Báo cáo an ninh con người trong pháp luật quốc tế

Chu M¹nh Hïng * n ninh con người phản ánh bước phát triển mới trong môi trường an ninh truyền thống.1 An ninh truyền thống quan tâm đến việc bảo vệ lãnh thổ, lợi ích quốc gia hay những

Ths Chu M¹nh Hïng *

n ninh con người phản ánh bước phát

triển mới trong môi trường an ninh

truyền thống.(1)

An ninh truyền thống quan tâm đến việc bảo vệ lãnh thổ, lợi ích quốc

gia hay những giá trị cốt lõi của nhà nước

nhưng ngày nay an ninh còn đồng nghĩa với

việc bảo vệ cho người dân tránh được những

mối đe doạ của bệnh tật, xung đột xã hội

cũng như nguy cơ do biến động của môi

trường Vì vậy, an ninh và quan niệm về an

ninh cần phải thay đổi theo hai hướng cơ

bản: Từ đảm bảo an ninh lãnh thổ sang chú

trọng hơn đến an ninh con người; từ an ninh

bằng vũ trang đến an ninh thông qua phát

triển bền vững như tinh thần của Báo cáo

phát triển con người của Chương trình phát

triển Liên hợp quốc (UNDP) đưa ra năm

1994.(2) Trên phương diện đối nội, con người

là mục tiêu và động lực của quá trình phát

triển,(3)

trong chính sách đối ngoại, con

người phải là đối tượng tham chiếu thay vì

chỉ tập trung vào các vấn đề chủ quyền lãnh

thổ.(4)

Như vậy, dù trong chính sách đối nội

hay đối ngoại, với mỗi quốc gia hoặc cộng

đồng quốc tế thì vấn đề con người và an ninh

con người luôn đóng vai trò quan trọng như

sự tồn tại hoà bình của mỗi quốc gia trong

cộng đồng quốc tế

Theo Báo cáo phát triển con người năm

1994, an ninh con người được cấu thành và

đảm bảo từ 7 thành tố: kinh tế, sức khoẻ, môi trường, lương thực, an toàn cá nhân, trật

tự cộng đồng và môi trường chính trị Các thành tố này có mối quan hệ mật thiết và tác động qua lại với nhau tạo thành khái niệm an ninh con người Cụ thể như sau:

Thứ nhất, yếu tố kinh tế: Ngày nay an

ninh kinh tế được coi là bộ phận hữu cơ của

an ninh quốc gia với nội dung chủ yếu là đảm bảo các điều kiện để nền kinh tế quốc gia phát triển một cách bền vững, đáp ứng nhu cầu về việc làm cho người dân và có khả năng đối phó cao, thích ứng được với biến động của tình hình kinh tế quốc tế cũng như trong nước Tuy nhiên, đảm bảo điều kiện kinh tế với vai trò là nhân tố của an ninh con người lại được hiểu tương đối hẹp so với vấn

đề kinh tế trong kinh tế học Nó không hướng tới việc duy trì hay thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, không nhằm bảo vệ hàng hoá trong nước khỏi sự cạnh tranh của hàng nước ngoài, cũng không bàn các vấn đề tài chính, thuế quan mà hướng vào việc bảo đảm mức thu nhập cơ bản của con người Ở tiêu chí này, vấn đề việc làm đóng vai trò quan trọng Trong những năm gần đây, dân số thế giới tăng mạnh, sự tiến bộ nhanh chóng của khoa học và công nghệ đã cho ra đời nhiều

