Hỏi cung bị can trong luật tố tụng hình sự việt nam luận văn ths luật 60 38 01 04 pdf

- Cơ sở thực tiễn của luận văn dựa trên cơ sở nghiên cứu luật TTHS thực định và các văn bản khác có liện quan về hoạt động hỏi cung bị can, quá trình giải quyết vụ án hình sự các cơ quan

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐINH THỊ HẢI YẾN

HỎI CUNG BỊ CAN TRONG LUẬT

TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐINH THỊ HẢI YẾN

HỎI CUNG BỊ CAN TRONG LUẬT

TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật Hình sự - Tố tụng hình sự

Mã số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS ĐỖ THỊ PHƯỢNG

Hà Nội – 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia

Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Đinh Thị Hải Yến

MỤC LỤC

Lời cam đoan

Mục lục Danh mục các từ viết tắt Danh mục các biểu đồ MỞ ĐẦU 1

Chương 1:MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ HỎI CUNG BỊ CAN 8

1.1 Khái niệm và nhiệm vụ hỏi cung bị can 8

1.1.1 Khái niệm hỏi cung bị can 8

1.1.2 Nhiệm vụ của hỏi cung bị can 10

1.2 Bảo đảm thực hiện các nguyên tắc của Bộ luật tố tụng hình sự trong hỏi cung bị can 14

1.2.1 Bảo đảm thực hiện nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa 15

1.2.2 Bảo đảm thực hiện nguyên tắc xác định sự thật của vụ án và nguyên tắc bảo đảm sự vô tư của những người tiến hành tố tụng 17

1.2.3 Bảo đảm thực hiện các nguyên tắc khác liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của bị can 19

1.3 Khái quát các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam về hỏi cung bị can 22

1.3.1 Giai đoạn từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 cho đến trước khi có Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam năm 1988 22

1.3.2 Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam năm 1988 đến năm 2003 24

1.4 Hỏi cung bị can của pháp luật tố tụng hình sự một số nước trên thế giới 26

1.4.1 Hỏi cung bị can trong Bộ luật tố tụng hình sự Cộng hòa nhân dân Trung Hoa 26

1.4.2 Hỏi cung bị can trong Bộ luật tố tụng hình sự Liên Bang Nga 28

1.4.3 Hỏi cung bị can trong Bộ luật tố tụng hình sự Cộng hòa Liên Bang Đức 29 Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ HỎI CUNG BỊ CAN VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG

33

2.1 Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành về hỏi cung bị can 33

2.1.1 Đối tượng của hỏi cung bị can 33

2.1.2 Chủ thể của hỏi cung bị can 34

2.1.3 Trình tự, thủ tục tiến hành hỏi cung bị can 36

2.1.4 Hỏi cung bị can là người chưa thành niên 42

2.1.5 Thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động hỏi cung bị can 46

2.2 Thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành về hỏi cung bị can 48

2.2.1 Những kết quả đạt được 48

2.2.2 Những hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế 53

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA HOẠT ĐỘNG HỎI CUNG BỊ CAN 68

3.1 Một số giải pháp hoàn thiện các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về hỏi cung bị can 68

3.2 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động hỏi cung bị can 77 3.2.1 Hoàn thiện tổ chức Cơ quan điều tra và tăng cường số lượng Điều tra viên phục vụ cho công tác điều tra 77

3.2.2 Nâng cao vai trò Người bào chữa trong hoạt động hỏi cung bị can nói riêng và toàn bộ quá trình điều tra vụ án nói chung 82

3.2.3 Tăng cường công tác phối hợp, chế ước chặt chẽ giữa hai cơ quan Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong hỏi cung bị can 84

3.2.4 Nâng cao chất lượng cơ sở vật chất để phục vụ cho công tác điều tra 84

KẾT LUẬN 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

XHCN : Xã hội chủ nghĩa BLHS : Bộ luật hình sự TTHS : Tố tụng hình sự CQĐT : Cơ quan điều tra VKS : Viện Kiếm sát TAND : Tòa án nhân dân

DANH MỤC CÁC BIỀU ĐỒ

Biểu đồ 1: Số lượng các vụ việc bức cung, dùng nhục hình 57 Biểu đồ 2: Số bị can bị khởi tố điều tra về tội bức cung, dùng nhục hình 58

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay, để giải quyết nhanh chóng vụ án hình sự và xử lý công minh, đúng đắn kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội, các cơ quan tiến hành tố tụng phải triệt để tuân thủ các quy định của pháp luật Tố tụng hình sự để góp phần bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, công dân, đồng thời giáo dục mọi người đề cao ý thức tuân theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm

Điều tra trong tố tụng hình sự là giai đoạn đầu tiên có vai trò quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự Giai đoạn này cơ quan tiến hành tố tụng thu thập chứng cứ để chứng minh tội phạm, người thực hiện hành vi phạm tội, xác định tính chất và mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra

Để thu thập chứng cứ, trong giai đoạn này, Cơ quan điều tra được tiến hành các biện pháp điều tra theo quy định của Bộ luật TTHS Hoạt động điều tra là cần thiết đối với tất cả các vụ án hình sự, thiếu hoạt động điều tra, Viện kiểm sát không có cơ sở để truy tố, Tòa án không có cơ sở để xét xử vụ án Chính

vì vậy mà pháp luật tố tụng hình sự quy định rất chặt chẽ về các biện pháp điều tra Điều này được thể hiện trong Bộ luật TTHS 2003, Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự 2004 và các văn bản chuyên ngành khác Trong những biện pháp điều tra theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, hỏi cung bị can là biện pháp có vai trò, vị trí hết sức quan trọng Qua hỏi cung bị can giúp

cơ quan điều tra làm rõ sự thật khách quan của vụ án, làm rõ được âm mưu, ý

đồ, động cơ, hành vi phạm tội của bị can và đồng bọn Đồng thời hỏi cung còn tạo điều kiện mở rộng công tác điều tra, giúp phòng ngừa và ngăn chặn tội phạm có hiệu quả Với ý nghĩa ấy hỏi cung bị can đựơc xem là hoạt động trọng yếu của quá trình điều tra vụ án

2

Trong thời gian qua, những vấn đề lý luận cơ bản về hỏi cung bị can đã được quan tâm đáng kể song không có nhiều công trình nghiên cứu độc lập về vấn đề này Vì vậy, việc đi sâu nghiên cứu về hỏi cung bị can trong pháp luật

tố tụng hình sự Việt Nam có ý nghĩa to lớn cả về mặt lý luận và thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm, là nhiệm vụ cấp bách đặt ra không chỉ với khoa học điều tra hình sự mà còn là yêu cầu cấp thiết đối với thực tiễn điều tra tội phạm trong giai đoạn hiện nay

Chính vì vậy, tác giả quyết định chọn đề tài “Hỏi cung bị can trong

Luật tố tụng hình sự Việt Nam” làm luận văn thạc sĩ luật học cho mình

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Ở Việt Nam, cho đến nay đã có một số công trình nghiên cứu về biện pháp hỏi cung bị can ở những mức độ và phạm vi nghiên cứu khác nhau như:

“Hỏi cung bị can phạm tội xâm phạm an ninh quốc gia trong tình hình hiện

nay”, đề tài cấp Bộ của Phó giáo sư, tiến sỹ Lê Minh Hùng năm 2001 –

Học viện An Ninh Nhân dân; “Hỏi cung bị can phạm tội gián điệp trong

tình hình hiện nay”, luận án tiến sỹ của Nguyễn Quý Khoát năm 2003 –

Học viện An Ninh Nhân dân; “Các biện pháp điều tra trong tố tụng hình

sự”, luận văn thạc sỹ của Nguyễn Thị Minh năm 2008 – Khoa Luật Đại

học Quốc Gia Hà Nội; “Một số vấn đề lý luận cơ bản về chuẩn bị hỏi cung

bị can”, Khóa luận tốt nghiệp của Nguyễn Thị Hoa năm 2010 – Đại học Luật

Hà Nội;

Ngoài ra, các công trình nghiên cứu khác cũng đề cập đến vấn đề này nhưng chỉ ở mức độ đại cương, chưa sâu sắc như: “Giáo trình Luật tố tụng hình sự” của Trường Đại học Luật Hà Nội (Nhà xuất bản Công an nhân dân, 2013); “Bình luận khoa học Bộ luật TTHS” của GS.TS Nguyễn Ngọc Anh (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, 2013); "Sổ tay điều tra hình sự" (Nhà xuất bản Công an nhân dân, 2010); "Khoa học Điều tra hình sự" của Trường Đại học Luật Hà Nội (Nhà xuất bản Công an nhân dân, 2012); “Chiến thuật điều

3

tra hình sự” (sách chuyên khảo) của Phó giáo sư, tiến sỹ Nguyễn Huy Thuật (Nhà xuất bản Công an nhân dân, 2010) và một số bài báo được công bố trong một số tạp chí Đây là những công trình nghiên cứu cơ bản các vấn đề thuộc lĩnh vực điều tra hình sự, đã đề cập đến các biện pháp điều tra hình sự trong đó có hỏi cung bị can

Tuy nhiên các công trình này ở những mức độ khác nhau mới chỉ đề cập tới vấn đề mang tính bình luận các quy định của pháp luật về hỏi cung bị can mà chưa đi sâu phân tích biện pháp này theo quy định của Bộ luật TTHS như chủ thể có thẩm quyền hỏi cung, trình tự và thủ tục hỏi cung, cũng như chưa phân tích các bất cập, hạn chế, từ đó đưa ra đề xuất về giải pháp hoàn thiện, cũng như những kiến nghị trong việc hoàn thiện pháp luật về biện pháp hỏi cung bị can trong pháp TTHS Như vậy, có thể nói rằng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện và sâu sắc về biện pháp hỏi cung bị can với quy mô là một đề tài độc lập, chuyên biệt Do đó, việc tiếp tục nghiên cứu về hỏi cung bị can với những vấn đề lí luận cơ bản và thực tiễn áp dụng là cần thiết

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích những vấn đề lý luận cơ bản, luận văn đánh giá một cách có hệ thống về thực tiễn áp dụng biện pháp hỏi cung bị can trong các vụ án hình sự và từ đó đề xuất những giải pháp nâng cao hiệu quả biện pháp điều tra này trong thời gian tới, góp phần bổ sung, hoàn thiện lý luận trong pháp luật tố tụng hình sự

