Tội phạm chưa hoàn thành theo luật hình sự việt nam (trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh đắk lắk) luận văn ths

Theo luật hình sự Việt Nam, không phải hành vi chuẩn bị phạm tội nào cũng bị truy cứu trách nhiệm hình sự, việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội được đánh g

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

VŨ ĐỨC MẠNH

TộI PHạM CHƯA HOàN THàNH THEO LUậT HìNH Sự VIệT NAM,

(Trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Đắk Lắk)

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

VŨ ĐỨC MẠNH

TộI PHạM CHƯA HOàN THàNH THEO LUậT HìNH Sự VIệT NAM,

(Trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Đắk Lắk)

Chuyờn ngành: Luật hỡnh sự và tố tụng hỡnh sự

Mó số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cỏn bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS CAO THỊ OANH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Vũ Đức Mạnh

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các bảng

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI PHẠM CHƯA HOÀN THÀNH TRONG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 8

1.1 Khái niệm và ý nghĩa của tội phạm chưa hoàn thành 8

1.1.1 Khái niệm tội phạm chưa hoàn thành 8

1.1.2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu tội phạm chưa hoàn thành 19

1.2 Khái quát lịch sử lập pháp về tội phạm chưa hoàn thành 20

1.2.1 Giai đoạn sau cách mạng tháng 8 đến trước khi Bộ luật hình sự năm 1985 có hiệu lực 20

1.2.2 Giai đoạn Bộ luật hình sự năm 1985 có hiệu lực 22

1.2.3 Giai đoạn Bộ luật hình sự năm 1999 có hiệu lực 24

1.3 Tội phạm chưa hoàn thành quy định trong luật hình sự một số nước 27

1.3.1 Tội phạm chưa hoàn thành quy định trong Bộ luật hình sự của nước Thụy Điển 27

1.3.2 Tội phạm chưa hoàn thành quy định trong Bộ luật hình sự nước Cộng hòa liên bang Đức 30

Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999 VỀ TỘI PHẠM CHƯA HOÀN THÀNH VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐẮK LẮK 34

2.1 Quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 về khái niệm và trách nhiệm hình sự đối với tội phạm chưa hoàn thành 34

2.1.1 Quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 về khái niệm tội phạm

chưa hoàn thành 34

2.1.2 Quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 về trách nhiệm hình sự đối với tội phạm chưa hoàn thành 36

2.2 Thực tiễn áp dụng pháp luật về tội phạm chưa hoàn thành trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk 40

2.2.1 Thực tiễn áp dụng pháp luật về chuẩn bị phạm tội trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk 41

2.2.2 Thực tiễn áp dụng pháp luật về phạm tội chưa đạt trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk 42

Chương 3: KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VÀ CÁC GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ XỬ LÝ ĐỐI VỚI TỘI PHẠM CHƯA HOÀN THÀNH TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐẮK LẮK 80

3.1 Yêu cầu cấp thiết của việc hoàn thiện pháp luật hình sự liên quan đến tội phạm chưa hoàn thành 80

3.2 Kiến nghị hoàn thiện pháp luật hình sự liên quan đến tội phạm chưa hoàn thành 82

3.3 Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật đối với tội phạm chưa hoàn thành trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk 92

3.3.1 Nâng cao công tác quản lý, chỉ đạo, điều hành và kiểm tra của Tòa án cấp trên đối với Tòa án cấp dưới 92

3.3.2 Tăng cường giải thích, hướng dẫn áp dụng pháp luật 93

3.3.3 Nâng cao năng lực của Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân 94

3.3.4 Nâng cao vai trò của các cơ quan bảo vệ pháp luật 96

KẾT LUẬN 99

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 102

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: So sánh tỷ lệ bản án của tội phạm chưa hoàn thành so với

tội phạm đã hoàn thành thông qua nghiên cứu 200 bản án trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk từ năm 2007 đến năm 2014 41 Bảng 2.2: So sánh tỷ lệ các tội phạm cụ thể trong 20 bản án hình sự

về tội phạm chưa hoàn thành 41 Bảng 2.3: Tỷ lệ giai đoạn chuẩn bị phạm tội trong 20 bản án hình sự

về tội phạm chưa hoàn thành 42 Bảng 2.4: So sánh tỷ lệ giai đoạn chuẩn bị phạm tội so với giai đoạn

phạm tội chưa đạt trong 20 bản án hình sự về tội phạm

Bảng 2.5: So sánh tỷ lệ các trường hợp phạm tội chưa đạt trong 20

bản án hình sự về tội phạm chưa đạt 43

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tội phạm, hiểu theo nghĩa khái quát nhất là hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, trái pháp luật hình sự và phải chịu hình phạt Sự xuất hiện của tội phạm diễn ra cùng với sự ra đời của Nhà nước và pháp luật, khi xã hội phân chia thành giai cấp đối kháng Để bảo vệ các quyền lợi của giai cấp cầm quyền, Nhà nước đã quy định những hành vi nguy hiểm cho xã hội nào là tội phạm và áp dụng trách nhiệm hình sự đối với người nào thực hiện các hành vi

đó nên tội phạm lại mang bản chất là một hiện tượng pháp lý Là hiện tượng tiêu cực mang thuộc tính xã hội, lịch sử và pháp lý, tội phạm luôn chứa đựng trong mình đặc tính chống lại Nhà nước, chống lại xã hội, đi ngược với lợi ích chung của cộng đồng, trật tự xã hội, xâm phạm đến quyền, tự do và các lợi ích hợp pháp của con người

Tội phạm không phải lúc nào cũng được thực hiện đến cùng mà có thể được thực hiện ở những mức độ khác nhau do nhiều nguyên nhân Tội phạm diễn ra ở các giai đoạn khác nhau thì mức độ nguy hiểm cho xã hội cũng khác nhau, việc thực hiện tội phạm cố ý trong nhiều trường hợp nó là một quá trình thỏa mãn dần các dấu hiệu cơ bản của cấu thành tội phạm cụ thể được quy định trong phần các tội phạm luật hình sự Trong quá trình tiến hành dần từng bước đó, có thể do nhiều nguyên nhân khách quan khác nhau không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của người phạm tội mà hành vi của họ phải dừng lại khi mới chuẩn bị điều kiện để thực hiện hoặc khi chưa thực hiện hoàn thành tội phạm nào đó Trong khi đó, pháp luật hình sự lại đặt ra nhiệm vụ đấu tranh phòng, chống tội phạm không chỉ bảo vệ các quan hệ xã hội được luật hình sự xác lập và bảo vệ đã bị tội phạm xâm hại, mà cần bảo vệ các quan hệ xã hội

đó trong những trường hợp chưa bị tội phạm xâm hại đến Nói một cách khác,

pháp luật hình sự của Nhà nước đặt ra yêu cầu phải xử lý đồng bộ tất cả các hành vi nguy hiểm cho xã hội là hành vi thực hiện hoàn thành một tội phạm

và cả hành vi chưa hoàn thành Bởi lẽ, việc phát hiện, trừng trị những hành vi phạm tội chưa hoàn thành là nhằm hạn chế đến mức thấp nhất những thiệt hại

do hành vi phạm tội có thể gây ra cho xã hội, cho Nhà nước và cho công dân Nói một cách khác, không để cho tội phạm gây ra nguy hiểm cho xã hội thì tốt hơn để cho tội phạm xảy ra mới tìm cách khắc phục phòng, chống tội phạm, do đó đây chính là một yêu cầu có ý nghĩa tiên quyết thể hiện trong chính sách hình sự của Nhà nước ta [29, tr.125-126]

Qua thực tiễn xét xử cho thấy, so với giai đoạn tội phạm đã hoàn thành thì số vụ án mà Tòa án xét xử tội phạm ở giai đoạn chưa hoàn thành chiếm tỷ

lệ thấp hơn, nguyên nhân là do có nhiều khó khăn trong việc chứng minh hành vi phạm tội, người phạm tội không thừa nhận mục đích các hành vi phạm tội của mình, việc đánh giá chứng cứ từ phía các cơ quan tiến hành tố tụng còn chưa chính xác Từ những nguyên nhân trên dẫn đến những khó khăn đối với cơ quan tố tụng trong quá trình xem xét, đánh giá một cách toàn diện, đầy đủ các tình tiết, bản chất của sự việc Hiện nay, tình hình tội phạm trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk vẫn ngày một gia tăng và gây hậu quả hết sức

nghiêm trọng Tuy nhiên hiện chưa có công trình nào nghiên cứu đề tài: “Tội

phạm chưa hoàn thành theo Luật hình sự Việt Nam, (trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Đắk Lắk)’’ Do vậy đòi hỏi phải có sự nghiên cứu cụ thể, rõ

ràng để có những luận cứ khoa học về tội phạm chưa hoàn thành, nhằm hạn chế đến mức thấp nhất những thiệt hại do hành vi phạm tội có thể gây ra, giúp chúng ta phát hiện, khởi tố, điều tra và đưa ra xét xử một cách kịp thời đối với tội phạm chưa hoàn thành, nhằm đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả

xử lí đối với tội phạm chưa hoàn thành và làm cho công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm hình sự trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk đạt được hiệu quả

cao Vì vậy, tôi chọn đề tài “Tội phạm chưa hoàn thành theo Luật hình sự

Việt Nam, (trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn tỉnh Đắk Lắk)’’ làm đề tài luận

văn Thạc sĩ luật học của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Trong những năm gần đây, ở nước ta có nhiều công trình nghiên cứu; sách chuyên khảo, sách tham khảo, giáo trình; các bài viết trên các tạp chí

chuyên ngành; các luận văn, luận về tội phạm chưa hoàn thành như: Luật hình

sự Việt Nam (Quyển I Những vấn đề chung), Đào Trí Úc, Nxb Khoa học Xã

hội, Hà Nội (2000); Bình luận khoa học Bộ luật hình sự năm 1999 – Phần

chung, Đinh Văn Quế, Nxb thành phố Hồ chí Minh (năm 2000); Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung), Lê Cảm, Nxb Đại học Quốc gia Hà

