Trong những năm qua, vấn đề rèn kĩ năng vẽ biểu đồtrong môn Địa lý cho học sinh ở các lớp bậc THPT hệ GDTX chưa được học sinhquan tâm đúng mức, mặc dù trong các đợt kiểm tra, các kì thi,
Trang 1MỤC LỤC
****
PHẦN 1 MỞ ĐẦU 2
1 Lí do chọn đề tài 2
2 Mục đích của đề tài 3
3 Nhiệm vụ của đề tài 3
4 Phương pháp nghiên cứu của đề tài 3
5 Phạm vi nghiên cứu của đề tài 3
6 Cấu trúc của đề tài 3
PHẦN 2 NỘI DUNG 4
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 4
1.1 Cơ sở lí luận 4
1.2 Cơ sở thực tiễn 4
CHƯƠNG 2 HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG BÌNH, YẾU LÀM CÁC DẠNG BIỂU ĐỒ CƠ BẢN TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 HỆ GDTX 6
2.1 Khái quát về biểu đồ và những yêu cầu chung về rèn luyện kĩ năng biểu đồ trong dạy học địa lí 12 THPT hệ GDTX 6
2.2 Rèn luyện kĩ năng cho từng loại biểu đồ trong dạy học địa lí 12 hệ GDTX 8
CHƯƠNG 3.ỨNG DỤNG VÀO THỰC TIỄN CÔNG TÁC GIẢNG DẠY 18
3.1 Quá trình áp dụng của bản thân 18
3.2 Hiệu quả khi áp dụng đề tài 19
3.3 Bài học kinh nghiệm: 20
PHẦN 3: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 21
Lời kết 22
TÀI LIỆU THAM KHẢO 23
Trang 2PHẦN 1 MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Việc rèn kĩ năng vẽ và nhận xét biểu đồ là một quá trình hết sức cần thiết đốivới học sinh phổ thông cũng như đối với những thí sinh chuẩn bị thi môn Địa lý vàocác trường Đại học, Cao đẳng Trong những năm qua, vấn đề rèn kĩ năng vẽ biểu đồtrong môn Địa lý cho học sinh ở các lớp bậc THPT hệ GDTX chưa được học sinhquan tâm đúng mức, mặc dù trong các đợt kiểm tra, các kì thi, nội dung các câu hỏiliên quan đến biểu đồ chiếm một phần quan trọng từ 15%->20% tổng số điểm trongcác bài kiểm tra định kỳ Nhiều học sinh đạt điểm phần kĩ năng rất thấp, vì các em chủquan không cẩn thận khi vẽ không đúng, không đẹp còn nhận xét thì lúng túng dàidòng Nên vấn đề rèn luyện kĩ năng vẽ biểu đồ đối với những học sinh và đặc biệt lànhững học sinh trung bình, yếu là rất cần thiết Vì đối tượng học sinh này có năng lựctiếp thu chậm kiến thức bộ môn Nếu giúp các em có được kĩ năng vẽ biểu đồ và nhậnxét tốt sẽ giúp các em tiếp thu nội dung kiến thức bài học, tạo hứng thú cho các emtham gia học tập bộ môn và đạt được kết quả tốt trong các kì thi, kiểm tra Vì vậy, phảitìm ra phương pháp vẽ các dạng biểu đồ một cách thích hợp dễ nhớ, dễ hiểu đảm bảotính chính xác, tính mĩ quan Hình thành cho học sinh kĩ năng cơ bản cần thiết áp dụngcho học tập và cuộc sống sau này
Trong SGK địa lí 12 THPT - Ban cơ bản, số lượng các biểu đồ, các bài tập liênquan đến biểu đồ chiếm một tỉ lệ khá lớn Trong các đề thi, kiểm tra địa lí 12 (từ kiểmtra thường xuyên, kiểm tra định kì đến các kì thi tốt nghiệp, cao đẳng đại học) Trướctình hình đổi mới nội dung và yêu cầu đổi mới phương pháp giáo dục, trước những vaitrò quan trọng của việc rèn luyện kĩ năng vẽ biểu đồ, và thực trạng ở trung tâm GDTX
Chợ Mới hiện nay nên tôi đã chọn đề tài nghiên cứu cho mình là: “Hướng dẫn học sinh trung bình, yếu làm các dạng bài tập biểu đồ cơ bản” trong dạy học Địa Lý lớp