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, nhiệm vụ đặt ra đối với luận văn là:

- Nghiên cứu một số vấn đề lý luận chung về hỏi cung bị can;

- Phân tích các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về hỏi cung bị can

và thực tiễn áp dụng ;

4

- Đưa ra một số giải pháp kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp hỏi cung bị can trong thực tiễn

3.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là khái niệm, nhiệm vụ, Bảo đảm thực hiện các nguyên tắc của Bộ luật TTHS trong hỏi cung bị can; khái quát những quy định của pháp luật TTHS Việt Nam từ sau 1945 đến nay; Hỏi cung bị can theo quy định Bộ luận TTHS của một số nước trên thế giới; những quy định của pháp luật hiện hành và thực tiễn hỏi cung bị can trong tình hình hiện nay

3.4 Phạm vi nghiên cứu

Hỏi cung bị can là một biện pháp điều tra đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án Tuy nhiên, đây là một biện pháp khá phức tạp và nhạy cảm Bởi để hỏi cung mang lại hiệu quả, thu được chứng cứ có giá trị chứng minh cao thì ngoài việc biện pháp này phải được tiến hành theo đúng trình tự, thủ tục do Bộ luật TTHS quy định, còn cần phải có sự kết hợp với các biện pháp nghiệp vụ, tác động trực tiếp đến tâm lý bị can trong quá trình hỏi cung Việc tác động tâm lý bị can, nắm bắt được tâm lý bị can giúp cho quá trình hỏi cung đạt được hiệu quả cao, nhằm thu được lời khai đúng và đầy đủ Do vậy, trong phạm vi đề tài, luận văn không đi sâu vào nghiên cứu các phương pháp, chiến thuật hỏi cung bị can mà tập trung làm rõ những quy định của Bộ luật TTHS hiện hành và một số văn bản có liên quan đến biện pháp điều tra này và thực tiễn áp dụng hiện nay

Theo quy định của pháp luật, ngoài Điều tra viên – chủ thể chính tiến hành hỏi cung bị can thì Kiểm sát viên, những người khác thuộc Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng cảnh sát biển cũng tiến hành hỏi cung

bị can trong những trường hợp cần thiết Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, luận văn chủ yếu đề cập tới chủ thể chính tiến hành hoạt động hỏi cung là Điều tra viên

5

4 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu của luận văn

- Cơ sở lý luận của luận văn là quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê Nin, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung và về giải quyết vụ án hình sự nói riêng, những thành tựu của các khoa học: triết học, luật hình sự, luật TTHS, lôgic học, tội phạm học, điều tra hình

sự và các học thuyết chính trị pháp lý

- Cơ sở thực tiễn của luận văn dựa trên cơ sở nghiên cứu luật TTHS thực định và các văn bản khác có liện quan về hoạt động hỏi cung bị can, quá trình giải quyết vụ án hình sự các cơ quan tiến hành tố tụng cũng như các văn bản của 3 ngành Công an, Kiểm sát, Toà án hướng dẫn về hoạt động, điều tra,

xử lý vụ án hình sự

- Phương pháp nghiên cứu: Dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Kết hợp với một số phương pháp nghiên cứu cụ thể như phương pháp: hệ thống, lôgic, phân tích, tổng hợp, so sánh, khảo sát thực tế để chọn lọc tri thức khoa học, kinh nghiệm thực tiễn liên quan đến những vấn đề phải chứng minh trong các vụ

án người chưa thành niên phạm tội, từ đó làm sáng tỏ nội dung của luận văn

5 Những điểm mới và đóng góp của luận văn

Đây là một trong những công trình chuyên khảo trong khoa học luật hình

sự, tố tụng hình sự Việt nam nghiên cứu một cách có hệ thống những vấn đề lý luận cơ bản và thực tiễn áp dụng biện pháp hỏi cung bị can với cấp độ là một luận văn thạc sỹ Luận văn đã giải quyết về mặt lý luận những vấn đề sau:

Một là, xây dựng khái niệm hỏi cung bị can một cách khoa học và hợp lí Hai là, tìm hiểu quy định pháp luật của Liên bang Nga, Liên bang Đức

và cộng hòa nhân dân Trung Hoa về hỏi cung bị can đồng thời rút ra một số nhận xét

tục hỏi cung bị can

6

cung bị can người chưa thành niên;

Năm là, đánh giá và làm sáng tỏ các quy định của pháp luật nước ta về hoạt

động hỏi cung bị can trong giai đoạn hiện nay, qua đó rút ra những nhận xét

Sáu là, chỉ ra những hạn chế, thiếu xót và từ đó đề xuất những giải pháp

có tính khoa học, tính khả thi nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp hỏi cung bị can trong thời gian tới