Nội, Hà Nội (Chủ biên năm 2003 và 2007); Sách chuyên khảo Sau đại

học: Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự (Phần chung), Lê Văn

Cảm, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội (2005); Chế định về các giai

đoạn thực hiện tội phạm và mô hình lý luận của nó trong pháp luật hình sự Việt Nam, Lê Văn Cảm, tạp chí Dân chủ và pháp luật; Cấu thành tội phạm và vấn đề xác định giai đoạn thực hiện tội phạm, PGS TS Cao Thị Oanh, trường

Đại học Luật Hà Nội, năm 2010; “Một số vấn đề về các giai đoạn thực hiện

tội phạm”, trong sách: Luật hình sự Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Lê Thị Sơn, Nxb Công an Nhân dân, Hà Nội (1997); “Về trách nhiệm hình sự của hành vi chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt”, Lê Thị Sơn,

tạp chí Luật học; Chương III, Các giai đoạn phạm tội, trong sách: Những vấn

đề lý luận cơ bản về tội phạm trong luật hình sự Việt Nam, Lâm Minh Hạnh,

Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1986; Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về

phạm tội chưa đạt theo luật hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sỹ luật học của

Th.S Hoàng Đức Ngọc, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2010; Một

số vấn đề lý luận và thực tiễn về tội phạm chưa hoàn thành theo luật hình sự

Việt Nam, Luận văn thạc sỹ luật học của Th.S Hồ Thanh Vinh, Khoa Luật,

Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2014; Chương XII, Các giai đoạn phạm tội, trong sách: Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung) (do TSKH Lê

Cảm chủ biên), Nguyễn Ngọc Chí, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

(2007); Một số vấn đề về giai đoạn phạm tội chưa đạt, Trịnh Quốc Toản, Tạp chí Khoa học (chuyên san Kinh tế Luật), số 4/2002; Tội phạm và trách nhiệm

hình sự, Trịnh Tiến Việt, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 2013; “Về phạm tội chưa đạt và một số hình thức phạm tội khác trong quá trình thực hiện tội phạm”, Khoa học, Chuyên san Luật học, Trịnh Tiến Việt, năm 2009; Tiếp tục hoàn thiện các quy định của Bộ luật hình sự trước yêu cầu mới của đất nước, Trịnh Tiến Việt, tạp chí Tòa án nhân dân số 14(7)/2008, năm 2008; Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Trịnh Tiến Việt, Luật học 25, năm 2009; Giáo trình luật hình sự Việt Nam, Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an

nhân dân, Hà Nội (năm 2010) v.v…

Từ các công trình trên cho thấy đã có nhiều tác giả nghiên cứu về tội phạm chưa hoàn thành ở những mức độ khác nhau, đề cập đến khái niệm, các đặc điểm cơ bản, trách nhiệm hình sự và việc quyết định hình phạt đối với tội phạm chưa hoàn thành, cụ thể là giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu vào thực tiễn xử lí đối với tội phạm chưa hoàn thành trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk, để nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật và hiệu quả xử lí đối với tội phạm chưa hoàn thành trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn:

+ Mục đích nghiên cứu: mục đích nghiên cứu của luận văn là đề xuất các kiến nghị hoàn thiện pháp luật và các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật về tội phạm chưa hoàn thành Từ đó đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xử lí đối với tội phạm chưa hoàn thành trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk

+ Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Nghiên cứu các vấn đề lý luận về tội phạm chưa hoàn thành

- Nghiên cứu lịch sử lập pháp về tội phạm chưa hoàn thành trong pháp luật Việt Nam qua các thời kì

- Nghiên cứu về tội phạm chưa hoàn thành quy định trong luật hình sự một số nước

- Nghiên cứu quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 về tội phạm chưa hoàn thành

- Nghiên cứu về thực tiễn áp dụng pháp luật về tội phạm chưa hoàn thành trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk

- Kiến nghị hoàn thiện pháp luật hình sự liên quan đến tội phạm chưa hoàn thành và đưa ra những các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xử lí đối với tội phạm chưa hoàn thành trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

+ Đối tượng nghiên cứu của luận văn:

Luận văn được nghiên cứu dưới góc độ quy định của pháp luật Hình sự

về tội phạm chưa hoàn thành và thực tiễn pháp luật về tội phạm chưa hoàn thành trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk từ năm 2007 đến năm 2014

+ Phạm vi nghiên cứu của luận văn:

Phạm vi nghiên cứu của luận văn là nghiên cứu những vấn đề liên quan đến tội phạm chưa hoàn thành, dưới góc độ pháp lý hình sự và thực tiễn áp dụng pháp luật đối với tội phạm chưa hoàn thành trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk từ năm 2007 đến năm 2014

5 Phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước

và pháp luật, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân, về công tác đấu tranh, phòng chống các loại tội phạm, về vấn đề cải cách tư pháp được thể hiện trong các Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI và Nghị quyết số 08/NQ-TW

ngày 02/01/2002 của Bộ chính trị “Về một số nhiệm vụ trọng tâm trong công

tác tư pháp trong thời gian tới”, và nhất là trong Nghị quyết số 48/NQ-TW

ngày 02/06/2005 của Bộ chính trị “Về chiến lượng xây dựng và hoàn thiện hệ

thống pháp luật Việt Nam đến năm 2020”, Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày

02/06/2005 của Bộ chính trị “Về chiến lượng cải cách tư pháp đến năm

2020”, cũng như các công trình khoa học của các tác giả nghiên cứu về tội

phạm chưa hoàn thành

5.2 Các phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp cụ thể được sử dụng nghiên cứu đề tài bao gồm: quy nạp, diễn dịch, thống kê tội phạm, phân tích, tổng hợp, so sánh, điều tra, khảo sát, tổng kết kinh nghiệm Từ đó rút ra những đánh giá, kết luận và đề xuất các kiến nghị liên quan đến tội phạm chưa hoàn thành

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

- Về lý luận:

Luận văn là công trình nghiên cứu toàn diện về tội phạm chưa hoàn thành được quy định trong Luật hình sự từ thực tiễn trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk Dựa trên sự phân tích lý luận và tổng kết thực tiễn để đưa ra những luận giải, những căn cứ khoa học, để từ đó đưa ra kết luận, kiến nghị có ý nghĩa lý luận và thực tiễn về các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xử lí đối với tội phạm chưa hoàn thành trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk

- Về thực tiễn:

Kết quả nghiên cứu đề tài có thể tham khảo để nâng cao hiệu quả xử lí đối với tội phạm chưa hoàn thành trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk Đề tài có thể

được dùng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy và học tập trong các cơ sở đào tạo luật

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về tội phạm chưa hoàn thành trong

pháp luật hình sự Việt Nam

Chương 2: Quy định của Bộ luật hình sự năm 1999 về tội phạm chưa

hoàn thành và thực tiễn áp dụng trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk

Chương 3: Kiến nghị hoàn thiện pháp luật hình sự và các giải pháp

nhằm nâng cao hiệu quả xử lí đối với tội phạm chưa hoàn thành trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI PHẠM CHƯA HOÀN THÀNH

TRONG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

1.1 Khái niệm và ý nghĩa của tội phạm chưa hoàn thành

1.1.1 Khái niệm tội phạm chưa hoàn thành

Nhìn chung pháp luật hình sự trên thế giới và tại Việt Nam đa phần đều phân biệt các giai đoạn thực hiện tội phạm, nhằm đánh giá mức độ thực hiện tội phạm ở các giai đoạn khác nhau và qua đó có cơ sở xác định phạm vi trách nhiệm hình sự của người phạm tội Cụ thể, các giai đoạn phạm tội là những mức độ trong quá trình thực hiện tội phạm do cố ý và bao gồm chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt và tội phạm hoàn thành Các giai đoạn phạm tội này ngắn hay kéo dài tùy thuộc vào quá trình của hành vi phạm tội và người phạm tội thực hiện trên thực tế Việc phân chia các giai đoạn phạm tội trong luật hình sự thể hiện ý chí chủ quan của các nhà làm luật đối với diễn biến khách quan của hành vi phạm tội xảy ra trong thực tế [4, tr.151-152] Tuy nhiên, có ba điểm khác nhau cơ bản giữa các giai đoạn phạm tội chính là ở những yếu tố khách quan của hành vi phạm tội bao gồm: 1) Tính chất nguy hiểm cho xã hội của các hành vi phạm tội; 2) Mức độ thực hiện ý định phạm tội của chủ thể thực hiện hành vi; 3) Thời điểm chấm dứt của những hành

vi đó [9, tr.61] Trong thực tế, quá trình thực hiện việc phạm tội của tội phạm trong nhiều trường hợp người phạm tội phải tiến hành từng bước, từng bước một để hoàn thành tội phạm (như: hình thành ý định và biểu lộ ý định phạm tội, chuẩn bị công cụ, phương tiện phạm tội, chuẩn bị thực hiện hành vi liền kề và dần thực hiện hành vi phạm tội) Tuy vậy, về phương diện chủ quan

có sự đối lập thể hiện ở chỗ: mặc dù hành vi phạm tội bị dừng lại nhưng người phạm tội đã cố ý thực hiện hành vi đó và vẫn muốn thực hiện tiếp hành vi

phạm tội của mình, vì trong tư tưởng, suy nghĩ của họ bao giờ cũng mong muốn thực hiện toàn bộ quá trình đó để đạt được kết quả như dự định đã đặt ra ban đầu Qua thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm cho thấy có không ít trường hợp người phạm tội không thực hiện được đầy đủ những dự định đó hoặc họ không tiến hành thực hiện được hành vi phạm tội đến cùng vì những nguyên nhân khách quan ngoài ý muốn của mình Quan điểm về các giai đoạn thực hiện tội phạm còn được GS.TSKH Lê Văn Cảm tổng kết trong sách

chuyên khảo sau đại học: Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự

(Phần chung), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2005 về khái niệm các giai

