Cánh đồng bất tận

Trong xu thế toàn cầu hoáhiện nay, dẫu những nớc có nền kinh tế, khoa học kĩ thuật cha cao nhng vẫn phải chịu sự tác động của Chủ nghĩa Hậu hiện đại, vẫn chấp nhận sự xuất hiện và tồn tạ

truyện ngắn hậu hiện đại

Chủ nghĩa Hậu hiện đại(1) [hoặc thời Hậu hiện đại (Postmodernism)] là khái niệmhiện đang phổ biến trên toàn thế giới, đợc dùng để chỉ một giai đoạn phát triển kinh tế,khoa học kĩ thuật, nghệ thuật cao của nhân loại Nơi khởi xuất và phát triển của Chủnghĩa Hậu hiện đại là ở Mĩ Nhng lí thuyết cơ bản về Chủ nghĩa Hậu hiện đại thì lại đ-

ợc các học giả Pháp dựng nên Sau đó, không chỉ các nớc Tây Âu sử dụng mà cả Nga,Trung Quốc, Nhật Bản những trung tâm kinh tế, xã hội lớn cũng sử dụng thuật ngữnày Điều đó cho thấy, bất kỳ một quốc gia có nền kinh tế, nền khoa học kĩ thuật pháttriển nào cũng đều không xa lạ với Chủ nghĩa Hậu hiện đại Trong xu thế toàn cầu hoáhiện nay, dẫu những nớc có nền kinh tế, khoa học kĩ thuật cha cao nhng vẫn phải chịu

sự tác động của Chủ nghĩa Hậu hiện đại, vẫn chấp nhận sự xuất hiện và tồn tại của nó.Nói tóm lại, thế giới hiện nay là thế giới của kỉ nguyên Hậu hiện đại Nhng tùy vào đặc

điểm riêng của từng quốc gia mà Chủ nghĩa Hậu hiện đại có những sắc thái khác nhau

Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong văn học là điểm nóng thu hút sự quan tâm của các

nhà phê bình lí luận trên thế giới Tuy nhiên, ở Việt Nam, đến nay chỉ mới có hai bàiviết về vấn đề này: Tìm hiểu Chủ nghĩa Hậu hiện đại của GS Phơng Lựu (Tạp chí Nhà

văn số 8.2000) và “Chủ nghĩa Hậu hiện đại” hay là hiện tợng chồng chéo khái niệm

của TS Nguyễn Văn Dân (Tạp chí Văn học số 9.2001) Ngoài ra, còn có bốn bài dịch intrên các tạp chí: Vài suy nghĩ về cái gọi là tiểu thuyết Hậu hiện đại (Tạp chí Văn học số5.1991), Những cuộc tranh luận về Chủ nghĩa Hiện đại và Chủ nghĩa Hậu hiện đại

trên báo định kì viết bằng tiếng Tây Ban Nha (Tạp chí Văn học và ngôn ngữ học,

1992 ), Về Chủ nghĩa Hậu hiện đại (Tạp chí Văn học số 5.1997), và Sự suy tàn của phong trào tiên phong: nghệ thuật Hậu hiện đại (Tạp chí Thông tin khoa học xã hội số

2.1995) Điểm qua loạt bài này, chúng tôi nhận thấy, các tác giả chỉ giới thiệu sơ lợc vềChủ nghĩa Hậu hiện đại Bài viết của TS Nguyễn Văn Dân có quy mô hơn cả (bài này

về sau đợc sửa chữa, in trên tạp chí Văn học nớc ngoài số 3.2002) Tuy nhiên quan

điểm của bài này khác với bài của GS Phơng Lựu ở chỗ: không thừa nhận cách gọi Chủnghĩa Hậu hiện đại trong văn học Rõ ràng, Chủ nghĩa Hậu hiện đại ở Việt Nam cũngvẫn là vấn đề đang gây nhiều tranh cãi, cha thống nhất, nên trớc khi đi vào truyện ngắnhậu hiện đại, chúng tôi trình bày quan điểm riêng về khái niệm này

1 Khái niệm Chủ nghĩa Hậu hiện đại

Khái niệm Chủ nghĩa Hậu hiện đại cha đợc đa vào các bộ Bách khoa toàn th của

Mĩ và Anh (xuất bản những năm 1980, hiện đang lu hành tại Th viện Quốc gia ViệtNam) Điều này chứng tỏ trớc 1980 đây là khái niệm cha nhận đợc sự nhất trí hoàntoàn của các nhà phê bình - lí luận Tuy nhiên, từ 1980 trở lại đây các công trình nghiêncứu ở Anh - Mĩ thờng đề cập đến khái niệm này

“Hơn hai thập niên gần đây”, David Harvey viết trong Điều kiện của thời hậu hiện

(1) Nhiều nhà nghiên cứu vẫn dùng lẫn lộn giữa thời (giai đoạn) và chủ nghĩa Hậu hiện đại Có nghĩa họ đồng

nhất giai đoạn (chỉ thời gian) và khuynh hớng (chỉ tính chất) Họ xem giai đoạn đó chỉ có một khuynh hớng Nhng thực tế, trong bất kỳ giai đoạn phát triển nào của nhân loại, văn học vẫn có nhiều khuynh hớng cùng tồn

đại(1) xuất bản 1989, “Chủ nghĩa Hậu hiện đại đã trở thành khái niệm, để ngời ta đánhvật và cái trận chiến của những ý kiến, những quan điểm chính trị xung đột ấy lan rộng

đến nỗi nó không còn bị phớt lờ nữa”

Trong khi đó nhóm biên tập viên của Precis (1987) tuyên bố, “Nền văn hoá xã hộichủ nghĩa, t bản chủ nghĩa đã trải qua sự thay đổi sâu sắc về cấu trúc cảm xúc”.(2) Cấutrúc cảm xúc ấy chính là cảm xúc Hậu hiện đại

Tuy nhiên vẫn còn không ít ý kiến cho rằng khái niệm Hậu hiện đại tỏ ra không phùhợp Điển hình là nhà văn đợc chính các nhà nghiên cứu Mĩ xếp vào khuynh hớng này:John Updike Ông nói bản thân ông khá hoảng sợ khi nghe khái niệm này bởi vì theo ôngcon ngời ta ai cũng sống trong thời hiện đại và thời hiện đại thì luôn ở phía trớc

Cũng còn một cách phủ nhận nữa là không sử dụng thuật ngữ Chủ nghĩa Hậu hiện

đại trong công trình nghiên cứu Năm 1961, khi viết Dẫn luận phê bình văn học(3),Marlies K Danziger và W Stacy Johnson không đa thuật ngữ này vào sách của mình.Ngay cả những năm 1980 - 1990, ở Mĩ một số công trình mang tính lí luận cơ bản cũngkhông đề cập đến Chủ nghĩa Hậu hiện đại, chẳng hạn nh cuốn Cẩm nang các khuynh

hớng phê bình văn học(1) và cuốn Phê bình văn học Mĩ từ những năm 1930 đến những năm 1980(2) Song số lợng những ấn phẩm mang t tởng này không nhiều và dễ nhậnthấy rằng đa số các nhà phê bình - lí luận ấy đều thuộc thế hệ thành danh của nhữngnăm 1940 - 1950

Dẫu sao thì các hớng phủ nhận trên có lẽ cũng chỉ thiên về hình thức tên gọi củakhái niệm bởi vì muốn hay không Chủ nghĩa Hậu hiện đại cũng đã tồn tại Có điềuquan niệm về thời điểm ra đời và nội hàm khái niệm vẫn đang gây nhiều tranh cãi

Nh chúng ta đã biết, một hiện tợng văn học muốn trở thành khuynh hớng, muốn đợc

định danh thì phải đáp ứng đợc hai tiêu chí cơ bản sau: tính lịch sử và nội hàm khái niệm.Mặc dù hiện nay các nhà nghiên cứu thờng quan niệm thời điểm ra đời của dòng văn họcHậu hiện đại là vào những năm 1980 trở đi nhng thực chất khái niệm này đã xuất hiện vào

1934 và có lẽ còn sớm hơn cả thế Ihab Hassan trong công trình Về khái niệm Chủ nghĩa

Hậu hiện đại(3) cho rằng nguồn gốc của khái niệm hiện nay “cha thể biết chắc chắn,mặc dù chúng ta đã biết Federico de Onis đã sử dụng thuật ngữ Chủ nghĩa Hậu hiện đạitrong công trình Hợp tuyển thơ ca Tây Ban Nha và các nớc châu Mĩ nói tiếng Tây Ban

Nha (Antologia de la poesia espanola e hispanoamericana, 1882 - 1932) xuất bản ở

Madrid năm 1934 và Dudley Fitts dùng lại trong Hợp tuyển thơ Mĩ - Latin đơng đạivào 1942” Sau đó, Arnold Toynbee đa vào công trình của mình năm 1947 và vàonhững năm 1959 - 1960 cả Irving Howe lẫn Harry Levin đều viết công trình nghiêncứu về Chủ nghĩa Hậu hiện đại

(1) David Harvey, Postmodernism in The Condition of Postmodernity, Oxford, Basil Blackwell, 1989.

(2) Dẫn theo David Harvey, Sđd, tr 39.

(3) Marlies K Danziger and , An Introduction to Literary Criticism, Mass, D C Heath and Co., 1961.

(1) Wilfred L Guerin , A Handbook of Critical Approaches to Literature, New York, Oxford Uni Press, 1992.

(2) Vincent B Leitch, American Literary Criticism form the 30s to the 80s, New York, Columbia Press, 1988.

(3) Ihab Hassan, Toward a Concept of Postmodernism, in Postmodern American Fiction, A Norton Anthology, New York, W W Norton & Co., 1998.

Việc đa ra khái niệm Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong văn học sẽ liên quan đến việcxác định Thời Hậu hiện đại (Postmodernity) ra đời lúc nào Jean Franỗois Lyotard -một trong những ngời khai sinh ra lí thuyết Hậu hiện đại - trong Lời giới thiệu cuốn

Điều kiện Hậu hiện đại đã đa ra khái niệm Hậu hiện đại (Postmodern) và giới thuyết

phạm vi của nó: “Mục đích của công trình nghiên cứu này là điều kiện tri thức tronghầu hết các xã hội phát triển cao Tôi đã quyết định sử dụng thuật ngữ Hậu hiện đại đểmiêu tả điều kiện đó Thuật ngữ này đang đợc sử dụng ở lục địa châu Mĩ giữa các nhàxã hội học và phê bình; nó xác định trạng thái của văn hoá chúng ta theo sau nhữngbiến đổi mà từ cuối thế kỉ mời chín đã thay đổi luật chơi cho khoa học, văn học và nghệthuật Việc nghiên cứu hiện tại này sẽ đặt những biến đổi ấy vào ngữ cảnh của cuộckhủng hoảng tự sự”.(1) Các nhà nghiên cứu khác thờng dựa vào thời điểm bùng nổ côngnghệ thông tin computer để xác định Thời Hậu hiện đại bắt đầu từ đó: khoảng cuốinhững năm 1930 đầu những năm 1940 Richard Ruland và Malcolm Bradbury trongcông trình Từ Chủ nghĩa Thanh giáo đến Chủ nghĩa Hậu hiện đại, Lịch sử văn học

Mĩ (1) đa thêm dữ kiện xác định Thời Hậu hiện đại Đấy là sự kiện Trân Châu Cảng 1941

mà sau đó đã khiến Mĩ tích cực hơn trong phong trào chống phát xít của phe Đồngminh, mở ra một trang sử mới của nhân loại Theo hai nhà nghiên cứu này, cũng từ

1940 trở đi, nhiều thủ lĩnh kiệt xuất của Chủ nghĩa Hiện đại (Modernism) đã qua đời:Scott Fitzgerald mất năm 1940, Sherwood Anderson mất năm 1941, Gertrude Stein mấtnăm 1946 Các tác giả khẳng định, “Chủ nghĩa Hiện đại dờng nh đã chấm dứt mặc dùnhững nhà văn trụ cột của nó từ Faulkner, Eliot đến William Carlos Williams vẫn tiếptục viết”

Có phần khác với những nhà nghiên cứu trên, Barry Lewis không chỉ đa ra mốc xuất hiện của Chủ nghĩa Hậu hiện đại mà còn cung cấp cả mốc chấm dứt của nó: Hình thức thống trị văn học từ 1960 đến 1990 là kiểu viết Hậu hiện đại qua các sự

kiện tiêu biểu sau:

“- Vụ ám sát John F Kennedy và án tử hình dành cho Salman Rushdie

- Việc dựng và phá hủy bức tờng Beclin.

- Bài phê bình của Philip Roth: Kiểu viết văn xuôi h cấu Mĩ (1961) và bài của Tom Wolfe: Rón rén quái vật tỉ chân: Tuyên ngôn văn học cho Tiểu thuyết xã hội mới

(1989)”

Từ sau 1990, Barry đề xuất cách gọi khác: Chủ nghĩa hậu Hậu hiện đại Postmodernism) gọi tắt là Post-Pomo Việc chủ nghĩa Hậu hiện đại có kết thúc vào năm 1990 hay không vẫn đang còn trong vòng tranh cãi Nhng chúng tôi cho rằng Chủ nghĩa Hậu hiện đại cha chấm dứt vào năm ấy.

(Post-Tơng ứng với Thời Hậu hiện đại thì khuynh hớng văn học Chủ nghĩa Hậu hiện đại

ra đời Tuy nhiên, ta không thể phủ nhận việc đa ra các mốc thời gian trên chỉ mang

(1) Jean-Franỗois Lyotard, The Postmodern Condition, Trans: Geoff Bennington and Brian Massumi, Theory and History of Literature, University of Minesota Press, 1984, p.xx - xxV.

(1) Richard Ruland , From Puritanism to Postmodernism, A History of American Literature, Penguin Books,

tính tơng đối bởi lẽ theo quy luật sáng tạo nghệ thuật, ngay trong Thời hiện đại đã có dấu hiệu của Chủ nghĩa Hậu hiện đại; vậy thì trong Thời Hậu hiện đại lẽ dĩ nhiên vẫn tồn tại các sáng tác theo khuynh hớng Hiện đại Điều quan trọng ở đây là phải xác

định nội hàm của khái niệm.