A

* Giảng viên Khoa pháp luật quốc tế Trường Đại học Luật Hà Nội

ngành sản xuất mới đòi hỏi nguồn nhân lực

có trình độ cao Các ngành sản xuất sử dụng

nhiều lao động ngày càng thu hẹp khiến cho

sức ép cạnh tranh việc làm ngày càng lớn,

đe doạ trực tiếp tới việc đảm bảo thu nhập

cho mỗi cá nhân Ngoài ra, còn các nguy cơ

đe dọa tới sự ổn định kinh tế như chênh

lệnh về trình độ phát triển giữa các vùng,

miền, giữa các quốc gia, vùng lãnh thổ; chênh

lệnh về mức sống giữa nông thôn và thành

thị; khoảng cách giàu ngh o ngày càng

tăng An ninh con người cũng khó có thể

đảm bảo khi con người không được đảm

bảo về thu nhập hoặc những biến động do

khủng hoảng kinh tế Như vậy, đảm bảo đầy

đủ về mặt kinh tế không chỉ là việc quốc gia

đó đáp ứng được nhu cầu cơ bản của người

dân mà nền kinh tế của quốc gia đó phải có

khả năng đối phó một cách linh hoạt và hiệu

quả với những tác động từ bên ngoài, phải

đảm bảo việc làm, giảm sự chênh lệnh mức

sống giữa thành thị và nông thôn, thu hẹp

khoảng cách giàu ngh o

Thứ hai, yếu tố sức khoẻ: Sức khoẻ là

một trong những yếu tố quan trọng của an

ninh con người Ở các nước đang phát triển,

mỗi năm có hàng triệu người chết do các căn

bệnh truyền nhiễm và liên quan đến kí sinh

trùng Còn ở các nước phát triển, các yếu tố

gây chết người thường liên quan đến hệ tuần

hoàn máu (do lối sống) và ung thư Ở cả hai

nhóm nước này, mối đe doạ tới sức khoẻ con

người đều hiện hữu đặc biệt trong cộng đồng

dân cư ngh o khổ, những người sinh sống ở

nông thôn và nhất là trẻ em và phụ nữ Tuy

nhiên, đảm bảo sức khoẻ con người không chỉ đơn thuần là việc giúp cho con người chữa khỏi bệnh tật mà quan trọng hơn là tạo

cơ chế để có thể phòng tránh được bệnh tật, được chăm sóc y tế, được đảm bảo môi trường sống tốt cho sức khoẻ con người

Thứ ba, yếu tố môi trường: Sự tồn tại của

con người phụ thuộc vào môi trường sống tự nhiên và hiện nay môi trường đang trở thành vấn đề toàn cầu Tăng trưởng kinh tế kéo theo sự khai thác cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên và tiến trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng ở kh p các châu lục nhưng lại thiếu sự quan tâm thích đáng hoặc có nhưng không đầy đủ từ phía chính phủ các nước vào việc phục hồi môi trường, khiến cho môi trường sinh thái ngày càng xấu đi, nguồn nước bị ô nhiễm, biến đổi khí hậu, sự nóng dần lên của trái đất

Theo Báo cáo phát triển con người năm

2006, ngày nay có tới 1,1 tỉ người ở các nước đang phát triển không được tiếp cận nguồn nước một cách đầy đủ và khoảng 2,6

tỉ người thiếu các điều kiện vệ sinh cơ bản.(5) Thiên nhiên ngày càng trở nên kh c nghiệt

mà phần lớn b t nguồn từ những hoạt động

của con người Ví dụ: sự nóng lên của trái

đất là do lượng khí thải gây nên hiệu ứng nhà kính hoặc lũ lụt và hạn hán b t nguồn từ việc khai thác quá mức nguồn tài nguyên rừng Vấn đề an ninh môi trường nghiêm trọng tới mức UNDP đã dành toàn bộ Báo cáo phát triển con người năm 2007, 2008 để bàn về chủ đề này Báo cáo khẳng định điều tương đối rõ ràng là con người đang gặp phải

ngày càng nhiều các trận bão lớn, lụt lội và

hạn hán; chúng đang huỷ hoại cơ hội của con

người và làm gia tăng bất bình đẳng Thế

giới đang tiến sát tới thời điểm không thể

tránh được thảm họa sinh thái.(6)

Thứ tư, yếu tố lương thực, thực phẩm:

Đảm bảo lương thực, thực phẩm là yếu tố

cốt lõi để duy trì cuộc sống hàng ngày, do đó

đảm bảo an ninh con người đồng nghĩa với

việc an ninh lương thực phải được bảo đảm

Theo định nghĩa của Chương trình lương

thực thế giới (World Food Programme –

WFP), an ninh lương thực là trạng thái mà

không lúc nào con người bị đói - nghĩa là họ

có đủ các chất dinh dư ng cho cuộc sống

hiệu quả, hoạt bát và khoẻ mạnh.(7) Đảm bảo

an ninh lương thực có nghĩa là tất cả mọi

người đều được sử dụng những thức ăn thiết

yếu để nuôi sống bản thân Đủ thực phẩm là

điều kiện cần thiết của an ninh con người

nhưng chưa phải là điều kiện đủ cho an ninh

con người, bởi con người v n có thể bị chết

đói khi lương thực dồi dào Trong thế giới

tiến bộ như ngày nay v n còn hơn 800 triệu

người bị đói.(8) Vấn đề nằm ở chỗ việc phân

phối lương thực kém hiệu quả và nhiều

người không có khả năng mua hàng Ngoài

những yếu tố ảnh hưởng đến nguồn cung

lương thực cũng như khả năng phân phối

thực phẩm như thiên tai, khả năng sản xuất

lương thực kém do điều kiện khí hậu, địa

lí thì chính sách và trình độ quản lí kinh

tế yếu kém của các chính phủ cũng có thể

gây nên tình trạng mất cân bằng lương thực

nghiêm trọng ngay cả khi lương thực sản

xuất ra ở một số nơi là dư thừa

Thứ năm, yếu tố an toàn cá nhân: Trong

số những yếu tố cấu thành an ninh con người, an toàn cá nhân và sự sống của con người được coi là cốt lõi Trong những xã hội bất ổn định, kém phát triển về kinh tế, sự