đoạn thực hiện tội phạm, cụ thể như sau: 1) Các giai đoạn thực hiện tội phạm là các giai đoạn chuẩn bị và trực tiếp thực hiện tội phạm cố ý, được phân biệt với nhau theo tính chất (nội dung) của hành vi đã được thực hiện và thời điểm chấm dứt xử sự có tính chất tội phạm (B.V.Zđravômưxlôv); 2) Các giai đoạn thực hiện tội phạm là các giai đoạn nhất định của việc chuẩn bị và thực hiện tội phạm cố ý, được phân biệt với nhau theo tính chất của những hành vi được thực hiện và thời điểm chấm dứt hành vi ấy (X.G.Kelina); 3) Các giai đoạn của việc chuẩn bị và trực tiếp thực hiện tội phạm được quy định trong luật và được phân biệt với nhau theo tính chất và nội dung của hành vi người phạm tội thực hiện, cũng như mức

độ kết thúc hành vi phạm tội (Ê.F.Pobegailô)… [2, tr.440-441]

Tuy nhiên cho đến nay khái niệm tội phạm chưa hoàn thành vẫn chưa được pháp luật hình sự Việt Nam ghi nhận cụ thể

Tại Điều 29, Chương 6 trong Bộ luật hình sự của Liên Bang Nga quy

định: “1 Tội phạm chưa hoàn thành là chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa

đạt ” [21, Điều 29] Trong khoa học luật hình sự Việt Nam, GS.TSKH Lê

Văn Cảm đưa ra quan điểm về khái niệm tội phạm chưa hoàn thành như sau: tội phạm chưa hoàn thành là hành vi chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt [2, tr.440-441] Theo tác giả, quan điểm của GS.TSKH Lê Văn Cảm là phù

hợp với những quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam về các giai đoạn thực hiện tội phạm của tội phạm chưa hoàn thành, từ đó phân biệt giữa khái niệm tội phạm chưa hoàn thành và khái niệm tội phạm đã hoàn thành, đồng thời làm rõ cơ sở để phân chia các giai đoạn phạm tội để xác định đúng và đầy đủ trách nhiệm hình sự đối với từng giai đoạn thực hiện tội phạm cụ thể

Như vậy, chúng ta có thể hiểu khái niệm tội phạm chưa hoàn thành là hành vi chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt, nội dung cụ thể của hai giai đoạn thực hiện tội phạm này như sau:

+ Giai đoạn chuẩn bị phạm tội:

Chuẩn bị phạm tội là một giai đoạn phạm tội trong tội phạm chưa hoàn thành và là một phần của quá trình thực hiện tội phạm cố ý Ở giai đoạn chuẩn

bị phạm tội, người phạm tội đã có hành vi nhằm tạo ra những điều kiện cần thiết, tạo tiền đề cho việc thực tiện tội phạm, tuy nhiên người phạm tội chưa bắt đầu thực hiện tội phạm đó, tức là chưa có hành vi xâm phạm đến đối tượng tác động Ví dụ như: A chuẩn bị các công cụ sử dụng để phá khóa với mục đích đến nhà B phá khóa trộm cắp tài sản của gia đình B, nhưng khi chuẩn bị thực hiện hành vi thì bị lực lượng dân quân tự vệ phát hiện nên A không thực hiện hành vi trộm cắp tại nhà B

Giai đoạn chuẩn bị phạm tội được quy định tại Điều 17 Bộ luật hình

sự, theo đó chuẩn bị phạm tội là tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm Người chuẩn bị phạm một tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng phải chịu trách nhiệm hình sự [16, Điều 17]

Pháp luật hình sự quy định thời điểm sớm nhất của giai đoạn chuẩn bị phạm tội là khi tội phạm đã bắt đầu thực hiện những hành vi với mục đích tạo

ra những điều kiện vật chất, tinh thần để cho quá trình phạm tội diễn ra thuận lợi, dễ dàng và ngay trước khi người phạm tội bắt đầu thực hiện hành vi

khách quan được phản ánh trong cấu thành tội phạm là thời điểm muộn nhất của giai đoạn chuẩn bị phạm tội, một khi người phạm tội đã bắt đầu thực hiện tội phạm thì mặc nhiên đã không còn ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội

Đặc điểm của hành vi chuẩn bị phạm tội là chưa trực tiếp làm biến đổi tình trạng của đối tượng tác động của tội phạm để gây thiệt hại cho các quan

hệ xã hội là khách thể của loại tội phạm định thực hiện nhưng có ảnh hưởng tới khả năng gây thiệt hại của tội phạm

Kết quả của việc thực hiện tội phạm phần nào phụ thuộc vào hành vi chuẩn bị phạm tội, nếu quá trình chuẩn bị phạm tội càng chi tiết, kĩ lưỡng thì quá trình thực hiện tội phạm có khả năng gây ra hậu quả cao hơn, nghiêm trọng hơn Theo luật hình sự Việt Nam, không phải hành vi chuẩn bị phạm tội nào cũng bị truy cứu trách nhiệm hình sự, việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội được đánh giá và phân biệt thành hai loại: loại hành vi chuẩn bị phạm tội phải truy cứu trách nhiệm hình sự (nếu tội định phạm là tội rất nghiêm trọng hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng) và loại không bị truy cứu trách nhiệm hình sự, mặc dù cả hai loại đều chưa gây ra hậu quả, nhưng tính chất nguy hiểm của hành vi chuẩn bị phạm tội có khác nhau và sự khác nhau đó lại không phụ thuộc vào tính chất và mức độ của hành vi chuẩn

bị phạm tội mà nó hoàn toàn phụ thuộc vào tính chất nghiêm trọng của tội phạm mà người đó định thực hiện

Hành vi chuẩn bị phạm tội thường được thể hiện dưới các dạng sau:

- Chuẩn bị kế hoạch phạm tội như: bàn bạc, phân công trách nhiệm cho từng người, kế hoạch tiêu thụ tài sản hay kế hoạch che giấu tội phạm Dạng chuẩn bị phạm tội này thường xảy ra đối với những tội phạm được thực hiện

có đồng phạm hoặc có tổ chức Tuy nhiên cũng có trường hợp tội phạm chỉ

do một người thực hiện vẫn có sự chuẩn bị kế hoạch phạm tội Ví dụ: A có ý định đầu độc B, tự A đã vạch ra một kế hoạch như mua thuốc độc ở đâu, bỏ

thuốc độc vào nước cho B uống như thế nào, sau khi B trúng độc thì làm thế nào để che giấu được tội phạm

- Thăm dò hoặc tìm địa điểm phạm tội, dạng chuẩn bị này chủ yếu đối với các tội xâm phạm sở hữu hoặc xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của công dân Ví dụ: A muốn trộm cắp nhà B, nên A đã nhiều lần đến nhà B thăm dò xem gia đình B thường vắng mặt nhà vào giờ nào, quy luật sinh hoạt của gia đình ra sao để tiến hành trộm cắp

- Chuẩn bị công cụ phương tiện phạm tội: chuẩn bị xe máy để đi cướp tài sản, chuẩn bị dao để giết người, chuẩn bị thuốc độc để đầu độc, chuẩn bị xăng để đốt nhà, chuẩn bị thuốc mê để gây mê cho người có tài sản nhằm chiếm đoạt tài sản của họ, chuẩn bị con dấu giả để lừa đảo

- Loại trừ trước những trở ngại khách quan để thực hiện tội phạm được thuận lợi, dễ dàng như: tắt hệ thống camera để đêm đột nhập vào công ty trộm tài sản, cho bảo vệ uống rượu say để đột nhập vào cơ quan được dễ dàng

Khi người phạm tội thực hiện tội phạm ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội, trong trường hợp hành vi phạm tội đã cấu thành tội phạm độc lập khác thì người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự về tội độc lập đó Ví dụ như: A

có ý định giết B nên đã tìm mua một khẩu súng quân dụng, sau đó A đi tìm B

để giết, nhưng trên đường đi đã bị công an xã bắt Vậy hành vi của A đã cấu thành một tội độc lập là tội mua bán trái phép vũ khí quân dụng (Điều 230 Bộ luật hình sự), ngoài ra A còn phải chịu trách nhiệm hình sự về tội giết người ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội

+ Giai đoạn phạm tội chưa đạt:

Điều 18 của Bộ luật hình sự quy định: “Phạm tội chưa đạt là cố ý thực

hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì những nguyên nhân ngoài ý muốn của người phạm tội” [16, Điều 18]