Năm 1985 Ihab Hassan(1) đa ra bảng so sánh giữa Chủ nghĩa Hiện đại và Chủ nghĩaHậu hiện đại nhằm khu biệt sự khác nhau giữa hai khuynh hớng này:

Chủ nghĩa hiện đại chủ nghĩa hậu hiện đại

Giải thích/ hiểu Phản giải thích/ khó hiểu

Sinh sản/ dơng tính Nhiều giai đoạn sinh sản/ lỡng tính

(1)Toward a Concept of Postmodernism, p.591.

Hoang tởng Tâm thần phân liệt

Nguyên gốc/ nguyên nhân Khác - khác/ dấu vết

Bảng đối sánh này đã đề cập đến những vấn đề cơ bản nhất của hai khuynh hớngsáng tác nh ngôn ngữ, hình thức trần thuật, quan niệm nghệ thuật, các khuynh hớngnhỏ phụ thuộc và cả triết học sáng tạo Và ông cũng lu ý rằng, những phân chia trênchỉ dừng lại ở mức tơng đối, chứ khó có thể phân biệt rạch ròi giữa hai hình thức sángtác ấy

Năm 1990, Katie Wales đa mục Chủ nghĩa Hậu hiện đại vào Từ điển phong cách

học(1) của mình: khái niệm “đợc đa ra vào những năm 1960 để miêu tả một khuynh ớng văn học đơng thời, tiếp nối Chủ nghĩa Hiện đại - khuynh hớng phát triển mạnh ởchâu Âu và Mĩ trong những năm đầu thế kỉ hai mơi cho đến những năm 1930 GiốngChủ nghĩa Hiện đại, Chủ nghĩa Hậu hiện đại thách thức những qui ớc và truyền thốngcủa văn học, nhng quyết liệt hơn Trong tiểu thuyết của những nhà văn Mĩ nh Barth,Nabokov và Pynchon và những nhà văn Anh nh D M Thomas và Fowles, có sự cắtgiảm đáng kể hiện thực, tính duy nhất và giải pháp triệt để Viết là sự tự ý thức cao độ,

h-ý thức về bản thân và về độc giả đọc nó.”

Năm 1996 trong cuốn Dẫn luận lí luận văn học(2), Terry Eagleton xác định, “tácphẩm nghệ thuật Hậu hiện đại điển hình nhất là tùy tiện, đa trị, lại ghép, lệch tâm, dễthay đổi, ngng đọng, hệt nh một mô phỏng”

Yếu tố quan trọng nữa để giúp ta đi đến xác lập khái niệm là khu biệt phạm vi tácgiả của đối tợng Trong Chủ nghĩa Hậu hiện đại và văn học, Barry Lewis đã liệt kê khá

đầy đủ: “Văn xuôi h cấu Hậu hiện đại là một hiện tợng mang tính quốc tế, với những

đại diện tiêu biểu từ khắp mọi miền trái đất: Gunter Grass và Peter Handke (Đức);Georges Perec và Monique Wittig (Pháp); Umberto Eco và Italo Calvino (Italy);Angela Carter và Salman Rushdie (Anh); Stanislaw Lem (Ba Lan); Milan Kundera(Czecho); Mario Vargor Llosa (Peru); Gabriel Garcia Marquez (Colombia); J M.Coetzee (Nam Phi); Peter Carey (úc)”(1) Dĩ nhiên, số lợng những nhà văn Mĩ luônchiếm vị trí áp đảo: John Barth, Donald Barthelme, Don DeLillo, William Gass Với

sự thống kê này, ta thấy, không phải bất cứ nhà văn nào sáng tác trong giai đoạn từ

1940 đến nay cũng đợc thuộc về Chủ nghĩa Hậu hiện đại Nó chỉ là một trong nhiềukhuynh hớng khác mà thôi

Khi đi vào đặc trng của văn xuôi h cấu Hậu hiện đại, Barry Lewis đề cập đến các

(1) Katie Wales, A Dictionary of Stylistics, Longman, London,1990.

(2) Terry Eagleton, Literary Theory, An Introduction, Minnesota, 1996, p.201.

(1) Barry Lewis, Postmodernism and Literature, in Critical Dictionary of Postmodern Thought, Ed: Stuart Sim,

phơng diện sau: sự hỗn độn thế tục (Temporal disorder), cóp nhặt (Pastiche), mảnh vỡ(Fragmentation), sự nới lỏng tổ chức (Looseness of association), tính hoài nghi(Paranoia), vòng lẩn quẩn (Vicious circles).

Qua ý kiến của các nhà nghiên cứu trên ta thấy: việc xác định thời điểm ra đời củaChủ nghĩa Hậu hiện đại xê dịch từ 1940 tới 1980 và cách phân chia văn học thế kỉ haimơi là nh sau: sau Chủ nghĩa Hiện đại là Chủ nghĩa Hậu hiện đại; và trong mỗi khuynhhớng này còn có các khuynh hớng nhỏ hơn Chẳng hạn trong Chủ nghĩa [hoặc thời]Hiện đại thì có Chủ nghĩa Biểu hiện, Chủ nghĩa Hiện sinh, Khuynh hớng Dòng ý thức Vậy nên, ta có thể gọi Franz Kafka, James Joyce là nhà văn thuộc Chủ nghĩa Hiện đại

và ta cũng có thể gọi Franz Kafka là nhà văn của Chủ nghĩa Biểu hiện, James Joyce lànhà văn thuộc khuynh hớng Dòng ý thức, nếu muốn nhấn mạnh đặc điểm phong cáchcủa họ trong phạm vi hẹp hơn

Còn với Chủ nghĩa [hoặc thời] Hậu hiện đại thì ta có: Chủ nghĩa Đa Đa (theoHassan, nhng có lẽ không ổn vì Đa Đa ra đời và tồn tại trong khoảng 1916 - 1922),Tiểu thuyết Mới, Chủ nghĩa Hiện thực huyền ảo, Chủ nghĩa Cực hạn Ta có thể biểuthị bằng sơ đồ sau:

Thời Hậu hiện đại

Chủ nghĩa Chủ nghĩa Tiểu thuyết Mới Chủ nghĩa

Đa đa Hiện thực Huyền ảo Hậu hiện đại

Từ tất cả các căn cứ trên, chúng tôi đề xuất cách hiểu khái niệm Chủ nghĩa Hậuhiện đại nh sau: Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong văn học ra đời từ những năm 1950, làkhuynh hớng tiếp nối Chủ nghĩa Hiện đại, gắn với sự bùng nổ của cuộc cách mạngcông nghệ thông tin, của sự phát triển kinh tế, khoa học kĩ thuật vợt bậc, của thành tựu

đô thị hóa đợc thể hiện ở cả ba phơng diện thơ, kịch, văn xuôi (chủ yếu là văn xuôi hcấu) với các đặc điểm chính: đa trị, huyền ảo, lắp ghép, mảnh vỡ, cực hạn, độ căng; hạnchế tối đa vai trò thống trị của ngời kể chuyện, không quan tâm đến cốt truyện, kịch vàvăn xuôi mang nhiều đặc điểm của thơ

Riêng về truyện ngắn, do đặc trng cơ bản của thể loại (ngắn) nên giống thơ là đặc

điểm dễ nhận thấy nhất Mặc dù đây cũng là thuộc tính chung của văn xuôi thế kỉ haimơi Điều đó có lí do lịch sử Kể từ khi Aristotle phân chia văn học thành thơ, kịch, tự

sự thì ngay lúc ấy, đờng biên giới các thể loại cũng chỉ mang tính tơng đối bởi đã có sự

vi phạm ranh giới qua lại giữa chúng Chẳng hạn Iliad, Odyssey, là các tác phẩm tự sự

đợc viết bằng thơ Song thời ấy, sự giao thoa thể loại chỉ mang tính vay mợn chứkhông phải thẩm thấu nh sau này

Cứ thế, quá trình vay mợn hình thức thể loại diễn ra trong suốt hằng bao thế kỉ tiếpnối Shakespeare viết kịch vừa bằng văn xuôi vừa bằng thơ Balzac, Hugo viết tiểuthuyết theo kiểu cốt truyện kịch năm thành phần: trình bày, khai đoạn, phát triển, đỉnh

điểm, kết thúc Nếu thế kỉ mời chín là thời lên ngôi của văn xuôi mang đặc điểm kịch

thì sang thế kỉ hai mơi, thống trị văn đàn lại là kiểu văn xuôi thấm đẫm chất thơ ở cácphơng diện: không còn kịch tính, đứt quãng để tạo nên các khoảng lặng giữa các câuchữ; hoặc trình bày dới hình thức một bài thơ hoặc kết hợp ngôn từ theo kiểu ngôn ngữthơ Sáng tác Dòng ý thức của những nhà hiện đại bậc thầy nh James Joyce, VirginiaWoolf, William Faulkner đầu thế kỉ hai mơi cho chúng ta thấy rõ điều này.

Sang thời Hậu hiện đại, đặc tính ấy đợc phát triển thêm Những sáng tác huyềnthoại của Marquez thấm đẫm chất thơ, đầy hoài niệm, tiếc nuối nhng cũng nhiều mỉamai, châm biếm sâu sắc Tính chất thơ ở tác phẩm Marquez không chỉ đợc thể hiện quacác motif thơ nh hạnh phúc và ngọt ngào của hoa hồng, xơ xác và khô kiệt của vùng

đất không đàn bà mà còn đợc thể hiện ngay trong cách xây dựng hình tợng trung tâmbay bổng kỳ vĩ: chẳng hạn nh một ông già với đôi cánh khổng lồ, đến trong gió bão,mang lại hạnh phúc cho đôi vợ chồng nghèo rồi bị đem ra làm trò đùa, bị nghi kị, bị hắthủi, đối xử bạc bẽo nên nhân một ngày đẹp trời ông lão lại bay đi

2 Các kiểu truyện ngắn Hậu hiện đại

Có thể phân chia truyện ngắn Hậu hiện đại theo nhiều kiểu khác nhau Sau đây, dựavào tiêu chí hình thức thể hiện chúng tôi đề cập đến ba khuynh hớng tiêu biểu nhất

2.1 Truyện ngắn huyền ảo (Magical Short Stories)

Khuynh hớng này phát triển mạnh mẽ ở khu vực Mĩ-Latinh vào những năm 1960.Tuy nhiên, dấu vết huyền ảo thì đã xuất hiện sớm hơn trong văn học phơng Tây, rõ nhất

là ở thế kỉ mời chín với các tác phẩm của Balzac, Hoffmann, Poe, Hawthorne Nhàvăn sáng tác theo khuynh hớng này thờng sử dụng yếu tố hoang đờng trong phản ánhhiện thực Điểm khác nhau cơ bản giữa huyền ảo Hậu hiện đại và huyền ảo Cổ điển là

ở chỗ yếu tố ma, yếu tố kinh dị bị giảm thiểu đến mức tối đa Thay vào đó, các nhà Hậuhiện đại thờng sử dụng các hình ảnh siêu nhiên gắn với các thành tựu khoa học kĩ thuật,gần gũi hơn với đời sống con ngời Cách các nhà văn thờng sử dụng là nâng một sựviệc, một hiện tợng lên tầm huyền thoại và xếp đặt một cách bình thờng các yếu tốsiêu nhiên bên cạnh các yếu tố thực của đời sống Gabriel Garcia Marquez, MighenAsturias, Leslie Marmon Silko là những bậc thầy trong lĩnh vực này Đọc tác phẩmcủa họ, ta thấy các yếu tố siêu nhiên không hề gây cho nhân vật và cho cả độc giả chútngạc nhiên, kinh hãi nào Mĩ học của Chủ nghĩa Hậu hiện đại cho phép con ngời thoải

mái sinh hoạt, giao tiếp qua những môi trờng và hoàn cảnh mà trong đời sống thực thì không thể nào tơng thông Biển của thời đã mất của Marquez với cuộc sống khô cằn

xác xơ của các ngôi nhà bên bờ biển và ngôi nhà trồng đầy hoa hồng ngát hơng dới đáy

đại dơng là huyền thoại về việc đánh mất thiên đờng trên mặt đất Thêm vào khungcảnh đó là hình ảnh một bà lão đã chết, xác đợc ném xuống biển theo phong tục củadân làng, hoá thành thiếu nữ xinh đẹp bởi trong làn nớc huyền thoại và cả những ngời

đang sống lặn xuống đại dơng bắt rùa ăn cho đỡ đói theo cách “bơi chếch xuống” đáybiển vừa gợi cho ta nhớ về các nhân vật trong câu chuyện cổ vừa khiến ta liên tởng

đến những con ngời Hậu hiện đại thám hiểm đại dơng bằng những trang thiết bị cực kỳtối tân

Điểm khác giữa Huyền ảo Hậu hiện đại Marquez và Huyền ảo Hiện đại Kafka là:

nhân vật của Kafka vẫn còn chút ít trăn trở khi tiếp xúc với yếu tố hoang đờng (chẳnghạn nh Grego Samsa băn khoăn khi biến thành con bọ trong Biến dạng); nhân vật củaMarquez thì thản nhiên chấp nhận việc mình có khả năng bơi xuống đáy đại dơng haysẵn sàng sống cùng ông lão có đôi cánh khổng lồ trong gia đình Bình thờng hoá

những điều kỳ lạ và xóa bỏ khoảng cách giữa bình thờng và dị biệt, dị biệt và dị biệt là một trong những nguyên tắc thẩm mĩ chính của Chủ nghĩa Hậu hiện đại Sở dĩ, họ làm

đợc điều đó là do chịu ảnh hởng của công nghệ truyền thông computer

Truyện viết theo khuynh hớng huyền ảo thờng đợc thể hiện theo cảm hứng thơ vớinhững tiếp nối, liên tởng bất chợt không theo quy luật t duy logic và lí trí Đây là kếtquả từ quan niệm thẩm mĩ của Chủ nghĩa Hậu hiện đại trong việc đả phá t duy lí trí,

đầy tỉnh táo của thi pháp cũ Linh hồn muốn gì (Helen Garner), Tấm khăn (Cynthia

Ozick), Chú ngựa san hô (Onelio Cardoso) là những bài thơ - văn xuôi, khai thác cáihiện thực bên kia hiện thực, hiện thực trong ẩn ức, kí ức và cả sức tởng tợng đến mứcphi phàm: “Tôi không thể đi tìm chàng Tôi không thể theo chàng Tôi không thể viếtcho chàng Chàng không tồn tại Nhiều ngày trôi đi và khi nhiều ngày nối tiếp theonhau, máu và cơ thể giải phóng ý tởng chàng, khi nhiều ngày qua đi không ngừng qua

