Báo cáo khoa học TÌNH HÌNH sử DỤNG cây THUỐC CHỮA BỆNH của ĐỒNG bào dân tộc CAO LAN xã dân TIẾN, HUYỆN võ NHAI, TỈNH THÁI NGUYÊN

TÌNH HÌNH SỬ DỤNG CÂY THUỐC CHỮA BỆNH CỦA ĐỒNG BÀO DÂN TỘC CAO LAN XÃ DÂN TIẾN, HUYỆN VÕ NHAI, TỈNH THÁI NGUYÊN Lê Thị Thanh Hương * , Nguyễn Thị Thuận Trường Đại học Khoa học – Đại họ

- -

BÁO CÁO KHOA HỌC

TÌNH HÌNH SỬ DỤNG CÂY THUỐC CHỮA BỆNH CỦA ĐỒNG BÀO

DÂN TỘC CAO LAN XÃ DÂN TIẾN, HUYỆN VÕ NHAI, TỈNH THÁI NGUYÊN

TÌNH HÌNH SỬ DỤNG CÂY THUỐC CHỮA BỆNH CỦA ĐỒNG BÀO DÂN TỘC CAO LAN XÃ DÂN TIẾN, HUYỆN VÕ NHAI, TỈNH THÁI NGUYÊN

Lê Thị Thanh Hương * , Nguyễn Thị Thuận

Trường Đại học Khoa học – Đại học Thái Nguyên

TÓM TẮT

Điều tra và khai thác kinh nghiệm sử dụng nguồn dược liệu thiên nhiên của đồng bào các dân tộc thiểu số là công việc hết sức có ý nghĩa, đặc biệt là trong công tác bảo tồn và gìn giữ kho tri thức dân gian về dược liệu học và y học cổ truyền của dân tộc Trong đề tài này chúng tôi đã tiến hành điều tra, đánh giá tình hình sử dụng, chế biến cây thuốc của đồng bào dân tộc Cao Lan ở xã Dân Tiến, huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên Kết quả nghiên cứu, điều tra ban đầu cho thấy, người Cao Lan nơi đây có vốn kinh nghiệm dân gian vô cùng phong phú và đa dạng trong sử dụng các loài thực vật vào chữa trị nhiều nhóm bệnh khác nhau cũng như đa dạng trong cách chế biến cây thuốc Chúng tôi đã thu được 82 bài thuốc dân gian gia truyền chữa trị cho 18 nhóm bệnh khác nhau (bệnh về thần kinh:

4 bài, bệnh về xương: 5 bài, thận: 4 bài, tim mạch: 4 bài, gan: 2 bài…) trong đó có nhiều bài thuốc gia truyền chữa nhiều bệnh nguy hiểm như rắn độc cắn, sỏi thận, động kinh, thần kinh tọa

