho tác gi hoàn thành

Tác gi xin cam đoan đ tài lu n v n đ c làm d a trên các s li u, t li u

đ c thu th p t ngu n th c t , đ c công b trên báo cáo c a các c quan Nhà

n c, đ c đ ng t i trên các t p chí chuyên ngành, sách, báo… đ làm c s nghiên

c u Tác gi không sao chép b t k m t lu n v n ho c m t đ tài nghiên c u nào

tr c đó

Hà N i, ngày tháng n m 2015

Tác gi

Nguy n Kh c

M C L C

M U 9

I Tính c p thi t c a tài 9

II M c tiêu nghiên c u 9

III Cách ti p c n và ph ng pháp nghiên c u 10

CH NG I 12

T NG QUAN V L NH V C NGHIÊN C U VÀ VÙNG NGHIÊN C U 12

1.1 T ng quan v các gi i pháp c p n c trên l u v c sông 12

1.1.1 Tình hình nghiên c u ngoài n c 12

1.1.2 Tình hình nghiên c u trong n c 14

1.2 T ng quan v vùng nghiên c u 19

1.2.1 c đi m t nhiên 19

1.2.2 c đi m Kinh t – Xã h i vùng nghiên c u 32

1.2.3 Hi n tr ng công trình th y l i trên l u v c 34

CH NG II 41

C S XU T GI I PHÁP C P N C 41

2.1 PHÂN VÙNG T I 41

2.1.1 Vùng I: Vùng th ng ngu n sông B i 41

2.1.2 Vùng II: Khu h ng l i n c sông B i 42

2.1.3 Vùng III: Vùng trung sông B i 42

2.1.4 Vùng IV: Vùng h sông B i 42

2.2 T NG NHU C U N C CHO CÁC VÙNG 42

2.2.1 Tính toán nhu c u n c nông nghi p 42

2.2.2 Ch tiêu dùng n c cho các ngành khác 50

2.2.3 Nhu c u n c c a các ngành 53

2.3 PHÂN TÍCH, ÁNH GIÁ KH N NG KHAI THÁC NGU N N C PH C V PHÁT TRI N KINH T XÃ H I TRÊN L U V C 58

2.3.1 Tài li u dùng trong tính toán 58

2.3.2 Tính toán cân b ng n c 59

2.4 PHÂN TÍCH CÁC Y U T NH H NG N KH N NG KHAI THÁC NGU N N C TRÊN L U V C 65

CH NG III 69

XU T GI I PHÁP C P N C PH C V PHÁT TRI N KINH T - XÃ H I TRÊN L U V C SÔNG B I 69

3.1 XU T CÁC GI I PHÁP C P N C 69

3.1.1 Phân tích, đánh giá ti m n ng khai thác trên dòng chính sông B i 69

3.1.2 xu t các gi i pháp c p n c 71

3.2 PHÂN TÍCH L A CH N PH NG ÁN 71

3.2.1 Ph m vi nghiên c u c a mô hình th y l c 71

3.2.2 Xác đ nh b thông s và ki m nghi m mô hình 77

3.2.3 K t qu tính toán m c n c và l u l ng theo ph ng án tính toán trên dòng chính 82

3.3 GI I PHÁP CÔNG TRÌNH THEO PH NG ÁN CH N 86

3.4 GI I PHÁP PHI CÔNG TRÌNH 100

K T LU N VÀ KI N NGH 104

I K T LU N 104

II KI N NGH 106

TÀI LI U THAM KH O 107

PH L C 108

DANH M C HÌNH V

Hình 1.1: S gia t ng t ng l ng n c s d ng hàng n m và t ng l ng n c s

d ng hàng n m cho các l nh v c dùng n c……… 14 Hình 1.2: B n đ l u v c sông B i ……….20 Hình 3.1: S đ tính toán th y l c mùa ki t m ng sông Mã ……….…73 Hình 3.2: ng quá trình MN tính toán mô ph ng và th c đo t i Quang L c trên sông Lèn (v trí 26490)……… 78 Hình 3.3: ng quá trình MN tính toán mô ph ng và th c đo t i Phà Th m trên sông Lèn (v trí 32575)……… 79 Hình 3.4: ng quá trình MN tính toán mô ph ng và th c đo t i Hàm R ng trên sông Mã (v trí 71952) ………79 Hình 3.5: ng quá trình MN tính toán mô ph ng và th c đo t i Nguy t Viên trên sông Mã (v trí 82570)….……… 80 Hình 3.6: ng quá trình MN tính toán mô ph ng và th c đo t i C à trên sông

L ch Tr ng (v trí 2379) ……… 80 Hình 3.7: ng quá trình MN tính toán mô ph ng và th c đo t i Ho ng Hà trên sông L ch Tr ng (v trí 19500) ………81 Hình 3.8: ng quá trình MN tính toán mô ph ng và th c đo t i Kim Tân trên sông B i (v trí 46800)………… ……… 81

DANH M C CÁC B NG BI U

B ng 1.1: Tình hình s d ng n c vùng đ ng b ng sông H ng theo KC-12…… 15

B ng 1.2: % s d ng n c đ ng b ng sông so v i t ng l ng n c s d ng qua các n m ……… 15

B ng 1.3: M c đ gia t ng l ng n c cho nông nghi p (l n) so v i n m 1990 15

B ng 1.4: M ng l i tr m m a và tr m khí t ng 21

B ng 1.5: M ng l i tr m th y v n trên l u v c sông B i 22

B ng 1.6: Nhi t đ không khí đo đ c t i các tr m 22

B ng 1.7: L ng m a tháng n m trung bình nhi u n m 24

B ng 1.8: T n su t l ng m a n m 24

B ng 1.9: m t ng đ i t i tr m L c S n và Yên nh 25

B ng 1.10: B c h i bình quân tháng t i tr m L c S n và Yên nh 25

B ng 1.11: S gi n ng qua các tháng t i tr m L c S n và Yên nh 25

B ng 1.12: T c đ gió trung bình tháng, n m t i tr m L c S n và Yên nh 28

B ng 1.13: c tr ng hình thái các sông trên l u v c sông B i 28

B ng 1.14: c tr ng dòng ch y n m l u v c sông B i t i V B n 29

B ng 1.15: M t s đ c tr ng v dòng ch y n m t i tr m V B n……… 29

B ng 1.16: L u l ng các tháng mùa ki t ng v i t n su t thi t k t i tr m V B n ……… ………30