12 hệ GDTX”
Trang 32 Mục đích của đề tài
Rèn luyện cho HS kĩ năng vẽ biểu đồ trong dạy học địa lí 12 hệ GDTX
3 Nhiệm vụ của đề tài
Mục đích chính của đề tài là hướng dẫn học sinh trung bình, yếu làm các dạngbiểu đồ cơ bản trong dạy học địa lí 12 ở hệ GDTX có hiệu quả hơn Đây là cơ sở tốt
để các em học chuẩn bị kiến thức cho kỳ thi TN THPT và ra trường trở thành ngườilao động mới
4 Phương pháp nghiên cứu của đề tài
a Phương pháp lí thuyết
b Phương pháp thống kê toán học
c Phương pháp thực tiễn
5 Phạm vi nghiên cứu của đề tài
Đề tài chỉ giới hạn trong việc hướng dẫn học sinh trung bình,yếu làm các dạng
biểu đồ cơ bản trong dạy học địa lí 12
6 Cấu trúc của đề tài
Đề tài gồm phần mở đầu,nội dung, kết luận và các phụ lục
Phần nội dung, gồm 3 chương:
Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng vẽ biểu đồ trong
dạy học địa lí 12 THPT hệ GDTX
Chương 2 Hướng dẫn học sinh trung bình, yếu làm các dạng bài tập biểu đồ cơ
bản trong dạy học Địa Lý lớp 12 hệ GDTX
Chương 3 Ứng dụng thục tiễn vào công tác giảng dạy.
Trang 4* Phân loại:
Biểu đồ động thái: Thể hiện sự phát triển, thay đổi cơ cấu của đối tượng…
Biểu đồ cơ cấu: Thể hiện cơ cấu của các thành phần trong tổng thể…
Biểu đồ so sánh: Dùng để so sánh các hiện tượng địa lí với nhau…
Biểu đồ thể hiện mối quan hệ: Thể hiện mối quan hệ giữa các hiện tượngđịa lí…
- Dựa vào hình dạng thể hiện gồm:
Biểu đồ hình tròn: Thể hiện quy mô, cơ cấu, sự thay đổi quy mô cơ cấu,
sự so sánh quy mô cơ cấu
Biểu đồ hình cột: Thể hiện sự so sánh, tình hình phát triển
Biểu đồ đường: Thể hiện tình hình phát triển, tốc độ tăng trưởng
Biểu đồ kết hợp cột đường: Thể hiện tình hình phát triển qua nhiều mốcthời gian…
Biểu đồ miền: Thể hiện sự thay đổi cơ cấu, giá trị qua nhiều mốc thờigian
1.2 Cơ sở thực tiễn
1.2.1 Đặc điểm chương trình SGK địa lí 12.
* Về kiến thức: Hiểu và trình bày được những kiến thức phổ thông, cơ bản, cầnthiết về đặc điểm tự nhiên, dân cư và tình hình phát triển KTXH của Việt Nam; Nhữngvấn đề đặt ra đối với cả nước nói chung và các vùng, các đại phương nơi HS đang sinhsống nói riêng
Trang 5* Về kĩ năng:
- Quan sát, nhận xét, phân tích, tổng hợp, đánh giá các sự vật và hiện tượng địa
lí, vẽ lược đồ, biểu đồ
- Thu thập, xử lí và trình bày các thông tin địa lí
- Vận dụng kiến thức để giải thích các hiện tượng, sự vật địa lí và để ứng dụngvào thực tiễn cuộc sống
1.2.2 Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi HS lớp 12 hệ GDTX
Bao gồm các em HS ở lứa tuổi 17 - 18 và một số học viên lớn tuổi đã đi làm,hầu hết các em đã phát triển toàn diện về mọi mặt Có thể nói nhân cách các em
đã được hình thành về cơ bản, đó là những hành trang sức mạnh tạo cho các emniềm tin và tâm thế sẵn sàng bước vào cuộc sống tự lập
1.2.3 Thực trạng của việc rèn luyện kĩ năng vẽ biểu đồ trong dạy học địa lí 12
Trang 6CHƯƠNG 2 HƯỚNG DẪN HỌC SINH TRUNG BÌNH, YẾU LÀM CÁC DẠNG BIỂU ĐỒ CƠ BẢN TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 HỆ GDTX.
