Một hành vi được thực hiện một cách cần thiết không thể tránh khỏi việc thực hiện để chống lại sự vi phạm pháp luật nguy hiểm nhằm bảo vệ các quyền, lợi ích của mình hoặc của người khác
Trang 1tạp chí luật học - 43
Những quy định về phòng vệ chính đáng
và tình thế cấp thiết trong bộ luật hình sự
nhật bản và trung quốc
Hoàng Văn Hùng *
ộ luật hình sự (BLHS) Nhật Bản được
ban hành năm 1907 và đ# được sửa
đổi, bổ sung 11 lần vào các năm:
1921, 1941, 1947, 1953, 1954, 1955,
1960, 1964, 1980, 1987, 1991
Phòng vệ chính đáng và tình thế cấp
thiết được quy định tại chương: Những
hành vi không cấu thành tội phạm Điều
36 BLHS Nhật Bản quy định về phòng vệ
chính đáng như sau:
“1 Một hành vi được thực hiện một
cách cần thiết (không thể tránh khỏi việc
thực hiện) để chống lại sự vi phạm pháp
luật nguy hiểm nhằm bảo vệ các quyền,
lợi ích của mình hoặc của người khác thì
không bị xử phạt
2 Đối với một hành vi vượt quá giới
hạn tự vệ chính đáng có thể giảm hoặc
miễn hình phạt căn cứ vào các tình huống
cụ thể”(1)
Phòng vệ chính đáng theo luật hình sự
Nhật Bản là hành vi cần thiết vì một mặt
nó chống lại vi phạm pháp luật, mặt khác
nó bảo vệ quyền và lợi ích của công dân
và x# hội Khi quy định về phòng vệ
chính đáng, BLHS Nhật Bản nhấn mạnh
quyền cá nhân của con người Nó có thể
là quyền cá nhân của người bị hành vi vi
phạm pháp luật gây thiệt hại cũng có thể
là quyền cá nhân của người khác
BLHS Nhật Bản được xây dựng cách
đây gần 100 năm, nó mang dấu ấn của
những quy định đầu tiên về phòng vệ
chính đáng (phòng vệ là quyền cá nhân
của con người) Các quy định về phòng vệ chính đáng trong luật hình sự của các nước ban hành sau, bên cạnh quyền cá nhân còn chú ý đến giá trị x# hội của tình tiết này
Theo BLHS Nhật Bản, người có hành
vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng
có thể bị áp dụng hình phạt Tuy nhiên, hình phạt có thể được giảm hoặc miễn căn cứ vào các tình huống cụ thể của hoàn cảnh phòng vệ
Bên cạnh phòng vệ chính đáng, Điều
37 BLHS Nhật Bản quy định về tình thế cấp thiết như sau:
“1 Một hành vi được thực hiện một cách cần thiết (không thể tránh khỏi việc thực hiện) để ngăn ngừa mối nguy hiểm
đối với tính mạng, thân thể, tự do hoặc tài sản của mình hoặc của người khác thì không bị xử phạt khi thiệt hại do hành vi
đó gây ra không vượt quá thiệt hại cần ngăn ngừa
2 Các quy định tại khoản 1 trên đây không áp dụng đối với người có nhiệm vụ
đặc biệt theo nghề nghiệp hoặc chuyên môn”(2)
Mục đích của quy định trên về tình thế cấp thiết trong BLHS là ngăn ngừa mối nguy hiểm đang xảy ra Mối nguy hiểm này đe dọa gây thiệt hại đến tính mạng, thân thể, tự do, tài sản của công dân hoặc của nhà nước Chỉ được coi là
B
* Giảng viên chính Khoa tư pháp Trường Đại học luật Hà Nội
Trang 244 - tạp chí luật học
hoạt động trong tình thế cấp thiết khi việc
gây thiệt hại là biện pháp cuối cùng để
ngăn ngừa mối nguy hiểm và thiệt hại
gây ra không vượt quá thiệt hại cần ngăn
ngừa
Khoản 2 Điều 37 BLHS Nhật Bản xác
định: Quy định về tình thế cấp thiết
không áp dụng đối với người có nhiệm vụ