an toàn cá nhân rất dễ bị tổn thương An toàn

cá nhân được hiểu là việc mỗi con người không phải chịu những hành vi bạo lực hoặc những tác động tới thân thể của cá nhân đó Ngày nay, vấn đề an toàn cho mỗi cá nhân được đặc biệt quan tâm bởi xung đột vũ trang, dịch bệnh, tội phạm, tệ nạn xã hội, bạo lực và đặc biệt là sự gia tăng của hoạt động khủng bố quốc tế đã và đang đe dọa đến tính mạng con người, chất lượng cuộc sống không được đảm bảo, quyền con người bị xâm phạm Vì thế an toàn cho từng cá nhân trở thành yêu cầu cấp thiết và căn bản để đảm bảo an ninh con người

Thứ sáu, trật tự cộng đồng: Con người

g n vấn đề bảo vệ an toàn của mình với nhóm người nhất định, chẳng hạn như gia đình, cộng đồng dân cư, tổ chức hay nhóm

s c tộc Nói cách khác, an ninh của một người chỉ có thể được bảo đảm khi trật tự của cộng đồng được xác lập trên khuôn khổ

an ninh của quốc gia Nếu nhóm hay cộng đồng nào đó được an toàn thì khả năng mỗi thành viên trong cộng đồng cũng được an toàn là rất cao Tuy nhiên, từ sau chiến tranh lạnh, khuynh hướng xung đột giữa các cộng đồng tăng lên, ví dụ như cuộc chiến tranh ở Kosovo, xung đột của người Kurd ở miền

B c Iraq, hệ quả của chúng là làm giảm mức

độ an toàn đối với các cộng đồng đó và với

từng cá nhân sống trong cộng đồng

Bên cạnh đó, trật tự cộng đồng còn bị đe

dọa bởi sự bùng nổ về dân số Năm 1950 dân

số thế giới là 2,75 tỉ người, năm 2003 tăng

lên 6 tỉ người, dự báo năm 2020 dân số thế

giới có thể tăng lên 8 tỉ người và năm 2050

có thể trên 8,92 tỉ người.(9) ự gia tăng

nhanh về dân số có tác động tiêu cực và gây

ra hậu quả to lớn đối với an ninh và trật tự

cộng đồng như làm trầm trọng thêm vấn đề

ngh o đói, bất bình đẳng giới, giảm sút thu

nhập, ảnh hưởng tới chất lượng giáo dục,

phúc lợi xã hội, an ninh lương thực, làm gia

tăng ô nhiễm môi trường

Thứ bảy, môi trường chính trị: Môi

trường chính trị đảm bảo an ninh con người

được Liên hợp quốc g n với việc "xã hội tôn

trọng các quyền cơ bản của con người”.(10)

Theo nghĩa này, môi trường chính trị được

mở rộng rất nhiều bởi lẽ bản thân quyền con

người đã bao hàm cả quyền chính trị Điều

đó đồng nghĩa với việc vi phạm nhân quyền,

là thể hiện sự bất ổn định của môi trường

chính trị Tuy nhiên, tạo lập môi trường

chính trị còn bao hàm việc làm sao để con

người không phải chịu sự đàn áp, ngược đãi

của các lực lượng n m giữ quyền lực nhà

nước, đặc biệt là lực lượng cảnh sát và quân

đội Thậm chí tỉ lệ ngân sách quốc phòng so

với chi phí cho giáo dục, chăm sóc sức khoẻ

và các dịch vụ xã hội khác cũng được coi là

tiêu chí để đánh giá mức độ an ninh chính

trị An ninh chính trị nếu được đảm bảo sẽ là

môi trường tốt để con người có thể phát huy

quyền của mình cũng như đáp ứng được nhu cầu của bản thân

Như vậy, các yếu tố cấu thành an ninh con người bao quát phạm vi hết sức rộng lớn liên quan đến hầu hết các lĩnh vực của quan

hệ quốc tế do pháp luật quốc tế điều chỉnh Hơn thế nữa, an ninh con người cũng đòi hỏi mỗi quốc gia với tư cách là chủ thể luật quốc

tế phải nỗ lực rất lớn vì vậy khó có thể cùng một lúc giải quyết được tất cả nên cần phải

có chiến lược hợp tác để xác định ưu tiên nhằm từng bước bảo đảm an ninh con người trên cơ sở pháp luật quốc tế