đi Dần dần chàng biến thành ma, chỉ là một linh hồn, xám và vô hình Chàng cha từngtồn tại Chàng là ảo ảnh Tôi tạo ra chàng” (Linh hồn muốn gì)

Bởi chàng là linh hồn nên dẫu cho tôi khao khát đợc bên chàng và chàng rất gầnvới tôi nhng tôi không thể có chàng Giữa tôi và chàng luôn tồn tại khoảng cách.Khoảng cách của sự sống và cái chết Cái chết của ngời không muốn sống hay không ýthức đợc giá trị hoặc vô giá trị của sự sống lẫn cái chết Đối với họ, sống hay chết đềuvô nghĩa Sống là một cuộc chơi và chết cũng là một cuộc chơi nốt Chủ nghĩa Hậuhiện đại không chỉ đa trị hoá trần thuật mà còn đa trị hoá cái nhìn về cuộc đời Cuộc

đời là nghiêm túc nhng cũng là một cuộc chơi, cuộc thể nghiệm của những cái tôi nhỏ

bé Song không vì thế mà nó không đề xuất vấn đề xã hội Một xã hội phồn thực về vật

chất, về kĩ nghệ thì nỗi ám ảnh của cái phi lí, cái bi đát của kỉ nguyên hiện đại vẫn tiếptục gia tăng Không chỉ riêng nhân vật tôi của Helen Garner mà nhân vật tôi - chàngtrai trong Khói thị thành của Pinckney Benedict cũng có tâm trạng này Họ không thểhòa nhập thực tại bởi thực tại không còn nguyên những giá trị đạo đức truyền thốnghoặc là những giá trị hoàn toàn mới mà đấy chỉ là sự lai ghép thảm hại, đánh mất thuầnchủng, tinh khiết trong đời sống tình cảm, vật chất của con ngời

2.2 Truyện ngắn mảnh vỡ ( Fragment Short Stories)

Nhà văn tiêu biểu nhất cho khuynh hớng này là Donald Barthelme Ông từng tuyên

bố truyện ngắn hay hiện nay phải là truyện đợc xây dựng từ những mảnh vỡ của hiệnthực Nguyên tắc sáng tạo của kiểu truyện này là sử dụng những môtíp đồng dạng xếpcạnh nhau nhng khác với những nhà hiện đại, ngời thờng hớng đến một chủ đề nhất

định, thì các nhà Hậu hiện đại lại hớng đến nhiều chủ đề khác nhau Lớp học là truyệnngắn độc đáo của Barthelme Học sinh đợc dạy thực hành: trồng cây thì cây chết, nuôirắn rắn chết, nuôi cá cá chết, nuôi chó chó chết, nhận bảo trợ một em bé Triều Tiên thì

em bé này cũng chết và sau cùng là các bạn Matthew và Tony chết do bị gỗ công trờng

đè phải Bọn trẻ rất hoang mang và buồn “Ngày nọ, chúng tôi thảo luận ở lớp Chúnghỏi tôi (ngời kể chuyện và là thầy giáo), chúng đã đi đâu? Đám cây, con kỳ nhông, cánhiệt đới, cún Edgar, ba và mẹ, Matthew và Tony, họ đã đi đâu? Và tôi nói tôi khôngbiết, tôi không biết Và chúng nói, ai biết? Và tôi nói, chẳng ai biết Và chúng nói, cóphải cái chết mang lại ý nghĩa cho sự sống? Và tôi nói, không, chính cuộc sống manglại ý nghĩa để sống” Rồi chúng đề nghị tôi làm tình với cô trợ giảng Helen vì “chúng

em đòi hỏi sự xác định giá trị” Tôi không đồng ý vì việc đó “không bao giờ đợc làm

nh một sự biểu diễn.” Tôi chỉ hôn Helen Chỉ cần hôn nhau, một con thú lạ xuất hiện,

“bọn trẻ reo hò ầm ĩ”

Dựa vào cái nhìn của trẻ con, Barthelme bình đẳng hoá nhiều vấn đề không cùngbình diện nh: trò chơi, cái chết, làm tình Những vấn đề này đặt bên nhau đã góp phầnhạ bệ hoặc tôn vinh nhiều yếu tố đã đợc xác định giá trị Bọn trẻ đợc dạy Nhng tất cảnhững điều đợc dạy đó đối với chúng đều mơ hồ, đáng hoài nghi Không phải ngẫunhiên mà tác phẩm lại có nhiều câu hỏi và cũng không phải thầy giáo dốt đến mứckhông thể trả lời các câu hỏi của chúng, có điều ngời thầy ấy nhận thức rõ rằng, việctrả lời cũng nh mọi câu trả lời khác đều là chủ quan, phiến diện Do vậy, nhân vật tôimuốn chúng tự tìm lấy câu trả lời Và độc giả đọc đến đây cũng tham dự vào cuộc tìmkiếm lời đáp ấy Chủ nghĩa Hậu hiện đại mở ra tối đa những con đờng để ngời đọc tự đi

vào văn bản.

Lớp học tạo đợc độ căng bởi tác giả chộp đúng thời điểm nỗi lo âu đã lên đến tột

đỉnh Từ những mảnh vỡ đa dạng của cuộc đời, ắt hẳn nhà văn ghép lại để đề xuất vấn

đề “xác định giá trị” Đối tợng tham gia “xác định giá trị” không chỉ là học trò mà còncả bạn (xuất hiện khi ngời kể chuyện ở ngôi thứ hai để độc giả trở thành một nhân vậtcủa truyện), cả tôi và cô Helen Và có lẽ, tác giả đi đến kết luận: giá trị chỉ có đợc khicon ngời thực sự có tình yêu Tuy nhiên, đây chỉ là một cách hiểu đồng sáng tạo chứkết luận này không hề đợc phát biểu trực tiếp trong tác phẩm

Cùng viết theo kiểu mảnh vỡ song nhà văn Italy, Italo Calvino lại có cấu trúc củariêng mình Cuộc phiêu lu của ngời lính là tên của một truyện ngắn Hậu hiện đại tiêubiểu của ông Truyện kể về anh lính Tomagra trên chuyến tàu trong lần nghỉ phép đầutiên (chứng tỏ hãy còn rất trẻ) phiêu lu tình dục với một quả phụ Truyện đợc kể từ ngôithứ ba nhng điểm nhìn chủ yếu đợc chuyển sang cho Tomagra khi nhân vật này liên tụcphân tích tình hình để bàn tay tấn công hay không tấn công lên cơ thể của ngời đàn bà(xuất hiện yếu tố mỉa mai: anh lính, chiến thuật, tấn công bắp đùi phụ nữ) Còn ngời

đàn bà sau khi hành khách trong toa xuống hết vẫn lặng im nh từ đầu, “vẫn giữ vẻ điềmtĩnh, trong trắng, đoan trang, cái mũ kiêu hãnh vẫn đội trên đầu” bình thản để “cơncuồng điên” của anh lính “ôm chầm lấy cái vật thể câm lặng của nó: nàng”

Khi cuộc mây ma kết thúc, “Tomagra đứng dậy và, bên dới anh, góa phụ vẫn nằmvới cái nhìn bình thản, nghiêm trang, trong sáng (mắt nàng xanh) với cái mũ và mạngche vẫn ngay ngắn trên đầu, và con tàu không nguôi tiếng rít của nó qua cánh đồng”

Đọc truyện ta chỉ biết xúc cảm của Tomagra chứ không hề biết chút gì về tâm trạngcủa ngời đàn bà, ta chỉ biết ngoại hình nàng qua cái nhìn của anh lính và phần nào đó

qua ngời kể chuyện Đây là nét đặc trng của tự sự Hậu hiện đại: không suy diễn, không

nhảy vào nội tâm nhân vật nh cách các nhà hiện đại vẫn làm Vì cách tự sự này nên

quan hệ giữa hai nhân vật ấy là mảnh vỡ, là chắp nối, là những phiến đoạn chia cách

của cuộc đời Ngời phụ nữ hiện lên nh một manơcanh (hay là kiểu hình nhân nữ bằng

nhựa dẻo biết làm tình đang đợc bày bán ở nhiều nơi ở Mĩ, Tây Âu, Nga và cả TháiLan ) Một vật thể nhng lại biết (và có vẻ muốn) ân ái Câu chuyện thật lạ, thật hấpdẫn, nhng để cắt nghĩa nó: chúng tôi xin nhờng cho các bạn (hẳn Calvino muốn nói nhthế)

Shiloh của Bobbie Ann Mason cũng thuộc về khuynh hớng này Leroy Moffitt, làm

nghề lái xe tải đờng trờng sau mời lăm năm, bị tai nạn quay về sống cùng vợ NormaJean Norma đã quen với cảnh sống xa chồng nên khi Leroy trở về nhà với tình cảm “âuyếm dịu dàng khác thờng đối với vợ và hối hận về lỗi lầm do những chuyến đi xa lâungày của mình” thì Norma “thờng hơi giật mình khi thấy Leroy trong nhà” Khoảng cáchgiữa họ cứ thế tiếp tục nới rộng Leroy muốn dựng một ngôi nhà gỗ cho vợ nhng Normakhông hề quan tâm đến ớc muốn đó Cuộc sống của họ do vậy ngày một ngột ngạt hơn,

đến mức “khi anh và cô cùng ngồi làm việc bên bàn bếp, Leroy thầm hi vọng họ đangchia sẻ một điều gì đó, nhng anh biết chỉ là một gã ngớ ngẩn mới nghĩ nh vậy NormaJean đã ở xa anh” Mabel, mẹ Norma gợi ý hai vợ chồng đến Shiloh, chiến địa xa để “cómột chút thay đổi”, “một chút khuấy động trong cuộc sống” Norma miễn cỡng đồng ý

đi với chồng Trên đờng đi, Norma lái xe, Leroy ngồi ở bên cạnh “cảm thấy mình giống

nh một ngời khách nhạt nhẽo cô cho đi nhờ xe” Di tích lịch sử cũng không thể hàn gắn

đợc tình cảm của họ Điều này có lỗi từ Leroy khi anh nhận thức ra rằng: “anh đã bỏ rơinội hàm của lịch sử Lịch sử đối với anh luôn chỉ là những cái tên và những con số Anhbỗng nhận ra rằng dựng một ngôi nhà gỗ cũng trống rỗng nh vậy - cũng quá đơn giản.Còn động lực nội tại thực sự của một cuộc hôn nhân cũng nh phần lớn động lực nội tạicủa lịch sử, đã lìa bỏ anh”

Câu chuyện đợc dựng theo kiểu ghép mảnh ở góc độ nhân vật, không chỉ Norma

đ-ợc ghép bên Leroy, Mabel ghép bên Norma (hay Leroy) mà bản thân Lịch sử (hiện diệnqua Shiloh) cũng đợc ghép bên đôi vợ chồng Giữa họ không có kết nối mà nếu có thìchúng đợc thực hiện bằng lối so sánh đầy mai mỉa: “Anh chỉ có thể nghĩ tới chiến tranh

nh một trò cờ bạc lớn, chơi với những ngời lính bằng nhựa” Anh thầm so sánh trận tấncông của quân đội Liên bang vào trại lính Đồng minh với chiến dịch của thanh traMathis tấn công vào ngôi nhà chứa thuốc phiện; hay là việc Mabel so sánh chuyện hai

vợ chồng Leroy để mất đứa con “do sơ ý” nh ngời ta sơ ý để chó Dachshund cắn chếtmột đứa trẻ Ngay cả tình cảm vợ chồng cũng chỉ là ghép nối: Leroy muốn hàn gắn,muốn làm lại từ đầu song Norma lại muốn chia tay; rồi đến cả ớc muốn chia tay củaNorma cũng đợc ghép bên sự ân hận không muốn xa lìa chồng Những ghép nối chiềusâu này đợc thể hiện qua các tiểu đoạn đứt khúc, ghép quá khứ với hiện tại, tâm cảnh vàngoại cảnh, lịch sử và phi lịch sử Trên đó nổi bật lên các chi tiết: đứa con bị chết, bàMabel cô độc, Norma ngột ngạt trong các quan hệ, Shiloh không đợc thấu hiểu, đôichân của Leroy muốn đi theo vợ nhng “bên chân còn lành thì mệt mỏi, bên chân bị th-

ơng thì vẫn còn đau” Những ghép nối trên đây rốt cuộc càng làm cho tính mảnh vỡ

tăng thêm.

Truyện mảnh vỡ (hay có thể gọi là phân mảnh, ghép mảnh) thờng đề cập đến yếu

tố tình dục nhng không đi vào miêu tả chuyện chăn gối mà hớng đến kiểu tình dụcbất lực (mảnh vỡ) để cho thấy sự trống vắng, cằn cỗi, không tái sinh của đời sống tìnhcảm, đời sống vật chất của con ngời

2.3 Truyện ngắn cực hạn (Short Stories of Minimalism)

Chủ soái của khuynh hớng này là Raymond Carver Nh tên gọi của nó, Chủ nghĩa

cực hạn (còn đợc dịch là Chủ nghĩa tối giản) hạn chế tối đa khả năng h cấu, khả năng

tự sự chủ quan, khả năng bao quát hết mọi vấn đề mà theo cách gọi của Jean Franỗois Lyotard là đại tự sự (grand narrative) Ông xem đấy là “hiện tợng cực đoan”của trần thuật kiểu cũ Ông xác định văn chơng Hậu hiện đại cần “đơn giản hóa” hiệntợng ấy và yêu cầu nó phải hoài nghi đối với đại tự sự Chủ nghĩa Cực hạn đã đáp ứngyêu cầu này Đây là điểm khác biệt cơ bản giữa khuynh hớng cực hạn và hai khuynh h-ớng trên Truyện của các nhà cực hạn không phản ánh thực tại bằng ẩn dụ, biểu tợng

-mà bằng hoán dụ Cách làm của họ là kể một câu chuyện bình thờng, rất bình thờngtrong cuộc sống, chẳng hạn một cuộc đi săn (Những ngời thợ săn trên tuyết của TobiasWolff), một đứa trẻ bị tai nạn ôtô (Điều tốt lành nho nhỏ của Carver) hay kỉ niệm về

Ngôi nhà sa thạch của John Updike theo sự quan sát hay trải nghiệm hẹp của nhân

vật hoặc của ngời kể chuyện nhng lại có khả năng thay thế rất lớn Cách trần thuật củacác nhà cực hạn rất dung dị Truyện của họ tựa lát cắt rất thực của đời sống, nhng tàinăng của họ là biết khai thác những khoảng khắc nào đó mang trong đó những tơng

quan với các phơng diện khác của đời sống xã hội mà cha đợc nói đến trong tác phẩm.