Chỉ có các tội được thực hiện do cố ý thì mới có phạm tội chưa đạt

Điều luật không quy định hình thức cố ý trực tiếp hay cố ý gián tiếp, nhưng căn cứ vào nội dung của điều luật quy định “không thực hiện được đến cùng”, tức là người phạm tội có mục đích thực hiện tội phạm đến cùng, nên họ mong muốn cho hậu quả xảy ra chứ không phải để mặc cho hậu quả xảy ra Do đó phạm tội chưa đạt chỉ có thể xảy ra đối với trường hợp cố ý trực tiếp

Theo luật hình sự Việt Nam, có ba dấu hiệu xác định trường hợp phạm tội chưa đạt [23, tr.156-158]:

Dấu hiệu thứ nhất: người phạm tội đã bắt đầu thực hiện tội phạm Đây

là dấu hiệu phân biệt phạm tội chưa đạt với chuẩn bị phạm tội Sự bắt đầu này thể hiện ở chỗ: người phạm tội đã thực hiện hành vi khách quan được mô tả trong cấu thành tội phạm Ví dụ: kẻ giết người đã thực hiện hành vi tước đoạt tính mạng người khác (như đã đâm, đã bắn, đã chém) là hành vi được mô tả trong cấu thành tội phạm tội giết người (Điều 93 Bộ luật hình sự) Cũng được coi là đã bắt đầu thực hiện tội phạm nếu người phạm tội đã thực hiện được hành vi đi liền trước hành vi khách quan Đó là những hành vi (xét về khách quan và chủ quan) thể hiện là sự bắt đầu của hành vi khách quan và kế tiếp ngay sau nó hành vi khách quan sẽ xảy ra Ví dụ: hành vi nhặt dao để đâm, lắp đạn để bắn trong trường hợp phạm tội giết người được coi là hành vi đi liền trước Những hành vi này chưa phải là hành vi khách quan, chưa phải là hành vi tước đoạt tính mạng người khác (hành vi đâm, hành vi bắn) nhưng nó

là sự bắt đầu của hành vi khách quan và ngay sau nó hành vi khách quan (hành vi đâm, hành vi bắn) sẽ xảy ra Những hành vi “đi liền trước” như vậy tuy thể hiện là sự chuẩn bị nhưng vì rất gần với hành vi khách quan, không tách ra được nên cũng được coi là hành vi thực hiện tội phạm

Dấu hiệu thứ hai: người phạm tội không thực hiện tội phạm được đến cùng (về mặt pháp lí), nghĩa là hành vi của họ chưa thỏa mãn hết các dấu hiệu (thuộc mặt khách quan) của cấu thành tội phạm Những trường hợp hành vi

phạm tội chưa thỏa mãn hết các dấu hiệu (thuộc mặt khách quan) của cấu thành tội phạm có thể xảy ra ở một trong những dạng dưới đây:

- Chủ thể chưa thực hiện được hành vi khách quan mà mới chỉ thực hiện được “hành vi đi liền trước” Ví dụ: kẻ giết người mới nhặt dao để đâm thì bị bắt giữ

- Chủ thể đã thực hiện được hành vi khách quan nhưng chưa gây ra hậu quả của tội phạm Ví dụ: kẻ giết người đã đâm được nạn nhân nhưng nạn nhân không chết

- Chủ thể đã thực hiện được hành vi khách quan nhưng chưa thực hiện hết Ví dụ: kẻ hiếp dâm mới vật ngã được nạn nhân nhưng chưa thực hiện được việc giao cấu thì bị bắt giữ

- Hậu quả thiệt hại tuy đã xảy ra nhưng không có quan hệ nhân quả với hành vi khách quan mà chủ thể đã thực hiện Ví dụ: A cầm dao đột nhập vào nhà để giết B, A thấy B chùm chăn nằm trên giường liền lao tới và đâm nhiều nhát vào người B, nghĩ rằng B đã chết nên A bỏ đi Tuy nhiên trên thực tế, trước khi A đột nhập vào nhà B thì B đã chết, như vậy hậu quả chết người tuy đã xảy ra với B nhưng không có quan hệ nhân quả với hành vi khách quan của A

Trong bốn dạng có thể xảy ra nêu trên, hai dạng (2 và 4) chỉ có thể có ở những tội phạm có cấu thành tội phạm vật chất

Dấu hiệu thứ ba: người phạm tội không thực hiện tội phạm được đến cùng là do những nguyên nhân ngoài ý muốn của họ Bản thân người phạm tội vẫn muốn tội phạm hoàn thành nhưng tội phạm không hoàn thành là do:

- Nạn nhân hoặc người bị hại đã chống cự lại được hoặc đã tránh được;

- Người khác đã ngăn chặn được;

- Có những trở ngại khác như bắn nhưng đạn không nổ; thuốc độc để đầu độc không đủ liều lượng

Căn cứ vào thái độ tâm lí của người phạm tội đối với hành vi mà họ đã thực hiện, khoa học pháp lý chia phạm tội chưa đạt thành hai loại: chưa đạt đã hoàn thành và chưa đạt chưa hoàn thành, cụ thể:

- Phạm tội chưa đạt đã hoàn thành là trường hợp người phạm tội đã thực hiện đầy đủ những hành vi mà họ cho là cần thiết để gây hậu quả, nhưng

vì nguyên nhân khách quan (ngoài ý muốn) hậu quả đó không xảy ra (chưa đạt về hậu quả, hoàn thành về hành vi) Ví dụ một người có ý định giết người khác, đã dùng dao đâm 3 phát vào người nạn nhân và tin nạn nhân đã chết nên

bỏ đi, nhưng sau đó nạn nhân được cứu chữa nên không chết Ở đây người phạm tội đã hành động như ý muốn và tin là hậu quả sẽ xảy ra nhưng lại không xảy ra Trường hợp này người phạm tội dừng lại mặc dù không còn gì ngăn cản nhưng cũng không được coi là tự nguyện nửa chừng chấm dứt thực hiện tội phạm, vì người phạm tội đã thỏa mãn với hành vi nhưng chưa thỏa mãn về hậu quả

- Phạm tội chưa đạt chưa hoàn thành là trường hợp người phạm tội vì nguyên nhân khách quan, chưa thực hiện hết các hành vi mà họ cho là cần thiết để gây ra hậu quả nên hậu quả không xảy ra (chưa đạt về hậu quả, chưa hoàn thành về hành vi) Ví dụ: một người có ý định giết người khác nên dùng dao đâm vào người khác để tước đoạt tính mạng người đó, nhưng mới đâm được một nhát thì bị người dân xung quanh ngăn cản, không đâm tiếp được nữa và nạn nhân không chết, chỉ bị thương Trường hợp này người phạm tội chưa đâm được như ý muốn và hậu quả cũng chưa xảy ra

Căn cứ vào tính chất đặc biệt của nguyên nhân dẫn đến việc chưa đạt thì luật hình sự còn có trường hợp phạm tội chưa đạt vô hiệu, đây là trường hợp phạm tội chưa đạt mà nguyên nhân khách quan của việc chưa đạt gắn với công cụ, phương tiện, với đối tượng tác động của tội phạm

*/ Từ khái niệm về tội phạm chưa hoàn thành, chúng ta có thể thấy được các đặc điểm của tội phạm chưa hoàn thành như sau:

- Trong Luật hình sự Việt Nam chưa có khái niệm cụ thể về tội phạm chưa hoàn thành, qua đó khái niệm chuẩn bị phạm tội và phạm tôi chưa đạt dùng để phân biệt với khái niệm tội phạm hoàn thành Theo đó, tội phạm chưa hoàn thành là hành vi chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt, diễn ra trước giai đoạn tội phạm hoàn thành

- Tội phạm chưa hoàn thành chưa thể hiện đầy đủ tính nguy hiểm cho

xã hội, chưa gây ra hậu quả nguy hại hoặc hậu quả xảy ra không phải là hậu quả được quy định đối với tội đó

- Để đánh giá mức độ thực hiện tội phạm và qua đó có cơ sở xác định phạm vi trách nhiệm hình sự của người phạm tội nên đối với tội phạm chưa hoàn thành, pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành phân biệt hai mức độ thực hiện tội phạm là: chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt Cụ thể hành vi chuẩn bị phạm tội là hành vi tạo ra những điều kiện cần thiết để thực hiện tội phạm, người chuẩn bị phạm tội chưa trực tiếp bắt tay vào việc thực hiện tội phạm, các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ mới bị đe dọa gây thiệt hại chứ chưa bị gây thiệt hại, còn đối với phạm tội chưa đạt thì người phạm tội đã bắt tay vào việc thực hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì những nguyên nhân ngoài ý muốn của người đó Sự khác nhau giữa chuẩn bị phạm tội với phạm tội chưa đạt là ở chỗ hành vi chuẩn bị phạm tội mới là hành vi tạo ra những điều kiện cần thiết để thực hiện tội phạm, chứ chưa phải

là hành vi thực hiện tội phạm Người chuẩn bị phạm tội chưa trực tiếp bắt tay vào việc thực hiện tội phạm còn người phạm tội chưa đạt đã bắt tay vào việc thực hiện tội phạm, bắt tay vào việc thực hiện hành vi thuộc mặt khách quan của một cấu thành tội phạm cụ thể (mà dấu hiệu của mặt khách quan được quy định tại một điều luật cụ thể phần các tội phạm của Bộ luật hình sự) hoặc