2.1 Khái quát về biểu đồ và những yêu cầu chung về rèn luyện kĩ năng
biểu đồ trong dạy học địa lí 12 THPT hệ GDTX
2.1.1 Khái quát chung
Trong SGK địa lí 12 THPT – Ban cơ bản bao gồm khá đầy đủ các loại biểu đồ vàcác bài tập liên quan đến kĩ năng biểu đồ
2.1.2 Những yêu cầu chung
B
ư ớc 1 Xác đ ịnh loại biểu đ ồ cần vẽ
Dạng 1 Dạng bài tập yêu cầu trực tiếp
Dạng này thường có ở các bài tập, bài thực hành, đề thi kiểm tra hay đề thi tốt nghiệpTHCS và THPT
Ví dụ: Vẽ biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu GDP theo ngành của Việt Nam
năm 2008?
Dạng 2 Dạng bài tập yêu cầu gián tiếp
* Dựa vào câu hỏi để xác định loại biểu đồ cần vẽ
Đối với các dạng câu hỏi yêu cầu vẽ biểu đồ thể hiện quy mô, cơ cấu và sự thayđổi quy mô cơ cấu của tổng thể trong một, hai hoặc ba mốc thời gian hoặc so sánh quy
mô cơ cấu của một, hai hoặc ba đối tượng trong cùng một mốc thời gian thì dạngbiểu đồ lựa chọn phù hợp nhất là hình tròn hoặc hình vuông
Đối với các dạng câu hỏi yêu cầu vẽ biểu đồ thể hiện tình hình phát triển hay sosánh giá trị của các đối tượng trong một hoặc nhiều mốc thời gian thì dạng biểu đồlựa chọn phù hợp nhất là hình cột, ngoài ra có thể lựa chọn biểu đồ đường hay biểu đồkết hợp
Đối với các dạng câu hỏi yêu cầu vẽ biểu đồ thể hiện tốc độ tăng trưởng hayđộng thái phát triển của các đối tượng trong nhiều mốc thời gian thì dạng biểu đồ lựachọn phù hợp nhất là biểu đồ đường, ngoài ra trong một số trường hợp ta có thể lựachọn biểu đồ cột hay biểu đồ kết hợp
Đối với các dạng câu hỏi yêu cầu vẽ biểu đồ thể hiện cơ cấu và sự thay đổi cơcấu của tổng thể trong nhiều mốc thời gian (Từ ba mốc trở lên) thì biểu đồ lựa chọnphù hợp nhất là biểu đồ miền, trong trường hợp 3 mốc thời gian ta có thể lựa chọndạng biểu đồ hình tròn
Trang 7* Dựa vào tên, nội dung và đơn vị tính trong bảng số liệu để lựa chọn dạng biểu đồ phù hợp
Nếu bảng số liệu thể hiện giá trị tuyệt đối hoặc tương đối về quy mô, cơ cấu và
sự thay đổi quy mô cơ cấu của tổng thể trong một, hai hoặc ba mốc thời gian hay bảng
số liệu thể hiện sự so sánh về quy mô và cơ cấu của tổng thể trong một mốc thời giancủa một, hai hoặc ba lãnh thổ khác nhau thì biểu đồ lựa chọn phù hợp nhất là biểu đồhình tròn hoặc biểu đồ hình vuông