Từ khóa: bài thuốc dân gian, đa dạng, tài nguyên cây thuốc, Cao Lan, Dân Tiến



ĐẶT VẤN ĐỀ

Trên dải đất hình chữ S nhỏ bé của chúng ta

có tới hơn 54 dân tộc anh em cùng sinh sống

Mỗi dân tộc lại có lịch sử và nét văn hóa

riêng độc đáo và đặc trưng Trong đó phải kể

đến kho tàng tri thức về thực vật dược rất đa

dạng và quý báu Người dân tộc Cao Lan ở

Dân Tiến – Võ Nhai cũng có những kinh

nghệm sử dụng cây thuốc dân gian rất riêng,

mang đậm bản sắc của dân tộc mình

Qua nghiên cứu, tìm hiểu cho thấy người Cao

Lan có nhiều cách sử dụng và chế biến cây

thuốc khác nhau chữa trị cho các bệnh khác

nhau, tùy thuộc vào từng loại bệnh và tùy

thuộc vào các ông lang, bà mế Tuy nhiên,

những kinh nghiệm quý báu đó mang tính gia

truyền dòng họ và đang ngày bị mai một đi,

đồng thời nguồn tài nguyên thuốc tự nhiên

đang đứng trước tình trạng suy giảm nghiêm

trọng Trước tình hình trên, một công việc cần

thiết phải được tiến hành đó là nghiên cứu,

khai thác kinh nghiệm dân gian về vốn kiến

thức y học dân tộc để qua đó làm cơ sở cho

công tác bảo tồn sự đa dạng nguồn tài nguyên

thuốc cũng như nguồn thực vật phong phú,



Tel: 0988 478975,E.mail: lehuonga1k52@yahoo.com

góp phần gìn giữ kho tàng kinh nghiệm quý báu lưu truyền trong nhân dân

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Phương pháp điều tra, phân tích:

Các vị thuốc và bài thuốc cũng như cách chế biến được khai thác từ các ông lang, bà mế trong 3 xóm người dân tộc Cao Lan ở xã Dân Tiến, huyện Võ Nhai Công tác khai thác được tiến hành song song với công tác dân vận để nắm được nếp sống, văn hóa và phong tục tập quán của đồng bào

Phương pháp thống kê mô tả

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

Sự đa dạng về các bộ phận sử dụng

TT Số lượng sử

dụng

Số loài tham gia

Tỷ lệ (%) so với tổng số loài

Theo bảng 1, thống kê được như sau:

Số loài sử dụng 1 bộ phận là 65 loài chiếm 48,15% tổng số loài

Số loài sử dụng 2 bộ phận là 46 loài chiếm 34,07% tổng số loài

Số loài sử dụng 3 bộ phận là 5 loài chiếm

3,70% tổng số loài

Số loài sử dụng cả cây vào làm thuốc là 19

loài chiếm 14,07% tổng số loài

Như vậy, số loài có một bộ phận sử dụng làm

thuốc chiếm số lượng nhiều nhất với 48,15%;

các bộ phận thường dùng là lá, thân, rễ, vỏ,

hạt hoặc là hoa hay nụ hoa Đứng thứ hai là

số loài có hai bộ phận được sử dụng với

46/135 tổng số loài, chiếm 34,07% Các bộ

phận được lấy chủ yếu là lá – rễ, lá – thân, lá

– vỏ, rễ - thân, rễ - vỏ, hạt – thân

Thứ ba là số loài có cả cây tham gia làm

thuốc, với 19 loài chiếm 14,07% bao gồm cả

thân, rễ, lá, vỏ Ít nhất là số loài có ba bộ phận

được sử dụng, với số loài là 5 chiếm tỷ lệ

3,70% Đa số các bài thuốc đều là sự kết hợp

nhiều bộ phận của các cây thuốc khác nhau,

mỗi cây đóng góp một, hai hay nhiều bộ phận

thậm chí là cả cây để tạo nên một bài thuốc

hoàn chỉnh, có dược tính cao

Sự đa dạng về tần số sử dụng các bộ phận

khác nhau

Để thấy rõ hơn sự phong phú và đa dạng

trong sử dụng các bộ phận của cây thuốc,

chúng tôi đã thống kê tần số sử dụng của các

bộ phận trong bảng 2 dưới đây:

Bảng 2 Tần số sử dụng các bộ phận làm thuốc

TT Bộ phận

sử dụng

Số loài

Số lượng Tỷ lệ (%) so với

tổng số loài

Theo kết quả thống kê ở bảng 2, bộ phận lá

được sử dụng nhiều nhất với 56,30 % so với

tổng số loài Lý do bộ phận này được sử dụng

nhiều nhất cũng dễ hiểu vì lá là bộ phận dễ

thu hái và không ảnh hưởng nghiêm trọng đến

sinh trưởng và phát triển của cây Bộ phận

này thường được sử dụng tươi trong nấu nước

tắm, xông hay giã bọc

Bộ phận thứ hai được sử dụng nhiều là thân với 63 loài chiếm 46,67% so với tổng số loài Hầu hết cây thuốc sử dụng thân đều có dạng sống là dây leo, thân cỏ hay cỏ cứng, chỉ một

số ít là cây bụi và gỗ Thân thường được băm nhỏ, phơi khô để bớt mùi hăng của cây tươi và thuận tiện trong bảo quản, sau đó mới được sử dụng và cách sử dụng chủ yếu là sắc uống