B ng 1.17: Phân b di n tích đ t theo t ng vùng 34

B ng 1.18: T ng h p công trình t i trên đ a bàn vùng nghiên c u… ………… 39

B ng 2.1: Phân vùng thu l i l u v c sông B i 42

B ng 2.2: K t qu tính l ng m a v theo t n su t P = 85% 43

B ng 2.3: Nhi t đ không khí trung bình tháng n m t i các tr m…… ………… 44

B ng 2.5: L ng b c h i đo b ng ng Picher trung bình tháng t i các tr m 44

B ng 2.6: T c đ gió trung bình tháng t i các tr m 44

B ng 2.7: S gi n ng trung bình tháng t i các tr m 44

B ng 2.8: Th i v gieo tr ng 46

Bi u 2.9: Th i v gieo tr ng……… 46

Bi u 2.10: H s sinh lý cây tr ng theo các giai đo n phát tri n (Kc)……… …… 46

B ng 2.11: M c t i c a các lo i cây tr ng chính vùng nghiên c u - P = 85% 50

B ng 2.12: Ch tiêu c p n c cho sinh ho t ……… 50

B ng 2.13: Th ng kê dân s n m 2012 và n m 2020 ……… 51

B ng 2.14: Th ng kê gia súc, gia c m hi n tr ng n m 2012, n m 2020.………… 51

B ng 2.15: Th ng kê các khu công nghi p vùng nghiên c u n m 2012.………… 52

B ng 2.16: Th ng kê các khu công nghi p vùng nghiên c u đ n n m 2020 …… 55

B ng 2.17: Di n tích nuôi tr ng th y s n hi n t i 2012 và t ng lai 2020 …… 53

B ng 2.18: Nhu c u n c t i cho cây tr ng hi n tr ng – P = 85% 53

B ng 2.19: Nhu c u n c t i cho cây tr ng n m 2020 – P = 85% 53

B ng 2.20: Nhu c u n c cho ch n nuôi hi n tr ng ……… 53

B ng 2.21: Nhu c u n c cho ch n nuôi n m 2020 ……… 54

B ng 2.22: Nhu c u n c cho dân sinh n m 2012 ……… 54

B ng 2.23: Nhu c u n c cho dân sinh n m 2020 ……… 54

B ng 2.24: Nhu c u n c cho công nghi p hi n tr ng ……… 55

B ng 2.25: Nhu c u n c cho công nghi p n m 2020 ……… 55

B ng 2.26: Nhu c u n c cho th y s n hi n tr ng ……… 55

B ng 2.27: Nhu c u n c cho th y s n n m 2020 ……… 56

B ng 2.28: L ng n c tái t o môi tr ng h du……… 56

B ng 2.29: T ng nhu c u n c cho các ngành hi n t i – P = 85% ………56

B ng 2.30: T ng nhu c u n c cho các ngành giai đo n 2020 – P = 85% 57

B ng 2.31: T ng l ng dòng ch y đ n ng v i t n su t P = 85% ………58

B ng 2.32: Cân b ng n c theo l u l ng giai đo n hi n t i, P=85% ………… 60

B ng 2.33: Cân b ng n c theo t ng l ng giai đo n hi n t i, P=85% 61

B ng 2.34: Cân b ng l u l ng giai đo n 2020 - t n su t 85% ………62

B ng 2.35: Cân b ng t ng l ng giai đo n 2020 - t n su t 85% ………… ……62

B ng 2.36: T ng h p l ng n c th a, thi u các vùng - giai đo n hi n t i …… 63

B ng 2.37: T ng h p l ng n c th a, thi u các vùng - giai đo n 2020………… 63

B ng 2.38: Trách nhi m qu n lý tài nguyên n c và ch c n ng cung c p d ch v 67

B ng 2.39: Di n bi n m c n c t i m t s công trình thu l itrên l u v c sông

B i……… 68

B ng 3.1: Tính toán cân b ng ngu n n c trên dòng chính su i Bin trong t ng lai .………69

B ng 3.2: Ch tiêu c b n c a các biên gia nh p khu gi a sông Mã ……… 74

B ng 3.3: Ch tiêu c b n c a các v trí l y n c d c sông ……… 74

B ng 3.4: a hình lòng d n m ng sông Mã ……… 76

B ng 3.5: Thông s c b n c a các công trình l i d ng t ng h p trên sông Mã 76

B ng 3.6: K t qu m c n c th c đo và tính toán mô ph ng……… 78

B ng 3.7: K t qu tính toán m c n c ki t sông B i P = 85% 82

B ng 3.8: K t qu tính toán l u l ng ki t sông B i P = 85% 83

B ng 3.9: L u l ng trung bình t i m t s v trí trên sông B i ……….85

B ng 3.10: M t s ch tiêu thi t k theo quy mô công trình h Cánh T ng……… 88

B ng 3.11: S b quy mô công trình c p n c cho 6 xã ph c n s B i……… 89

B ng 3.12: M t s ch tiêu thi t k công trình đ p dâng ChòmMo……… 89

B ng 3.13: T ng h p ph ng án b trí t i cho các vùng……….………… 95

B ng 3.14: c tính kinh phí v n đ u t cho công nghi p - ti u th công nghi p ……….……… 97

B ng 3.15: Quy mô dân s các khu đô th trên l u v c sông B i……….……… 98

B ng 3.16: c tính kinh phí c p n c cho các khu đô th t p trung…… …… 99

B ng 3.17: Ph ng án, kinh phí c p n c sinh ho t nông thôn vùng l u v c sông B i……… 100

B ng 3.18: Hi n tr ng h n hán trên đ a bàn vùng nghiên c u……… 102

gi a các ngành V c p n c ph c v s n xu t nông nghi p, hi n nay trên toàn vùng

đã xây d ng đ c 584 công trình th y l i nh ng m i đáp ng đ c trên 50% di n tích c n t i

ánh giá v công tác phát tri n công trình t i trên l u v c sông B i hi n nay có nh ng t n t i sau:

- Do yêu c u khai thác ngu n n c trên l u v c ngày m t l n, hi n nay h

du dòng chính sông B i trong mùa ki t th ng x y ra thi u n c nghiêm tr ng, nhi u tr m b m không l y đ c n c ph i s d ng các bi n pháp t m th i nh đ p

đ p t m hay n i dài ng hút nh ng v n không b m đ c theo công su t thi t k

- M t s công trình d ki n trong quy ho ch thu l i l u v c sông B i tr c đây đã không còn phù h p

- Ngoài ra vùng ph c n sông B i g m 6 xã a Phúc, B o Hi u, Phú Lai, Yên Tr , Yên L c và th tr n Hàng Tr m c a huy n Yên Thu hàng n m có t i 2.706 ha (trong t ng s 3.525 ha) s n xu t nông nghi p b h n hán

M t khác, theo đ nh h ng phát tri n kinh t xã h i vùng h du sông B i,

do vi c m r ng vùng nguyên li u mía ph c v nhà máy đ ng Vi t ài và xây

d ng hàng lo t các khu công nghi p nh : KCN Th ch Qu ng huy n Th ch Thành (200ha); KCN V nh Minh, V nh Hòa, V nh Quang huy n V nh L c (85ha)… s d n

đ n nhu c u s d ng n c trong t ng lai ngày càng t ng cao

T nh ng lý do trên cho th y vi c l p tài: “Nghiên c u các gi i pháp c p

n c ph c v phát tri n kinh t xã h i trên l u v c sông B i” là r t c n thi t và

c p bách đ ph c v yêu c u phát tri n kinh t xã h i trên l u v c

II M c tiêu nghiên c u

xu t đ c gi i pháp c p n c, khai thác hi u qu di n tích đ t nông nghi p và c p n c cho các nghành khác ph c v k p th i yêu c u phát tri n kinh t

- xã h i trên l u v c sông

III Cách ti p c n và ph ng pháp nghiên c u

a) Cách ti p c n

Vi c suy gi m dòng ch y ki t trong nh ng n m g n đây là r t đáng báo

đ ng Phân tích đánh giá các đ c đi m t nhiên, tình hình khai thác và s d ng ngu n n c cho các ho t đ ng kinh t - xã h i vùng h du sông B i, đ tài ch n

h ng ti p c n nh sau:

• Ti p c n k th a

Trên l u v c sông B i c ng nh toàn h th ng sông Mã đã có m t s các

d án quy ho ch, các đ tài nghiên c u v ngu n n c, v n đ khai thác, s d ng và

qu n lý tài nguyên n c Vi c k th a có ch n l c các k t qu nghiên c u này s giúp đ tài có đ nh h ng gi i quy t v n đ m t cách khoa h c h n

• Ti p c n th c ti n

Ti n hành kh o sát th c đ a, t ng h p s li u nh m n m rõ chi ti t hi n tr ng

và đ nh h ng phát tri n kinh t - xã h i c a t ng đ a ph ng, hi n tr ng khai thác

và s d ng ngu n n c, các quy ho ch vùng, các chính sách phát tri n các ngành kinh t , tình hình v m c n c và l u l ng trên h th ng sông B i t i các th i gian khác nhau, các đánh giá v tình hình thi t h i, suy gi m ngu n l i kinh t vùng

h du do không đáp ng đ nhu c u dùng n c

Các s li u th c ti n giúp đánh giá m t cách t ng quan v đi u ki n t nhiên,

hi n tr ng khai thác và s d ng n c trên l u v c sông B i, nhu c u dùng n c các ngành kinh t - xã h i hi n nay và trong t ng lai, xu th bi n đ ng các y u t khí t ng, th y v n làm c s đánh giá kh n ng c p n c trên dòng chính sông

B i, t đó có c s đ xu t gi i pháp kh c ph c

• Ti p c n các ph ng pháp, công c hi n đ i trong nghiên c u:

tài này ng d ng, khai thác các ph n m m, mô hình hi n đ i nh mô hình tính toán th y đ ng l c h c (MIKE 11), ph n m m tính toán h s t i cho các

lo i cây tr ng (CROPWAT), công ngh GIS ph c v l p b n đ

Ph ng pháp nghiên c u

- Ph ng pháp k th a: K th a các tài li u, k t qu tính toán c a các d án quy ho ch, các đ tài nghiên c u khoa h c, đi u tra c b n th c hi n trên đ a bàn vùng nghiên c u, nh d án “Quy ho ch thu l i l u v c sông B i” đ c B Thu l i

l p n m 1979, d án “C p nh t quy ho ch thu l i l u v c sông B i” do B Nông nghi p & PTNT ti n hành n m 2004

- Ph ng pháp đi u tra, thu th p: Thu th p, c p nh t tài li u v dân s , di n tích đ t canh tác, s l ng v t nuôi, hi n tr ng nông nghi p, công nghi p… niên giám th ng kê các huy n Tân L c, L c S n, Yên Thu t nh Hoà Bình và huy n