Nếu bảng số liệu là giá trị tuyệt đối hoặc tương đối thể hiện tình hình phát triểnhay so sánh giá trị của các đối tượng trong một hoặc nhiều mốc thời gian với một hoặchay đơn vị khác nhau thì dạng biểu đồ lựa chọn phù hợp nhất là hình cột Ngoài ra
có thể lựa chọn biểu đồ đường hay biểu đồ kết hợp
Nếu bảng số liệu là giá trị tuyệt đối hoặc tương đối thể hiện cơ cấu và sự thayđổi cơ cấu của tổng thể hoặc thể hiện động thái phát triển của các đối tượng có mốiliên hệ mật thiết với nhau trong nhiều mốc thời gian (Từ ba mốc trở lên) thì biểu đồlựa chọn phù hợp nhất là biểu đồ miền, trong trường hợp 3 mốc thời gian thể hiện cơcấu trong tổng thể ta có thể lựa chọn dạng biểu đồ hình tròn
* Ngoài ra còn căn cứ vào lời kết của câu hỏi để lựa chọn dạng biểu đồ phù hợp
L
ư u ý:
- Trong khâu xử lí số liệu cần chú ý đổi đơn vị trong những trường hợp cần đổisao cho phù hợp với câu hỏi và thực tế Số liệu xử lí có thể làm tròn hoặc để lẻ thậpphân ở mức một hoặc hai con số theo quy tắc làm tròn toán học
- Có tên và chú giải đúng cho biểu đồ (Đối với các dạng biểu đồ thể hiện mộtđối tượng đã phân biệt rõ trên biểu đồ không cần ghi chú giải)
- Vẽ đúng thứ tự các đối tượng theo bảng số liệu đã cho
Trang 82.2 Rèn luyện kĩ năng cho từng loại biểu đồ trong dạy học địa lí 12 hệ GDTX.
2.2.1 Biểu đồ hình tròn
a/ Cơ sở xác đ ịnh vẽ biểu đ ồ tròn:
- Khi đề bài yêu cầu cụ thể: “ Vẽ biểu đồ tròn…”
- Trong đề, có cụm từ: “cơ cấu, tỉ lệ”, “tỉ trọng so với toàn phần”
b/ Cách vẽ biểu đồ tròn:
- Chon trục gốc: để thống nhất và dễ so sánh, ta chọ trục gốc là đường thẳng nối từ tâmđến điểm số 12 trên mặt đồng hồ
- Vẽ theo trình tự bài cho và vẽ theo chiều kim đồng hồ Mỗi % tương ứng 3,60
- Ghi chú, kí hiệu: không nên ghi chữ, đánh ca-rô, vẽ trái tim, … sẽ làm rối biểu đồ.Nên dùng các đường thẳng, nghiêng, để trắng, dấu *…
- Số ghi: ghi ở giữa mỗi phần( trong biểu đồ), số ghi ngay ngắn rõ ràng, khôngnghiêng ngả Ghi số %, không ghi số độ, số liệu tuyệt đối Nếu phần ghi quá nhỏ,không ghi số bên trong được ta có thể ghi phía ngoài nhưng không vẽ mũi tên haygạch thẳng vào gần đó
- Tên biểu đồ: ghi phía trên hoặc phái dưới hình vẽ cúng được
- Ghi chú ghi dưới biểu đồ và ghi theo trình tự bài cho
- Nhận xét: ngắn gọn, súc tích
* Lưu ý:
+ Nếu đề bài ko cho số liệu %, ta phải tính %.