Mặc dù có phạm vi rộng lớn nhưng chúng ta v n có thể thấy an ninh con người

có những đặc điểm sau:

Một là an ninh con người có đối tượng

tham chiếu là con người nhưng không phủ nhận vai trò của nhà nước Bảo đảm an ninh con người không thể thay thế việc bảo vệ biên giới, lãnh thổ; bảo vệ cuộc sống và tài sản của người dân v n thuộc trách nhiệm của quốc gia An ninh quốc gia chính là điều kiện tiên quyết bảo đảm an ninh nói chung cũng như sự sống và nhân phẩm của mỗi người Các quốc gia như Canada, Na Uy, Nhật Bản đã đưa an ninh con người vào trong chính sách đối ngoại và theo họ thì an ninh con người không thể đặt ra ngoài khuôn khổ của chủ quyền quốc gia.(11)

Hai là khái niệm an ninh được xem xét

trên bình diện rộng nên an ninh con người hàm chứa hàng loạt những nguy cơ tiềm tàng Theo Báo cáo phát triển nhân lực của Chương trình phát triển Liên hợp quốc,

những nguy cơ trên gồm: thất nghiệp, ma

tuý, tội phạm, ô nhiễm môi trường, vi

phạm nhân quyền và những lo ngại truyền

thống là chiến tranh và bạo lực có tổ chức

Cách tiếp cận lấy an ninh con người làm

trung tâm có thể cho phép xây dựng những

ưu tiên trong chính sách mang tính đồng bộ

và tổng thể Xét ở góc độ cấu trúc an ninh

toàn cầu, sự ổn định và trật tự của hệ thống

quan hệ quốc tế lấy quốc gia làm trung tâm

ngày càng bị đe doạ và chịu tác động tiêu

cực từ tình trạng ngh o khổ và suy thoái

môi trường, khan hiếm nguồn lực và hạn

chế trong quản lí, điều hành quốc gia Xét

ở góc độ cá nhân, bên cạnh các nguy cơ

ngh o đói, bệnh tật thì an sinh và cuộc

sống của mỗi người dân ngày càng bị đe

doạ bởi tình trạng xung đột và bất ổn định

bên trong mỗi quốc gia do chênh lệch về

trình độ và nguồn lực phát triển Do đó, an

ninh con người chỉ có thể được đảm bảo

trên nền tảng của phát triển kinh tế một

cách bền vững

Ba là an ninh con người ghi nhận sự tuỳ

thuộc l n nhau Mối đe doạ đối với an ninh

con người ở một nơi trên thế giới có liên

quan đến con người ở kh p mọi nơi Nguy

cơ đối với an ninh hiện nay như đói khát,

bệnh tật, ô nhiễm môi trường, xung đột s c

tộc và phân hoá xã hội không còn là những

vấn đề riêng biệt của mỗi quốc gia Vì vậy,

cần phải có sự hợp tác để đối phó với các

nguy cơ nói trên Tính phức tạp của môi

trường sống của con người và các nhân tố

tác động đến an ninh con người có mối

quan hệ qua lại và bổ sung cho nhau An ninh con người đòi hỏi những nhu cầu thiết yếu của con người phải được đáp ứng nhưng đồng thời an ninh con người cũng khẳng định vai trò của nền hoà bình thế giới

mà ở đó có sự phát triển kinh tế bền vững, các quyền và tự do cơ bản của con người được tôn trọng, công bằng xã hội được bảo đảm.(12)

Bởi vậy, an ninh quốc tế trong đó

sự hợp tác giữa các quốc gia trên nền tảng hoà bình là điều kiện cần thiết để đảm bảo

và phát triển an ninh con người

Bốn là an ninh con người mang tính chủ

động tích cực An ninh con người sẽ có hiệu quả hơn và chi phí ít hơn nếu sử dụng các biện pháp phòng ngừa khi khủng hoảng rõ ràng sẽ xảy ra:(11)

Chi phí để kiểm soát sự lây lan của bệnh HIV/AID thông qua đầu

tư cho việc chăm sóc sức khoẻ ban đầu và giáo dục kế hoạch hoá gia đình sẽ chỉ chiếm phần rất nhỏ trong tổng chi phí để giải quyết căn bệnh khi nó đã trở thành đại dịch An ninh con người sẽ không được bảo đảm khi con người không thể phát triển do mức sống chưa đầy đủ và khi xã hội không ổn định Vì vậy, phát triển con người là mục đích để đảm bảo an ninh con người