Th ch Thành, V nh L c t nh Thanh Hoá Tài li u khí t ng, th y v n, đ a hình đ a

ch t trên l u v c

- Ph ng pháp phân tích th ng kê ph c v s lý các s li u đã đi u tra, thu

th p đ c

- Ph ng pháp ng d ng các mô hình hi n đ i: ng d ng các mô hình, công

c tiên ti n ph c v tính toán bao g m ph n m m Mapinfo xây d ng b n đ ; Ph n

m m CROPWAT tính toán h s t i cho các lo i cây tr ng ph c bài toán cân b ng

n c; s d ng mô hình Mike 11 đ di n toán ch đ dòng ch y trên h th ng sông

B i

- Ph ng pháp chuyên gia: Tác gi th c hi n đ tài v i s tr giúp, đánh giá, góp ý c a các chuyên gia trong l nh v c Quy ho ch và qu n lý tài nguyên n c, c

th nh PGS.TS Ph m Vi t Hòa cùng các chuyên gia có nhi u n m nghiên c u l u

v c sông Mã trong Vi n Quy ho ch Th y l i

CH NG I

T NG QUAN V L NH V C NGHIÊN C U VÀ VÙNG NGHIÊN C U 1.1 T ng quan v các gi i pháp c p n c trên l u v c sông

1.1.1 Tình hình nghiên c u ngoài n c

Tài nguyên n c là ngu n tài nguyên thiên nhiên có th tái t o nh ng c ng

có th b c n ki t tùy vào t c đ khai thác c a con ng i và kh n ng tái t o c a môi tr ng Ngày nay, s d ng n c cho m i ho t đ ng đã tr nên ph bi n Tuy nhiên, vi c s d ng khai thác ngu n tài nguyên này gây ra nh ng h u qu nh

h ng nghiêm tr ng t i ngu n tài nguyên n c Khi con ng i b t đ u tr ng tr t và

ch n nuôi thì đ ng ru ng d n d n phát tri n mi n đ ng b ng màu m , k bên l u

v c các con sông l n Lúc đ u c dân còn ít và n c thì đ y p trên các sông h ,

đ ng ru ng, cho dù có g p th i gian khô h n kéo dài thì c ng ch c n chuy n c không xa l m là tìm đ c n i m i t t đ p h n Vì v y, n c đ c xem là ngu n tài nguyên vô t n và c nh th qua m t th i gian dài, v n đ n c ch a có gì là quan tr ng Tình hình thay đ i nhanh chóng khi cu c cách m ng công nghi p xu t

hi n và càng ngày càng phát tri n nh v bão H p d n b i n n công nghi p m i ra

đ i, t ng dòng ng i t nông thôn đ xô vào các thành ph và khuynh h ng này

v n còn ti p t c cho đ n ngày nay Ðô th tr thành nh ng n i t p trung dân c quá đông đúc, tình tr ng này tác đ ng tr c ti p đ n v n đ v n c càng ngày càng tr nên nan gi i Nhu c u n c càng ngày càng t ng theo đà phát tri n c a n n công nghi p, nông nghi p và s nâng cao m c s ng c a con ng i Theo s c tính, bình quân trên toàn th gi i có ch ng kho ng 40% l ng n c cung c p đ c s

d ng cho công nghi p, 50% cho nông nghi p và 10%cho sinh ho t Tuy nhiên, nhu

c u n c s d ng l i thay đ i tùy thu c vào s phát tri n c a m i qu c gia Thí d : Hoa K , kho ng 44% n c đ c s d ng cho công nghi p, 47% s d ng cho nông nghi p và 9% cho sinh ho t và gi i trí (Chiras, 1991) Trung Qu c thì 7%

n c đ c dùng cho công nghi p, 87% cho công nghi p, 6% s d ng cho sinh ho t

và gi i trí Nhu c u v n c trong công nghi p: S phát tri n càng ngày càng cao

c a n n công nghi p trên toàn th gi i càng làm t ng nhu c u v n c, đ c bi t đ i

v i m t s ngành s n xu t nh ch bi n th c ph m, d u m , gi y, luy n kim, hóa

ch t , ch 5 ngành s n xu t này đã tiêu th ngót 90% t ng l ng n c s d ng cho công nghi p Thí d : c n 1.700 lít n c đ s n xu t m t thùng bia ch ng 120 lít,

c n 3.000 lít n c đ l c m t thùng d u m ch ng 160 lít, c n 300.000 lít n c đ

s n xu t 1 t n gi y ho c 1,5 t n thép, c n 2.000.000 lít n c đ s n xu t 1 t n nh a

t ng h p Theo đà phát tri n c a n n công nghi p hi n nay trên th gi i có th d đoán đ n n m 2000 nhu c u n c s d ng cho công nghi p t ng 1.900 km3/n m có ngh a là t ng h n 60 l n so v i n m 1900 Ph n n c tiêu hao không hoàn l i do

s n xu t công nghi p chi m kho ng t 1 - 2% t ng l ng n c tiêu hao không hoàn

l i và l ng n c còn l i sau khi đã s d ng đ c quay v sông h d i d ng n c

th i ch a đ y nh ng ch t gây ô nhi m (Cao Liêm, Tr n đ c Viên - 1990 ) Nhu c u

v n c trong nông nghi p: S phát tri n trong s n xu t nông nghi p nh s thâm canh t ng v và m r ng di n tích đ t canh tác c ng đòi h i m t l ng n c ngày càng cao Theo M.I.Lvovits (1974), trong t ng lai do thâm canh nông nghi p mà dòng ch y c n m c a các con sông trên toàn th gi i có th gi m đi kho ng 700 km3/n m Ph n l n nhu c u v n c đ c th a mãn nh m a vùng có khí h u

m, nh ng c ng th ng đ c b sung b i n c sông ho c n c ng m b ng bi n pháp th y l i nh t là vào mùa khô Ng i ta c tính đ c m i quan h gi a l ng

n c s d ng v i l ng s n ph m thu đ c trong quá trình canh tác nh sau: đ s n

xu t 1 t n lúa mì c n đ n 1.500 t n n c, 1 t n g o c n đ n 4.000 t n n c và 1 t n bông v i c n đ n 10.000 t n n c S d c n s l ng l n n c nh v y ch y u là

do s đòi h i c a quá trình thoát h i n c c a cây, s b c h i n c c a l p n c

m t trên đ ng ru ng, s tr c di c a n c xu ng các l p đ t bên d i và ph n nh tích t l i trong các s n ph m nông nghi p D báo nhu c u v n c trong nông nghi p đ n n m 2000 s lên t i 3.400 km3/n m, chi m 58% t ng nhu c u v n c trên toàn th gi i

Nhu c u v n c Sinh ho t và gi i trí: Theo s c tính thì các c dân sinh

s ng ki u nguyên th y ch c n 5-10 lít n c/ ng i/ ngày Ngày nay, do s phát tri n c a xã h i loài ng i ngày càng cao nên nhu c u v n c sinh ho t và gi i trí

ngày c ng càng t ng theo nh t là các th tr n và các đô th l n, n c sinh ho t

t ng g p hàng ch c đ n hàng tr m l n nhi u h n Theo s c tính đó thì đ n n m

2000, nhu c u v n c sinh ho t và gi i trí s t ng g n 20 l n so v i n m 1900, t c

là chi m 7% t ng nhu c u n c trên th gi i (Cao Liêm, Tr n đ c Viên - 1990)

N c là nhu c u quan tr ng trong phát tri n kinh t xã h i, bao g m 3 l nh

v c ch y u: nông nghi p, công nghi p, dân d ng Trên th gi i c ng nh ta nhu

c u n c c 3 l nh v c trên đ u t ng r t nhanh Theo th ng kê c a Liên h p qu c trên th gi i tình hình trên đ c minh ho nh hình 1-1

Hình 1.1: S gia t ng t ng l ng n c s d ng hàng n m và t ng l ng n c s

d ng hàng n m cho các l nh v c dùng n c Qua các nghiên c u trên, có th th y các ho t đ ng phát tri n c a con ng i ngày càng gây nh h ng nghiêm tr ng đ n môi tr ng s ng c a chúng ta, đ c bi t

là các khu dân c h l u các l u v c sông Do đó, c n thi t ph i có nh ng nghiên

c u chuyên sâu, chi ti t đ có th đánh giá đúng và đ y đ tác đ ng c a các ho t

đ ng kinh t đ n h th ng c p n c nói riêng và đ n v n đ qu n lý, b o v và s

d ng h p lý, b n v ng tài nguyên n c trên th gi i nói chung

1.1.2 Tình hình nghiên c u trong n c

n c ta tình hình s d ng n c tr c m t và trong t ng lai c a vùng

đ ng b ng sông H ng nh b ng 1-1, 1-2, 1-3

Nh v y hi n t i c ng nh trong t ng lai, nhu c u n c cho nông nghi p

V i m c tiêu đ y m nh công nghi p hoá, hi n đ i hoá, xây d ng n n kinh t

đ c l p t ch , đ a n c ta c b n tr thành m t n c công nghi p theo h ng hi n

đ i vào n m 2020; mu n v y tr c h t nông nghi p và nông thôn ph i phát tri n lên

m t trình đ m i b ng vi c đ i m i c c u cây tr ng, v t nuôi, t ng giá tr thu đ c trên m t đ n v di n tích, ng d ng ti n b khoa h c và công ngh ; phát tri n công nghi p, d ch v , các làng ngh nông thôn, t o nhi u vi c làm m i