Rễ xếp thứ ba về tần số sử dụng, với 17 loài tương ứng 12,59% tổng số loài Tần số sử dụng bộ phận này ít hơn hai loại trên Bởi vì,

rễ là bộ phận khó thu hái, để lấy được bộ phận này phải đào bới phức tạp và đặc biệt là sau đó cây sẽ bị chết, không còn để thu hái ở những đợt tiếp theo Rễ thường cũng được băm nhỏ phơi khô, sau đó sắc uống hoặc được dùng ngâm rượu hoặc dùng để ướp thuốc bắc

Vỏ với số loài sử dụng làm thuốc là 8 chiếm 5,93% so với tổng số loài, xếp thứ tư về tần

số sử dụng Được dùng ít nhất là bộ phận quả, với 1 loài chiếm 0,74%; còn hoa chiếm 1,48%; hạt chiếm 2,96%

Như vậy, trong việc sử dụng các bộ phận của cây làm thuốc cũng có những bộ phận có tần

số sử dụng cao hoặc có bộ phận ít sử dụng đến Trong đó, lá và thân là hai bộ phận chiếm ưu thế hơn cả về mặt số lượng và tần

số sử dụng Tất cả điều này đều phù hợp với thực tiễn phát triển, lá và thân là những bộ phận ổn định nhất và dễ thu hái nhất; còn hoa, quả, hạt là các bộ phận mang tính thời vụ ngắn, khó tìm kiếm, thu hái và bảo quản, đặc biệt là đối với hoa quả trong rừng

Đa dạng về cách chế biến cây thuốc của dân tộc Cao Lan

Không chỉ đa dạng về các bộ phận sử dụng, cây thuốc chữa bệnh của người dân tộc Cao Lan, xã Dân Tiến còn rất phong phú trong cách chế biến của các ông lang, bà mế Để tiện theo dõi, chúng tôi tạm thời chia cách sử dụng thành hai kiểu như sau (bảng 3):

Khô (Kh): Các bộ phận đem băm nhỏ, phơi khô hoặc sao vàng rồi sắc nước uống hoặc hãm như pha trà Tươi (T): Các bộ phận được dùng nấu nước tắm, xông, giã bọc, vò nước uống khi tươi