Do vậy, sức gợi, sức lan toả của những áng văn này là rất lớn Sự thấu hiểu văn bản phụthuộc rất nhiều từ phía độc giả

Khác với các nhà văn cổ điển nh Hugo, Balzac những ngời luôn xây dựng hình ợng nghệ thuật theo lối tơng phản, các nhà cực hạn đặt các tình huống, hình tợng theolối song song, cùng hớng nhau Thảm hoạ của vợ chồng Ann và Howard trớc việc cậucon bị hôn mê (trong Điều tốt lành nho nhỏ) đợc đa vào bệnh viện và việc tiếp xúc giữaAnn và gia đình của chàng thanh niên Franklin, vô tình bị chém tử thơng trong cuộc xôxát tại vũ hội cho thấy sự bấp bênh của cuộc sống con ngời thời kĩ trị Trong lúc vợchồng Howard đau khổ vì cái chết của cậu con Scotty khi tiếng chuông điện thoại vẫnbình thản reo và ai đó ở đầu dây đằng kia nhắc nhở về Scotty Thoạt tiên vợ chồngHoward cứ nghĩ kẻ độc ác nào đó cố trêu đùa với nỗi mất mát của họ và phẫn uất muốntrả thù Ann nhận ra đó là ngời làm bánh, ngời mà cô đã đặt chiếc bánh định mệnh vàosáng sinh nhật hôm ấy của con trai Hai vợ chồng tìm đến xởng bánh để trả thù nhngkhi hiểu hết mọi chuyện, ngời làm bánh thành thật xin lỗi và động viên đôi vợ chồngtrẻ

t-Điều tốt lành nho nhỏ vừa là nhan đề vừa hàm chứa quan niệm sáng tác của tác

giả Cũng nh nhiều nhà Hậu hiện đại khác, Raymond Carver không phát biểu trựctiếp chủ đề truyện mà thông qua hệ thống hình tợng, ông giúp ngời đọc tự nhận ra

điều tốt lành ấy là gì Câu chuyện tái hiện nhiều kiểu bất hạnh của con ng ời (ngời thì

con chết, ngời thì không có con nhng phải làm quần quật suốt ngày để kiếm sống )Những bất hạnh này gặp nhau một cách tình cờ Có thể nói, cái tình cờ vốn dĩ là đặctrng của đời sống thờng nhật bây giờ lại luôn xuất hiện trong tác phẩm của những nhà

cực hạn Trong câu chuyện này, nhờ việc đi đặt bánh sinh nhật và những cú điện thoại

vô tình nhắc nhở về chuyện cái bánh đã khiến các tâm hồn cô đơn gặp gỡ nhau Ngờilàm bánh cũng là một cô độc Mọi niềm vui và nỗi buồn của ông chất đầy cả khônggian chật hẹp của xởng bánh nhỏ Đây là nhân vật mang tính thức tỉnh Ngời làmbánh già ấy am hiểu cuộc đời Hai vợ chồng vừa mất con ấy lắng nghe khi “ông bắt

đầu đề cập đến nỗi cô đơn, sự hoài nghi và những giới hạn đã đến với ông trongnhững tháng năm ở độ tuổi trung niên này Ông kể cho hai vợ chồng nghe về cuộcsống không con cái của mình Tháng ngày cứ lặp đi lặp lại với những lò bánh hết đầy

ắp rồi lại trống rỗng” Rồi ông biết đôi vợ chồng kia cần đợc ăn uống chút ít để phụchồi sức lực sau nỗi mất mát vô bờ Việc ăn bánh và uống cà phê đ ợc xem là điều tốt

lành nho nhỏ Nó giúp cho Howard và Ann đang tuyệt vọng bỗng ý thức ra rằng: suy

cho cùng, con ngời dẫu đau khổ đến đâu thì cũng cần phải sống Để giúp cho họ ýthức đợc chân lí của tồn tại thì cần phải có sự thông cảm, chân tình Ngời làm bánh

đã thực hiện đợc sứ mạng này Thì ra điều tốt lành nho nhỏ có lẽ là cách nói khiêmtốn ngầm chỉ cái tình ngời kia Chút tình ấm áp giữa bao trơ trọi của cuộc đời xuôingợc

Nhan đề truyện đợc nhặt tình cờ trong lời khuyên của ngời làm bánh với vợ chồngHoward Đây là kiểu nhan đề hiếm khi thấy xuất hiện trong truyện ngắn trớc Chủ nghĩaHậu hiện đại nhng lại thờng xuyên xuất hiện trong sáng tác của Carver Ngoài nhan đềtrên, ông còn có: Mình đang gọi từ đâu, Cuộc đối thoại nghiêm túc, Nhà của Chef

đều là lời của nhân vật trong truyện Các nhà văn cùng thời với Carver, nh Tim O.Brien(Hành trang họ mang theo), Leslie Marmon Silko (Ngời đàn bà da vàng) cũng cóchung cách đặt tiêu đề Qua thao tác này, các nhà văn nhằm giảm thiểu tối đa ý đồnghệ thuật chủ quan của mình Ngời đọc, khi tiếp xúc với kiểu nhan đề ấy thì chẳng

đọc đợc gì nhiều hơn về văn bản ngoài chính nhan đề

Ba khuynh hớng truyện trên là những diện mạo tiêu biểu của truyện ngắn Hậu hiện

đại Đặc điểm chung giữa chúng là làm sao trong một dung lợng câu chữ hạn hẹp phải

đề xuất đợc một nội dung rộng lớn Điều đáng chú ý là sau bao nhiêu cách tân táo bạocủa các trờng phái trớc, các nhà Hậu hiện đại lại có xu hớng quay về với những cái giản

dị, bình thờng, ngỡ nh rất ít tính nghệ thuật, ít dấu ấn chủ quan Bởi họ ý thức đợc rằngchính cuộc sống mới là nhà cách tân vĩ đại nhất trong mọi khả năng cách tân

“Mờ hóa” – bản chất tự sự

của văn xuôi hiện đại, hậu hiện đại

LÊ HUY BắC*

1 XáC địNH Khái Niệm

Mờ hóa (cha có thuật ngữ tơng đơng trong tiếng Anh) là toàn bộ các thủ pháp

(dòng ý thức, khoảng trống, mảnh vỡ, huyền ảo, nhại ) đợc sử dụng trong nghệ thuậtmột cách có chủ định nhằm tạo ra một hiệu quả thẩm mĩ, qua đó đối tợng đợc miêu tảhiện lên không rõ ràng, cụ thể nh chúng ta từng gặp trong sáng tạo nghệ thuật Ngờiviết cố tình xóa mờ các đờng viền (lịch sử, quan hệ ), các đặc điểm cá biệt của đối t-ợng nhằm tạo cho độc giả cảm giác về sự mơ hồ, tối nghĩa Muốn hiểu, ngời đọc phảidụng công, phải tích cực tham gia vào tiến trình nghệ thuật để chiêm nghiệm, đề xuấtcách hiểu của riêng mình Mục đích cơ bản của mờ hóa là nhằm khai thác khả năng

đồng sáng tạo từ phía độc giả, thể hiện thái độ tôn trọng độc giả của nghệ sĩ

Mờ hóa đợc chúng tôi sử dụng với t cách một thuật ngữ văn học xuất hiện lần đầu

tiên vào năm 1994 trong luận văn thạc sĩ Sau đó, chúng tôi phát triển thành bài báo vớinhan đề “Mờ hóa nh” một cứu cánh của văn xuôi hiện đại (Văn nghệ quân đội, số 38,

tháng 7 năm 1999) Lần này, chúng tôi tiếp tục khai thác sâu hơn đặc điểm và vai tròcủa khái niệm đối với loại hình văn xuôi h cấu Dĩ nhiên, bài viết cũng chỉ dừng lại ởnhững đặc điểm khái quát nhất

Nh là bản chất tự sự của văn xuôi thế kỉ XX (và những năm đầu thế kỉ XXI), mờ hóa là hiện tợng nghệ thuật đặc biệt, là đặc trng thi pháp tiêu biểu đợc sử dụng nhiều

trong các tác phẩm văn xuôi hiện đại, hậu hiện đại

2 TIếN trình và Biểu Hiện

ở thế kỉ trớc và nhiều thế kỉ trớc đó nữa, các nhà văn đều lấy sự cụ thể, lấy nhữngyếu tố xác định làm tiêu chí sáng tạo Chẳng hạn nh cách Honore de Balzac miêu tảquán trọ Vauquez trong Lão Goriot: “Căn phòng đầu tiên này toát ra một mùi không cótên trong ngôn ngữ, có lẽ nên gọi là mùi quán trọ Nó nồng nặc mùi hôi mốc ôi khét;

nó lạnh lẽo, nó xông hơi ẩm vào mũi, nó thấm vào quần áo, nó có mùi vị một cănphòng ở đấy ngời ta vừa mới ăn xong; nó sặc mùi hôi bát đũa, mùi hôi nhà bếp, mùi hôiviện tế bần” Kết quả là những Don Quixote, Robinson, Grandet trở thành nhữngkhuôn mẫu nhất định, tiêu biểu cho thời đại mình, thời đại của những cái cá biệt hiểnthị Đến thế kỉ XX, nhà văn không thể nào viết theo lối ấy, cái lối miêu tả tỉ mỉ từng chitiết về nhân vật, đồ vật đợc tái hiện trong tác phẩm đã đợc các thiên tài Honore deBalzac, Victor Hugo, Leo Tolstoi vắt kiệt

Vậy nên, những ngời đến sau phải tìm mảnh đất khác và công cụ khai thác khác.Ngời ta chẳng còn tin vào cái cày với những đờng cày đơn độc tít tắp do từng con trâuriêng lẻ kéo nữa mà hớng đến cả dàn lỡi cày, do những cỗ máy đợc tính từ vài ba đếnhàng chục sức ngựa trong thời công nghiệp Kết quả là, đờng cày này vừa đợc xới lênthì liền bị chôn vùi, hòa nhanh vào các đờng cày khác Sáng tạo văn học cũng vậy Ngời

ta muốn hớng đến quy mô của nền nghệ thuật đại công nghiệp với sức phản ánh tổnghợp và sự tiếp nhận đa chiều kích Trong đó, các loại hình nghệ thuật khác nhau đều đ-

ợc huy động tối đa Vậy nên loại hình văn học, đặc biệt là văn xuôi đã giữ vai trò tiênphong trong sự hòa nhập ở cấp độ này, mờ hóa đóng vai trò cực kì quan trọng để tạonên chất keo dung hòa kết dính.

Nếu ở thế kỉ trớc, kịch tính xâm nhập mạnh vào văn xuôi tự sự ở cả truyện ngắn lẫntiểu thuyết thì ở thế kỉ XX, tính kịch trong văn xuôi đã giảm đi nhiều Thay vào đó là

chất thơ Có thể nói, thời hiện đại, thơ và văn xuôi đã gắn bó chặt chẽ với nhau Trên

văn đàn không chỉ có nhiều bài thơ – văn xuôi xuất hiện mà còn có nhiều tiểu thuyếthay truyện ngắn đợc gắn thêm định ngữ thơ: tiểu thuyết – thơ, truyện ngắn – thơ ởViệt Nam, truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam là một truyện ngắn – thơ Tácphẩm không hề có xung đột và dờng nh chỉ xoay quanh cái tứ: nỗi hiu quạnh của mộtphố huyện nghèo trong hoàng hôn Qua đó, tác giả đã ấn tợng hóa phố huyện, đã gửigắm cả bầu thơng cảm cho con ngời, vận mệnh đất nớc dới thời Pháp thuộc

Thơ xâm nhập vào văn xuôi không chỉ ở bình diện tính chất mà đôi khi trực tiếpnhảy vào đóng vai trò thể hiện tâm trạng của nhân vật, của ngời trần thuật (Nhiềutruyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp đợc viết theo lối này, nhng ở đây chúng tôi chỉquan tâm đến tính thơ trong văn xuôi) Nếu thơ là tiếng lòng đợc thăng hoa từ ngng

đọng không gian thì văn xuôi là tiếng lòng căng trên dòng thời gian Nghệ thuật thơchủ yếu chiếm lĩnh không gian Nghệ thuật văn xuôi về bản chất là chiếm lĩnh thờigian Thì nay văn xuôi hiện đại dờng nh đã lãng quên thời gian mà ngng đọng trongkhông gian Cố hữu với một địa điểm, một trạng thái tâm hồn là điều dễ thấy ở vănxuôi hiện đại Và một ngày dài hơn thế kỉ, cuốn tiểu thuyết của Aitmatov với bao biến

cố thăng trầm của đời ngời, của thời đại chỉ đợc dồn trong mỗi một ngày đôi bạn tiễn

đa nhau về miền li biệt Hay trong Ulysses, cuốn tiểu thuyết đợc nhiều nhà nghiên cứu

có uy tín trên thế giới xem là khởi đầu cho văn xuôi hiện đại, James Joyce cũng chỉ tậptrung khắc họa một ngày lang thang của Dedalus trong thành phố Dublin ở Ailen Từmột điểm tâm trạng, các nhà hiện đại cố bọc tác phẩm của mình trong thời gian đachiều chằng chịt tựa con tằm đang nhả tơ kết kén Họ ngng đọng tác phẩm của mìnhtrong không gian Nên đọc văn xuôi hiện đại, ta khó lần ra mối thời gian, chỉ biết thờigian đang vận động (bởi nếu không tuân thủ sự vận động của thời gian thì tự sự coi nh

đã chấm dứt) nhng dòng thời gian ấy luôn đồng hiện, đan chéo, kết chặt vào thực tạinên vĩnh viễn câu chuyện nh thể một tiếng chuông bất tận ngân lên từ kí ức sâu thẳmcủa con ngời Và đấy cũng chính là cội nguồn xuất phát của t duy thơ

Thơ, văn xuôi hay bất cứ loại hình nghệ thuật nào cũng chỉ tồn tại khi hớng về conngời, vì con ngời mà viết Nhng đã mấy ngàn năm nay, nhân loại quẩn quanh cũng chỉbấy nhiêu vấn đề: ăn ngủ, sống chết, tình yêu, chiến tranh, bạo lực, cắt nghĩa ý nghĩatồn tại hay thờ ơ, để mặc và biến thái của những vấn đề này không phải lúc nào cũngnhanh chóng và lộ rõ Bên cạnh đó, các bộ môn và loại hình nghệ thuật dờng nh cũng