đáp ng nh ng m c tiêu đó, công tác thu l i ph c v s n xu t

nông-lâm-ng -diêm nông-lâm-nghi p và kinh t nônông-lâm-ng thôn đanông-lâm-ng đ nông-lâm-ng tr c nh nông-lâm-ng th i c và thách th c

m i ó là vi c đ m b o n c đ n đ nh kho ng 4 tri u ha đ t có đi u ki n s n

xu t lúa, gi v ng an ninh l ng th c v i s n l ng l ng th c có h t kho ng 40 tri u t n vào n m 2010; có các gi i pháp thu l i hi u qu ph c v cho 3 tri u ha cây công nghi p và cây n qu lâu n m, kho ng 1,2 tri u ha cây công nghi p hàng

n m; cung c p n c cho các c s s n xu t ti u th công nghi p, các làng ngh nông thôn, cung c p n c s ch cho c dân nông thôn; xây d ng các h th ng cung

c p n c đ làm mu i ch t l ng cao và nuôi tr ng thu , h i s n v i qui mô l n; x

lý n c th i t các vùng nuôi tr ng thu s n t p trung, t các làng ngh , t các c

s s n xu t công nghi p d ch v nông thôn

Theo đánh giá c a Liên hi p qu c, trong th k 20 dân s th gi i t ng lên 3

l n trong khi tài nguyên n c đ c khai thác t ng lên 7 l n V i t c đ t ng dân s

nh hi n nay, dân s th gi i đ c d báo là 8 t ng i n m 2020 và 10 t vào n m

2050 Nh v y, nhu c u v n c s t ng 650% trong vòng 30 n m t i n n m

2025 s có trên 3,5 t ng i trên hành tinh s ng trong đi u ki n khan hi m n c

N c ta có tài nguyên n c m c trung bình c a th gi i L ng n c phát sinh trên lãnh th bình quân đ u ng i kho ng 4100 m3/n m vào n m 2000 V i

t c đ t ng dân s hi n nay, l ng n c bình quân đ u ng i ti p t c gi m 18-20% sau m i th p k

Do ch u nh h ng m nh c a đ a hình và giao l u gi a 2 h th ng gió mùa đông b c và tây nam, l ng m a phân b không đ u theo không gian và th i gian Mùa m a chi m 75-85% l ng m a c n m Trong khi mùa khô l ng m a r t nh , nhi u tháng không m a V m t không gian, có nh ng vùng l ng m a đ t 3000-5000mm/n m, trong khi có vùng d i 1000mm/n m S chênh l ch t 3-5 l n

M a phân b không đ u nên dòng ch y m t là s n ph m c a m a phân b

c ng không đ u Nh ng vùng m a l n có modul dòng ch y 60-80 lít/s/km2

trong khi nh ng vùng m a nh ch đ t 10 lít/s/km2 Trong mùa m a l ng dòng ch y

chi m 70-80% l ng dòng ch y n m, trong khi tháng có l ng dòng ch y nh nh t

ch chi m 1-2%

Tài nguyên n c d i đ t v i tr l ng đ ng thiên nhiên trên toàn lãnh th (ch a k ph n h i đ o) kho ng 50-60 t m3 t ng đ ng 1513 m3/s nh ng c ng phân b không đ u trên các vùng đ a ch t thu v n

V i nh ng đ c đi m v tài nguyên n c, tình tr ng h n hán, thi u n c vào mùa khô n m nào c ng x y ra v i m c đ khác nhau Và mùa m a tình tr ng úng

l t c ng th ng xuyên xu t hi n Trong vòng 5 n m g n đây, n m nào

Vi t Nam c ng ph i đ ng đ u v i thiên tai liên quan đ n n c N m 1997, 1998

do nh h ng c a Enninô h n hán nghiêm tr ng trên nhi u vùng, đ c bi t là Mi n Trung và Tây Nguyên N m 1999 hai tr n l t đ u tháng 11 và đ u tháng 12 mi n trung đ c đánh giá là tr n l t l ch s N m 2000, 2001 l t ng b ng sông Mê Kông trong đó tr n l t n m 2000 đ c đánh giá là l n nh t trong 70 n m qua c v

đ nh, l ng và th i gian l u n m 2002 h n hán l i x y ra trên di n r ng Nam

B , Duyên h i Nam Trung B và Tây Nguyên gây thi t h i l n cho nông lâm nghi p, thu s n Cháy r ng tràm Kiên Giang và Cà Mau c ng có nguyên nhân c

b n do h n hán

Sau nhi u n m đ u t , v i m c tiêu ch y u là đ m b o an ninh l ng th c

qu c gia ti n t i xu t kh u n nay, c n c đã có 75 h th ng thu l i v a và l n,

r t nhi u h th ng thu l i nh v i t ng giá tr tài s n c đ nh kho ng 60.000 t

đ ng (ch a k giá tr đ t và công s c nhân dân đóng góp) Các h th ng thu l i

n m 2000 đã đ m b o t i cho 3 tri u ha đ t canh tác, tiêu 1.4 tri u ha đ t t nhiên các t nh b c b , ng n m n 70 v n ha, c i t o 1.6 tri u ha đ t chua phèn đ ng

b ng sông C u Long N m 2000, di n tích lúa đ c t i c n m g n 7 tri u ha chi m 84% di n tích lúa Các công trình thu l i còn t i trên 1 tri u ha rau màu, cây công nghi p và cây n qu L ng n c s d ng cho nông nghi p r t l n Theo tính toán n m 1985 đã s d ng 41 t m3chi m 89,8% t ng l ng n c tiêu th ,

n m 1990 s d ng 46,9 t m3 chi m 90% và n m 2000 kho ng trên 60 t m3

Nh các bi n pháp thu l i và các bi n pháp nông nghi p khác trong vòng 10

n m qua s n l ng l ng th c t ng bình quân 1.1 tri u t n/n m T ng s n l ng

c p đ n Vài n m g n đây do hi u qu c a nuôi tr ng thu s n nh t là tôm sú nhi u vùng đ t ven bi n đã đ c xây d ng thành nh ng khu v c nuôi tr ng thu s n t p trung Tuy nhiên vi c xây d ng các h th ng thu l i đáp ng yêu c u s n xu t

ch a đ c quan tâm đúng m c, ch a có qui ho ch và các gi i pháp đ ng b H u

h t đ u do dân t phát, t t ch c xây d ng theo kinh nghi m Nhi u n i, đã có hi n

t ng th y h i s n b b nh, tôm ch t hàng lo t mà nguyên nhân là do môi tr ng

n c không đ m b o liên quan đ n h th ng c p n c và thoát n c M t s vùng

đã có tranh ch p gi a nuôi tôm và tr ng lúa g n v i nó là ranh gi i m n, ng t c ng

là v n đ công tác thu l i ph i xem xét, gi i quy t

Các h th ng thu l i đã cung c p ngu n n c sinh ho t cho ph n l n c dân

nông thôn nh t là trong mùa khô V i 80% dân s s ng nông thôn, h u h t các h

th ng thu l i đ u t o ngu n n c sinh ho t tr c ti p cho dân ho c nâng cao m c

n c các gi ng đào Ngay mi n núi, đ ng bào s ng khá phân tán, nh ng n i

đ m b o ngu n n c sinh ho t v ng ch c là nh ng n i có h th ng thu l i đi qua

Nh ng công trình thu l i t o ngu n n c cho sinh ho t đi n hình nh D u Ti ng, Sông Quao, Nam Th ch Hãn, Ngòi Là, Phai Quy n đã t o ngu n n c sinh ho t cho hàng ch c tri u dân nông thôn nh t là trong mùa khô