đặc biệt theo nghề nghiệp hoặc chuyên
môn Đây là những người mà nghề
nghiệp của họ xác định họ có nghĩa vụ
ngăn ngừa các nguồn nguy hiểm Đối với
họ thì không thể vì lo sợ bị gây thiệt hại
đến tài sản, sức khỏe hoặc quyền tự do
thân thể hoặc thậm chí đến tính mạng mà
thoái thác không thực hiện nghĩa vụ nghề
nghiệp của bản thân mình Đó là những
nghề như: Phòng cháy, chữa cháy, khắc
phục thiệt hại do thiên tai gây ra và
những nghề mang tính chất cứu hộ người
hoặc tài sản khi lâm nạn
Nội dung trên của quy định về tình
thế cấp thiết trong BLHS Nhật Bản thể
hiện đặc điểm cơ bản của hoạt động trong
tình thế cấp thiết: Nó có thể là quyền của
mọi người trong x# hội, mặt khác nó lại là
nghĩa vụ đối với một số người có trách
nhiệm đặc biệt
Khi quy định về tình thế cấp thiết,
BLHS Nhật Bản không xác định trách
nhiệm hình sự đối với trường hợp vượt
quá yêu cầu của tình thế cấp thiết Các
quy định về phòng vệ chính đáng và tình
thế cấp thiết là những quy định mang tính
chất cho phép trong luật hình sự Nhật
Bản Điều này được khẳng định tại Điều
36 BLHS Nhật Bản về những hành vi hợp
pháp như sau:
“Một hành vi được thực hiện căn cứ
vào luật hoặc pháp lệnh hoặc theo đuổi
việc kinh doanh hợp pháp thì không bị xử
phạt”
Một trong những lí do để những hành
vi kể trên được coi là hợp pháp vì nó mang lại lợi ích cho x# hội, chống lại vi phạm pháp luật và ngăn chặn nguy cơ BLHS Trung Quốc được Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc thông qua ngày 01/7/1979 và được bổ sung, sửa đổi ngày 14/3/1997 Trong Phần chung, Chương 2,
Điều 20 có quy định về phòng vệ chính
đáng như sau:
“Người thực hiện hành vi trong tình trạng phòng vệ chính đáng bảo vệ các lợi ích của xI hội, bảo vệ tính mạng và các quyền lợi khác của mình hoặc của người khác tránh những hành vi trái pháp luật
đang xâm phạm những lợi ích nói trên thì không phải chịu trách nhiệm hình sự Nếu hành vi phòng vệ chính đáng vượt quá giới hạn cần thiết, gây thiệt hại quá lớn thì phải chịu trách nhiệm hình
sự Nhưng có thể tùy theo tình tiết mà
được hưởng hình phạt dưới mức tối thiểu hoặc được miễn hình phạt”(3)
Những hành vi để tự vệ, đối phó với bọn tội phạm đang hành hung, giết người, cướp của, hiếp dâm, bắt cóc hoặc gây nguy hại cho người khác, gây thương vong không bị coi là phòng vệ quá đáng nên không phải chịu trách nhiệm hình sự
Điều đặc biệt trong quy định trên về phòng vệ chính đáng là nhà làm luật xác
định rõ tính chất của hành vi tấn công Hành vi tấn công không nhất thiết phải là hành vi phạm tội Nó cũng có thể là hành
vi vi phạm pháp luật nói chung đang xâm phạm đến lợi ích của x# hội, tính mạng và các quyền lợi khác của người phòng vệ hoặc của người khác Qua quy định này các nội dung để khẳng định hành vi phòng vệ là hợp pháp, cần thiết và có ích cho x# hội được xác định rõ
Khi quy định những lợi ích cần bảo vệ trước sự tấn công trái pháp luật, lợi ích x#
Trang 3tạp chí luật học - 45
hội được đặt ra đầu tiên Qua đó thể hiện
tinh thần cơ bản của nhà làm luật khi quy
định về phòng vệ chính đáng Ngoài ra,