Bên cạnh đó, luận văn sẽ là một tài liệu tham khảo cần thiết và bổ ích dành cho không chỉ các nhà lập pháp, mà còn cho các nhà nghiên cứu, các cán

bộ giảng dạy pháp luật, các nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên thuộc chuyên ngành Tư pháp hình sự tại các cơ sở đào tạo luật Kết quả nghiên cứu của luận văn còn phục vụ cho việc trang bị những kiến thức chuyên sâu cho các cán bộ thực tiễn đang công tác của các cơ quan tiến hành

tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự được khách quan, có căn cứ

và đúng pháp luật

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu một cách toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về hỏi cung bị can Trên cơ sở nghiên cứu này, luận văn góp phần cho việc nâng cao hiệu quả của hoạt động này trong thực tiễn điều tra vụ án hình sự Thông qua việc đưa ra những khái niệm cũng như việc phân tích sâu sắc những vấn đề liện quan đến hỏi cung bị can nhằm tác động đến nhận thức của Điều tra viên về việc tuân thủ các trình tự, yêu cầu của pháp luật tố tụng hình sự trong hỏi cung bị can Qua đó đảm bảo cho quá trình điều tra, giải quyết vụ án hình sự chính xác, khách quan, đúng người, đúng tội nhằm nâng cao hiệu quả của việc vận dụng các quy định của pháp luật về hỏi cung

bị can trong thực tiễn

Ngoài ra, luận văn còn tìm hiểu, nghiên cứu thực tiễn hỏi cung bị can

để thấy được những điểm hạn chế, tồn tại của việc sử dụng biện pháp này, từ đó

7

đề xuất những kiến nghị sát thực nhằm nâng cao hơn nữa hiệu quả của hoạt động hỏi cung bị can nói riêng và hoạt động điều tra, giải quyết vụ án hình sự nói cung

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lí luận về hỏi cung bị can

Chương 2: Quy định của Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành

về hỏi cung bị can và thực tiễn áp dụng

Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện các quy định của Pháp luật tố

tụng hình sự và nâng cao hiệu quả của hoạt động hỏi cung bị can

8

Chương 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ HỎI CUNG BỊ CAN

1.1.Khái niệm và nhiệm vụ hỏi cung bị can

1.1.1 Khái niệm hỏi cung bị can

Quá trình giải quyết vụ án hình sự là một quá trình liên tục gồm nhiều hoạt động có quan hệ chặt chẽ với nhau Trong đó, giai đoạn điều tra đóng vai trò quan trọng nhằm tìm kiếm chứng cứ, chứng minh tội phạm, người phạm tội, xác định thiệt hại do tội phạm gây ra mà trong đó hoạt động hỏi cung bị can là một biện pháp thu thập chứng cứ quan trọng

Điều 131 Bộ luật TTHS năm 2003 quy định về việc hỏi cung:“Việc hỏi

cung bị can phải do Điều tra viên tiến hành ngay sau khi có quyết định khởi

tố bị can Có thể hỏi cung bị can tại nơi tiến hành điều tra hoặc tại nơi ở của người đó” [30] Như vậy, có thể thấy rằng Bộ luật TTHS đã không có điều

luật cụ thể khái niệm về hỏi cung bị can

Theo từ điển Luật học đưa ra định nghĩa: “Hỏi cung bị can là hoạt

động tố tụng hình sự do Điều tra viên tiến hành khi có quyết định khởi tố bị can để lấy lời khai về các tình tiết của vụ án hình sự” Hay trong cuốn sách

chuyên khảo chiến thuật điều tra hình sự của Phó giáo sư, tiến sỹ Nguyễn Huy Thuật đã đưa ra định nghĩa: hỏi cung bị can là một biện pháp điều tra hình sự

do những người theo luật định tiến hành nhằm mục đích thu thập theo trình tự TTHS lời khai của bị can về vụ án, hành vi và mức độ phạm tội của bị can và đồng phạm và những tin tức, tài liệu khác mà bị can biết có ý nghĩa đối với hoạt động điều tra và phòng ngừa tội phạm [22, tr.173]

Trong giáo trình tâm lí học tư pháp do tác giả Đặng Thanh Nga chủ

biên có viết: Hoạt động hỏi cung bị can là một dạng hoạt động điều tra sử

dụng các phương pháp tác động tâm lí đến tư duy, tình cảm, ý chí của bị can trong khuôn khổ pháp luật thông qua giao tiếp bằng ngôn ngữ và các phương

Như vậy, hỏi cung bị can được xem xét, nghiên cứu ở nhiều khí cạnh khác nhau, mặc dù đưa ra những nhận định khác nhau về hỏi cung bị can nhưng trong các quan điểm đó cho thấy vị trí của hỏi cung bị can là một trong những biện pháp điều tra cơ bản của giai đoạn điều tra vụ án hình sự Mục đích của hỏi cung bị can là thu thập và mô tả theo trình tự TTHS thật đầy đủ, chính xác, khách quan lời khai của bị can về vụ án hình sự, hành vi phạm tội của bị can cùng đồng bọn và những tin tức, tài liệu khác mà bị can biết có ý nghĩa đối với hoạt động điều tra và phòng ngừa tội phạm Đặc biệt chú ý, trong quá trình hỏi cung cần kiểm tra những tài liệu là cơ sở để khởi tố bị can, làm rõ động cơ và mục đích phạm tội, những nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tội phạm Thực tiễn điều tra cho thấy, hỏi cung bị can là một biện pháp khá phức tạp và nhạy cảm Bởi để hỏi cung mang lại hiệu quả, thu được chứng cứ có giá trị chứng minh cao thì ngoài việc hoạt động này phải được tiến hành theo đúng trình tự, thủ tục do Bộ luật TTHS quy định, còn cần phải

có sự kết hợp với các biện pháp nghiệp vụ, tác động trực tiếp đến tâm lý bị can trong quá trình hỏi cung Việc tác động tâm lý bị can, nắm bắt được tâm

lý bị can giúp cho quá trình hỏi cung đạt được hiệu quả cao, nhằm thu được lời khai đúng và đầy đủ