1.1.3 Tình hình nghiên c u trên l u v c sông B i

Do đ c thù l u v c sông B i là m t ph l u c a sông Mã nên nh ng nghiên

c u riêng cho h th ng sông B i không nhi u mà ch y u là nh ng s n ph m mang tính t ng h p trên toàn l u v c sông Mã C th là, nghiên c u: “T ng quan

quy ho ch thu l i l u v c sông Mã” - Vi n QHTL th c hi n n m 1993; “C p nh t

t ng quan quy ho ch thu l i khai thác b c thang ph c v phát tri n kinh t h du

l u v c sông Mã” - Vi n QHTL th c hi n n m 2001; “Quy ho ch s d ng t ng h p ngu n n c sông Mã” - Vi n QHTL th c hi n n m 2003; G n đây nh t là “Quy

ho ch phòng ch ng l các tuy n sông có đê và quy ho ch đê trên đ a bàn t nh Thanh Hoá” - Vi n QHTL th c hi n n m 2009 Tuy nhiên nh ng nghiên c u này ph n l n

t p trung vào các công trình khai thác dòng chính và các ph ng án khung v quy

ho ch phát tri n thu l i mà ch a có đi u ki n nghiên c u chi ti t cho t ng vùng

Nh ng nghiên c u cho riêng l u v c sông B i t n m 1979 đ n nay ch có các d án:

+ D án “Quy ho ch thu l i l u v c sông B i” đ c B Thu l i l p n m 1979 + N m 2004, trên c s các quy ho ch đã th c hi n, B Nông nghi p & PTNT ti n hành: “C p nh t quy ho ch thu l i l u v c sông B i” đ có c s đ quy t đ nh đ u t phát tri n h th ng công trình thu l i ph c v cho m c tiêu phát tri n kinh t c a đ a ph ng trong t ng lai

1.2 T ng quan v vùng nghiên c u

1.2.1 c đi m t nhiên

a) V trí đ a lý

L u v c sông B i n m trong h th ng l u v c sông Mã bao g m đ t đai

c a 5 huy n: Tân L c, L c S n, Yên Thu t nh Hoà Bình và huy n Th ch Thành,

V nh L c t nh Thanh Hoá T ng di n tích t nhiên toàn vùng nghiên c u là 1.731

km2v i dân s tính đ n n m 2012 là 409.756 ng i

L u v c này n m trên đ a bàn t nh Thanh Hóa và Hòa Bình, có t a đ :

20o00’ đ n 20o43’ V đ B c và t 105o07’ đ n 105o45’ Kinh đ Ðông

Phía B c giáp l u v c su i Hoa c a sông à

Phía Nam giáp dòng chính sông Mã

Phía Tây giáp huy n Mai Châu (t nh Hoà Bình), huy n Bá Th c, C m Thu (t nh Thanh Hoá)

Phía ông giáp l u v c sông Bôi (t nh Hoà Bình)

Hình 1.2: B n đ l u v c sông B i

b) Khí t ng – Th y v n

• c đi m khí h u

L u v c sông B i tr i dài trên 2 vùng Tây b c - B c b và B c khu 4 nên

ch đ khí h u c a các vùng, các ti u vùng c ng khác nhau Khí h u chung trên l u

v c thu c vùng khí h u nhi t đ i, gió mùa, có đ y đ 4 ti t khí h u trong m t n m là: xuân, h , thu, đông Gi a các vùng khí h u có s khác bi t, ph n th ng ngu n

n m trong vùng th i ti t khí h u Tây b c - B c b , vùng trung và h du thu c vùng

th i ti t khí h u khu 4 S bi n đ ng khí h u gi a các vùng và gi a các mùa th

hi n qua các y u t khí t ng trên các tr m đo

M ng l i tr m quan tr c khí t ng khí h u

Vùng nghiên c u có 3 tr m đo m a và 2 tr m khí t ng T t c các tr m này

đ u do c quan chuyên ngành c a T ng c c Khí t ng Thu v n đo đ c và qu n lý,

ch t l ng tài li u đáng tin c y, có th s d ng ph c v cho vi c nghiên c u tính toán các công trình Tuy nhiên các tr m L c S n, Th ch Qu ng và Yên nh có li t tài li u quan tr c đ dài và đ y đ các y u t khí t ng nên tôi s d ng làm tài li u nghiên c u trong đ tài này

Trên l u v c sông B i có 4 tr m đo th y v n, trong đó tr m V B n đo t

n m 1961 đ n n m 1970 thì d ng, tr m Sòi ch đo m c n c, tr m Kim Tân ch quan tr c trong th i k l Các tr m này đ u do c quan chuyên ngành c a T ng

c c Khí t ng Thu v n đo đ c và qu n lý, ch t l ng tài li u đáng tin c y

nh t th ng là tháng I S bi n đ i c a nhi t đ theo th i gian qua các tháng c ng thay đ i khác nhau, t ng nhanh vào các tháng IV, V và gi m nhanh vào tháng X sang tháng XI

Nhi t đ cao nh t tuy t đ i t i tr m L c S n là 41,8oC, t i tr m Yên nh là 41,1oC Nhi t đ th p nh t tuy t đ i t i tr m L c S n là 0,1oC, t i tr m Yên nh là 4,1oC Chênh l ch nhi t đ trung bình nhi u n m qua các tháng bi n đ i không nhi u, gi a tháng l n nh t v i tháng có giá tr nh nh t c ng ch dao đ ng trong kho ng t 8o

TTB (oC) 16.5 17.8 20.5 24.4 27.2 28.3 28.4 27.7 26.4 24.0 20.8 17.6 23.3 Tmax TB

(oC) 29.8 31.2 33.9 36.7 38.9 38.2 38.0 37.3 35.4 33.9 32.2 30.1 14.1 Tmin TB

(oC) 7.3 9.2 12.4 16.3 19.7 22.8 23.3 23.2 20.4 15.9 11.3 6.6 5.6

Yên

nh

Tmax (oC) 32.5 33.6 37 37.1 41.1 40.5 39.5 38.5 37 35.1 34 31.3 41.1 Tmin (oC) 4.2 6.8 7.7 13 17.4 20 20.2 20.7 17.4 13.8 8.3 4.1 4.1

TTB (oC) 17.5 18.0 20.3 23.8 27.1 28.7 28.9 28.0 26.8 24.7 21.5 18.4 23.7 Tmax TB

(oC) 27.5 28.1 31.1 34.1 36.8 37.7 37.2 35.7 34.4 32.8 30.9 27.8 38.2 Tmin TB

Do nh h ng c a gió mùa hàng n m m a trong vùng chia làm hai mùa rõ

r t: Mùa khô t tháng XII đ n tháng IV l ng m a mùa này r t ít chi m 15-20%

l ng m a toàn n m Mùa m a t tháng V đ n tháng XI l ng m a mùa m a chi m t i 80-85% l ng m a toàn n m

L ng m a l n trong n m th ng t p trung trong ba tháng VIII, IX, X l ng

n c trong ba tháng này chi m t i 50-55% t ng l ng m a n m Th i gian m a

m t tr n m a th ng kéo dài t 3-5 ngày, tr n m a l n t p trung vào tháng IX, X chi m t i 70% các tr n m a l n trong n m

L ng m a gây l trong n m th ng là các tr n m a có v l ng t 300 mm

tr lên t p trung trong 3-4 ngày và m a đ ng đ u trên l u v c M t n m th ng có t 3-4 đ t m a có v l ng trên 300 mm, các tr n m a th ng cách nhau t 5-7 ngày

S phân b m a trên toàn l u v c không đ ng đ u phía th ng ngu n m a

l n h n và th ng xu t hi n s m h n phía h du L ng m a c ng nhi u h n, do s chia c t m nh c a đ a hình gây ra

m t ng đ i trên đ a bàn vùng nghiên c u th hi n b ng sau:

B ng 1.9: m t ng đ i t i tr m L c S n và Yên nh

Ð n v : %

Tr m I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII N m

L c S n 84.8 85.9 86.0 85.2 82.5 84.9 85.9 88.0 88.2 85.4 84.0 83.5 85.4 Yên nh 84.9 87.3 89.7 89.7 86.3 83.4 84.2 88.4 88.0 85.2 82.9 82.9 86.1

• B c h i

B c h i đ c đo b ng ng Piche vùng h du sông B i b c h i bình quân nhi u n m cao h n vùng th ng ngu n B c h i bình quân nhi u n m n m trong kho ng 719-775 mm Tháng có l ng b c h i nh nh t là tháng 4 và tháng l n nh t

• S gi n ng

Bình quân s gi n ng trong n m kho ng 1.400 gi T i L c S n bình quân

s gi n ng trong tháng bi n đ i t 61 gi vào tháng I t i 158 gi vào tháng VIII

T i Yên nh s gi n ng bi n đ i t 51 gi vào tháng II t i 200 gi vào tháng VII

B ng 1.11: S gi n ng qua các tháng t i tr m L c S n và Yên nh

Ð n v : gi

Tr m I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII N m

L c S n 61 95 53 90 148 138 149 158 154 149 112 102 1.408 Yên nh 77 51 58 103 178 175 200 163 158 155 130 111 1.379