- Mặt khách quan của cấu thành tội phạm chưa hoàn thành chưa có các dấu hiệu thuộc mặt khách quan của tội phạm hoàn thành hoặc chưa thỏa mãn hết các dấu hiệu bắt buộc thuộc mặt khách quan của tội phạm hoàn thành

- Mặt chủ quan của cấu thành tội phạm chưa hoàn thành bao giờ cũng được thực hiện bằng lỗi trực tiếp, người chuẩn bị phạm tội và người phạm tội chưa đạt đã có ý thức lựa chọn thái độ phủ định với các yêu cầu và chuẩn mực

xã hội, người chuẩn bị phạm tội và người phạm tội chưa đạt chưa thực hiện được tội phạm đến cùng hoàn toàn do những nguyên nhân khách quan ngoài ý muốn của họ Bên cạnh đó cũng có quan điểm cho rằng việc chỉ thừa nhận có giai đoạn chuẩn bị phạm tội và giai đoạn phạm tội chưa đạt trong các tội phạm thực hiện với lỗi cố ý trực tiếp cần phải được xem xét lại Theo quan điểm này, cần phải thừa nhận các giai đoạn phạm tội, đặc biệt là giai đoạn phạm tội chưa đạt đối với các tội phạm được thực hiện với lỗi cố ý gián tiếp Bởi lẽ, khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội với lỗi cố ý gián tiếp, người thực hiện hành vi đã nhận thức rõ tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi của mình, đã thấy trước hậu quả nguy hiểm cho xã hội của hành vi đó Nghĩa là, người thực hiện hành vi với lỗi cố ý gián tiếp đã có ý thức lựa chọn một hành vi phạm tội, lựa chọn thái độ phủ định đối với các yêu cầu và chuẩn mực xã hội (đã được quy định thành chuẩn mực pháp lý) và chấp nhận (để mặc) cho hậu quả nguy hiểm cho xã hội xảy ra Hậu quả nguy hiểm cho xã hội xảy ra hay không xảy ra hoàn toàn phụ thuộc vào các điều kiện khách quan bên ngoài Bởi vậy, cả trong trường hợp hậu quả nguy hiểm cho xã hội không xảy ra thì việc xác định trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội do lỗi cố ý gián tiếp vẫn là cần thiết Theo tác giả, đối với tội cố ý gián tiếp hay vô ý chỉ có thể có trường hợp có tội hay không có tội, trong tội cố ý gián tiếp người phạm tội không nhận thức trước được hậu quả nguy hiểm cho xã hội, không mong muốn hậu quả xảy ra, nên

không thể có các giai đoạn chuẩn bị phạm tội cũng như phạm tội chưa đạt, do

đó tác giả cho rằng việc xác định trách nhiệm hình sự đối với tội phạm chưa hoàn thành do lỗi cố ý gián tiếp là chưa thật sự hợp lý

- Nguyên nhân của tội phạm chưa hoàn thành là do những nguyên nhân khách quan ngoài ý muốn, trong trường hợp này người phạm tội chỉ mới thực hiện được giai đoạn đầu tiên của quá trình thực hiện tội phạm do cố ý trực tiếp, tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm hay khi người phạm tội đã bắt đầu thực hiện hành

vi được mô tả trong cấu thành tội phạm, đe dọa, xâm hại đến khách thể của tội phạm một cách trực tiếp nhưng chưa thực hiện hết các hành vi được cho là cần thiết để gây ra hậu quả của tội phạm, không thực hiện được đến cùng hành vi phạm tội

- Về nguyên tắc, người phạm tội ở giai đoạn tội phạm chưa hoàn thành phải chịu trách nhiệm hình sự như trường hợp tội phạm hoàn thành, theo cùng một điều luật, cùng tội danh và cùng trong phạm vi khung hình phạt quy định tại điều luật đó Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự nước ta thừa nhận, khi định tội đối với hành vi phạm tội chưa đạt, phải định tội danh là chuẩn bị phạm tội hoặc phạm tội chưa đạt về tội gì và phải viện dẫn điều luật quy định về tội

đó, đồng thời viện dẫn thêm Điều 17 Bộ luật hình sự (nếu là hành vi chuẩn bị phạm tội) hoặc Điều 18 Bộ luật hình sự (nếu là hành vi phạm tội chưa đạt), ví dụ: bản án xử những trường hợp phạm tội chưa đạt phải định tội danh là phạm tội chưa đạt về tội gì (ví dụ tội giết người chưa đạt) và phải viện dẫn điều luật quy định về tội đó (như Điều 93 Bộ luật hình sự về tội giết người) và Điều 18

Bộ luật hình sự về phạm tội chưa đạt Tuy nhiên căn cứ theo tính chất và mức

độ nguy hiểm cho xã hội, pháp luật Hình sự Việt Nam quy định trách nhiệm hình sự đối với tội phạm chưa hoàn thành nhẹ hơn tội phạm đã hoàn thành, cụ thể về khách quan, trong những điều kiện giống nhau hành vi chuẩn bị phạm

tội nguy hiểm cho xã hội ít hơn so với hành vi phạm tội chưa đạt và hành vi phạm tội chưa đạt ít nguy hiểm hơn so với tội phạm hoàn thành tương ứng: bởi vậy với những điều kiện giống nhau, trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn

bị phạm tội nhẹ hơn trách nhiệm hình sự đối với hành vi phạm tội chưa đạt và trách nhiệm hình sự đối với hành vi phạm tội chưa đạt nhẹ hơn trách nhiệm hình sự đối với tội phạm hoàn thành tương ứng

- Nguyên tắc chung của việc quyết định hình phạt đối với tội phạm chưa hoàn thành là không những phải căn cứ vào căn cứ chung (Điều 45 Bộ luật hình sự) mà còn phải dựa vào căn cứ riêng (Điều 52 Bộ luật hình sự) khi quyết định hình phạt đối với trường hợp này

1.1.2 Ý nghĩa của việc nghiên cứu tội phạm chưa hoàn thành

Do Bộ luật hình sự Việt Nam không có quy định cụ thể về tội phạm chưa hoàn thành, nên việc nghiên cứu tội phạm chưa hoàn thành có ý nghĩa rất quan trọng trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự và quyết định hình phạt Việc truy cứu trách nhiệm hình sự và quyết định hình phạt kịp thời, chính xác và đúng pháp luật, tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội sẽ mang lại hiệu quả cao trong việc giáo dục, răn đe người phạm tội, từ đó nâng cao cho công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, nhằm hạn chế các sự việc phạm tội có thể xảy ra Mặt khác, quyết định hình phạt đúng còn là cơ sở để đạt được các mục đích của hình phạt, vừa mang tính giáo dục, vừa thể hiện được sự công minh và nghiêm khắc của pháp luật

Xác định một cách chính xác về tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm chưa hoàn thành, về mặt nội dung pháp luật Việt Nam quy định trách nhiệm hình sự đối với tội phạm chưa hoàn thành bao giờ cũng nhẹ hơn tội phạm đã hoàn thành, cụ thể trong những điều kiện giống nhau, tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội đối với hành vi chuẩn bị phạm tội nhẹ hơn tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội đối với hành vi phạm tội chưa

đạt và tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội đối với hành vi phạm tội chưa đạt nhẹ hơn tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội đối với tội phạm hoàn thành tương ứng

Qua đó chúng ta có thể thấy rằng, việc nghiên cứu về tội phạm chưa hoàn thành có ý nghĩa rất quan trọng cả về lý luận và thực tiễn Về lý luận: việc nghiên cứu về tội phạm chưa hoàn thành giúp chúng ta bổ sung thêm, làm rõ về mặt lý luận các vấn đề liên quan đến tội phạm chưa hoàn thành, từ những nghiên cứu đó có thể đưa ra những cơ sở lý luận một các hoàn chỉnh về tội phạm chưa hoàn thành Về mặt thực tiễn: việc nghiên cứu về tội phạm chưa hoàn thành giúp cho các cơ quan tố tụng áp dụng pháp luật chính xác và hiệu quả, nhằm đánh giá đúng tính chất, mức độ của hành vi phạm tội đảm bảo cho việc truy tố, xét xử đúng người đúng tội theo quy định của pháp luật Bên cạnh đó, việc nghiên cứu về tội phạm chưa hoàn thành có hiệu quả lớn trong nhiệm vụ đấu tranh phòng chống tội phạm, giúp ngăn ngừa tội phạm ngay từ mới bắt đầu

1.2 Khái quát lịch sử lập pháp về tội phạm chưa hoàn thành

Pháp luật hình sự Việt Nam qua các thời kì đã có những quy định khác nhau về trách nhiệm hình sự đối với tội phạm chưa hoàn thành

1.2.1 Giai đoạn sau cách mạng tháng 8 đến trước khi Bộ luật hình

sự năm 1985 có hiệu lực

Sau khi cách mạng tháng 8 thành công, để các quan hệ xã hội có thể tiếp tục duy trì sự ổn định, các văn pháp pháp luật của chế độ cũ được chính quyền cách mạng tiếp tục áp dụng, bên cạnh đó chính quyền cách mạng tiến hành ban hành nhiều văn bản mới trong lĩnh vực luật hình sự Ngày 10/10/1945, Chủ tịch nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đã ký Sắc lệnh cho phép áp dụng pháp luật của chế độ cũ nhưng Sắc lệnh cũng quy định rằng không chấp nhận các án lệ cũ Việc ban hành Sắc lệnh của Chủ tịch chính phủ

lâm thời đã mở đầu và định hướng cho việc hình thành và hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam sau này Trong hoàn cảnh đất nước ta vừa mới đánh đổ

sự thống trị của phát xít Nhật để giành lại chính quyền, do còn thiếu kinh nghiệm trong xây dựng pháp luật nên trong suốt quãng thời gian này các văn bản pháp luật hình sự Việt Nam là một tập hợp các văn bản đơn hành thể hiện dưới nhiều hình thức tên gọi như Sắc lệnh, Thông tư, Điều lệ… Trong khoảng những năm 1970, chính quyền nước Việt Nam đã ban hành một số văn bản pháp luật hình sự có tính pháp điển hóa như Pháp lệnh trừng trị các tội phản cách mạng vào ngày 30/10/1967; Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản

xã hội chủ nghĩa vào ngày 21/10/1970; Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản riêng của công dân vào ngày 21/10/1970; Sắc luật số 03/SL của Chính phủ cách mạng lâm thời miền Nam Việt Nam vào ngày 15/3/1976; Pháp lệnh trừng trị tội hối lộ vào ngày 20/5/1981…