10

Vì vậy, từ việc nghiên cứu những quy định của Bộ luật TTHS, tác giả đưa ra khái niệm về hỏi cung bị can như sau: “Hỏi cung bị can là một biện

những người có thẩm quyền khác tiến hành sau khi có quyết định khởi tố bị can nhằm mục đích thu thập các tình tiết về nội dung vụ án, hành vi phạm tội của bị can và các tình tiết khác có ý nghĩa cho việc giải quyết đúng đắn vụ án hình sự”

1.1.2 Nhiệm vụ của hỏi cung bị can

Thứ nhất, thu thập chứng cứ, chứng minh tội phạm, người thực hiện hành vi phạm tội và các tình tiết khác có ý nghĩa cho việc giải quyết đúng đắng vụ án hình sự

Quá trình chứng minh trong TTHS là quá trình thu thập, kiểm tra, đánh giá và sử dụng chứng cứ Trong đó thu thập chứng cứ là giai đoạn đầu tiên có

ý nghĩa đặc biệt quan trọng và không thể thiếu của quá trình chứng minh Nếu không có thu thập chứng cứ, thì cũng không có kiểm tra, đánh giá và sử dụng chứng cứ Điều đó lý giải tại sao vấn đề chứng cứ nói chung và vấn đề thu thập chứng cứ nói riêng luôn là một trong những mối quan tâm hàng đầu của các nhà lập pháp mỗi nước khi xây dựng Bộ luật TTHS

Thu thập chứng cứ là hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng nhằm tìm ra và thu giữ những sự kiện chứng minh hoặc những nguồn chứng

cứ theo đúng trình tự, thủ tục luật định, để từ đó khai thác những sự kiện chứng minh Xét trên góc độ thông tin, thì phát hiện, thu thập chứng cứ là quá trình thu thập thông tin để làm căn cứ xác định sự thật của vụ án Phát hiện, thu thập chứng cứ vừa là hoạt động mang tính khoa học, vừa mang tính pháp

lý nên quá trình phát hiện, thu thập chứng cứ vừa phải quán triệt những nguyên tắc, quy luật của nhận thức, vừa phải bảo đảm tính pháp lý, hay nói cách khác là phải khách quan và phải tuân thủ đúng quy định về trình tự, thủ tục của Bộ luật TTHS

11

Để thu thập chứng cứ trong giai đoạn, cơ quan có thẩm quyền được

cung bị can Pháp luật tố tụng hình sự quy định chủ thể, trình tự, thủ tục hỏi cung… nhằm đạt được mục đích là thu thập chứng cứ, chứng minh tội phạm, người thực hiện hành vi phạm tội và các tình tiết khác có ý nghĩa cho việc giải

quyết đúng đắng vụ án hình sự Là chủ thể của tội phạm, bị can là chủ sở hữu

một lượng thông tin tương đối lớn về vụ án Hơn ai hết bị can là người biết rõ

về toàn bộ quá trình chuẩn bị, thực hiện và che giấu hành vi phạm tội, những mục đích, động cơ đã thúc đẩy bị can phạm tội; những công cụ, phương tiện, thủ đoạn phạm tội, phương pháp đã được bị can sử dụng khi thực hiện hành vi phạm tội, những tài sản đã chiếm đoat được…Vì vậy, khi hỏi cung bị can, Điều tra viên cần áp dụng mọi biện pháp mà pháp luật cho phép để có thể thu thập được tất cả những thông tin mà bị can biết, có liên quan đến vụ án nhằm làm rõ nội dung vụ án, hành vi phạm tội của bị can, lập hồ sơ đề nghị xử lý

đúng người, đúng tội, đúng pháp luật

Thứ hai, tôn trọng và bảo đảm quyền con người

Hiến pháp năm 2013 – văn bản có giá trị pháp lý cao nhất, lần đầu tiên

đã quy định nguyên tắc về giới hạn quyền tại khoản 2, Điều 14: “Quyền con

người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng” [29] Ở nước ta, quyền con

người luôn được tôn trọng và đảm bảo thực hiện Tiếp tục đảm bảo quyền con người đã được ghi nhận tại các bản Hiến pháp trước đây và Hiến pháp hiện

trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Điều tra viên, Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát, Kiểm sát viên, Chánh án, Phó Chánh án Tòa án, Thẩm phán, Hội thẩm trong phạm vi trách nhiệm của mình phải tôn trọng và bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, thường xuyên kiểm tra

12

tính hợp pháp và sự cần thiết của những biện pháp đã áp dụng, kịp thời hủy bỏ hoặc thay đổi những biện pháp đó, nếu xét thấy có vi phạm pháp luật hoặc không còn cần thiết nữa” [30] Đồng thời, Hiến pháp năm 2013

khẳng định tại khoản 2 Điều 72 khẳng định:“Người bị buộc tội được coi là

không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản

án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật” [29], do vậy bị can vẫn có đầy