+ Mùa hè do hoàn l u ph ng Nam và v trí th p c a vùng V nh B c b nên

h ng gió th nh hành là ông nam, mang nhi u h n m d gây m a rào T c đ gió bình quân 0,8-1,4 m/s Lo i gió này xu t hi n t tháng III và k t thúc vào tháng X hàng n m

B ng 1.12: T c đ gió trung bình tháng, n m t i tr m L c S n và Yên nh

Tr m I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII N m

L c S n 1.2 1.2 1.1 1.4 1.2 0.9 0.9 0.8 0.8 0.9 1.0 0.8 1.0 Yên nh 1.5 1.6 1.4 1.4 1.2 1.2 1.2 1.0 1.1 1.3 1.2 1.3 1.3 c) M ng l i sông ngòi

Là chi l u phía t sông Mã, sông B i b t ngu n t mi n r ng núi Tân L c,

L c S n và hình thành t 3 su i l n: Su i Cái, su i Bin và su i C ng Hoà, đ n V

B n 3 su i này nh p l u l i thành dòng chính sông B i V i di n tích l u v c 1.633 km2, sông B i phát tri n đ u c hai phía t và h u, t ng chi u dài dòng chính là 130 km, ph n n m trên đ t Hoà Bình là 50 km còn l i là Thanh Hoá Sông B i t ng đ i th ng v i h s u n khúc 1,53, đ d c trung bình l u v c là 1,2%, m t đ l i sông 0,59 km/km2 Sông B i đ vào sông Mã t i V nh Khang

v i c a có d ng h ng ng c chi u dòng ch y sông Mã Ngu n n c sông B i đóng vai trò quan tr ng trong công cu c phát tri n kinh t 3 huy n thu c t nh Hoà Bình và hai huy n vùng đ i thu c t nh Thanh Hoá

Các sông su i nh thu c l u v c sông B i bao g m:

• Su i Bin

Su i Bin nh p l u vào th ng ngu n sông B i, nó b t ngu n t M ng Ngay trên dãy núi đá vôi ch y theo h ng Tây b c - ông nam, d c đ ng nó nh n khá nhi u ngu n n c c a các khe su i nh đ vào và nh p chung v i su i Cái và

su i C ng Hoà t i V B n Toàn b su i dài 17 km, kh n ng c p n c c a su i

trong mùa ki t r t h n ch , mùa l n c t p trung nhanh

 Su i Cái

Su i Cái dài 52,5 km, là m t trong ba nhánh l n c a sông B i nó b t ngu n

t M ng Nang trên đ cao 540 m Su i ch y theo h ng Tây b c - ông nam song song v i su i Bin, lòng nông và r ng L u v c su i có nhi u núi đá vôi đá vôi và

đ i tr c, kh n ng đi u ti t n c kém, do v y l su i này đóng góp m t ph n l n trong vi c gây l cho h du sông B i V mùa ki t, tuy l u v c su i l n nh ng

l ng n c c p không nhi u 0,6-0,7 m3/s Trên su i này c ng ít có kh n ng xây

d ng h ch a vì ph n l n các v trí có b ng h đ u n m trên n n đá vôi

 Su i C ng Hoà (su i T ng)

Su i C ng Hoà n m trên đ t huy n L c S n thu c t nh Hoà Bình phát ngu n

t núi C t cao 825 m, ch y theo h ng g n nh B c nam nh p vào sông B i t i

V B n Su i này g m nhi u nhánh su i nh nh su i Quy Nanh, su i Tung b sung n c cho nó t o thành m t h th ng su i hình lá cây T ng chi u dài su i chính 30 km, h s u n khúc 1,33, lòng su i mùa ki t h p nông có nhi u ch lòng

su i tràn lan, l u l ng ki t th ng xuyên 0,4-0,8 m3/s, l t p trung nhanh và l n

Su i ch y qua cánh đ ng r ng l n c a L c S n và là ngu n cung c p n c quan

trong c a vùng

 Khe Ngang

Khe Ngang phát nguyên t vùng cao c a huy n L c S n đ vào sông B i

t i Quang T theo h ng Tây b c - ông nam V i chi u dài 30 km, ph n l n su i

ch y trong n n đá vôi và r ng cây r m r p nên l ng n c ki t còn khá d i dào,

đ ng th i l ng l c ng khá l n Trên dòng su i này không có kh n ng làm h

ch a l n

 Su i Hón Kh ng

Su i Hón Kh ng phía t ng n sông B i, b t ngu n t vùng núi đá Thành Yên, Thành Vân, nó g m nhi u nhánh su i nh phân b theo hình nan qu t Su i này n m h u h t trên mi n trung du và mi n đ i do đó lòng su i h p, d c T ng chi u dài su i chính là 18 km, di n tích toàn b l u v c 206 km2 Kh n ng l c a

su i r t l n, nh ng ngu n n c trong mùa ki t l i h n ch Su i có nhi u b ng ch a

có kh n ng làm h v a và nh

 Su i Hón Nga (Hón Bàu)

Hón Nga là nhánh c p I c a sông B i và là c p II c a sông Mã B t ngu n

t núi đá R ng và núi Gi ng Giang, Hón Nga ch y theo h ng ông nam - Tây

b c đ n Th Liêu nó ch y theo h ng ông tây đ vào sông B i t i Ng c ng

T ng chi u dài su i t ngu n ra c a sông là 16 km h s u n khúc 1,62 Chi u r ng

su i trung bình 3-4 m, su i này mang nhi u tính ch t su i mi n trung du B n thân

nó không có kh n ng c p n c v mùa ki t, v mùa l h l u su i th ng b

cao ngu n sông (m)

Lsông

(km)

Fl u v c(km2)

Fđá vôi(km2)

Ll u v c(km)

d c bqlv (%)

M t đ

l i sông (km/km2)

H s

u n khúc

Mùa ki t (%)

Qbqmax Qbqmin

Qbqmax Qbq

Qbqmin Qbq

ho c đ c bi t l n x y ra vào thág VIII là ch y u thì h du sông B i l l n và

đ c bi t l n có th x y ra vào các tháng IX, X trong n m

Khi th ng kê nh ng tr n m a l n trên l u v c cho th y nh ng n m m a l

l n th ng là do nh h ng tr c ti p ho c gián ti p c a bão ho c bão tan thành ATN nh các n m 2007, 1985, 1984, 1978, 1996, 1980, 1979, 1975

L ng m a 3 ngày trên l u v c gây l l n đ t t 300-400 mm th m chí có

n m đ t trên 700 mm nh n m 1984 M a l n h du là y u t chính gây ra ng p

l t nghiêm tr ng Nh ng n m m c n c l r t cao thì l ng m a 3 ngày l n nh t

đ u đ t trên 400 mm t i h du nh các n m 2007, 1985, 1984

S tiêu thoát n c l trên sông B i ph n h du ph thu c vào s xu t

hi n l trên dòng chính sông Mã Nh ng n m m a l sông B i ch a ph i là c c

l n nh ng g p l sông Mã r t l n x y ra trùng h p v i l sông B i c ng làm cho

Q P% (m 3 /s) Qtháng

min (m 3 /s)

M tháng

nh nh t (l/s.km 2 )

N m

I 4,5 5,1 0,18 -0,48 4,55 4,00 3,68 3,45 3,16 3,6 1969

II 5,1 5,7 0,50 1,85 4,37 3,26 2,87 2,69 2,61 2,9 1969 III 6,3 7,1 0,67 1,28 5,45 3,22 2,31 1,78 2,50 2,8 1966

IV 8,8 9,9 0,41 0,45 8,49 6,21 5,09 4,36 2,72 3,1 1966

V 16,0 18,1 0,50 2,01 13,60 10,30 9,28 8,79 9,70 10,9 1962

XI 18,8 21,2 0,58 0,88 17,30 10,98 8,13 6,39 5,56 6,3 1962 XII 10,9 12,3 0,73 2,18 8,41 5,41 4,52 4,14 3,72 4,2 1962 Phía h du sông B i hi n nay không có tr m đo l u l ng trong mùa ki t,

tr m Kim Tân ch đo đ c trong mùa l , tr m Sòi ch đo đ c m c n c

Theo k t qu đi u tra, nghiên c u trong d án “T ng quan quy ho ch th y l i

l u v c sông Mã” - Vi n Quy ho ch Th y l i th c hi n n m 2002: Do ch đ tri u c a sông m nh, vào mùa ki t trên sông B i ngu n n c sông Mã đ y ng c vào S b