An ninh con người là khái niệm mới xuất hiện ở những năm 90 thế kỉ XX và còn nhiều quan điểm khác nhau của các quốc gia khi tiếp cận khái niệm này Tuy nhiên,

có thể nhận thấy rằng các nguy cơ đe doạ tới an ninh con người và các biện pháp để bảo đảm cho an ninh con người đều đã trực tiếp hoặc gián tiếp được thể hiện trong pháp

luật quốc tế Nếu nhìn nhận an ninh con

người trên góc độ quyền con người thì

chúng ta thấy cộng đồng quốc tế đã có Bộ

luật nhân quyền quốc tế với ý nghĩa là cơ sở

pháp lí đảm bảo cho quyền con người trên

quy mô toàn cầu; ở phương diện khác, đảm

bảo an ninh con người không chỉ thuần tuý

từ trách nhiệm của nhà nước và quốc gia mà

nó còn chịu tác động rất lớn của các vấn đề

toàn cầu An ninh con người sẽ g n liền với

sự tồn tại và phát triển của mỗi quốc gia

đúng như khẳng định của Chủ tịch nước

Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Nguyễn Minh Triết tại Hội nghị cấp cao

APEC lần thứ 15 ở ydney (Australia): “An

ninh con người là vấn đề mang tính sống

còn, gắn liền với sự ổn định và thịnh vượng

của mọi quốc gia và nền kinh tế”.(13)

Do đó, nhận thức đúng về an ninh con người trong

xu thế toàn cầu hoá ngày nay có vai trò rất

quan trọng, cụ thể là:

1) Nhận diện bao quát và toàn diện hơn

về an ninh quốc gia và chủ quyền quốc gia

trong xu thế toàn cầu hoá

2) Nhận thức đúng các nguy cơ có tính

chất toàn cầu đe doạ tới an ninh con người

và xây dựng các chiến lược, giải pháp hữu

hiệu nhằm đảm bảo an ninh con người

3) Tăng cường hơn nữa nỗ lực hợp tác quốc

tế của các quốc gia và các tổ chức quốc tế

4) Khẳng định vị trí của pháp luật quốc

tế trong việc tạo lập cơ sở pháp lí nhằm đảm

bảo an ninh con người

Với Việt Nam và các nước khu vực

Đông Nam Á, an ninh con người đóng vai

trò rất quan trọng Hiện nay, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (A EAN) đang trong quá trình xây dựng Cộng đồng A EAN dựa trên ba trụ cột: Cộng đồng chính trị - an ninh (A C); Cộng đồng kinh tế (AEC) và Cộng đồng văn hoá-xã hội (A CC).(14)

Trong các mục tiêu, biện pháp và lộ trình xây dựng ba trụ cột này, an ninh con người đều được đề cập ở các mức độ khác nhau, đặc biệt đối với ASCC, an ninh con người là mục tiêu cốt lõi được thể hiện thông qua chiến lược phát triển con người./

(1).Xem: PGS.TS Nguyễn Xuân Th ng, Chênh lệch phát triển và an ninh kinh tế ở ASEAN, Nxb Khoa

học xã hội, Hà Nội, 2006, tr 34

(2).Xem: http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr 1994/ (3).Xem: Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ

XI của Đảng cộng sản Việt Nam

(4) Bộ ngoại giao và thương mại Canada, An ninh

con người: An ninh con người trong một thế giới đang thay đổi, 4/1999, tr 1

(5).Xem: http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr 2006/ (6).Xem: http://hdr.undp.org/new/en/unesco/about-us/ who-we-are/history/

(7).Xem: World Food Programme, “World Hunger Series 2006: Hunger and learning”, page 10

(8).Xem: http://www.wfp.org/about (9).Xem: United Nations: “Economic $ ocial affairs: World Population to 2300”, New York 1994, page 15

(10).Xem: Commission on Human ecurity, “Human security now”, New York 2003, page 32

(11).Xem: PGS.TS Nguyễn Xuân Th ng, Chênh lệch phát triển và an ninh kinh tế ở ASEAN, Nxb Khoa

học xã hội, Hà Nội, 2006, tr 34

(12).Xem: PGS.TS Nguyễn Xuân Th ng, Sđd, tr 34

(13).Nguồn:http://www.quochoi.vn/htx/Vietnamese/d efaul t.asp?Newid=10487

(14) Tuyên bố hoà hợp A EAN II (Tuyên bố Bali II) năm 2003