đủ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân mà các quyền này phải được tôn trọng và đảm bảo thực hiện đầy đủ Do chưa được coi là có tội nên các cơ quan tiến hành tố tụng không được đối xử với bị can, bị cáo như người có tội,

kể cả trường hợp họ bị áp dụng biện pháp ngăn chặn nghiêm khắc nhất như

tạm giam chẳng hạn Để quyền con người được tôn trọng và đảm bảo thực sự,

pháp luật TTHS đòi hỏi những chủ thể có thẩm quyền hỏi cung phải thực hiện trách nhiệm của mình trong phạm vi pháp luật quy định, không được làm tùy tiện, vượt khỏi phạm vi giới hạn của luật dẫn đến việc xâm phạm các quyền

và lợi ích hợp pháp của công dân Thực hiện tốt nhiệm vụ này, hoạt động hỏi cung cần phải đảm bảo yêu cầu: Bảo đảm khi tiến hành hỏi cung, thu thập chứng cứ phải tuân theo đúng trình tự, thủ tục luật định, không được áp dụng các biện pháp xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của công dân như bức cung, nhục hình…

Khoản 2 Điều 49 Bộ luật TTHS quy định: “Bị can có quyền trình bày

lời khai của mình” [30] Chính vì vậy, trong bất kỳ trường hợp nào thì CQĐT

cũng cần phải tôn trọng quyền được trình bày lời khai của bị can Bởi vì qua lời khai của chính bị can - người bị cho là đã thực hiện hành vi trái pháp luật

ta có thể xác định sự thật một cách khách quan, không phiến diện Đặc biệt CQĐT không được phép dùng các biện pháp trái pháp luật để buộc bị can phải khai báo Điều đó sẽ dẫn đến sai lầm trong kết quả điều tra vụ án Và nghiêm trọng hơn là việc làm đó của CQĐT đã vi phạm pháp luật, xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của bị can

13

Thứ ba, những nhiệm vụ mang tính đặc trưng riêng của biện pháp hỏi cung bị can

Căn cứ vào yêu cầu của pháp luật và thực tiễn hoạt động điều tra, để

thu thập các tình tiết về nội dung vụ án, hành vi phạm tội của bị can và các

tình tiết khác có ý nghĩa cho việc giải quyết đúng đắn vụ án hình sự, khi tiến hành hỏi cung, một mặt chủ thể hỏi cung cần phải triệt để giải quyết những nhiệm vụ chung mà Bộ luật TTHS đã đặt ra, mặt khác cần phải giải quyết tốt những nhiệm vụ cụ thể mang tính đặc trưng riêng đó là: Phát hiện đồng bọn

để kịp thời truy bắt, phát hiện những vật chứng còn cất giấu để kịp thời thu giữ, phát hiện những âm mưu và hành động chuẩn bị gây án hay đang gây án

để kịp thời ngăn chặn; Làm rõ nội dung vụ án, vai trò, vị trí và mức độ phạm tội của từng bị can, thủ đoạn gây án và che giấu tội phạm, động cơ và mục đích phạm tội để lập hồ sơ đề nghị truy tố; Làm rõ những nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm và những sơ hở thiếu sót trong hoạt động điều tra

để có biện pháp khắc phục, ngăn chặn [22, tr.176]

Như vậy, để thực hiện nhiệm vụ trên, pháp luật TTHS quy định cụ thể,

rõ ràng tạo căn cứ pháp lí vững chắc, có hiệu quả cho hoạt động của chủ thể hỏi cung và đối tượng hỏi cung Các quy định của pháp luật về biện pháp này

là căn cứ để CQĐT, Viện kiểm sát ý thức rõ phạm vi, mức độ quyền hạn của mình; giúp cho bị can nhận thức rõ quyền và nghĩa vụ tố tụng của mình để họ

có thể bảo vệ quyền và thực hiện nghĩa vụ

Bộ luật TTHS quy định về chủ thể và đối tượng, trình tự, thủ tục hỏi cung Quy định này xác định trình tự tố tụng thống nhất đối với mọi vụ án và

là căn cứ pháp lí để CQĐT, Viện kiểm sát tiến hành hỏi cung một cách thống nhất và đúng pháp luật Để đạt được mục đích là nhằm thu thập chứng cứ, làm

rõ sự thật khách quan của vụ án, xuất phát từ thực tiễn giải quyết các vụ án hình sự đòi hỏi phải có sự thống nhất về trình tự hỏi cung, cho nên Bộ luật TTHS quy định trình tự (trật tự trước sau), thủ tục (yêu cầu phải đạt được về

14

hình thức pháp lý, các biên bản hỏi cung phải lập như thế nào, việc lập biên bản phải có mặt ai…), thời gian tiến hành hỏi cung…Đồng thời Bộ luật TTHS đòi hỏi Điều tra viên, Kiểm sát viên phải chấp hành nghiêm chỉnh những quy định đó thì mới thừa nhận tính hợp pháp, đúng đắn trong việc giải quyết vụ án hình sự