Bảng 3 Đa dạng về cách chế biến thuốc

dùng

Số lượng Tỷ lệ (%) so với

tổng số loài

Qua số liệu bảng 3 cho thấy, cách chế biến

tươi được người Cao Lan áp dụng nhiều nhất,

với 91 lượt chiếm 67,41% Cách chế biến tươi

thường áp dụng với hầu hết các nhóm cây

thuốc chữa bệnh ngoài da như: đậu mùa, sởi,

dị ứng, mẩn ngứa hoặc các bệnh về xương

khớp, đau đầu, đau bụng

Khu vực nghiên cứu là nơi có nhiều đồi núi,

đường đi ít bằng phẳng, bà con đi lại sinh

hoạt lao động thường xuyên phải trèo đèo, lội

suối có thể do đó mà các bệnh về xương khớp

gia tăng Đồng thời do điều kiện khí hậu hay

thay đổi, cùng với nếp sinh hoạt còn có phần

lạc hậu của bà con nên các bệnh ngoài da

cũng dễ bị mắc phải Cả cây thuốc hoặc bộ

phận của cây sau khi thu hái được sử dụng

ngay theo nhiều cách phù hợp với từng loại

bệnh Có bệnh phải đun nước để xông hơi,

tắm, có bệnh lại giã tươi cho thêm vài hạt

muối với ít nước vo gạo rồi vùi vào tro ấm

xong mới đem bọc vào chỗ xưng đau hoặc

trật khớp, gãy xương Cách chế biến này

không giữ thuốc được lâu sau thu hái, nhưng

chất lượng thuốc cao do vẫn còn tươi nguyên

Cách chế biến khô chỉ chiếm tỷ lệ 59,26% so

với tổng số loài Cách chế biến này thường áp

dụng với những cây thuốc chữa bệnh tim, liệt,

gan, thận, dạ dày…, cách này hoàn toàn phù

hợp với các loại bệnh vừa nêu Do tính chất

bệnh phải điều trị lâu mà không thể ngày nào

cũng đi lấy thuốc, hơn nữa thời gian cũng như

trữ lượng cây thuốc có hạn Để chủ động, các

ông lang – bà mế khi đi đường hoặc lên

nương hễ gặp thuốc thường thu hái ngay, về

phơi khô để sẵn, phòng khi có bệnh nhân cần

thì có luôn Thuốc sau khi phơi hoặc sao khô

được sắc đặc với nước để uống Thuốc chế

biến theo cách này thường giữ được lâu sau

khi thu hái, nhưng trong quá trình phơi và sao

phải thực hiện một cách có khoa học, nếu

không sẽ làm giảm phẩm chất của cây thuốc

hoặc có thể dẫn tới mất dược tính

Các nhóm bệnh được người Cao Lan chữa

trị bằng thuốc nam

Bảng 4 Sự đa dạng các nhóm bệnh được chữa trị

bằng các bài thuốc truyền thống của người Cao Lan

loài

Tỷ lệ (%)

1 Bệnh về thận (Sỏi thận, viêm thận, tiết niệu…) 34 25,19

2 Bệnh về thần kinh (Dây thần kinh, thần kinh tọa…) 24 17,78

3 Bệnh thời tiết (Cảm cúm,

4 Bệnh về gan (Viêm gan, xơ

5 Bệnh ngoài da (Tổ đỉa, ghẻ

6

Bệnh về xương (Gãy xương, đau xương, bong gân…)

20 14,81

7 Bệnh về khớp (Thấp khớp,

8 Bệnh về tim (Tim mạch,

9 Bệnh về tiêu hóa (Đau bụng, táo bón, kiết lỵ, trĩ…) 11 8,15

10 Bệnh về phụ nữ (Sinh sản,

11 Bệnh trẻ em (Còi xương, biếng ăn, giun sán, sài…) 7 5,19

12 Bệnh về hô hấp (Ho hen,

13 Bệnh về răng (Đau răng,

14 Bệnh về động vật (Rắn cắn,

15 Bệnh về dạ dày (Đau dạ dày, đại tràng, tá tràng…) 4 2,96

17 Bệnh về ung bướu (Ung

18 Bệnh của vật nuôi (Trâu,

Theo kinh nghiệm cổ truyền dân gian thì một cây thuốc có thể có dược tính với nhiều loại bệnh, ngược lại một loại bệnh lại phải cần có nhiều cây thuốc kết hợp mới đủ dược tính Căn cứ vào tài liệu của Đỗ Tất Lợi, Võ Văn Chi và các bệnh được người Cao Lan chữa trị, chúng tôi tạm thời chia thành các nhóm bệnh như trong bảng 4

Chúng ta thấy những cây thuốc mà người Cao Lan xã Dân Tiến sử dụng rất đa dạng về mặt công dụng Với 135 loài cây thuốc khác nhau nhưng chữa tới 18 nhóm bệnh

