Một số điểm mới trong chương Các tội xâm phạm trật tự quản lí kinh tế của bộ luật hình sự năm 1999 Đỗ Đức Hồng Hà* ộ luật hình sự BLHS nước Cộng hòa x hội chủ nghĩa Việt Nam sửa đổi vừ
Trang 1Một số điểm mới trong chương
Các tội xâm phạm trật tự quản lí kinh tế
của bộ luật hình sự năm 1999
Đỗ Đức Hồng Hà*
ộ luật hình sự (BLHS) nước Cộng
hòa x hội chủ nghĩa Việt Nam (sửa
đổi) vừa được Quốc hội khóa X
thông qua tại kì họp thứ VI (từ ngày
18/11 đến 21/12/1999) thể hiện bước tiến
vượt bậc trong kĩ thuật lập pháp, góp phần
tích cực loại bỏ những yếu tố gây cản trở
cho tiến trình đổi mới và sự nghiệp công
nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước vì mục
tiêu dân giàu, nước mạnh, x hội công
bằng, văn minh BLHS này (có hiệu lực từ
ngày 1/7/2000) gồm 344 điều chia thành
24 chương Trong Chương XIV: "Các tội
xâm phạm trật tự quản lí kinh tế" là
chương có nhiều điểm mới đáng quan
tâm nhất:
1 Về tội phạm
1.1 Xóa bỏ 7 tội đ từng được quy
định trong chương "Các tội phạm về kinh
tế" của BLHS năm 1985 đó là:
- Tội cản trở việc thực hiện các quy
định của Nhà nước về cải tạo x hội chủ
nghĩa;
- Tội chiếm đoạt tem phiếu, tội làm
hoặc lưu hành tem phiếu, giấy tờ giả dùng
vào việc phân phối;
- Tội lưu hành sản phẩm kém phẩm
chất;
- Tội vi phạm những nguyên tắc,
chính sách, chế độ về phân phối;
- Tội sử dụng điện trái phép;
- Tội sản xuất buôn bán rượu, thuốc lá trái phép;
- Tội lạm sát gia súc
1.2 Bổ sung 6 tội mới, đó là:
- Tội sản xuất, tàng trữ, vận chuyển hàng cấm (Điều 155);
- Tội quảng cáo gian dối (Điều 168);
- Tội cố ý làm trái quy định về phân phối tiền, hàng cứu trợ (Điều 169);
- Tội vi phạm các quy định về cấp văn bằng bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp (Điều 170);
- Tội sử dụng trái phép quỹ dự trữ bổ sung vốn điều lệ của tổ chức tín dụng (Điều 178);
- Tội vi phạm các quy định về cho vay trong hoạt động của các tổ chức tín dụng (Điều 179);
Lí do xóa bỏ 7 tội và bổ sung 6 tội trên trong chương này là:
- Thứ nhất, về cơ sở lí luận: Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, pháp luật thuộc kiến trúc thượng tầng, do
đó nó phải phù hợp với hạ tầng cơ sở Khi nền kinh tế nước ta từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lí của
B
* Giảng viên Khoa tư pháp Trường đại học luật Hà Nội
Trang 2Nhà nước thì một số hành vi (đ bị quy
định là tội phạm) đ mất đi hoặc giảm
đáng kể tính nguy hiểm cho x hội như
hành vi vi phạm những nguyên tắc về
phân phối; hành vi làm tem phiếu dùng
vào việc phân phối; hành vi lạm sát gia
súc; hành vi buôn bán rượu, thuốc lá trái
phép ; một số hành vi khác lại trở nên
nguy hiểm hơn cần được quy định là tội
phạm để xử lí nghiêm khắc bằng hình
phạt như hành vi quảng cáo gian dối,
hành vi vi phạm các quy định về cấp văn
bằng bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp,
hành vi sử dụng trái phép quỹ dự trữ bổ
sung vốn điều lệ của tổ chức tín dụng
- Thứ hai, về cơ sở thực tiễn: Thực
tiễn hoạt động điều tra, truy tố, xét xử
những năm qua cho thấy tình trạng có
nhiều hành vi phạm tội được thực hiện
nhưng không bị truy cứu trách nhiệm
hình sự như hành vi lạm sát gia súc; hành
vi buôn bán rượu, thuốc lá trái phép; hành
vi lưu hành sản phẩm kém phẩm chất
Có tội được quy định trong BLHS năm
1985 nhưng thực tế không còn tồn tại như
tội cản trở việc thực hiện các quy định