Trong giai đoạn này, do hạn chế về kỹ thuật lập pháp, các quy định của pháp luật về các giai đoạn phạm tội không được đề cập một cách rõ ràng mà chỉ được thể hiện qua các điều luật cụ thể, trong những tội phạm cụ thể, có cấu thành tội phạm cụ thể và quy định những hình phạt riêng đối với các tội phạm đó Theo đó, quy định của pháp luật hình sự về các giai đoạn thực hiện tội phạm từ sau cách mạng tháng 8 đến trước khi Bộ luật hình sự năm 1985 có hiệu lực có thể được rút ra làm các giai đoạn: âm mưu phạm tội; chuẩn bị phạm tội; phạm tội chưa đạt và tội phạm hoàn thành Do yêu cầu thực tiễn trong đấu tranh phòng, chống tội phạm trong thời kỳ còn chiến tranh ở nước

ta, pháp luật hình sự ở giai đoạn này quy định việc biểu lộ ý định phạm tội là một trong những giai đoạn phạm tội và là tội phạm, ví dụ như trong tội phản cách mạng tại Điều 2 Pháp lệnh trừng trị các tội phản cách mạng vào ngày 30/10/1967 [5, Điều 2], cụ thể như sau:

“Âm mưu phạm tội và hành động phạm tội đều bị trừng trị”

Tại bản Tổng kết số 452-HS2 ngày 10/8/1970 của Tòa án nhân dân Tối

cao về thực tiễn xét xử các tội giết người có giải thích như sau: “Tội giết

người chưa hoàn thành khi người bị nạn chết, đối với trường hợp giết người nhưng không chết, nên thống nhất gọi là giết người chưa đạt” [19, tr.27]

Như vậy, trong pháp luật thời kỳ này mặc dù chưa có quy định cụ thể về giai đoạn phạm tội chưa đạt nhưng bản Tổng kết trên đã đưa ra một khái niệm về giai đoạn phạm tội chưa đạt, thừa nhận về giai đoạn phạm tội chưa đạt

Ngoài ra Điều 19 của Pháp lệnh trừng trị các tội xâm phạm tài sản riêng của công dân vào ngày 21/10/1970 [6, Điều 19] còn quy định về việc xử nhẹ hoặc miễn hình phạt đối với tội phạm chưa bị phát giác, chưa ở giai đoạn tội phạm đã hoàn thành với nội dung:

Điều 19: Những trường hợp xử nhẹ hoặc miễn hình phạt

Kẻ nào phạm những tội quy định ở Chương II mà tội phạm thuộc vào một hoặc nhiều trường hợp sau đây thì được xử nhẹ hoặc miễn hình phạt:

1 Tội phạm chưa bị phát giác mà kẻ phạm tội thành thật thú tội với cơ quan chuyên trách, khai rõ hành động của mình và của đồng bọn

Như vậy trong giai đoạn này tuy chưa quy định cụ thể nhưng pháp luật hình sự đã có sự phân hóa trách nhiệm hình sự và hình phạt đối đối từng giai đoạn phạm tội, từ đó bảo vệ được quyền tự do của công dân, không để lọt tội phạm và người phạm tội, không làm oan người vô tội và quy định trách nhiệm hình sự phù hợp với tính chất và mức độ phạm tội của tội phạm

1.2.2 Giai đoạn Bộ luật hình sự năm 1985 có hiệu lực

Có thể nói, Bộ luật hình sự năm 1985 là sự kết hợp thành tựu 40 năm hoạt động lập pháp của chính quyền cách mạng Việt Nam, là kết quả của quá

trình thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm ở nước ta từ năm 1945 đến thời điểm Bộ luật được ban hành Bộ luật hình sự năm 1985 là một bộ luật thống nhất xác định rõ các quy định liên quan đến tội phạm và hình phạt

Về quy định về các giai đoạn phạm tội, Bộ luật hình sự năm 1985 quy định có trách nhiệm hình sự hay không có trách nhiệm hình sự đối với giai đoạn chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt của các tội phạm cố ý, điều này thể hiện sự phân hóa trong trách nhiệm hình sự của tội phạm chưa hoàn thành

so với tội phạm đã hoàn thành Chỉ có những người có hành vi chuẩn bị phạm tội, tội gây nguy hại lớn cho xã hội mà được Luật hình sự quy định là tội nghiêm trọng mới phải chịu trách nhiệm hình sự Như vậy, so với các giai đoạn phạm tội khác thì chuẩn bị phạm tội có mức độ nguy hiểm cho xã hội thấp nhất và chuẩn bị phạm tội tội ít nghiêm trọng ít nguy hiểm hơn chuẩn bị phạm tội nghiêm trọng Cụ thể:

Điều 15 Bộ luật hình sự năm 1985 đã quy định:

1- Chuẩn bị phạm tội là tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện cần thiết khác để thực hiện tội phạm Người chuẩn bị phạm một tội nghiêm trọng phải chịu trách nhiệm hình sự

2- Phạm tội chưa đạt là cố ý thực hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì những nguyên nhân ngoài ý muốn của người phạm tội

3- Đối với những hành vi chuẩn bị phạm tội và hành vi phạm tội chưa đạt, hình phạt được quyết định theo các Điều của Bộ luật này về các tội phạm tương ứng, tuỳ theo tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, mức độ thực hiện ý định phạm tội và những tình tiết khác khiến cho tội phạm không thực hiện được đến cùng [14, Điều 15]

Tuy nhiên, theo Điều 15 Bộ luật hình sự năm 1985 thì người chuẩn bị phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự về cùng một tội danh, theo cùng một điều luật và trong cùng một phạm vi chế tài như trường hợp tội phạm hoàn thành, điều đó chưa tạo được cơ sở pháp lí đầy đủ để phân hóa trách nhiệm hình sự đối với các hành vi thực hiện tội phạm ở các mức độ khác nhau cho tương xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, trong đó các hành vi thực hiện tội phạm ở các mức độ khác nhau và có mức độ nguy hiểm cho xã hội khác nhau Sự phân hóa trách nhiệm hình sự đối với chuẩn bị phạm tội của một loại tội cố ý chỉ có thể thực hiện được một cách triệt để nếu đảm bảo được nguyên tắc tương xứng giữa mức độ trách nhiệm hình sự cần xác định với mức độ nguy hiểm của hành vi đó Theo đó,

để tương xứng với mức độ nguy hiểm của các hành vi thực hiện một tội phạm

cố ý ở các mức độ khác nhau thì rõ ràng thông qua các quy định của mình, Luật hình sự phải thể hiện được nguyên tắc xử lí là chuẩn bị phạm tội bị xử nhẹ hơn các giai đoạn phạm tội khác (nếu có các tình tiết khác tương đương)

Như vậy, đối với tội phạm ở giai đoạn chuẩn bị phạm tội, Bộ luật hình

sự năm 1985, tuy đã thể hiện được sự phân hóa hợp lí trong quy định về xác lập trách nhiệm hình sự nhưng vẫn chưa thể hiện được sự phân hóa hợp lí trong quy định về xác định trách nhiệm hình sự

1.2.3 Giai đoạn Bộ luật hình sự năm 1999 có hiệu lực

Bộ luật hình sự năm 1999 (được sửa đổi, bổ sung ngày 19/6/2009) là

Bộ luật hình sự hiện hành của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Theo đó, Bộ luật hình sự năm 1999 đã có những điểm mới liên quan đến trách nhiệm hình sự của hành vi chuẩn bị phạm tội để khắc phục những hạn chế và phân hóa hơn trách nhiệm hình sự đối với các hành vi thực hiện tội phạm cố ý ở các mức độ khác nhau

Điều 17 của Bộ luật hình sự năm 1999 quy định:

Chuẩn bị phạm tội là tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm

Người chuẩn bị phạm một tội rất nghiêm trọng hoặc một tội đặc biệt nghiêm trọng, thì phải chịu trách nhiệm hình sự về tội định thực hiện [15, Điều 17]

Điều 18 của Bộ luật hình sự năm 1999 quy định

Phạm tội chưa đạt là cố ý thực hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì những nguyên nhân ngoài ý muốn của người phạm tội

Người phạm tội chưa đạt phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm chưa đạt [15, Điều 18]

Đối với giai đoạn chuẩn bị phạm tội, trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra khi

đó là hành vi chuẩn bị phạm tội rất nghiêm trọng (tội có mức độ cao nhất của khung hình phạt từ trên 7 năm đến 15 năm tù) và tội đặc biệt nghiêm trọng (tội có mức cao nhất của khung hình phạt là trên 15 năm tù)