đã định hình hết từ xa xa Thơ ca, nhạc họa, văn xuôi, kịch thì chỉ có khác với thờiAristotle về chất chứ bản nguyên thể loại thì đâu có thay đổi bao nhiêu Thế kỉ XX ngời

ta thờng nhắc đến điện ảnh và xem đấy nh là con đẻ của kỉ nguyên hiện đại Sự pháttriển mạnh mẽ của điện ảnh và sự vắt kiệt khả năng biểu hiện của loại hình tự sự ởkhuynh hớng hiện thực hay lãng mạn đã buộc văn xuôi không thể nói theo kiểu cũ nữa

Thế kỉ XX, của văn xuôi là thế kỉ của những tác phẩm chứa đầy ắp các sự kiện, tốc độchuyển biến nhanh và không sa vào phân tích giảng giải Nếu Leo Tolstoi đợc mệnhdanh là nhà “biện chứng pháp tâm hồn” bởi các trang viết của ông thể hiện sự sắc sảotột bậc của việc nắm bắt, khám phá những ngóc nghách ẩn chứa sự tinh tế trong tâmhồn con ngời thì sang thế kỉ sau, James Joyce, William Faulkner đã vứt bỏ kĩ thuật mổ

xẻ ấy Tâm hồn, tình cảm với những nhà hiện đại chỉ là sự chuyển dời, đan xen vôkhối ẩn ức, t duy rối rắm đợc phô bày lên trang giấy tự do nh bản thân nó mà không hề

có dấu vết sắp đặt nào của tác giả Ngời ta gọi kiểu viết này thiên về bản năng Vànhiều nhà hiện đại dùng nó để đối chọi lại lối viết t duy mạch lạc

Quan điểm này đặt nền móng cho sự mờ hóa nhân vật trong tác phẩm Những ngờikhởi xớng là bộ ba James Joyce, Franz Kafka, William Faulkner Về sau, các nhà TiểuThuyết Mới, Tiểu Thuyết Mới Mới, kể cả Kịch Phi Lí của Samuel Beckett, EugeneIonesco cũng đã thực hiện điều này Thế giới nghệ thuật của họ dần dần thiên về thếgiới đồ vật, và con ngời, nếu có, thì dở khùng dở dại, ngây ngây ngô ngô không ra hồnngời Họ tồn tại cô độc, còn nếu cặp đôi, cặp ba thì giao tiếp của họ dờng nh là thảmhọa bởi cách nói năng của họ đâu còn chịu sự chi phối của t duy bình thờng Đây làhiện tợng mờ hóa đợc đẩy tới điểm mút giới hạn trong giao tiếp giữa ngời với ngời,giữa văn bản với độc giả

Sớm nhận thấy sự bế tắc của khuynh hớng này, nhiều nhà văn đã chọn cách biểu

đạt khác Khuynh hớng hiện thực Huyền ảo ra đời đã mờ hóa con ngời, xã hội một cáchtích cực, mang đậm nét triết lí tiên tri về thân phận con ngời trong những thập kỉ đầybiến động của hai cuộc thế chiến Khởi đầu cũng từ Franz Kafka Việc con ngời biếnthành côn trùng (Biến dạng) hay con thú mang tâm lí ngời (Hang ổ) là điều khônghiếm thấy ở Franz Kafka Ngay cả chó sói (Chó sói và ngời ả rập), Franz Kafka cũngcho nó nói tiếng nói của con ngời, đòi công bằng bình đẳng (dĩ nhiên là theo kiểu chósói) Thế giới của Franz Kafka là thế giới lộn tùng phèo giữa ngời – vật và vật – ng-

ời mà kết cục thờng là cái chết hay sự quẩn quanh, không tìm đợc lối thoát nh chàngnhân viên đạc điền K loay hoay mãi nhng cha thể vào đợc Lâu đài Tiếp nối mạchHuyền ảo này, kể từ sau cuộc khủng hoảng của Tiểu Thuyết Mới, làn sóng tiểu thuyết

Mĩ – Latin nở rộ thu gặt đợc nhiều thành quả đáng khích lệ với những yếu tố huyền ảo

đẫm màu sắc hoang đờng của vùng đất mông muội bỗng chốc mở bừng ra hiện đại.Garcia Marquez đợc suy tôn là một trong những đại diện xuất sắc nhất của khuynh h-ớng Huyền ảo ở xứ sở này Và ngời lãnh sứ mạng tiên phong cho truyện ngắn Huyền ảo

Mĩ – Latin là cây bút tài ba Jorges Borges

Tiếp nối mạch tự sự thiên về khai thác nội tâm nhân vật trong các tiểu thuyết củaGustave Flaubert, Leo Tolstoi, Fyodo Dostoievski, cùng thời với huyền ảo của FranzKafka là dòng ý thức của Virginia Woolf, James Joyce, William Faulkner Những nhàvăn này đã mờ hóa nội tâm của nhân vật Tâm lí, tình cảm của họ không còn mạch lạc

nh ở nhân vật của các nhà văn ở thế kỉ trớc mà tựa nh dòng suối trào dâng đột ngộtnhững lớp sóng kí ức, bong ra, chồng chéo, vỡ tan, kết nối

Đa số các cây bút tự sự của kỉ nguyên hiện đại đều hớng điểm nhìn trần thuật vàonội tâm nhân vật Nếu ở thế kỉ trớc, Anton Chekhov và Gustave Flaubert đợc đánh giácao ở kĩ thuật này thì những nhà hiện đại đã đẩy xa thêm khả năng phát hiện ấy Vănxuôi của họ dù đợc thể hiện dới bất kì hình thức ngôn ngữ nào, bằng bất kì giọng điệunào thì cũng nhằm lột tả cho đợc chiều sâu nội tâm của con ngời Một trờng hợp mờ hóa

đặc biệt mà ta có thể kể là đối thoại của Ernest Hemingway ở ông, đối thoại càng gẫygọn, dung dị về mặt câu chữ bao nhiêu thì sự hàm ẩn về tâm trạng càng sâu sắc bấynhiêu Chính vì đặc trng này mà nhiều nhà nghiên cứu đề xuất cách tiếp cận ErnestHemingway là đọc giữa các khoảng trống và đọc dới các câu chữ của ông

Ngoài cấp độ khuynh hớng, trào lu trên, mờ hóa còn xâm nhập đến các thể loại vănxuôi Cụ thể là ở tiểu thuyết và truyện ngắn Thời hiện đại, tiểu thuyết có xu thếnghiêng về truyện ngắn bởi nó ngắn về dung lợng, ít nhân vật, thời gian và không giankhông có quy mô lớn; còn truyện ngắn thì cố mở rộng phạm vi về phía tiểu thuyết vớicác biểu hiện: dung lợng dài hơn (nếu trớc đây truyện ngắn đa số chỉ độ dới 8000 chữthì ngày nay ranh giới đó kéo dài đến chừng 15000 chữ), nhân vật, diện phản ánh và t t-ởng chủ đề cũng rộng mở hơn Chính sự xóa mờ ranh giới thể loại mà càng về cuối thế

kỉ XX càng diễn ra mãnh liệt và truyện ngắn ngày càng chiếm u thế nên ta có thể tiên

đoán: truyện ngắn là thể loại sẽ chiếm lĩnh thị trờng sách thế kỉ XXI

Bên cạnh đó, mờ hóa còn chi phối cả cách tổ chức tác phẩm Ngày nay, hiếm cónhà nghiên cứu nào đề cập đến kiểu cốt truyện kịch tính truyền thống với năm thànhphần (trình bày, thắt nút, phát triển, đỉnh điểm, kết thúc) trong các sáng tác hiện đại,hậu hiện đại Vai trò cốt truyện đã mờ nhạt Các chi tiết, tình huống truyện cứ xuất hiệnrồi tự mờ đi trong chuỗi vận động Nói điều này không có nghĩa bây giờ văn xuôi tự sựhoàn toàn vắng bóng cốt truyện ở nhiều tác phẩm, nhà văn vẫn giữ lại các bớc của cốttruyện, có điều không nhất thiết phải là năm bớc nh đã nêu Xây dựng nhân vật cũngchịu sự mờ hóa Ta ít thấy nhà văn hiện đại nào đi miêu tả đầy đủ xuất xứ, diện mạo,tên tuổi, tính cách của nhân vật nh Miguel de Cervantes, Honore de Balzac, LeoTolstoi Nhân vật đợc biết tới thờng thông qua những hành động bộc lộ tâm trạng (chủyếu là bộc lộ qua dòng nội tâm hoặc đối thoại) Nhng những hành động ấy không chịu

sự chi phối từ bên ngoài mà tồn tại với logic phát triển tự thân của chúng Nhân vật lànhững hiện hữu, tự mình đảm đơng chức năng phản ánh và phán xét xã hội Cái tài củanhững nhà hiện đại, hậu hiện đại là ở chỗ đó Họ luôn khiến độc giả bị rơi vào bầukhông khí nghệ thuật ảo mà thật, thật mà ảo của kiểu phản ánh do họ tạo nên mà bảnchất của nó thì ai cũng biết nhân vật, tác phẩm bao giờ cũng là con đẻ tinh thần của nhàvăn

Đi suốt thế kỉ XX, mờ hóa luôn là điểm tựa đáng tin cậy cho bất kì nghệ sĩ u tú nàomuốn tái hiện thực trạng thời đại mình không bằng những kĩ thuật phản ánh xa cũ Mỗithế hệ nhà văn luôn có những sáng tạo và vận dụng mờ hóa theo cách của riêng mình ởnhững trang viết thành công, điểm mờ nhất lại luôn là điểm sáng nhất bởi nó đã quy tụvô khối những điểm sáng nghệ thuật và những điểm sáng này tơng tác với nhau tạo nênvùng mờ ảo Chúng tôi không chắc các thế kỉ sau mờ hóa có còn phát huy tác dụng nữa

hay không nhng ở thế kỉ XX và ngay cả đầu thế kỉ XXI, mờ hóa thực sự là bản chất của

tự sự trong sáng tạo văn xuôi

3 NGUYêN NHâN và các Thủ Pháp Cơ bản

Nguyên nhân của việc mờ hóa văn xuôi là vì thời đại không chấp nhận vai trò độctôn, vai trò trung tâm nào đó trong nghệ thuật kể chuyện Trong bộ ba quan hệ nhà văn– tác phẩm – bạn đọc, tuy tác phẩm bao giờ cũng chịu sự chi phối của nhà văn vàbạn đọc (vì tác phẩm đợc ai đó viết ra và đợc ai đó đọc, thấu hiểu), nhng ta khó có thểphủ nhận vai trò chủ động, độc lập của nó đối với hai đối tợng kia

Thế nhng từ thế kỉ XIX trở về trớc, nhà văn thông qua tác phẩm của mình, muốn đềxuất, thậm chí là áp đặt một quan điểm, một cách nhìn và cách sống nào đó đối với ng-

ời đọc Nhà văn khi ấy luôn mang tham vọng là bá chủ phần hồn của độc giả Câu nóiHonore de Balzac tự ví thành quả lao động nghệ thuật của mình với sự nghiệp chinhchiến của Napoleon đã cho chúng ta thấy rõ điều đó: “Những gì Napoleon cha thựchiện đợc bằng thanh kiếm thì tôi sẽ thực hiện bằng cây bút” Do vậy, tác phẩm của họthờng hớng về một mô hình trung tâm Lấy đó làm lí tởng với tham vọng xây dựng mộtxã hội tốt đẹp theo kiểu ấy Vì lẽ này nên, thế kỉ XIX cho dù cách viết của Honore deBalzac (hiện thực) khác với Victor Hugo (lãng mạn), nhng về bản chất họ là những nhàlãng mạn tận xơng tủy: hồn nhiên tin vào những gì họ nghĩ và khao khát ngời đọc tin

và hành động theo đức tin đó

Tác phẩm, dới cái nhìn tự tin và lí tởng đó, cũng đã áp đặt lên độc giả một cáchnhìn, cách cảm thế giới xung quanh Vai trò của ngời đọc trong tiến trình tự sự kia bịgiảm thiểu đến mức thảm hại Ngời đọc thờng xuyên bị động trớc vấn đề ngời viết nêu

ra Họ khó có thể đề xuất những ý tởng, kiến giải, liên tởng, độc lập hay thậm chí tráingợc của riêng họ với ngời viết Tất cả đều đã đợc trình bày mạch lạc, khúc chiết, rõhết trong tác phẩm

Trên nguyên tắc là ngời nắm giữ phần hồn của bạn đọc, nhà văn muốn củng cố vaitrò chúa tể của mình hơn bằng cách viện dẫn lịch sử và vốn liếng văn hóa hiểu biếtuyên thâm của mình Họ đa vào sách của họ đủ thứ, miễn sao giúp họ trở thành nhàthông thái thực sự Cả Victor Hugo lẫn Leo Tolstoi đều quán triệt tinh thần này Khôngchỉ riêng họ, các nhà văn vĩ đại thế kỉ XIX đều có tham vọng viết cho nhân loại mộtpho sử bằng văn chơng Cách làm ấy không phải không có giá trị Mark và Angel từngngợi ca là đã đọc đợc nhiều vấn đề về kinh tế, phong tục, lịch sử trong sách củaHonore de Balzac

Quả thật, Honore de Balzac đã trở thành linh hồn của thời đại Một ngời sẵn sàngvạch mặt mọi cái xấu xa của thời đại, của chính giai cấp của mình nhng lại luôn ớcnguyện trở thành nhà quý tộc – lãnh chúa cả một cõi riêng Tham vọng làm lãnh chúa

phần hồn của Honore de Balzac lại vô thức thể hiện ở chính khát vọng quý tộc này Do

vậy, Honore de Balzac chẳng có gì mâu thuẫn trớc trách nhiệm nhà văn và ớc nguyệncủa cá nhân ông: Sáng tác dới ánh sáng tôn giáo và nền quân chủ

Nhng nhợc điểm của ông, theo các nhà hiện đại, là rõ ràng và cụ thể quá Đấykhông hề là lỗi của Honore de Balzac Thời đại cần một nguyên tắc thẩm mĩ nh thế thì