Xử lí số liệu: Đối với các bảng số liệu là giá trị tuyệt đối, để phù hợp cho vẽbiểu đồ hình tròn, ta phải xử lí số liệu từ số liệu tuyệt đối về số liệu tương đối (Đơn vị:
Trang 9* Một số nhược điểm HS thường gặp
- Xử lí số liệu sai khi chia các giá trị thành phần trong với giá trị tổng thể trongnhững mốc thời gian khác nhau
- Không tính bán kính đối với các biểu đồ yêu cầu tính bán kính
- Thiếu tên biểu đồ, bảng chú giải
Trang 102.2.2 Các dạng của biểu đồ hình cột:
a/ Cơ sở xác đ ịnh vẽ biểu đ ồ hình cột:
- Khi đề bài yêu cầu cụ thể: “ Hãy vẽ biểu đồ cột ” thì buộc phải vẽ biểu đồ cột
- Đề bài yêu cầu thể hiện động thái của sự phát triển, hoặc so sánh quy mô (độ lớn)giữa các đối tượng địa lí Biểu đồ cột cũng có thể biểu hiện cơ cấu thành phần của mộttổng thể (biểu đồ cột chồng)
- Vẽ đúng trình tự bài cho, không được tự ý sắp xếp từ thấp lên cao hay ngược lại
- Không nên gạch - - - hay từ trục tung vào đầu cột vì sẽ làm biểu đồ cột rườm
rà, không thẩm mĩ
- Cột đầu tiên phải cách trục tung 1 đên 1,5 cm, không được vẽ dính vào trục tung
- Độ rộng các cột phải bằng nhau
- Nên ghi số liệu trên đầu mỗi cột, số ghi phải rõ ràng, ngay ngắn
* Lưu ý: Trong các trường hợp yêu cầu như trên nếu như cần thể hiện bằng quá nhiều
cột, ta nên chuyển sang vẽ biểu đồ đường
* Một số nhược điểm HS thường mắc phải
- Vẽ cột đầu trùng với trục tung
- Chia khoảng cách năm không đều
- Thiếu các danh số ở đầu các trục tung và trục hoành
- Thiếu tên và bảng chú giải cho biểu đồ
Trang 11* Các loại biểu đồ hình cột
+ Biểu đồ cột đơn
Ví dụ BIỂU ĐỒ THỂ HIỆN TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN DÂN SỐ CỦA
VIỆT NAM THỜI KÌ 1901 – 2008
+Biểu đồ cột ghép cùng đơn vị
Ví dụ : Biểu đồ thể hiện diện tích cây công nghiệp hàng năm và cây công nghiệp
lâu năm ở nước ta giai đoạn 1975-2005.
0
1999 2008 13
30.2 41.1 53.7 66.2 76.3
Trang 12Biểu đồ cột ghép có đơn vị khác nhau
Ví dụ: Biểu đồ thể hiện dân số và sản lượng lương thực của
nước ta giai đoạn 1980-2005
Năm
Trang 132.2.3 Biểu đồ đường
a/ Cơ sở xác đ ịnh vẽ biểu đ ồ đường
- Khi đề bài đưa ra yêu cầu cụ thể: “Vẽ đồ thị tả…”, “Vẽ đường biểu diễn”, …
- Khi đề bài xuất hiện cụm từ: phát triển, tăng trưởng, tốc độ gia tăng, …
b/ Cách vẽ biểu đồ dạng đường
- Biểu đồ được vẽ trên một hệ trục tọa độ Trục tung thể hiện giá trị của đại lượng (đơn
vị theo giá trị tuyệt đối), hoặc thể hiện tốc độ tăng trưởng (đơn vị theo giá trị tương đối
là %) Trục hoành là năm
- Có khoảng cách năm rõ ràng
- Nếu vẽ tốc độ tăng trưởng thường vẽ xuất phát từ 100
- Năm đầu tiên thường nằm trên trục tung
- Nếu vẽ nhiều đường biểu diễn thì phải dùng các kí hiệu khác nhau để dễ phân biệt