các lợi ích khác là các lợi ích cá nhân
cũng được nhắc đến nhưng nó được đặt
sau lợi ích x# hội
Điều luật quy định về phòng vệ chính
đáng trong BLHS Trung Quốc khẳng định
rõ hành vi phòng vệ chính đáng không bị
truy cứu trách nhiệm hình sự Trách
nhiệm hình sự chỉ đặt ra khi hành vi
phòng vệ chính đáng vượt quá giới hạn
cần thiết, gây thiệt hại quá lớn Trách
nhiệm hình sự của người có hành vi
phòng vệ chính đáng vượt quá giới hạn
cần thiết được xác định căn cứ vào các
tình tiết thực tế của vụ án Trong trường
hợp đặc biệt, người có hành vi phòng vệ
chính đáng vượt quá giới hạn cần thiết có
thể được hưởng hình phạt dưới mức tối
thiểu hoặc được miễn hình phạt
Ngoài quy định về phòng vệ chính
đáng, BLHS Trung Quốc còn quy định về
tình thế cấp thiết tại Điều 21 như sau:
“Người bất đắc dĩ phải thực hiện
hành vi trong tình thế cấp thiết vì muốn
tránh nguy cơ đang đe dọa các lợi ích xI
hội, tính mạng và các lợi ích khác của
mình hoặc của người khác thì không phải
chịu trách nhiệm hình sự
Nếu vượt quá yêu cầu của tình thế
cấp thiết, gây thiệt hại quá lớn thì người
có hành vi đó phải chịu trách nhiệm hình
sự Nhưng có thể tùy theo tình tiết mà
được hưởng hình phạt dưới mức tối thiểu
hoặc được miễn hình phạt
Quy định của khoản 1 điều luật này
không được áp dụng đối với người thực
hiện những trách nhiệm công vụ đặc biệt”
(4)
Quy định trên đây của BLHS Trung
Quốc đ# xác định được những điều kiện cơ bản của tình thế cấp thiết Đây là hoàn cảnh có tính chất bất đắc dĩ phải gây thiệt hại cho các lợi ích được pháp luật bảo vệ
Đó là lợi ích x# hội, lợi ích của bản thân người hoạt động trong tình thế cấp thiết hoặc lợi ích của người khác Bất đắc dĩ còn có nghĩa là việc gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết là biện pháp cuối cùng
có thể ngăn ngừa được nguồn nguy hiểm
đối với các lợi ích của x# hội hoặc của công dân
Về trách nhiệm hình sự, điều luật quy
định việc gây thiệt hại trong phạm vi cần thiết thì không phải chịu trách nhiệm hình sự Nó cũng gián tiếp xác định hành
vi gây thiệt hại này không phải là tội phạm mà là cần thiết, hợp pháp và có ích cho x# hội Trái lại, nếu việc gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết mà vượt quá yêu cầu cần thiết và quá lớn thì người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự Tuy nhiên, dựa vào các tình tiết cụ thể của hoàn cảnh mà tình thế cấp thiết xảy
ra, hình phạt đối với họ có thể được xác
định dưới mức tối thiểu hoặc được miễn hoàn toàn
Cũng như BLHS Nhật Bản, BLHS Trung Quốc quy định điều luật tình thế cấp thiết không được áp dụng đối với người thực hiện trách nhiệm công vụ đặc biệt Đối với những người này không thể dựa vào sự nguy hiểm đối với tính mạng, sức khỏe hoặc thậm chí đối với tài sản mà không thực hiện nghĩa vụ xuất phát từ nhiệm vụ đặc biệt của mình./
(1),(2).Xem: Bộ luật hình sự Nhật Bản, Tài liệu tham khảo của Ban dự thảo Bộ luật hình sự Bộ tư pháp, H.1994, tr.15
(3),(4).Xem: Bộ luật hình sự CHND Trung Hoa, Tài liệu tham khảo của Ban dự thảo Bộ luật hình sự Bộ tư pháp, H.1998, tr.3, 4