Để tiến hành hỏi cung bị can, Nhà nước quy định Điều tra viên, Kiểm sát viên và những người khác có thẩm quyền hỏi cung Vì vậy, để có thể phát huy sức mạnh của những chủ thể này, đảm bảo sự phối hợp đồng bộ, có hiệu quả, tránh chồng chéo, mâu thuẫn lẫn nhau, Bộ luật TTHS không những có quy định chung về nhiệm vụ, quyền hạn của những chủ thể này mà còn quy định cụ thể về nhiệm vụ của các chủ thể này trong hoạt động hỏi cung

Để đảm bảo hiệu quả tính khách quan, toàn diện của hỏi cung, trong quá trình hỏi cung, chủ thể hỏi cung cần triệt để thực hiện và giải quyết tốt những nhiệm vụ này Việc thực hiện tốt những nhiệm vụ cụ thể này, trong quá trình hỏi cung không những đảm bảo tính nhanh chóng, khách quan, toàn diện

và đầy đủ của hoạt động điều tra mà còn thể hiện tính phòng ngừa tích cực của biện pháp này nói riêng và hoạt động điều tra nói chung

1.2 Bảo đảm thực hiện các nguyên tắc của Bộ luật tố tụng hình sự trong hỏi cung bị can

Các hoạt động TTHS đều phải tuân thủ triệt để những nguyên tắc luật định được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013, Bộ luật TTHS năm 2003 và các văn bản pháp luật có liên quan Do đó, giai đoạn điều tra vụ án hình sự – một trong những giai đoạn của quá trình TTHS cũng không nằm ngoài phạm

vi điều chỉnh của các nguyên tắc này Tuy nhiên, xuất phát từ vai trò và vị trí quan trọng của hoạt động điều tra trong đó có hoạt động hỏi cung bị can trong việc giải quyết vụ án hình sự; Hoạt động điều tra là cần thiết đối với tất cả các

vụ án hình sự Thiếu hoạt động điều tra, Viện kiểm sát không có cơ sở để truy

tố, tòa án không có cơ sở để xét xử vụ án trong đó biện pháp điều tra hỏi cung

15

bị can “là công tác chính yếu trong giai đoạn điều tra tội phạm, là một khâu rất quan trọng có liên quan trực tiếp đến quyền tự do thân thể, danh dự và nhân phẩm của công dân [33, tr 57] nên các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền

khi tiến hành hoạt động hỏi cung bị can phải triệt để tuân thủ và đảm bảo thực hiện những nguyên tắc của Bộ luật TTHS

1.2.1 Bảo đảm thực hiện nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa

Nguyên tắc pháp chế XHCN là một nguyên tắc hiến định đã được quán triệt trong mọi hoạt động điều tra nói chung và hoạt động TTHS nói riêng của các cơ quan Nhà nước, các cá nhân có thẩm quyền Do vậy, hỏi cung bị can - một biện pháp trong giai đoạn điều tra, giải quyết vụ án hình sự cũng không

nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của nguyên tắc này: “Mọi hoạt động tố tụng

hình sự của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng phải được tiến hành theo quy định của luật này” [30] Tuy nhiên,

bên cạnh đó, do những đặc thù cơ bản của biện pháp điều tra này nên việc vận dụng nguyên tắc pháp chế XHCN có những biểu hiện đặc thù riêng biệt Theo

đó, nguyên tắc trên chỉ được đánh giá là đã thực sự được tôn trọng và bảo đảm thực hiện trong quá trình hỏi cung bị can khi Điều tra viên quán triệt một

số vấn đề cơ bản sau:

Thứ nhất, trong mọi trường hợp hỏi cung bị can, Điều tra viên phải tiến hành theo đúng trình tự, thủ tục về việc triệu tập bị can, trình tự tiến hành hỏi cung bị can và về việc lập biên bản hỏi cung đã được quy định trong các Điều

129, 130, 131, 132 Bộ luật TTHS hiện hành Nội dung của nguyên tắc này thể hiện ở chỗ, trong mọi trường hợp hỏi cung bị can phải được tiến hành theo đúng trình tự và thủ tục được quy định trong Bộ luật TTHS Cụ thể hỏi cung

do Điều tra viên tiến hành ngay sau khi có quyết định khởi tố bị can Có thể tiến hành hỏi cung bị can tại nơi tiến hành điều tra hoặc nơi ở của người đó, vào thời gian ban ngày, trừ trường hợp không thể trì hoãn nhưng phải ghi rõ

lý do vào biên bản Bị can khai báo trước Điều tra viên, trừ trường hợp theo

Trong biên bản hỏi cung phải ghi đầy đủ lời trình bày của bị can, các câu hỏi và câu trả lời Sau khi hỏi cung, Điều tra viên đọc lại biên bản cho bị can nghe hoặc để bị can tự đọc Trong trường hợp có bổ sung và sửa chữa biên bản thì Điều tra viên và bị can cùng kí xác nhận Nếu biên bản có nhiều trang thì bị can ký vào từng trang của biên bản Trong trường hợp bị can tự viết lời khai thì Điều tra viên và bị can cùng kí xác nhận vào lời khai đó Nếu cuộc hỏi cung được ghi âm, thì sau khi hỏi cung phải phát lại để Điều tra viên

và bị can cùng nghe Sau đó phải lập Biên bản để ghi lại nội dung cuộc hỏi cung, Điều tra viên và bị can cùng ký xác nhận Trong trường hợp hỏi cung bị can có người phiên dịch, người bào chữa, người đại diện hợp pháp cùng ký vào từng trang của biên bản hỏi cung