của Nhà nước về cải tạo XHCN; tội
chiếm đoạt tem phiếu; tội vi phạm những
nguyên tắc về phân phối
Như vậy, việc xóa bỏ và bổ sung
những tội trên trong chương các tội xâm
phạm trật tự quản lí kinh tế là tất yếu,
đúng đắn, có cơ sở khoa học và thực tiễn
1.3 Chuyển 4 tội từ chương "Các tội
xâm phạm an ninh quốc gia" sang chương
"Các tội xâm phạm trật tự quản lí kinh tế"
đó là:
- Tội buôn lậu (Điều 153);
- Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 154);
- Tội làm, tàng trữ, vận chuyển lưu hành séc giả, các giấy tờ có giá giả khác (Điều 181);
- Tội làm, tàng trữ, vận chuyển lưu hành tiền giả, ngân phiếu giả, công trái giả (Điều 180)
Những điểm mới của BLHS trong việc quy định về "Các tội xâm phạm trật tự quản lí kinh tế" là sự phản ánh đúng đắn
sự biến chuyển của tình hình kinh tế x hội và yêu cầu phát huy hết tác dụng của pháp luật hình sự - một trong những công
cụ sắc bén, hữu hiệu để đấu tranh phòng chống tội phạm, góp phần đắc lực vào việc bảo vệ lợi ích Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, duy trì trật tự quản lí kinh tế
2 Về hình phạt 2.1 Trước đây, hình phạt tiền chỉ
được quy định là hình phạt bổ sung nhưng BLHS năm 1999 quy định hình phạt tiền là hình phạt chính trong 18 trên
29 điều luật của chương "Các tội xâm phạm trật tự quản lí kinh tế" Đó là:
- Tội buôn lậu (Điều 153);
-Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 154);
- Tội buôn bán hàng cấm (Điều 155); -Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thức ăn dùng để chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, vật nuôi (Điều 158);
- Tội kinh doanh trái phép (Điều 159);
- Tội đầu cơ (Điều 160);
- Tội trốn thuế (Điều 161);
- Tội lừa dối khách hàng (Điều 162);
Trang 3- Tội cho vay li nặng (Điều 163);
-Tội làm, buôn bán tem giả, vé giả
(Điều 164);
- Tội quảng cáo gian dối (Điều 168);
-Tội xâm phạm quyền sở hữu công
nghiệp (Điều 171);
- Tội vi phạm các quy định về khai
thác tài nguyên (Điều 172);
- Tội vi phạm các quy định về sử dụng
đất đai (Điều 1723);
- Tội vi phạm các quy định về bảo vệ
rừng (Điều 175);
- Tội vi phạm các quy định về cung
ứng điện (Điều 177);
- Tội sử dụng trái phép quỹ dự trữ bổ
sung vốn điều lệ của tổ chức tín dụng
(Điều 178);
- Tội vi phạm các quy định về cho vay
trong hoạt động của các tổ chức tín dụng
(Điều 179)
Việc quy định hình phạt tiền là hình
phạt chính trong các điều nói trên của
chương này xuất phát từ những lí do sau
đây:
- Thứ nhất, tội phạm kinh tế chủ yếu
xâm phạm trật tự quản lí kinh tế của Nhà
nước do đó phải cân nhắc cả yếu tố hiệu
quả về kinh tế lẫn yếu tố x hội khi áp
dụng hình phạt Từ cách nhìn như vậy,
chúng tôi thấy đối với các tội xâm phạm
trật tự quản lí kinh tế trước hết cần được
ưu tiên xử lí bằng hình phạt có tính kinh
tế
- Thứ hai, đường lối xử lí đối với các
tội xâm phạm trật tự quản lí kinh tế phải
được xác định trên cơ sở coi trọng cả mục
đích trừng trị và mục đích giáo dục,
phòng ngừa tội phạm Vì vậy, hình phạt
phải xuất phát từ "tính chất kinh tế" của nhóm tội phạm này Việc quy định hình phạt tiền là hình phạt chính trong chương này không những là việc làm đúng đắn, khoa học và có thể mang lại hiệu quả cao trong xử lí các tội xâm phạm trật tự quản
lí kinh tế mà còn là biện pháp tác động tốt về tâm lí trong quá trình cải tạo, giáo dục người phạm tội, hạn chế những điều kiện cho việc tái phạm, mang lại lợi ích kinh tế cho x hội đồng thời giảm chi phí thi hành án phạt tù khi chưa cần thiết 2.2 Khoản 2 Điều 185 BLHS năm