Ngoài ra Điều 52 Bộ luật hình sự năm 1999 còn quy định về việc quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt:

1 Đối với hành vi chuẩn bị phạm tội và hành vi phạm tội chưa đạt, hình phạt được quyết định theo các điều của Bộ luật này

về các tội phạm tương ứng tùy theo tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, mức độ thực hiện ý định phạm tội và những tình tiết khác khiến cho tội phạm không thực hiện được đến cùng

2 Đối với trường hợp chuẩn bị phạm tội, nếu điều luật được

áp dụng có quy định hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng là không quá hai mươi năm tù; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt không quá

3 Đối với trường hợp phạm tội chưa đạt, nếu điều luật được

áp dụng có quy định hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, thì chỉ có thể áp dụng các hình phạt này trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt không quá ba phần tư mức phạt tù mà điều luật quy định [15, Điều 52] Việc quy định giới hạn mức cao nhất của khung hình phạt được áp dụng cho hành vi chuẩn bị phạm tội và hành vi phạm tội chưa đạt như trên là điểm mới về sự phân hóa trách nhiệm hình sự giữa hành vi phạm tội hoàn thành và hành vi phạm tội chưa hoàn thành so với Bộ luật hình sự năm 1985

Theo quy định trên thì người chuẩn bị phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự về cùng một tội danh, theo cùng một điều luật như trường hợp phạm tội hoàn thành nhưng không trong cùng một phạm vi chế tài quy định cho tội phạm hoàn thành như đã được quy định trong Bộ luật hình sự năm 1985 Chế tài được áp dụng để xác định trách nhiệm hình sự cho chuẩn bị phạm tội tuy vẫn là chế tài quy định cho tội phạm cố ý (ở gian đoạn hoàn thành) nhưng bị giới hạn thấp hơn về hình phạt nặng nhất hoặc về mức cao nhất của khung hình phạt nặng nhất (mà vẫn giữ nguyên mức thấp nhất của khung hình phạt),

cụ thể như loại hình phạt nghiêm khắc nhất là tù chung thân hoặc tử hình trong trường hợp được quy định trong điều luật về tội phạm cụ thể không thể

áp dụng trong trường hợp chuẩn bị phạm tội (nếu điều luật được áp dụng có quy định hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng là không quá hai mươi năm tù) và mức cao nhất của khung hình phạt tù quy định trong điều luật cũng không thể áp dụng cho chuẩn bị phạm tội của tội phạm được quy định trong điều luật (mức cao nhất của khung hình phạt tù quy định cho chuẩn bị phạm tội không quá 1/2 mức cao nhất của khung hình phạt quy định cho tội phạm hoàn thành)

1.3 Tội phạm chưa hoàn thành quy định trong luật hình sự một số nước Pháp luật hình sự Việt Nam và các nước trên thế giới có những quy định giống và khác nhau về tội phạm chưa hoàn thành và trách nhiệm hình sự đối với tội phạm chưa hoàn thành

1.3.1 Tội phạm chưa hoàn thành quy định trong Bộ luật hình sự của nước Thụy Điển

Bộ luật hình sự Thụy Điển được thông qua vào năm 1962 và có hiệu lực

từ ngày 01/01/1965 và đã được sửa đổi, bổ sung nhiều lần các năm 1967, 1970,

1974, 1976, 1986, 1988, 1994… và lần sửa đổi gần đây nhất vào năm 1999 Bộ luật hình sự Thụy Điển quy định các hành vi được coi là tội phạm ở Thụy Điển Các quy định về tội phạm khác cũng được tìm thấy trong luật pháp đặc biệt Nó cũng chứa đựng các quy định chung trên tất cả các tội phạm, hình thức xử phạt đối với tội phạm và cách áp dụng của pháp luật Thụy Điển

Bộ luật hình sự Thụy Điển không nêu cụ thể nội dung khái niệm về tội phạm chưa hoàn thành mà chỉ đưa ra một cách gián tiếp thông qua các quy định về chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, ghi nhận về tội phạm chưa hoàn thành trong các điều luật cụ thể

Theo đó, Bộ luật hình sự Thụy Điển quy định trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, mức giảm nhẹ trách nhiệm hình sự và quyết định hình phạt tại các điều khoản quy định về chuẩn bị phạm tội và phạm tội chưa đạt như sau:

Tại Chương 22 Bộ luật hình sự Thụy Điển quy định:

Điều 11 Đối với hành vi chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt các tội giết người, ngộ sát, giết trẻ sơ sinh, gây thương tích hoặc tổn hại cho sức khỏe của người khác không thuộc trường hợp ít nghiêm trọng cũng như âm mưu đồng phạm giết người, ngộ sát hoặc cố ý

gây thương tích hoặc gây tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe của người khác, không tố giác tội phạm thì áp dụng hình phạt được quy định tại Chương 23 của Bộ luật này (Luật 1991: 679)

Tại Chương 23 Bộ luật hình sự Thụy Điển quy định:

Người nào với mục đích thực hiện tội phạm hoặc thúc đẩy việc phạm tội mà tặng hoặc nhận tiền và các tài sản khác với tính chất là các khoản trả trước hoặc thanh toán cho việc thực hiện tội phạm hoặc người nào cung cấp, xây dựng, trao nhận, giữ, vận chuyển hoặc tham gia vào bất cứ một hoạt động tương tự nào khác liên quan đến chất độc, chất nổ, vũ khí, dụng cụ nạy khóa, dụng cụ làm đồ giả mạo hoặc các phương tiện tương tự, trong các trường hợp có các quy định riêng cho hành vi này thì bị xử phạt về hành vi phạm tội trừ trường hợp người đó bị xử phạt về tội đã hoàn thành hoặc phạm tội chưa đạt [22, Điều 2]

Về khái niệm phạm tội chưa đạt của Bộ luật hình sự Thụy Điển, tại Điều 1 Chương 23 Bộ luật hình sự Thụy Điển quy định:

Người nào đã bắt đầu thực hiện tội phạm nhưng chưa thực hiện được đến cùng, trong các trường hợp có quy định riêng về vấn

đề này thì bị xử phạt về hành vi phạm tội chưa đạt nếu hành vi đó

có khả năng gây nguy hiểm khi được thực hiện đến cùng hoặc nguy

cơ đó chỉ bị ngăn chặn do hoàn cảnh khách quan [22]

Như vậy, khái niệm phạm tội chưa đạt của Bộ luật hình sự Thụy Điển

cũng tương đối giống so với quy định về phạm tội chưa đạt trong Bộ luật hình

sự Việt Nam, phạm tội chưa đạt là trường hợp người phạm tội đã bắt đầu thực hiện tội phạm một cách cố ý nhưng không thực hiện được đến cùng vì những nguyên nhân khách quan ngoài ý muốn, người phạm tội chưa đạt phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm chưa đạt

Về trách nhiệm hình sự và quyết định hình phạt đối với người chuẩn

bị phạm tội, phạm tội chưa đạt: Bộ luật hình sự Thụy Điển quy định việc chuẩn bị phạm tội bị xử lý nhẹ hơn tội phạm hoàn thành Quy định nhẹ nhất

là có thể không bị áp dụng hình phạt nếu không gây ra nguy hiểm đáng kể, khi áp dụng hình phạt đối với người chuẩn bị phạm tội phải thấp hơn hình phạt nặng nhất và có thể thấp hơn hình phạt nhẹ nhất được áp dụng đối với tội phạm đã hoàn thành, không áp dụng hình phạt tù trên hai năm trừ trường hợp tội phạm hoàn thành có thể bị xử phạt từ tám năm tù trở lên Nếu ngay

cả trong trường hợp tội phạm hoàn thành cũng không gây ra nguy hiểm đáng

kể thì người phạm tội không bị áp dụng hình phạt Còn đối với người phạm tội chưa đạt, theo quy định tại Điều 1 Chương 23 Bộ luật hình sự Thụy Điển thì hình phạt nặng nhất là bằng mức hình phạt đối với tội đã hoàn thành và nhẹ nhất là hình phạt tù nếu hình phạt nhẹ nhất đối với tội đã hoàn thành là hình phạt tù từ hai năm trở lên

Tóm lại, khi quyết định hình phạt đối với tội phạm chưa hoàn thành thì Bộ luật hình sự Việt Nam và Bộ luật hình sự nước Thụy Điển đều quy định người chuẩn bị phạm tội bị xử lý nhẹ hơn phạm tội chưa đạt và phạm tội chưa đạt bị xử

lý nhẹ hơn tội phạm hoàn thành Quy định hình phạt nhẹ nhất là có thể được miễn hình phạt và có thể quyết định hình phạt đối với người chuẩn bị phạm tội

và phạm tội chưa đạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt của tội phạm đã hoàn thành Ngoài ra, hình phạt nặng nhất mà Bộ luật hình sự nước Thụy Điển

áp dụng là phải thấp hơn hình phạt nặng nhất đối với tội phạm đã hoàn thành (hình phạt nặng nhất đối với người chuẩn bị phạm tội) hay bằng mức hình phạt đối với tội đã hoàn thành (hình phạt nặng nhất đối với người phạm tội chưa đạt), điều này khác với quy định về quyết định hình phạt đối với trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt của Bộ luật hình sự Việt Nam, cụ thể tại khoản 2 và khoản 3 Điều 52 Bộ luật hình sự Việt Nam quy định:

…2 Đối với trường hợp chuẩn bị phạm tội, nếu điều luật được áp dụng có quy định hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc

tử hình, thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng là không quá hai mươi năm tù; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt không quá một phần hai mức phạt tù mà điều luật quy định; 3 Đối với trường hợp phạm tội chưa đạt, nếu điều luật được áp dụng có quy định hình phạt cao nhất là tù chung thân hoặc tử hình, thì chỉ có thể áp dụng các hình phạt này trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng; nếu là tù

có thời hạn thì mức hình phạt không quá ba phần tư mức phạt tù mà điều luật quy định [16]

Như vậy, có thể thấy quy định của Bộ luật hình sự nước Thụy Điển về quyết định hình phạt đối với người chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt là không cụ thể về mức hình phạt so với Bộ luật hình sự Việt Nam

1.3.2 Tội phạm chưa hoàn thành quy định trong Bộ luật hình sự nước Cộng hòa liên bang Đức

Bộ luật hình sự nước Cộng hòa liên bang Đức được ban hành vào ngày 13/11/1998 và được sửa đổi, bổ sung lần gần đây nhất vào ngày 02/10/2009

Bộ luật hình sự nước Cộng hòa liên bang Đức thể hiện nội dung về tội phạm chưa hoàn thành như sau:

Điều 22 Bộ luật hình sự nước Cộng hòa liên bang Đức quy định về khái

niệm phạm tội chưa đạt như sau: “Một hành vi phạm tội là chưa đạt khi một

người bắt đầu trực tiếp làm thỏa mãn cấu thành tội phạm theo sự hình dung của họ về hành vi”

Với định nghĩa này, phạm tội chưa đạt được hiểu là trường hợp đã thực hiện hành vi trực tiếp làm thoả mãn cấu thành tội phạm (không còn là hành vi chuẩn bị - hành vi tạo điều kiện) Phạm tội chưa đạt không chỉ được tính từ khi đã thoả mãn được dấu hiệu của cấu thành tội phạm mà được tính ngay từ

khi đã có hành vi mà tiếp nối ngay sau đó là sự thoả mãn dấu hiệu của cấu thành tội phạm

Điều 23 Bộ luật hình sự nước Cộng hòa liên bang Đức quy định:

Xử phạt đối với phạm tội chưa đạt (1) Phạm tội chưa đạt của một tội phạm nghiêm trọng luôn bị

xử phạt, phạm tội chưa đạt của một tội phạm ít nghiêm trọng chỉ bị

xử phạt nếu Luật quy định rõ

(2) Phạm tội chưa đạt có thể được xử phạt nhẹ hơn tội phạm hoàn thành (Điều 49 khoản 1)

(3) Nếu người thực hiện tội phạm do hiểu biết quá hạn chế

mà không thể nhận biết được rằng hành vi đã thực hiện của mình có thể dẫn đến việc hoàn thành các hành vi phạm tội hoặc do tính chất của phương tiện được sử dụng thì tòa án theo đánh giá của mình có thể miễn hoặc giảm hình phạt cho họ (Điều 49 khoản 2)

Theo Điều 23 Bộ luật hình sự nước Đức thì phạm tội chưa đạt có thể bị

xử phạt nhẹ hơn tội phạm hoàn thành (giảm nhẹ theo quy định tại khoản 1 Điều 49) Tuy nhiên, không phải trường hợp phạm tội chưa đạt nào cũng bị

xử phạt Cụ thể: phạm tội chưa đạt luôn bị xử phạt nếu là phạm tội chưa đạt của một tội phạm nghiêm trọng; còn phạm tội chưa đạt của một tội phạm ít nghiêm trọng chỉ bị xử phạt nếu được luật quy định rõ Do phạm tội chưa đạt được coi là tình tiết giảm nhẹ hoặc đặc biệt nên mức độ trách nhiệm hình sự của phạm tội chưa đạt được quy định thấp hơn so với tội phạm hoàn thành Hình phạt được giảm nhẹ cho tội phạm của phạm tội chưa đạt được quy định tại Điều 49 như sau:

Hình phạt chung thân được thay thế bằng hình phạt tù có thời hạn không dưới 3 năm: đối với hình phạt tù có thời hạn thì mức cao nhất chỉ bằng 3/4 mức cao nhất của khung hình phạt quy định Số

ngày lương tối đa ở hình phạt tiền cũng được tính tương tự như vậy Mức cao nhất của khung hình phạt tù là 10 năm hoặc 5 năm được giảm xuống còn 2 năm; Mức thấp nhất của khung hình phạt tù là 1 năm được giảm xuống còn 3 tháng

Bên cạnh các quy định trên, Bộ luật hình sự Đức còn có quy định về trường hợp chưa đạt vô hiệu và trong đó cho phép miễn hoặc giảm hình phạt cho người phạm tội theo khoản 2 Điều 49 Đây là trường hợp trong đó người phạm tội do hiểu biết quá hạn chế mà đã không thể nhận biết được rằng hành vi

đã thực hiện của mình hoàn toàn không thể hoàn thành được do tính chất của đối tượng mà hành vi nhằm vào hoặc do tính chất của phương tiện được sử dụng… Theo đó, chưa đạt vô hiệu ở đây có thể do khách thể không phù hợp, do phương tiện không phù hợp Ngoài ra, chưa đạt vô hiệu còn có thể do chủ thể không phù hợp Đây là trường hợp chưa đạt rất đặc biệt, trong đó chủ thể của tội phạm có sự nhầm lẫn về đặc điểm đặc biệt của chính mình Tại Đức cũng còn có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề chưa đạt vô hiệu [10, tr.25,26] Về vấn đề này, trong

Bộ luật hình sự Việt Nam không có điều luật riêng quy định, pháp luật hình

sự Việt Nam về mặt nghiên cứu khoa học thì phạm tội chưa đạt vô hiệu có tên gọi riêng nhưng trong luật nó vẫn chỉ được coi là trường hợp chưa đạt như mọi trường hợp khác, nguyên nhân chưa đạt vô hiệu cũng chỉ là nguyên nhân khách quan như mọi nguyên nhân khách quan khác và vấn đề trách nhiệm hình sự của chưa đạt vô hiệu cũng không có gì đặc biệt so với những trường hợp chưa đạt khác

Như vậy, theo Bộ luật hình sự nước Cộng hòa liên bang Đức, người phạm tội chưa đạt bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi:

- Phạm tội chưa đạt của một tội phạm nghiêm trọng

- Phạm tội chưa đạt của một tội phạm ít nghiêm trọng và trong luật có quy định rõ

- Hình phạt đối với tội phạm chưa đạt được giảm nhẹ so với tội phạm hoàn thành, cụ thể: hình phạt chung thân được thay thế bằng hình phạt tù có thời hạn không dưới 3 năm Đối với hình phạt tù có thời hạn thì mức cao nhất chỉ bằng 3/4 mức cao nhất của khung hình phạt quy định, số ngày lương tối

đa ở hình phạt tiền cũng được tính tương tự như vậy Mức cao nhất của khung hình phạt tù là 10 năm hoặc 5 năm được giảm xuống còn 2 năm, mức thấp nhất của khung hình phạt tù là 1 năm được giảm xuống còn 3 tháng

Qua tìm hiểu pháp luật hình sự nước Cộng hoà Liên bang Đức, có thể thấy so với Bộ luật hình sự Việt Nam thì Bộ luật hình sự nước Cộng hoà Liên bang Đức cũng không nêu nội dung khái niệm về tội phạm chưa hoàn thành

mà chỉ ghi nhận gián tiếp thông qua các giai đoạn thực hiện tội phạm, trong lý luận cũng như trong thực tiễn đều thống nhất thừa nhận quá trình phạm tội do

cố ý tiến triển qua ba giai đoạn Bên cạnh đó, Bộ luật hình sự nước Cộng hoà Liên bang Đức cũng có những quy định khác Bộ luật hình sự Việt Nam về các giai đoạn phạm tội, cụ thể như:

- Bộ luật hình sự nước Cộng hoà Liên bang Đức không quy định chuẩn

bị phạm tội là một giai đoạn phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự

- Bộ luật hình sự nước Cộng hoà Liên bang Đức coi phạm tội chưa đạt

là tình tiết giảm nhẹ hoặc đặc biệt nên mức độ trách nhiệm hình sự của phạm tội chưa đạt được quy định thấp hơn so với tội phạm hoàn thành

- Không áp dụng hình phạt tử hình đối với tội phạm chưa đạt và đối với hình phạt tù có thời hạn thì Bộ luật hình sự nước Cộng hoà Liên bang Đức quy định cụ thể về mức giảm thấp nhất của khung hình phạt đối với tội phạm chưa đạt

- Bộ luật hình sự nước Cộng hoà Liên bang Đức có quy định về trường hợp chưa đạt vô hiệu và cho phép miễn hoặc giảm hình phạt cho người phạm tội theo khoản 2 Điều 49

Tại Điều 17 của Bộ luật hình sự năm 1999 quy định về chuẩn bị phạm tội như sau:

Chuẩn bị phạm tội là tìm kiếm, sửa soạn công cụ, phương tiện hoặc tạo ra những điều kiện khác để thực hiện tội phạm

Người chuẩn bị phạm một tội rất nghiêm trọng hoặc một tội đặc biệt nghiêm trọng, thì phải chịu trách nhiệm hình sự về tội định thực hiện [15, Điều 17]

Bộ luật hình sự năm 1999 quy định về phạm tội chưa đạt như sau:

Phạm tội chưa đạt là cố ý thực hiện tội phạm nhưng không thực hiện được đến cùng vì những nguyên nhân ngoài ý muốn của