Sự đổi mới văn chơng thế kỉ XX bắt đầu từ chính những ngời sáng tạo chứ khôngphải từ những ngời lập thuyết về tiếp nhận hay biểu hiện hay hiện đại Và sự đổi mớinày, nh mọi đổi mới trong lịch sử văn xuôi tự sự, đợc ghi nhận trớc tiên ở truyện ngắnchứ không phải ở tiểu thuyết Anton Chekhov và Sherwood Anderson có thể đợc xem lànhững bậc tiên phong trong việc mờ hóa lối viết của mình Nguyên tắc đầu tiên của họ

là thôi không nắm giữ đặc quyền tối thợng của chủ thể sáng tạo nữa Họ dè dặt và lỡng

lự trong thế giới nghệ thuật của mình y hệt nh các nhân vật hay độc giả của họ Đọc

Ngời đàn bà có con chó nhỏ (Anton Chekhov) hay Những quả trứng (Sherwood

Anderson) ta sẽ thấy rõ điều đó Câu chuyện hay điều tác giả muốn nói đến tồn tại đâu

đó bên ngoài câu chữ Tự thân truyện cha phải là nội dung thực sự tác giả muốn hớng

về Các vùng mờ hóa đã đợc tạo dựng Ngời đọc sẽ tiếp tục suy nghĩ, viết tiếp câuchuyện theo cách của mình

Không phải ngẫu nhiên mà đầu thế kỉ XX, tại Paris các nhà văn lu vong lại mâuthuẫn nhau Một bên là James Joyce và bên kia là Gertrude Stein, sau họ là SherwoodAnderson, William Faulkner, Ernest Hemingway Dễ nhận thấy, tuy là những nhà hiện

đại nhng họ thuộc hai trờng phái: trờng phái dòng ý thức (Stream of conciousness) vàtrờng phái cực hạn (Minimalism) Một đằng thì xâm nhập vào dòng suy nghĩ của nhânvật và để nó phát triển tự nhiên nh vốn có Nhà văn chỉ thao tác ghi lại Đằng kia thìluôn tỉnh táo, lạnh lùng, sẵn sàng cắt bỏ hết những gì thuộc về cảm xúc, hay những gì

họ thấy không cần thiết để xuất hiện trong văn bản Vì lẽ này mà hai đại diện tiêu biểuthuộc thế hệ thứ hai là William Faulkner và Ernest Hemingway tuy rất phục tài nhaunhng vẫn công kích nhau về cách viết William Faulkner bảo Ernest Hemingway là ng-

ời thiếu dũng cảm vì cha bao giờ dám viết thừa ra một chữ Đáp lại Ernest Hemingwaycho rằng William Faulkner thừa nhiều quá và nói: – nếu tôi là ông ấy thì tôi sẽ cắt bỏrất nhiều

Trở lại với James Joyce và Gertrude Stein, Ernest Hemingway nhớ lại dạo ông mới

đến Paris, salon văn học của Gertrude Stein là nơi lui tới của nhiều hào kiệt trong lĩnhvực nghệ thuật lúc bấy giờ Ngoài các văn nhân, Pablo Picasso là một trong nhữngkhách thờng xuyên của salon Nhng một khi James Joyce trở nên nổi tiếng thì có sự rạnnứt Gertrude Stein không thích ngời khác ca ngợi Joyce tại phòng khách của mình.Thực tế, Gertrude Stein không thể có đợc sự nghiệp sáng tạo nh James Joyce, nhngnhững ý tởng cách tân văn học táo bạo của bà đã tác động rất lớn đến Sherwood

Anderson và sau này là Ernest Hemingway Lí thuyết về việc loại bỏ để tạo khoảng

trống mà nhờ nó Ernest Hemingway phát triển thành nguyên lí tảng băng trôi đã đợc

gợi ý từ Gertrude Stein Ngày nay, những khoảng trống trong văn bản văn chơng củabất kì nhà văn nào, theo chúng tôi, chính là những chỗ tác giả cố tình mờ hóa để ngời

đọc có điều kiện tham gia vào tiến trình tự sự

Nguyên nhân của sự rạn nứt giữa những nhà văn hiện đại lu vong sâu xa là vì quan

điểm mờ hóa khác nhau giữa họ Cách làm của các nhà văn dòng ý thức cũng có nguồngốc từ mờ hóa nhng lại mờ hóa theo kiểu khác Họ quan niệm: trong dòng t duy bấttận, chồng chéo nhiều vấn đề của bất kì cá thể nào, nếu đợc tái hiện chính xác nh thếthì sẽ tạo đợc ở độc giả nhiều liên tởng, suy luận thú vị Bản chất của mờ hóa là nhằmkhai thác trí tuệ (bao hàm cả sự trải nghiệm, hiểu biết) và cũng khai thác trực giác củangời đọc Ngay khi tiếp xúc với dòng chảy ý thức kia, nhiều ngời ngỡ chẳng phải dụngcông chút nào vẫn có thể hiểu hết mọi khía cạnh Hiểu nh thế thì thật sai lạc vô cùng.Với dòng suy tởng đó, nếu muốn biết nhân vật hớng tới cái gì thì ngời đọc cũng phảidụng công khá nhiều

Kiểu mờ hóa văn xuôi thứ ba gắn với Franz Kafka, ngời khai sinh ra lối viết hiệnthực huyền ảo Bản thân việc sử dụng bút pháp huyền ảo đã hàm chứa dụng ý mờ hóatrong đó Cách Franz Kafka tạo nét mờ cho sự kiện, cốt truyện, nhân vật của ông thậtkhác lạ Đặc biệt là ở thế giới nhân vật Có lúc ông cho một con khỉ nói tiếng ng ời, diễnthuyết trớc các bậc trí thức ở viện hàn lâm (Báo cáo gửi Viện hàn lâm) Nhng cũng có lúc

ông để cho con ngời biến thành côn trùng để nhận thức, đối thoại lại bản thể con ngờitrong lốt hình hài quái dị đó (Biến dạng) Và thế là tác phẩm của ông đã nảy sinh điểm

mờ giữa ngời – vật, vật – ngời Tất cả lung linh màu h ảo khiến ngời đọc nhận thức,suy luận đợc bao điều về thế giới nhân sinh

Cùng mạch mờ hóa huyền ảo này là nhóm các nhà văn khu vực Mĩ – Latin.Cách thức sáng tạo của các nhà văn này có khác với Franz Kafka ở chỗ đã trộn lẫnhiện thực với cổ tích, nơi các thần thánh tôn quí hay ma quỷ ác độc tồn tại nh nét vănhóa bản địa Trong khi đó Franz Kafka lại gắn hiện thực của mình với thế giới thánhkinh và ngụ ngôn Do vậy, hiện thực của Garcia Marquez (hay của các nhà văn Mĩ –Latin) thờng chấp nhận kích thớc phi thờng đến hoang đờng của nhân vật hay của cácchi tiết, sự kiện Garcia Marquez cũng đa lịch sử vào sách của mình, song cách làmcủa ông là hoàn toàn khác với Leo Tolstoi khi ông phá vỡ chiều kích của lịch sử.Chẳng hạn nh khi miêu tả cuộc thảm sát công nhân đồn điền chuối vào năm 1928 tạiquê hơng ông thì Garcia Marquez không đa ra con số cụ thể mà chỉ miêu tả số ngờichết nhiều đến mức quân đội phải quẳng xác chết chồng lên nhau đầy ắp mấy chụctoa tàu, chở đi đổ xuống biển Vụ thảm sát này trong thực tế bị chính phủ độc tài thân

Mĩ ở Colombia thời đó giấu nhẹm Garcia Marquez chỉ đợc nghe ông ngoại kể lại và

ông đã nâng tội ác đó lên tầm huyền thoại bằng cách mờ hóa các dấu hiệu đờng viềnlịch sử cụ thể

Đến đây, ta đã bàn sang mốc những năm 1960 Đây cũng là lúc nhân loại chuyểnsang thời (chủ nghĩa) hậu hiện đại Kể từ đó, chúng ta sẽ bắt gặp kiểu mờ hóa đặc trng

của giai đoạn này Nếu ở thời hiện đại, mờ hóa vẫn còn hớng đến một mô hình nghệ

thuật và đạo đức nhất định, thì thời hậu hiện đại đã đả phá quyết liệt hơn tính mô hình

(nhng vẫn cứ phải giữ tính mô hình vì đấy là nguyên tắc cốt lỏi của sáng tạo nghệthuật) bằng cách tập trung chủ yếu vào các biện pháp nhại và mảnh vỡ

Đặc điểm của nhại là hạ bệ những gì từng là cao quý, độc tôn; bóc trần những gì

đợc xem là xấu xa, giả dối, trong xã hội hay trong hành động, nhận thức của con

ng-ời Quá trình nhại đồng thời là quá trình tự nhận thức của chính bản thân chủ thể tiếpnhận hoặc sáng tạo Đây là u điểm lớn của nhại Thêm nữa, nhại thờng xuyên sử dụngtiếng cời và khai thác mạnh chức năng trí tuệ Nếu ngời đọc không hiểu thì cũng chẳngthể cời và cũng không nhận thức thêm đợc gì cả

Trong nền văn xuôi hiện đại Việt Nam, nhại cũng đã đợc sử dụng nhiều Đặc biệt là

Số đỏ ở tác phẩm này, Vũ Trọng Phụng không chỉ sử dụng nhiều cấp độ nhại (nh nhại

ngời hùng, nhại chủ nghĩa lãng mạn, nhại tôn giáo ) mà còn sử dụng nhại nh biện pháptrực tiếp lật tẩy ngời khác Điển hình là câu ông Phán thuê Xuân Tóc đỏ xớng lên trớcmặt mọi ngời: “Tha ngài, ngài là một ngời chồng mọc sừng” Tuy nhiên, biện pháp nhại

ở đây chỉ dừng lại ở mức vạch trần cái lố lăng của thời đại chứ cha thực sự đặt trọng tâmvào ngời đọc, xem ngời đọc có thể sáng tạo thêm những gì

Điều đó khác với lối nhại của văn chơng hậu hiện đại Xuất phát từ cảm quan cánhân mà Issac Bashevis Singer gửi qua lời nhận định của một nhân vật: “Chẳng nghingờ gì nữa, rõ ràng thế giới này là thế giới của sự tởng tợng nhng duy nhất một lần nó

đợc khai sinh từ thế giới thực”, ta thấy đợc dụng ý nhấn mạnh ý thức cá nhân trớc tựnhiên, xã hội và cả luân lí loài ngời Toàn bộ truyện ngắn Gimpel thằng ngốc đợc đặt d-

ới cái nhìn của nhại để đánh giá lại tất cả các tiêu chí đạo đức về tôn giáo, hôn nhân,bạn bè, lao động, lối sống của con ngời Cái nhìn đó mang tính gợi mở hơn là áp đặt,ngay cả khi ngời kể để nhân vật nêu triết lí nhằm xoa dịu nỗi bực tức về việc mình bịmọi ngời lừa dối, bị vợ ngoại tình “phụ nữ thì luôn dài về đầu tóc và ngắn về khảnăng nhận thức”, “Một ngày mời lần cô ta dọa li dị tôi ở vào hoàn cảnh tôi, ngời khácchắc đã chuồn sang Pháp và biến mất Nhng tôi là típ ngời đợc sinh ra để chịu đựng

điều đó mà không phàn nàn gì cả Con ngời ta biết làm gì? Chúa sinh ra đôi vai và cảgánh nặng.”(1) Cuối cùng tác giả kết luận thế giới thực chúng ta đang sống đợc trộn lẫnvới thế giới của những giấc mơ Điều cứ tởng không thể xảy ra lại vẫn xảy ra ở đâu đó,vào thời điểm khác Điều không thể xảy ra ban ngày thì lại xuất hiện trong những giấcmơ ban đêm Tại đó, Gimpel gặp lại cô vợ nanh nọc Elka của mình và thấu hiểu: conngời chỉ có khả năng lừa dối duy nhất là lừa dối chính bản thân mình

Câu chuyện đợc kể bằng văn phong hóm hỉnh, đầy triết lí phỏng nhại này luôn đợctác giả để ngỏ nhiều khả năng suy luận Các phép nhại liên tục đợc đa ra, chồng chéonhau tạo nên độ mờ hóa rất lớn Nhờ thế ngời đọc nh đợc dẫn dắt vào một mê lộ mênhmông những tầng ý nghĩa Cuộc chơi của độc giả bắt đầu Họ có thâm nhập sâu hơnhoặc thoát khỏi mê lộ nghệ thuật kia đều phụ thuộc vào chính khả năng họ

( 1) Gimpel thằng ngốc, in trong Truyện ngắn hậu hiện đại, NXB Hội nhà văn, H, 2003, tr 653-663.