đánh giá vùng h du sông B i (t tr m b m Ng c N c tr xu ng) có th s d ng

n c sông Mã t 12-13 m3/s và không nh h ng đáng k t i giao đi m m n c a h du sông Mã Tuy nhiên t n m 2002 đ n nay ngu n n c trên dòng chính sông B i và sông Mã trong mùa ki t đã có nh ng thay đ i do s thay đ i v nhu c u s d ng n c

và vi c xây d ng thêm nhi u công trình th y l i trên l u v c V n đ này s đ c làm

rõ h n trong bài toán tính th y l c ki t trên sông B i ph n sau

d) Ngu n n c ng m

 c tr ng đ a ch t th y v n

Khu h du và trung du sông B i n m trên n n đá g c có kh n ng ch ng

th m t t, l p phong hoá và l p tr m tích t ng đ i dày nên kh n ng ngu n n c khá l n T Kim Tân tr xu ng n c ng m khá sâu không có kh n ng khai thác Khu trung và th ng du sông B i n n phát tri n trên đá vôi nên l ng n c ng m khá l n Mo = 12 l/s/km2 mùa ki t đ n 8 l/s/km2 có r t nhi u mó n c xu t l m c

n c ng m trong mùa ki t, ph n l n đ sâu t 30-40 m

0,1 N c ch a trong khe n t đá bi n ch t: Ch y u là đ i ch a n c phong hoá

và đ i ch a n c khe n t ki n t o Ngu n cung c p c ng ch y u là n c m a, l u

l ng t 0,1-0,5 l/s và m t s n i đ t t i 3 l/s Thành ph n hoá h c n c thu c lo i Hydro-carbonat Natri - Canxi

- N c ch a trong khe n t karst: Phân b d c biên gi i Thanh Hoá - Hoà Bình N c ch y u ch a trong khe n t karst hang đ ng Tính ch a n c phong

phú nh ng không đ u L u l ng t 0,3-2,0 l/s, cá bi t có n i t i 10-20 l/s N c karst t p trung phong phú nh t các hang đ ng karst ng m nh khu v c đá vôi vùng sông B i phân b theo ph ng Tây b c - ông nam đã có nh ng h khoan sâu 70 m trong đá vôi có l u l ng trên 20 m3/h (gi ng Ma L c Th và M ng V n huy n Tân L c) Thành ph n hoá h c n c thu c lo i Hydro-carbonat Canxi

Theo tài li u th m dò đánh giá tr l ng n c n c ng m: D c theo dãy núi Tam i p có mô s kho ng 10-11 l/s/km2, khu cao c a Tân L c kh n ng n c

ng m có phong phú h n mô s dòng ch y ng m đây trung bình có kho ng t

13-14 l/s/km2

1.2.2 c đi m Kinh t – Xã h i vùng nghiên c u

L u v c sông B i và ph c n bao g m ph m vi 93 xã thu c 5 huy n c a 2

t nh Thanh Hóa và Hòa Bình Dân s tính đ n 2012 là 409.756 ng i, v i di n tích

t nhiên 1.731 km2, m t đ dân s bình quân toàn vùng 236,7 ng i/km2

N n kinh t đ t t c đ t ng tr ng khá cao, giai đo n 2001-2010 giá tr s n

xu t t ng thêm bình quân 9,63%/n m, trong đó: Ngành công nghi p, xây d ng đ t

t c đ t ng tr ng cao nh t 18,97%/n m; ti p đó là ngành Th ng m i, d ch v 17,58%/n m; Nông, lâm nghi p, th y s n có t c đ t ng tr ng th p nh t 2,99%/n m

C c u kinh t chuy n d ch theo h ng tích c c T n m 2001 đ n 2010 t

tr ng giá tr s n xu t ngành nông, lâm nghi p, th y s n gi m 16,74% trong c c u (t 63,01% xu ng còn 46,27%); ngành Công nghi p và xây d ng t ng 10,03%; ngành th ng m i, d ch v t ng 6,57% Trong t ng ngành s n xu t đã có s g n k t

v i th tr ng, nâng cao hi u qu s n xu t N n kinh t phát tri n v i s đóng góp

c a các lo i hình s h u và các thành ph n kinh t

Ch t l ng ngu n nhân l c có b c chuy n bi n tích c c ã t ng b c áp

d ng khoa h c công ngh vào ph c v s n xu t u t cho s nghi p giáo d c và đào t o t ng, c s v t ch t các tr ng đã đ c c i thi n rõ r t

Ho t đ ng v n hóa, thông tin phát tri n đa d ng, có nhi u đ i m i v n i dung và hình th c góp ph n c i thi n đ i s ng tinh th n c a nhân dân

Công tác ch m sóc s c kh e nhân dân đ c chú tr ng; m ng l i y t đ c

c ng c và nâng c p c b n, ho t đ ng y t d phòng đ c đ y m nh; công tác phòng ch ng m t s d ch b nh m i phát sinh đ c tri n khai có hi u qu Ho t

đ ng ch m sóc ng i có công và b o tr xã h i đ c duy trì và m r ng

Công tác xóa đói, gi m nghèo đ c tri n khai th c hi n t t Ng i nghèo đã

t ng b c đ c ti p c n các d ch v xã h i c b n; c s h t ng vùng nghèo, xã nghèo đ c quan tâm đ u t

Chính tr - xã h i n đ nh, qu c phòng - an ninh đ c c ng c t o môi tr ng thu n l i đ phát tri n kinh t - xã h i Hi u l c qu n lý nhà n c đ c t ng c ng

C i cách hành chính có ti n b nh t đ nh v th ch , b máy và cán b Công tác phòng ch ng t i ph m đã đ t đ c nh ng k t qu nh t đ nh

thu n ti n cho vi c phân tích đánh giá hi n tr ng c p n c c ng nh nhu

c u s d ng n c cho t ng vùng, tôi đã phân vùng nghiên c u thành 4 vùng th y

l i nh sau (chi ti t xem t i Ch ng II):

Vùng I: Vùng th ng ngu n sông B i

Vùng này g m toàn b đ t đai c a t nh Hoà Bình thu c l u v c sông B i, bao g m 20 xã c a huy n Tân L c, 29 xã c a huy n L c S n và 2 xã c a huy n Yên

Th y thu c t nh Hòa Bình

Vùng II: Khu h ng l i n c sông B i

Bao g m 6 xã c a huy n Yên Th y thu c t nh Hòa Bình

Vùng III: Vùng trung sông B i

Bao g m 25 xã c a huy n Th ch Thành t nh Thanh Hóa

Vùng IV : Vùng h sông B i

Bao g m 11 xã c a huy n V nh L c thu c t nh Thanh Hóa

Hi n t i trong vùng nghiên c u đã xây d ng đ c 150 công trình, trong đó

124 h ch a, đ p dâng, 26 tr m b m làm nhi m v thi t k t i 8.022 ha, nh ng

th c t ch t i 3.998 ha, đ t 49,8% so v i thi t k Công trình t i trong vùng thu c lo i v a và nh , c th nh sau:

a Vùng Th ng ngu n sông B i:

Di n tích đ t canh tác: 15.834 ha

Công trình th y l i: 237 h ch a, 153 đ p dâng, 17 tr m b m v i n ng l c thi t k t i 8.742 ha, th c t t i đ c 6.652 ha: t t l 76% so v i thi t k ,

42% so v i di n tích canh tác

Các công trình th y l i đ c qu n lý theo t ng khu v c, trong đó:

Khu v c Su i Cái - Su i Bin: G m 20 xã c a huy n Tân L c và 10 xã c a

huy n L c S n

Di n tích đ t canh tác: 8.633 ha

Công trình th y l i: 134 h ch a, 96 đ p dâng, 3 tr m b m v i n ng l c thi t

k t i 5.047 ha, th c t t i đ c 3.768 ha: t t l 74% so v i thi t k , 43,6% so

v i di n tích canh tác Trong khu có m t s công trình th y l i t ng đ i l n nh :

H Tr ng, h Bai Trùng, h i B ng, h Khang Trào, h C i

Khu v c Su i C ng Hòa (su i T ng): G m 2 xã c a huy n Yên Thu và 19

xã c a huy n L c S n

Di n tích đ t canh tác: 7.202 ha

Công trình thu l i: 103 h ch a, 57 đ p dâng và 14 tr m b m v i n ng l c

t i thi t k 3.695 ha, th c t t i đ c 2.884,5 ha: t t l 72% so v i thi t k , 40% so v i di n tích canh tác M t s công trình th y l i t ng đ i l n có th k

cho 607,8 ha lúa, 2,7 ha màu T o ngu n

cho các đ p dâng h du trong mùa ki t:

Bai Trùng, Bai L , Bai M ng, Bai B a

B n đ t i cho 399,5 ha canh tác nông

nghi p

- Bai Trùng xây d ng n m 1970, công trình có di n tích l u v c 62 km2, n m cách h Tr ng kho ng 1,5 km v phía h l u Công trình này đ c h Tr ng t o ngu n và đ c thi t k đ t i cho 90 ha, tuy nhiên hi n nay h th ng kênh xu ng

c p nên ch t i đ c cho 60 ha canh tác

- H i B ng có di n tích l u v c 10,5 km2, đ c xây d ng n m 1974 trên

đ a bàn xã ông Lai huy n Tân L c Công trình có nhi m v t i thi t k 160 ha;

hi n nay đ u m i và kênh m ng xu ng c p nên ch đ m nh n t i đ c 100 ha

- H Khang Trào đ c xây d ng n m 1977 trên đ a bàn xã V n S n huy n

L c S n H này có di n tích l u v c 9,1 km2, nhi m v t i thi t k là 120 ha,

hi n nay t i đ c 70 ha Nguyên nhân công trình không đ m nh n đ c h t nhi m

v t i thi t k là do h th ng kênh m ng hi n nay xu ng c p, c ng rò r , ngu n sinh th y kém

- H C i n m trên đ a bàn xã nh C huy n L c S n, đ c xây d ng n m

1966, t đó đ n nay đã qua nhi u l n tu b , hi n công trình đ m nh n t i ch đ ng cho đ c 48 ha Hi n nay h th ng kênh m ng c a công trình này xu ng c p; n u

đ u t hoàn thi n h th ng kênh, h này s đ m nh n c p n c đ c cho 55 ha canh tác

- H Me n m trên đ a bàn xã L c Th nh huy n Yên Th y Công trình có di n tích l u v c 3,5 km2, đ c xây d ng đ c p n c t i cho 150 ha đ t s n xu t nông nghi p c a thôn ình Anh - L c Th nh Hi n nay do đ u m i và kênh xu ng c p nên ch t i ch đ ng đ c cho 50 ha canh tác Công trình này hi n do Công ty khai thác công trình th y l i t nh Hòa Bình qu n lý

- H ng có di n tích l u v c 1,5 km2 đ c xây d ng n m 1987 t i xã Tân

L p huy n L c S n Theo thi t ban đ u công trình c p n c t i cho 80 ha đ t s n

xu t nông nghi p c a xóm Lai Châu xã Tân L p Tuy nhiên hi n nay do đo n cu i kênh dài 0,3 km b b i l p nhi u nên công trình này ch t i đ c cho kho ng 60

ha

- H Kha N ng xây d ng n m 1977 trên đ a bàn xã Liên V Công trình có

di n tích l u v c 2,35 km2, kênh chính dài 4,5 km, đ p đ t dài 162 m, cao 19,7 m,

b r ng tràn 40 m, c ng φ40 cm Theo thi t k công trình có nhi m v c p n c cho

90 ha s n xu t nông nghi p; hi n nay do đo n cu i kênh dài 1,1 km ch a đ c kiên

c nên b b i l p nhi u cùng v i vi c đ u m i xu ng c p nên ch t i đ c cho 27

ha canh tác

b Vùng Ph c n sông B i: Khu h ng l i ngu n n c sông B i g m 6 xã c a

huy n Yên Thu

Di n tích đ t s n xu t nông nghi p: 3.525 ha

Công trình th y l i: 32 h ch a, 19 đ p dâng v i n ng l c thi t k t i 1.830

ha, th c t t i đ c 819 ha, đ t t l 44,7% so v i thi t k và 23,2% so v i di n tích c n t i ây là vùng thi u n c nghiêm tr ng c a t nh Hoà Bình Ph n l n

di n tích đ t s n xu t nông nghi p đây hi n nay đ u c y m t v và nh vào n c

tr i nên s n l ng l ng th c hàng n m không cao

c Vùng t rung l u sông B i: Bao g m 25 xã c a huy n Th ch Thành

Di n tích đ t s n xu t nông nghi p: 12.246 ha

Công trình th y l i: 51 h ch a, 20 đ p dâng và 31 tr m b m v i n ng l c

t i thi t k 7.729,9 ha, th c t t i đ c 6.381,9 ha, đ t t l 82,5% so v i thi t k

và 51,4% so v i di n tích c n t i Trong s đó c m 23 công trình đ c đ u t nâng c p, xây m i trong d án ADB4 t n m 2008-2011 hi n nay phát huy hi u qu

t ng đ i t t M t s công trình tiêu bi u đó là:

- H Tây Trác: Có di n tích l u v c 14 km2, đ c xây d ng n m 1993 trên

đ a bàn xã Thành Long huy n Th ch Thành N m 2008 công trình đ c nâng c p

b ng ngu n v n c a d án ADB4 v i quy mô: Chi u dài đ p 255 m, b r ng đ nh

đ p 5 m, chi u cao đ p 15,5 m, b r ng tràn 60 m, dung tích h u ích c a h là 2,53 tri u m3 và nhi m v t i thi t k là 416 ha

- H B nh Công: c xây d ng n m 1985 trên đ a bàn xã Thành Công huy n Th ch Thành B ng ngu n v n t d án ADB4, n m 2008 công trình đ c nâng c p v i quy mô: Di n tích l u v c 10,8 km2, dung tích h 3,5 tri u m3, chi u dài đ p đ t 294 m, b r ng đ nh đ p 5 m, tràn đ nh r ng 16 m k t h p b tiêu n ng

Di n tích t i c a công trình sau nâng c p là 430 ha

- Tr m b m Thành Vinh: Là tr m b m c p 2 đ c xây d ng n m 1989 v i 3

c p máy LTX 800-9 N m 2009 b ng ngu n v n t d án ADB4 đã ti n hành làm l i nhà tr m BTCT, l p 2 máy b m công su t 800m3/h, kiên c hóa 1,98 km và làm m i 1,54 km kênh Sau khi nâng c p công trình đ m nh n đ c nhi m v nh thi t k ban

đi u ki n t ng đ i thu n l i v ngu n n c.M t s công trình l n trong vùng đó là:

- H Mang Mang v i nhi m v t i thi t k ban đ u là 150 ha Hi n nay h này đ m nh n t i ch đ ng đ c cho 96 ha canh tác

- H Hón Chè: nhi m v t i thi t k 120 ha, th c t i đ t 81 ha, hi n nay

di n tích t i thi t k 503 ha, th c t i 427,6 ha, ngu n n c trên sông Mã M t s h ng

m c đã xu ng c p c n có bi n pháp s a ch a

e T ng h p công trình t i các vùng:

Toàn vùng nghiên c u đã xây d ng đ c 584 công trình, trong đó: 320 h

ch a, 192 đ p dâng, 68 tr m b m, v i n ng l c thi t k là 23.276 ha, th c t t i

1.2.4 Nh ng khó kh n, t n t i trong khai thác và s d ng tài nguyên n c trên l u

v c

Vi c khai thác và s d ng tài nguyên n c ph c v đa ngành, đa l nh v c trên l u v c sông B i còn nhi u khó kh n, t n t i, có th li t kê nh ng nét chính

nh sau:

+ Do yêu c u khai thác ngu n n c trên l u v c ngày m t l n, hi n nay h

du dòng chính sông B i trong mùa ki t th ng x y ra thi u n c nghiêm tr ng, nhi u tr m b m không l y đ c n c ph i s d ng các bi n pháp t m th i nh đ p

đ p t m hay n i dài ng hút nh ng v n không b m đ c theo công su t thi t k

+ M t s công trình d ki n trong quy ho ch thu l i l u v c sông B i

tr c đây đã không còn phù h p v m t quy mô và c v b c đi trong quy ho ch

+ Ngoài ra vùng ph c n sông B i g m 6 xã a Phúc, B o Hi u, Phú Lai, Yên Tr , Yên L c và th tr n Hàng Tr m c a huy n Yên Thu hàng n m có t i 2.706 ha (trong t ng s 3.525 ha) s n xu t nông nghi p b h n hán Các quy ho ch thu l i tr c đây ch a đ a ra đ c ph ng án v ngu n n c cho vùng này Trong

đ án quy ho ch này s tính toán cân b ng n c, xem xét kh n ng c p n c cho khu v c này

+ T nh ng lý do trên cho th y vi c: “Nghiên c u các gi i pháp c p n c

ph c v phát tri n kinh t - xã h i trên l u v c sông B i” là r t c n thi t đ ph c

v k p th i yêu c u phát tri n kinh t xã h i trên l u v c