Các nhóm bệnh được người Cao Lan chữa trị

nhiều nhất là bệnh về thận với 34 loài chiếm

đến 25,19%, bệnh về thần kinh với 24 loài

chiếm 17,78%, bệnh thời tiết có 24 loài chữa

chiếm 17,78%; bệnh về gan có 23 loài chiếm

17,04%, bệnh về xương là 20 loài chiếm

14,81%, các bệnh về khớp có số loài chiếm

8,15%, bệnh của phụ nữ số loài chữa bệnh

chiếm 6,67%; các bệnh về hô hấp, răng

miệng, động vật cắn, dạ dày có số loài chỉ

chiếm từ 2 đến 4%, ít nhất là các loài chữa

bệnh về ung thư, u bướu và bệnh của vật nuôi,

chỉ có 2 loài chiếm 1,48% Qua số liệu trên,

chúng ta dễ nhận thấy nhóm bệnh về thận có

số loài chữa trị nhiều nhất Sở dĩ nhóm bệnh

này người dân nơi đây hay mắc phải là do

vùng núi cao, người dân sử dụng nguồn nước

ăn và sinh hoạt chủ yếu là nước đá vôi nên

các bệnh về thận đặc biệt là sỏi thận tăng cao

Điều kiện sống và nếp sinh hoạt cũng như đặc

điểm địa hình, địa lý cũng quyết định một

phần khi người dân nơi đây hay gặp nhiều các

bệnh về gan, thời tiết, thần kinh, ngoài da,

khớp nên theo đó số lượng các cây thuốc chữa

các bệnh này cũng chiếm ưu thế

Qua điều tra sơ bộ bước đầu chúng tôi thấy

rằng người Cao Lan có vốn kiến thức dân

gian về cây thuốc rất phong phú và đa dạng

Đây là nguồn tài nguyên phi vật chất vô cùng

giá trị và đáng quý Tuy nhiên, do thời gian

có hạn nên chúng tôi mới tiến hành nghiên

cứu trên phạm vi hẹp, cần tiếp tục nghiên cứu

sâu rộng hơn phục vụ cho công tác bảo tồn và

lưu truyền cho thế hệ mai sau

Trong quá trình điều tra, chúng tôi đã tìm hiểu

và thu thập được 82 bài thuốc dân gian gia

truyền, chữa trị cho 18 nhóm bệnh khác nhau

Đây là những bài thuốc có giá trị thực tế cao,

cụ thể như sau:

Nhóm bệnh về thận: có 5 bài

Nhóm bệnh về thần kinh: có 8 bài

Nhóm bệnh về thời tiết: có 10 bài

Nhóm bệnh về gan: có 3 bài

Nhóm bệnh ngoài da: có 12 bài

Nhóm bệnh về xương: có 7 bài

Nhóm bệnh về khớp: có 2 bài

Nhóm bệnh về tim: có 5 bài

Nhóm bệnh về tiêu hóa: có 3 bài Nhóm bệnh về phụ nữ, sinh sản: có 2 bài Nhóm bệnh về trẻ em: có 8 bài

Nhóm bệnh về hô hấp: có 5 bài Nhóm bệnh về răng: có 3 bài Nhóm bệnh về động vật: có 4 bài Nhóm bệnh về dạ dày: có 2 bài Nhóm bệnh về vật nuôi: có 3 bài Qua tìm hiểu và sưu tầm chúng tôi nhận thấy kinh nghiệm chữa bệnh của các ông lang, bà

mế người dân tộc Cao Lan rất phong phú Các bài thuốc sưu tầm đã được người dân trong vùng cũng như nhiều nơi xa khác đánh giá rất cao và rất tín nhiệm Qua khai thác các ông lang, bà mế chúng tôi được biết có những bệnh nhân khác tỉnh thậm chí cách xa hàng trăm cây số đã tìm về đây để xin thuốc cứu chữa Điều này cho thấy, các bài thuốc có tính dược học rất cao Tuy nhiên, đây mới chỉ là bước đầu của nghiên cứu, số lượng loài làm thuốc còn nhiều cũng như còn nhiều bài thuốc chưa được khai thác Để thống kê được hết cần phải tiếp tục tiến hành đề tài và cần có những nghiên cứu sâu hơn để có những đánh giá sát thực về hiệu quả chữa bệnh của các bài thuốc này, từ đó phổ biến rộng rãi trong nhân dân KẾT LUẬN