1985 quy định: Căn cứ để áp dụng hình phạt tiền đối với các tội phạm về kinh tế (với tính chất là hình phạt bổ sung) là trị giá hàng phạm pháp Nhưng trong BLHS năm 1999 trị giá hàng phạm pháp không
được coi là căn cứ để áp dụng hình phạt tiền nữa mà đ quy định hình phạt tiền là hình phạt bổ sung đối với các tội xâm phạm trật tự quản lí kinh tế một cách chặt chẽ và cụ thể Ví dụ:
- Người phạm tội buôn lậu có thể bị phạt tiền từ 3 triệu đồng đến 30 triệu
đồng (khoản 5 Điều 153);
- Người phạm tội buôn bán hàng cấm cũng có thể bị phạt tiền từ 3 triệu đồng
đến 30 triệu đồng (khoản 4 Điều 155);
- Người phạm tội đầu cơ cũng có thể
bị phạt tiền từ 3 triệu đồng đến 30 triệu
đồng (khoản 4 Điều 160)
Quy định mới này giúp cho việc áp dụng hình phạt tiền thuận lợi và linh hoạt hơn Bởi lẽ, nếu căn cứ vào trị giá hàng phạm pháp để quyết định mức phạt tiền
sẽ gây ra nhiều rắc rối, phức tạp, thậm chí
Trang 4còn là nguyên nhân nảy sinh các hiện
tượng tiêu cực
3 Dấu hiệu của tội phạm
BLHS năm 1985 chưa quy định rõ
ranh giới giữa tội phạm và vi phạm pháp
luật trong hoạt động quản lí kinh tế Ví
dụ:
- Người nào buôn lậu qua biên giới là
phạm tội nếu hàng hóa, tiền tệ đạt tới một
số lượng nhất định (Điều 97) Tuy nhiên,
số lượng đó là bao nhiêu thì BLHS năm
1985 không quy định cụ thể dẫn đến tình
trạng tùy tiện thậm chí tiêu cực;
- Người buôn bán hàng giả nhiều lần
hoặc trong thời gian tương đối dài là
phạm tội (Điều 167) nhưng thời gian bao
lâu là tương đối dài thì chưa có sự hướng
dẫn
Khắc phục được hạn chế trên, BLHS
năm 1999 đ xác định rõ ranh giới giữa
tội phạm và vi phạm pháp luật trong hoạt
động quản lí kinh tế Ví dụ:
- Người buôn bán trái phép qua biên
giới hàng hóa, tiền tệ có giá trị từ 100
triệu đồng trở lên hoặc dưới 100 triệu
đồng nhưng đ bị xử phạt hành chính
hoặc đ bị kết án về hành vi quy định tại
một trong các điều (từ Điều 153 đến Điều
161) chưa được xóa hình thức xử phạt
hoặc chưa được xóa án tích mà còn vi
phạm thì mới coi là phạm tội này (Điều
153);
- Người buôn bán hàng giả tương
đương với số lượng của hàng thật có giá trị từ 30 triệu đồng trở lên hoặc dưới 30 triệu đồng nhưng gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đ bị xử phạt hành chính về hành vi quy định tại một trong các điều (từ Điều 153 đến Điều 161) hoặc đ bị kết án về một trong các tội này chưa được xóa án tích mà còn vi phạm thì mới coi là phạm tội này (Điều 156)
Quy định mới này không những giúp cho việc áp dụng pháp luật thống nhất mà còn phù hợp với từng trường hợp vi phạm pháp luật, không bỏ lọt tội phạm, không
xử oan người vô tội
Đường lối đổi mới kinh tế theo hướng xây dựng nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lí của Nhà nước theo
định hướng x hội chủ nghĩa đ ảnh hưởng sâu sắc đến pháp luật hình sự Các tội phạm kinh tế được quy định trong BLHS năm 1985 nhằm bảo vệ trật tự quản
lí kinh tế cũ đ không còn phù hợp cần phải hủy bỏ, bổ sung và ban hành các quy
định mới nhằm hoàn thiện pháp luật hình
sự hiện hành về các tội phạm kinh tế là việc làm tất yếu và cần thiết BLHS năm
1999 đ đáp ứng đầy đủ sự đòi hỏi đó, góp phần bảo vệ trật tự quản lí kinh tế mới đưa sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện
đại hóa đất nước đến thắng lợi./