Tính đứt gãy trong bút pháp ghép mảnh (mảnh vỡ) của văn chơng hậu hiện đại đợc

kế thừa từ nguyên tắc khoảng trống trong thủ pháp tảng băng trôi của ErnestHemingway Song điểm khác biệt giữa hai hình thức này là dù sao cách làm của ErnestHemingway vẫn giữ đợc tính liên tục và vẫn hớng tới một chủ điểm, một nguyên tắcsống nào đó do các nhân vật đề ra Trong khi đó, các nhà hậu hiện đại lại có xu thế mờ hóa triệt để hơn, cốt tạo nên sự đứt gãy thực sự trong mạch tự sự và không hề đa ra bất cứ

một tiêu chí nào về tồn tại Việc phán xét, họ dành cho độc giả Lớp học của DonaldBarthelme điển hình cho lối viết này Chuyện sống, chết, tình yêu của sinh vật và con ng-

ời đợc đan cài phức tạp trong truyện Và cả chuyện làm tình cũng đợc bọn trẻ đề xuất đốivới thầy giáo và cô trợ giảng Toàn bộ truyện âm vang nhiều tiếng nói cùng chiều và ngợcchiều, đợc đặt trong sự hủy bỏ và tiếp nối bất chợt, ngẫu nhiên Ngời đọc phải tự lần ranội dung, ý nghĩa truyện từ khối hỗn độn ấy

*

Mờ hóa, nh đã nói, xuất hiện là do nhu cầu vận động tự thân của văn học Trong

tiến trình sáng tạo, để khẳng định đợc dấu ấn cá nhân cũng nh thời đại, các nhà văn thế

kỉ XX đã đặt trọng tâm lên ngời đọc Và tác phẩm – chính xác hơn là kĩ thuật viết,quan niệm sáng tạo nghệ thuật – cũng biến đổi theo Việc làm này không loại trừ khảnăng tác động của xã hội Rằng thế kỉ XX con ngời nhận thức rõ sự lung lay đức tin vềcon ngời trong chính cộng đồng Do vậy họ dè dặt hơn khi phản ánh và khái quát sốphận Điều đó đã tạo cơ hội cho cộng đồng tham gia vào công cuộc kể chuyện của họ

Điểm mấu chốt để tạo bớc đột biến về nguyên lí tiếp nhận này là kĩ thuật mờ hóa.Lại nữa, ngay khi văn học chuyển mình thì các trờng phái phê bình cũng xuất hiện

để ghi nhận và đẩy nhanh quá trình đổi mới Các trờng phái Mĩ học tiếp nhận, Phê bình

Mới, Trờng phái Buffalo, Phê bình độc giả phản hồi đều hớng trọng tâm đến độc giả,

xem họ là nhân tố quan trọng không thua kém gì tác giả trong việc quyết định sự thànhcông hay khả năng tồn tại của tác phẩm Sự chuyển hớng lí luận này đã góp phần thúc

đẩy hơn nữa quá trình khách quan hóa tự sự Vì thế mờ hóa ngày càng đợc sử dụngrộng rãi trong việc mở ra vùng giao thoa tích cực giữa ngời sáng tác, tác phẩm và ngời

đọc Đến thời hậu hiện đại, yêu cầu về tính đa trị trong sáng tạo nghệ thuật đã trở thànhtiêu chí quan trọng để đánh giá tài năng nghệ sĩ Nhờ đó, mờ hóa ngày một khẳng địnhhơn tính u việt của mình trong tái tạo hiện thực Với mờ hóa ngời đọc mới có thể chủ

động hơn khi tham gia vào công cuộc tái sinh ngữ nghĩa của ngôn từ

Trong khuôn khổ báo cáo khoa học, chúng tôi xin tạm dừng tại đây Vấn đề mờ

hóa có thể đợc mở rộng sang cả thơ và kịch Chúng tôi hi vọng sẽ trở lại vấn đề này

trong một ngày không xa

Hà Nội, 1994 2004–

Đồng hiện trong văn xuôi

Gần đây, trên diễn đàn nghiên cứu phê bình, đã xuất hiện thuật ngữ “Đồng hiện”

Đồng hiện đợc dùng để gọi tên một hiện tợng mà ở đó các không - thời gian quá khứ,hiện tại (cả tơng lai) đợc tái hiện trong cùng một lúc

Lần lại lịch sử nghiên cứu phê bình ở Việt Nam, thuật ngữ này cha từng đợc đa vàobất kỳ loại từ điển nào, kể cả từ điển chuyên ngành(1) mới ra gần đây nhất Song khi tiếpcận một số công trình nghiên cứu, ta sẽ gặp không ít bài viết có sử dụng thuật ngữ này.Thoạt tiên, phải kể đến Viện sĩ Hoàng Trịnh với bộ Phơng tây văn học và con ng-

ời(2) ở đấy, trong phần Thời gian trong tiểu thuyết, ông đã nhiều lần nhắc đến từ “đồnghiện” Cụm “thời gian đồng hiện” xuất hiện bảy lần Còn lại là “đồng hiện” (trongngoặc kép - tr.189) và Chủ nghĩa đồng hiện nội tại (tr.219) Sang phần sau: Kỹ thuật

thời gian khó mà cứu vớt tiểu thuyết hiện đại ra khỏi cuộc khủng hoảng hiện nay, hai

lần tác giả dùng thuật ngữ Chủ nghĩa đồng hiện

Nh thế, Viện sĩ quan niệm đồng hiện vừa là một kỹ thuật sáng tác vừa là mộtkhuynh hớng văn chơng

ở sách Tìm hiểu lý luận văn học Phơng tây hiện đại(3) GS Phơng Lựu khi viết mục

sáng tác dòng ý thức có nêu tiêu chí thời gian đảo lộn và dung hợp Chúng ta có thể

xem đây nh là cách định nghĩa về đồng hiện tuy tác giả không trực tiếp đề cập đến kháiniệm này

“Trong dòng tâm t, quá khứ, hiện tại, tơng lai xuất hiện cùng một lúc, không bịngăn cách, liên tục nh một dòng chảy, đó là hiện tợng mà ngời ta gọi là thời gian đồnghiện”(4) PGS Đặng Anh Đào quan niệm:

Khác với các tác giả trên, “Bên kia sông Đuống của Hoàng Cầm với nghệ thuật sử”

dụng thời gian đồng hiện của Trần Thanh Phơng in trên Văn Nghệ thành phố Hồ Chí Minh (số 179) đã khai thác thời gian đồng hiện của một tác phẩm thơ.

Nhìn chung các nhà phê bình nghiên cứu nói trên hầu hết khai thác đồng hiện ởgóc độ kỹ thuật và đều tập trung vào một phơng diện: đồng hiện thời gian

Tình hình ấy cũng tơng tự nh ở nớc ngoài Có điều chỉ khác là, ngời Pháp đã đathuật ngữ vào từ điển Còn ở Anh - Mĩ mục “đồng hiện” vẫn vắng bóng trong hai cuốn

từ điển khá thông dụng: Từ điển phong cách học(5) và Từ điển thuật ngữ văn học(6).Trong khi đó, rải rác, ta cũng bắt gặp khái niệm này (simultaneousness) ở các côngtrình nghiên cứu Chẳng hạn nh khi đề cập đến khái niệm chiều thứ năm củaHenmingway, G Snell(7) đã sử dụng thuật ngữ này Còn Todorov phân chia thời giannghệ thuật của tác phẩm tự sự ra làm hai kiểu: thời gian tuyến tính và thời gian lập thể

ở thời gian lập thể, ông viết sự kiện đồng hiện phải đợc trần thuật xen kẽ(8)

Trở lại với Từ điển lịch sử, chủ đề và kỹ thuật của các nền văn học(9) các chuyêngia lý luận Pháp đã giới thuyết hai khái niệm

a Sự đồng hiện (simultaneite) trong tác phẩm nghệ thuật là “tơng ứng với một đơn

vị thời gian có nhiều đơn vị không gian ”

b Phép đồng hiện (simultaneisme)

+ Xuất hiện đầu thế kỷ XX cùng lúc với đồng hiện ở hội họa (trờng phái Lập thể)

và ở âm nhạc (tại Mĩ với nhạc sĩ Charles Ives)

+ “Phép đồng hiện đợc dùng nh một kỹ thuật kết cấu tiểu thuyết nhằm làm giảmbớt những quy chiếu của không gian trong thời gian lịch sử “bằng cách” gợi nhớ lại cácbiến cố và hành động đồng thời mà không trình bày mối quan hệ nhân quả của chúng”.+ Hiệu quả của phép đồng hiện: “khôi phục lại sự phức hợp đa thanh của hiệnthực”, tạo tính khách quan cho tác phẩm, góp phần tạo nên đặc tính “phi thời gian” củaTiểu Thuyết Mới

Điểm qua các công trình, ta thấy:

+ Các tác giả đều đề cập đến thời gian đồng hiện

+ Đa số chỉ xét đồng hiện trong văn xuôi và tập trung vào các sáng tác thuộckhuynh hớng Dòng ý thức

+ Đã nêu xuất xứ, cũng nh một số đặc điểm, tính chất cơ bản của đồng hiện

Trớc thực tế này, dựa trên nền tảng của văn bản nghệ thuật là ngôn từ (mà cấp độthấp nhất là lời văn nghệ thuật), bài viết tiếp thu các ý kiến và đồng thời cũng đa ra cácquan niệm riêng

Ngôn ngữ trong quá trình hành chức, bao giờ cũng tuân thủ một trật tự tuyến tính.Nghệ sĩ khi tái tạo những diễn biến t duy của ngôn từ cũng biểu hiện nó theo chuỗi trật

tự nhất định Trong khi đó, t duy của con ngời không bao giờ đơn thuần chỉ một vấn đề,một sự kiện đơn tuyến Hành động của t duy là hành động phức tạp bao gồm hàng loạtcác vấn đề đan xen, chồng chéo ý thức đợc sức cản ấy, tự bao đời nay nghệ sĩ khi sángtạo tác phẩm cố khắc phục hạn chế nhằm tăng hiệu lực của sức mạnh ngôn từ Đồnghiện trong văn học là một trong những kỹ thuật trợ thủ đắc lực cho tiểu thuyết hiện đạithực hiện ý đồ đó

Đồng hiện ở văn học có từ bao giờ, theo tôi hiện nay chúng ta vẫn cha thể khẳng

định Chỉ biết từ cuối thế kỷ 19 kỹ thuật này đã đợc sử dụng rộng rãi bởi do gắn vớikiểu ngôn từ độc thoại nội tâm

Vào khoảng thời gian ấy, điện ảnh và hội họa phát triển mạnh, ảnh hởng đến vănhọc, đẩy nhanh quá trình đồng hiện trong sáng tạo Nh một hệ quả tất yếu, độc thoạinội tâm và dòng ý thức đã trở thành một trong những phơng thức chủ yếu để chiếm lĩnhhiện thực Điểm qua một số tác phẩm tiêu biểu của những nhà văn kiệt xuất, chúng ta

có thể thấy rõ điều đó: M Proust với Đi tìm thời gian đã mất, J Joyce với Ulysses, E.Hemingway với Ông già và biển cả, A Camus với Ngời xa lạ Hình thức ngôn từtrong tất cả các tác phẩm trên không những thể hiện nhu cầu thiết yếu của đồng hiệntrong t duy nghệ thuật mà còn góp phần đổi mới những dạng vẻ khác nhau của kỹ thuật

ấy, của diện mạo văn chơng

Ngoài các nguyên nhân trên, đồng hiện phát triển mạnh ở thế kỷ này còn vì nó làsản phẩm của thời đại Thời đại đã làm tan vỡ ảo tởng về một trật tự Con ngời quay vềvới chính bản thân mình, tìm ở đấy một triết lý nhân sinh hòng đối thoại lại những mấtmát của thực tiễn Việc tái tạo âm thanh cuồng nộ của thằng điên không theo trật tự suy

lý nào trong sáng tác Faulkner chẳng những thể hiện bề mặt rạn nứt của thực tại màcòn báo hiệu sự phản ứng của nhà văn trớc thời cuộc

Cũng ở “thời đại mất Chúa” này, quá trình “hiện tại hóa” ngôn từ trực tiếp của tácphẩm nghệ thuật đã đồng hiện cả hai thế giới ngôn từ: tiềm thức và ý thức lên bề mặtthực tại Đến đây đồng hiện ở văn học lại đi trớc hội họa Năm 1993 trờng phái “khônggian mới” ở hội họa mới ra đời (Xem tạp chí Mĩ thuật số 8 - 9/1993)

Do vậy, tiếp xúc với khuynh hớng Dòng ý thức - đồng hiện chẳng phải dễ Tổng thểngôn từ ở đó đã mang tính biểu trng cao độ Nó gắn với dòng chảy tâm linh và nh thế,

đòi hỏi một cảm nhận tâm linh Nó dung hòa hai logic: lý trí và cảm xúc mà vốndicbao giờ cũng thuộc về hai lĩnh vực khác nhau của sáng tác Nghệ sĩ thuộc khuynh hớngnày đã tạo đợc cuộc cách mạng thực sự trong hệ hình t duy nghệ thuật

Nhắc đến đồng hiện, các nhà nghiên cứu thờng đề cập đến thế giới nghệ thuật của

M Proust nơi “cả giọng điệu và ngôn từ đều phải bám riết theo sự vận động t tởngcủaông”(10) Song chúng ta cũng cần phân biệt giữa ý thức đồng hiện và ngôn từ đồng

hiện ý thức đồng hiện là dạng đồng hiện mà ở đó những tiếp nối của t duy đợc tái hiện

thông qua hồi tởng Ngôn từ chỉ đóng chức năng ghi nhận lại nội dung ấy mà thôi

Điều này có nghĩa, dẫu là đồng hiện nhng hình thức ngôn từ chẳng có gì thay đổi, vẫntuân thủ luật tắc cú pháp nên nó gần với độc thoại nội tâm hơn là dòng ý thức Đại diệncho kiểu đồng hiện này là M Proust: Lúc đa mẩu bánh Madeleine lên miệng là lúc cảCombray hiện về, đi ra từ “chén trà của tôi”(11)

Ngời kế thừa M Proust ở phơng diện này là J P Sartre: “Anh ta bắn, những điềuluật bay tung giữa không trung, con sẽ yêu mến đồng loại của con nh chính bản thâncon vậy, đoành một cái vào mõm chó chết nọ, con sẽ không giết chóc, đoành một cáivào cái thằng bịp bợm trớc mặt Anh ta bắn vào con ngời, vào Đức hạnh, vào Thế giới:

Tự do, ấy chính là khủng bố(12) Duy chỉ có khác là ở đây lời ấy không phải là lời độcnhất của “tôi” nh ở M Proust mà còn có cả lời ngời kể chuyện đan xen Đoạn trích đã

“đồng hiện” hai thế giới ngôn từ (của nhân vật và của ngời kể chuyện) Song độ thâmnhập cha lớn, đủ để tạo thành dòng ý thức, nơi tiếng nói này hòa lẫn vào dòng tâm tkia

Tùy ý thức đồng hiện đến ngôn từ đồng hiện là cả bớc phát triển dài (Dĩ thực có ýthức thì mới có ngôn từ đồng hiện, song không phải bất cứ lúc nào nội dung của hìnhthức (hình thức mang tính nội dung) cũng bắt kịp nội dung t duy Trong trờng hợp này,

để có sự hài hòa giữa hai phạm trù đó, thì phải có cả một đội ngũ nhà văn kế thừa vàphát triển) Dấu hiệu đầu tiên của đồng hiện ngôn từ là hủy bỏ cú pháp truyền thống (ởvăn bản, dấu câu cũng có chức năng quy định trật tự trớc sau của các phát ngôn)

Ulysses của J.Joyxe đã thực hiện đợc điều này: “ và sau đó mình mời mọc anh bằng

ánh mắt để cầu xin một lần nữa ừ và sau đó anh hỏi mình có thể ừ nói vâng bông hoa

rừng núi của em và trớc tiên mình choàng tay qua ngời anh và kèo anh về phíamình”(13).