Về vấn đề sử dụng các bộ phận của cây làm thuốc thì sử dụng 1 bộ phận là nhiều nhất, có

65 loài chiếm 48,15% trong tổng số loài thu được; số loài sử dụng 2 bộ phận là 46 loài chiếm 34,07% tổng số loài thu được; số loài được dùng cả cây vào làm thuốc là 19 loài chiếm 14,07% tổng số loài thu được; số loài

sử dụng 3 bộ phận là ít nhất với 5 loài chiếm 3,70% tổng số loài thu được

Trong các bộ phận của cây thì lá là bộ phận được sử dụng nhiều nhất với 76 loài, thứ hai

là thân: 63 loài, thứ ba là rễ: 17 loài, các bộ phận còn lại như: hoa, quả, hạt chiếm số lượng không đáng kể Trong cách sử dụng cây thuốc thì cách sử dụng thuốc lúc còn tươi được bà con hay dùng nhất, theo các phương pháp như: giã nhỏ để bọc trực tiếp hoặc nấu nước xông hơi, tắm Chế biến cây thuốc khô

rồi sắc nước uống cũng được bà con sử dụng

khá phổ biến

Đã thống kê được 82 bài thuốc chữa trị cho

18 nhóm bệnh khác nhau

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Andrew Chevallier Fnimh (2006), Dược thảo

toàn thư (sách dịch), Nxb Tổng hợp, Tp HCM

[2] Võ Văn Chi (1996) Từ điển cây thuốc Việt

Nam, Nxb Y học, Hà Nội

[3] Nguyễn Tiến Bân (1997), Cẩm nang tra cứu

và nhận biết các họ thực vật hạt kín ở Việt Nam,

Nxb Nông nghiệp, Hà Nội

[4] Phạm Hoàng Hộ (1999 – 2000), Cây cỏ Việt Nam, tập 1 – 3, Nxb Trẻ, Tp.Hồ Chí Minh

[5] Đỗ Tất Lợi (2005) Những cây thuốc và vị

thuốc Việt Nam, in lần thứ 13, Nxb Y học, Hà Nội

[6] Nguyễn Nghĩa Thìn (2004), Hệ sinh thái rừng

nhiệt đới, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

[7] Nguyễn Nghĩa Thìn (1997), Cẩm nang nghiên

cứu đa dạng sinh vật, Nxb Nông Nghiệp, Hà Nội

[8] Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường – Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện Sinh thái

và Tài nguyên sinh vật – Trung tâm Khoa học Tự nhiên và Công nghệ Quốc gia (2001 – 2005),

Danh lục các loài thực vật Việt Nam, tập 1 – 3,

Nxb Nông nghiệp Hà Nội

SUMMARY

STUATION OF USING MEDICAL PLANT TO TREAT DESEASES OF CAO LAN ETHNIC AT DAN TIEN COMMUNE, VO NHAI DISTRICT, THAI NGUYEN

PROVINCE

Le Thi Thanh Huong, Nguyen Thi Thuan

College of Sciences – Thai Nguyen University

Investigation and exploitation of using experience natural medical plant sources of the ethnic is the very meaningful action, especially to conservative and preserve folk knowledge about natural medical plant and traditional medicine of ethnic groups as well as use to treat different diseases In this article, we investigated and evaluated the use and processing the plant medicine of Cao lan ethnic group at Dan Tien commune, Vo Nhai district, Thai Nguyen province The results of initial study and investigation showed that Cao lan ehtnic have plentiful experience and diverse on using the plant form to treat different diseases as well as diversity in processing We've collected 82 traditional folk remedies to treat 18 different diseases group (neurological diseases: 4 items, bone disease: 5 items, kidney disease: 4 items, heart disease: 4 items, liver: 2 items ) many of them are traditional folk remedies for many danger diseases such as: poisonous snake bites, kidney stones, seizures, sciatic nerves

Key words folk remedy, plentiful, medical plant resources, Cao lan, Dan tien

 Tel: 0988 478975,E.mail: lehuonga1k52@yahoo.com