- Nếu biể u đồ vẽ yêu cầu thể hiện tốc độ tăng trưởng của nhiều đại lượng phải đổi racùng đơn vị là %
*Chú ý :Nếu đề bài cho 3 thời điểm nên vẽ biểu đồ cột hơn là vẽ biểu đồ đường
* Ví dụ về biểu đồ đường
- Loại có một hoặc nhiều đường vẽ theo giá trị tuyệt đối cùng đơn vị
Ví dụ: Biểu đồ thể hiện tình hình tăng dân số ở Việt Nam, giai đoạn 1901-2006
Trang 14
Loại có nhiều đường vẽ theo giá trị tuyệt đối khác đơn vị
Ví dụ: Biểu đồ biểu diễn dân số và sản lượng lương thực của nước ta giai đoạn
1980-2005
- Loại có một hoặc nhiều đường vẽ theo giá trị tương đối
Ví dụ: Biểu đồ thể hiện tốc độ tăng trưởng sản lượng điện, than, phân bón
hoá học ở nước ta, giai đoạn 1998-2006
Trang 152.2.4 Biểu đồ kết hợp (Cột đường)
a/ Cơ sở xác đ ịnh vẽ biểu đ ồ kết hợp
- Khi đề bài yêu cầu “vẽ biểu đồ kết hợp”
- Khi đề bài có 2 đơn vị tính khác nhau, có thể vẽ cột hoặc vẽ đồ thị
b/ Cách vẽ biểu đồ kết hợp:
- Biểu đồ có 2 trục đơn vị
- Tọa độ nằm giữa cột vì thế vẽ cột xong mới vẽ đường
- Chia tỉ lệ sao cho hạn chế sự dính nhau giữa cột và đường (nếu là dạng biểu đồ kếthợp giữa cột và đường
- Nếu kết hợp biểu đồ cột và đường, phải dựng hệ trục có hai trục tung với hai đơn vịkhác nhau Vẽ theo từng đại lượng một
- Khi chú giải phải thể hiện rõ các đối tượng địa lí thể hiện trên biểu đồ
* Ví dụ về biểu đồ kết hợp
Ví dụ: Biểu đồ thể hiện sự biến đổi diện tích rừng và độ che phủ rừng ở
nước ta giai đoạn 1943 -2005
Trang 162.2.5 Biểu đồ miền:
a/ Cơ sở xác đ ịnh vẽ biểu đ ồ miền
- Khi đề bài yêu cầu cụ thể: “Vẽ biểu đồ miền”
- Khi đề bài xuất hiện cụm từ: thay đổi cơ cấu, chuyển dịch cơ cấu, …
b/ Cách vẽ biểu đồ miền
- Khung biểu đồ miền vẽ theo giá trị tương đối thường là một hình chữ nhật Trong đóđược chia làm các miền khác nhau, chồng lên nhau Mỗi miền thể hiện một đối tượngđịa lí cụ thể
- Các thời điểm năm đầu tiên và năm cuối cùng của biểu đồ phải được nằm trên haicạnh bên trái và phải của hình chữ nhật, là khung của biểu đồ
- Chiều cao của hình chữ nhật thể hiện đơn vị của biểu đồ, chiều rộng của biểu đồthường thể hiện thời gian (năm)
- Biểu đồ miền vẽ theo giá trị tuyệt đối, thể hiện động thái, nên chỉ dựng hai trục, mộttrục thể hiện đại lượng, một trục giới hạn năm cuối
*Chú ý khi vẽ biểu đồ miền
Chỉ vẽ biểu đồ miền khi có từ 4 thời điểm trở lên Trong trường hợp chỉ có 3thời điểm trở xuống nên vẽ biểu đồ cột cơ cấu hay 3 vòng tròn
*Các dạng của biểu đồ miền:
- Dạng biểu đồ miền cơ cấu trong tổng thể
- Dạng biểu đồ miền giá trị
* Lưu ý: Chia đều khoảng cách đơn vị và khoảng cách năm.
* Một số nhược điểm HS thường mắc phải
- Vẽ các điểm uốn đầu tiên không trùng với trục tung
- Chia khoảng cách năm không đều
- Vẽ các điểm uốn của các đối tượng trong cùng mốc thời gian không cùng trênmột đường thẳng