Cha thỏa mãn, các tác giả còn vận dụng hình thức in ấn để phân biêt chuỗi ngôn từtiềm thức (in nghiêng) và ý thức (in bình thờng)

Việc đồng hiện cả hai thế giới đó, đã đợc ghi nhậnở tác phẩm Tuyết trên đỉnhKilimanjaro của Hemingway Harry, nhân vật trung tâm của câu chuyện Vừa đối thoạivới vợ, vừa chìm vào ký ức với dĩ vãng đang quayvề bên giờng bệnh:

“Đừng uống mà” nàng van nài “anh yêu, đừng uống cái đó: chúng mình phải làmtất cả những gì có thể”

“Cô làm đi” hắn đáp “tôi mệt”

Bây giờ trong tâm trí hắn nhìn thấy nhà ga ở Karagatch và hắn đang đứng với hành lý và ánh sáng của Simplon - Orient đang xuyên qua bóng tối bây giờ và hắn

đang rời Thrace sau khi điều trị(14) (Phần in nghiêng - tôi gạch chân)

ở cấp độ lời văn, đồng hiện xuất hiện khá nhiều so với các cấp độ khác Tuy nhiên

để phân biệt rõ ràng đâu là phát ngôn thuộc về thực tại, đâu là phát ngôn của quá khứtrong dòng tâm t, chẳng phải dễ: “a) Tôi đã tồn tại b) Tôi không tồn tại c)Massachusttes hay Mississippi d) Shreve có một chai trong vali của nó e) Thậm chí

mày cũng không thèm bóc ra nữa à Ông Bà Richmond Compson thông báo Ba lần g) Các ngày h) Thậm chí mày cũng không thèm bóc ra nữa à lễ thành hôn của ái nữ là cô

Candace rằng rợu dạy ngời ta lẫn lộn phơng tiện với cứu cánh i) Tôi tồn tại k) Uông.1) Tôi đã không tồn tại”(15) Nếu, ở trên sự từ chối cú pháp là không sử dụng thì ở đâykhía cạnh khác của chối bỏ; sử dụng sai Chính những điểm ngắt câu, viết hoa xem rabình thờng ấy lại rất bất thờng Đoạn trích này là dòng nội tâm của Quentin khi nhớ lạilời của bố mẹ trong tiệc cới cô em, lời của ngời bạn cùng phòng Shreve - học ởHarvard Các phát ngôn in nghiêng e, g, h có thể là lời của bố mẹ Quentin, hoặc cũng

là lời của Shreve Do vậy tùy theo sự lĩnh hội của độc giả, chủ thể phát ngôn sẽ lộ ra

Đây là một trong những biện pháp để tạo tính đa nghĩa cho ngôn từ

Thêm nữa, kết cấu ngôn từ đồng hiện còn nới lỏng cấu trúc đoản mạch, tạo nên

những khoảng trống Khoảng trống càng rộng, trờng liên tởng từ độc giả càng xa Giữa

các phát ngôn d, e nếu không sử dụng kỹ thuật này, tác giả hẳn sẽ viết: Shreve có mộtchai trong vali của nó Nó đa tôi (hoặc tôi lấy ra) Không cần bóc vỏ, tôi mở nắp Hắncàu nhau “thậm chí mày cũng không thèm bóc ra nữa à?” Lợc bỏ phát ngôn mà độcgiả vẫn có thể tái hiện là một trong những thế mạnh của đồng hiện Nó tạo điều kiện đểmỗi một bạn đọc, thời đại in dấu ấn của mình lên trên khoảng trống đó, nên vĩnh viễnkiểu ngôn từ luôn nằm trong trờng giao tiếp, rộng mở hớng đến bất kì đối tợng nào.Mặt khác kỹ thuật này còn góp phần “mờ hóa các tầng ý nghĩa của ngôn từ ” bằngcách tạo khả năng kết hợp khá tự do trong chuỗi phát ngôn: “Cô quay lng lại tôi đivòng ra trớc mặt cô ma bò vào trong bùn làm bẹp rúm áo lót của cô qua áo cô nó bốcmùi ghê sợ”(16) Thử làm phép ngắt câu, ta có:

- Cách I: Cô quay lng lại Tôi đi vòng ra trớc mặt cô Ma bò vào trong bùn làm bẹp

- Cách II: Cô quay lng lại tôi, đi vòng ra Trớc mặt cô, ma bò vào trong bùn làmbẹp rúm áo lót của cô qua áo cô Nó bốc mùi ghê sợ.

Có thể còn vài cách chia câu nữa nhng nhìn chung sự thay đổi giữa các cách ngắt

sẽ là thành phần phụ của câu kia và ngợc lại ứng với mỗi cách, phát ngôn mang nhữngnét nghĩa khác nhau Do đó, chỉ một phát ngôn, chúng ta có thể nhận đợc hơn mộtthông điệp

Do tôn trọng dòng suy tởng của nhân vật (ngời kể chuyện không can thiệp) nênmột số hành động của nhân vật lẽ ra đợc thuyết minh từ điểm nhìn bên ngoài, thì nay đ-

ợc chính nhân vật đảm dơng Trở lại với dẫn chứng ban nãy: “Tôi tồn tại Uống Tôi đãkhông tồn tại” Động tác “uống” theo lệ thờng phải đợc ngời trần thuật miêu tả ở đây,tiếng “uống” vang lên, vừa nh một đối thoại một chiều (không có lời đáp), vừa nh một

độc thoại nội tâm Nó là giọng nhân vật nhng đồng thời là giọng của ngời kể chuyện(miêu tả hành động) nên bản chất cấu trúc giọng của ngôn từ dòng ý thức hoàn toànchính xác nh William James đã chỉ ra: “Bất kỳ tiếng nói nào cũng đợc giao thoa với âm

điệu của những tiếng nói khác”(17)

Muốn có đồng hiện thì phải có “biện pháp đồng hiện ” Từ góc độ khách thể nghệthuật (nhân vật), chúng ta có những tín hiệu từ: ngôn từ, mùi vị, màu sắc, âm thanh, vậtthể Từ bình diện chủ thể nghệ thuật (nhà văn), kỹ thuật đồng hiện còn sử dụng nhữngbiện pháp tiêu biểu sau:

1) Cách đặt tên tiêu đề, nhân vật gắn với huyền thoại, siêu mẫu Đọc nhan đề

Ulysses của J Hoyce thì điều đầu tiêngợi trong tâm trí talà Odyssey của Homer.

2) Đảo ngợc, xen kẽ dòng thời gian, không gian cũng là hình thức của đồng hiện

Đoạn mở đầu của Chí Phèo “Hắn vừa đi vừa chửi” (hiện tại) đợc đặt trớc đoạn kể vềhoàn cảnh xuất thân và quá trình băng hoại của Chí (quá khứ) và đoạn tiếp đợc nối vớitiếng chửi ban đầu Thao tác này nhằm để độc giả hiểu tờng tận hơn về cái “con ngờinày” (Hegel)

3 Biện pháp kể luân phiên trong tác phẩm có nhiều tuyến nhân vật (chủ yếu haituyến) Chẳng hạn nh ở Anna Karenina của L Tolstoi, Muối của đất của G Maccov,

Bên bờ sông hoang vắng của B Polevoi, hay một số chơng trong Những ngời khốn khổ

của V Hugo cứ một chơng kể về nhân vật này thì chơng khác kể về nhân vật kia, đặtxen kẽ nhau và mối quan hệ giữa chúng gần nh không có tiếp nối về một cốt truyện

4 Kết cấu ngời kể chuyện kép: tức câu chuyện có một văn bản đã đợc ngời khácviết từ trớc, nay nhà văn viết lại Bọn làm bạc giả (A Gide), Dịch hạch (A Camus),

Trăm năm cô đơn (G Marquez) và Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh) sử dụng đặc

tính này Bởi do kể lại nên ở một số phát ngôn (cũng nh toàn bộ không khí của truyện)

sự hiện diện của ngời kể chuyện thứ hai là không thể tránh

5 Sử dụng nhiều điểm nhìn trần thuật: xuất hiện lúc nhà văn để các nhân vật tự kể

về nhau Chẳng hạn nh trong Vầng trăng và đồng sáu xu, S Maugham đã dùng đến bảynhân vật làm ngời kể chuyện để thuật lại những quãng đời khác nhau của chàng họa sĩbất hạnh, tài hoa

Có thể đa thêm một số “biện pháp” đồng hiện nữa, song nhìn chung, chúng ta đãthấy đợc những trăn trở của nhà văn trên chất liệu để tìm phơng hớng đi mới, đột pháqua những giới hạn ngôn từ.

Cũng nh ở các loại hình nghệ thuật khác, đồng hiện ở văn xuôi đợc thực hiện trênnhiều cấp độ Nhng do gắn với thế giới nghệ thuật ngôn từ này, nên với văn xuôi đồng

hiện là cách viết mà ở đó các lời văn, chi tiết, hình tợng (không gian, thời gian, nhân vật ) đợc tái hiện hỗn độn, trong cùng lúc, thông qua dòng nội tâm của nhân vật (có khi là của ngời kể chuyện).

*

Đồng hiện trong văn xuôi gắn với độc thoại nội tâm và dòng ý thức Giữa hai kiểungôn từ, tất nhiên đã có những tín hiệu khu biệt Song các ý kiến đa ra vẫn còn cha ngãngũ T Motyliova không phân biệt độc thoại nội tâm với dòng ý thức Keene Danald -chuyên gia nghiên cứu văn học Nhật Bản, ngời Mỹ cũng viết tiểu luận về dòng ý thứccủa Joyce Katie Wales trong Từ điển phong cách của mình không tách hai khái niệm.Song ông cho rằng với những sáng tác của Joyce, Faulkner thì thuật ngữ dòng ý thức

đợc a dùng hơn M H Abrams trong Từ điển thuật ngữ văn học có đề cập đến sự khácnhau giữa độc thoại nội tâm và dòng ý thức nhng không phân biệt hai khái niệm CònRobert Humphrey khẳng định “Dòng ý thức không đồng nghĩa với độc thoại nộitâm”(18), song bài viết của ông chẳng đả động gì đến sự khác nhau đó Ông chỉ khaithác tính khuynh hớng của dòng ý thức và đặt nó cạnh các trào lu văn học khác nh Chủnghĩa hiện thực phê phán, Chủ nghĩa hiện sinh Nguyễn Đức Nam trong phần viết vềJoyce ở Từ điển văn học đã ghi nhận Joyce đã phát triển độc thoại nội tâm thành “dòngtâm t” hay dòng ý thức”(19)

Tựu trung lại, ta thấy hầu hết các nhà nghiên cứu đều nhận ra những nét khác nhaucủa hai loại ngôn từ nhng có ngời phân biệt, có ngời không Và điều rắc rối hơn cả là:thuật ngữ Dòng ý thức có lúc đợc dùng nh một khuynh hớng sáng tác (mà cả độc thoạinội tâm lẫn dòng ý thức đều đợc các nhà văn khuynh hớng này sử dụng), có lúc đợcdùng nh một kĩ thuật Trong khi đó, độc thoại nội tâm chỉ đợc xem nh một cách viết, kĩthuật chiếm lĩnh nội tâm con ngời mà thôi Do vậy, một số nhà nghiên cứu đã dựa trêncác tiêu chí về phản ánh, hình thức biểu hiện để xác định đờng biên giữa độc thoạinội tâm và dòng ý thức Chúng tôi dùng kĩ thuật đồng hiện nh một trong những tiêu chí

để phân định hai loại ngôn từ

Dòng ý thức khác với độc thoại nội tâm bởi tính chất cùng một lúc thể hiện cả haithế giới tiềm thức và ý thức lên bề mặt thực tại một cách hỗn độn ở độc thoại nội tâmcũng có đồng hiện, nhng đồng hiện ở đó chỉ mang tính chất hồi tởng thoáng qua chứkhông triền miên nh ở dòng ý thức và hình thức ngôn từ đặc biệt không xuất hiện Vớidòng ý thức, khả năng t duy tơng đối mạch lạc của độc thoại nội tâm không còn nữa,tính chất hiện tại hóa mạnh mẽ của đồng hiện đã khiến độc thoại nội tâm không thể giữnguyên lề lối cũ, vụt biến chuyển để thỏa mãn tham vọng mới của nhà văn trong ý thứcmuốn trở thành ngời th kí cho chính khả năng t duy Quan niệm này đã buộc hình thứcbiểu hiện thay đổi Khó mà gọi bốn mơi sáu trang cuối của Ulysses là độc thoại nội tâm

mà đúng hơn là “dòng tuôn trào tâm t của một nhân vật”(20) không hề có bất kì dấu hiệu

cú pháp nào Chính bằng sức mạnh riêng của mình, dòng ý thức - bớc tiếp nối độc thoạinội tâm - đã tách khỏi để trở thành một trong những khuynh hớng văn học tiêu biểu củathế kỉ XX

Mỗi trào lu văn học đều để lại phong cách và phong cách suy cho cùng là do cáchviết quy định Cách viết tối u là cách viết mà có thể trao cho độc giả càng nhiều quyền

đồng sáng tạo Đồng hiện trong văn học đã đáp ứng yêu cầu này Gắn với kiểu ngôn từdòng ý thức, đồng hiện đợc thực hiện đến cấp độ lời văn Nó mang lai tính đa thanh, đanghĩ cho ngôn từ bằng cách “mờ hóa”, nới lỏng cấu trúc, xây dựng điểm ngắt Khoảngcách càng xa ngôn từ càng uyển chuyển, khó nắm bắt, minh định ở nét nghĩa cụ thể.Với đồng hiện, dù muốn hay không, độc giả phải tham gia vào tiến trình ý thức nghệthuật của nhà văn, truy tìm mối quan hệ hợp lí nhất giữa các đoạn mạch của văn bản

Hà Nội 10-1995

1 Từ điển thuật ngữ văn học - Nhóm Trần Đình Sử H., GD - 1992

2 Hoàng Trinh - Phơng Tây văn học và con ngời H., KHXH - 1971-1972

3 Phơng Lựu - Tìm hiểu lí luận văn học phơng Tây hiện đại H., VH 1995

4 Đặng Anh Đào Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết Phơng Tây hiện đại G., GD

-1995 - tr.77

5 Katie Wales - A dictionary of stylistics - NY - Longman - 1989

6 M H Abrams - A Glossary of Literary Terms - Rinehart - 1971

7 George Snell The shapes of American Fiction NY Cooper Square 1961 p.162

13 James Joyce - Ulysses - NY - Vintage Books 1961 - p.783

14 Ernest Hemingway - The snow of kilimanjaro - in The Short Stories of Ernest

Hemingway - NY - Seribrer's Son - 1938 - p.55.

15 William Faulkner - Âm thanh và cuồng nộ - Phan Đan, Phan Linh dịch - H - HộiNhà văn 1992, tr.207

16 Xem chú thích (15) tr.163