Thứ hai, khi tiến hành hỏi cung bị can, Điều tra viên phải đảm bảo tôn

trọng các quyền hạn tố tụng của bị can được quy định tại Điều 49 Bộ luật TTHS hiện hành như bị can có quyền biết mình bị khởi tố về tội gì, có quyền đưa ra chứng cứ, đưa yêu cầu, đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch theo quy định của pháp luật, có quyền tự bào chữa,… Ngoài ra khi tiến hành hỏi cung đối tượng là trẻ vị thành niên phải có mặt người đại diện hợp pháp của bị can

17

Những quy định nêu trên không chỉ đơn thuần là yêu cầu của pháp luật

mà còn có ý nghĩa sâu sắc Chính vì vậy, Điều tra viên cần vận dụng những yêu cầu nêu trên của pháp luật một cách linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với những tình huống cụ thể, kết hợp với việc áp dụng những chiến thuật hỏi cung phù hợp để đảm bảo hiệu quả của biện pháp điều tra này

1.2.2 Bảo đảm thực hiện nguyên tắc xác định sự thật của vụ án và nguyên tắc bảo đảm sự vô tư của những người tiến hành tố tụng

Yêu cầu cơ bản của việc giải quyết vụ án hình sự là xác định đúng người, đúng tội, đúng pháp luật Để thực hiện được điều đó, đòi hỏi phải làm

rõ sự thật của vụ án xảy ra Trách nhiệm này thuộc về các cơ quan tiến hành

tố tụng Điều 10 Bộ luật TTHS quy định: “Trách nhiệm chứng minh tội phạm

thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng Bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng minh mình vô tội” [30]

Hỏi cung bị can là biện pháp điều tra nhằm thu thập và mô tả theo trình

tự TTHS thật đầy đủ, chính xác, khách quan lời khai của bị can về vụ án hình

sự, hành vi phạm tội của bị can cùng đồng bọn và những tin tức, tài liệu khác

mà bị can biết có ý nghĩa đối với hoạt động điều tra và phòng ngừa tội phạm Các chủ thể có thẩm quyền hỏi cung phải thực hiện đúng những quy định của

Bộ luật TTHS để xác định sự thật của vụ án, lời khai của bị can một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ, làm rõ những chứng cứ xác định có tội và chứng cứ xác định vô tội

Đồng thời, thực hiện nguyên tắc này, hoạt động hỏi cung đòi hỏi ĐTV phải tôn trọng sự thật khách quan, không tùy tiện suy diễn chủ quan theo ý

muốn của mình, “nghiêm cấm ĐTV bức dung hoặc dùng nhục hình dưới bất

kì hình thức nào” - Khoản 4 Điều 131 Bộ luật TTHS Đặt nguyên tắc này cho

hoạt động hỏi cung là do yêu cầu của pháp luật và thực tiễn hoạt động điều tra Bởi vì, trong quá trình hỏi cung bị can nếu Điều tra viên bức cung hoặc dùng nhục hình đối với bị can không những dẫn đến không tôn trọng sự thật,

18

làm mất tính khách quan của hoạt động điều tra mà còn xâm phạm đến quyền

cơ bản của công dân được pháp luật bảo vệ Nguyên tắc này muốn được thực hiện tốt thì đòi hỏi chủ thể có thẩm quyền hỏi cung phải có trình độ chuyên môn nghiệp vụ tức là phải được đào tạo về nghiệp vụ và làm chủ được nghề nghiệp, nắm được những quy định của pháp luật, có tư duy pháp lí, có thói quen và phương pháp giải quyết các vấn đề pháp lí Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng Bị can không buộc phải chứng minh là mình vô tội Bộ luật TTHS không quy định bị can phải khai đúng sự thật; mặt khác bị can cũng không buộc phải chứng minh là mình vô tội Muốn xác định được bị can có tội hay không thì trong quá trình hỏi cung Điều tra viên phải dựa trên những lời khai khách quan, đúng sự thật, không được thiên vị, cảm tình cá nhân Trên cơ sở những chứng cứ rút ra từ những lời khai của bị can kết hợp với những chứng cứ khác thì Điều tra viên mới xác định bị can có tội hay không có tội

Điều tra viên là chủ thể chính tiến hành hoạt động hỏi cung, để sự thật của vụ án được xác định khách quan, chính xác đòi hỏi cán bộ điều tra phải thật sự vô tư, khách quan trong khi làm nhiệm vụ Điều 14 Bộ luật TTHS quy

định: “Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Điều tra viên,… không

được tiến hành tố tụng hoặc người phiên dịch, người giám định không được tham gia tố tụng, nếu có lý do xác đáng để cho rằng họ có thể không vô tư trong khi thực hiện nhiệm vụ của mình”[30] Theo tinh thần của điều luật cho

thấy, khi tiến hành hỏi cung đòi hỏi Điều tra viên phải giữ được vô tư khi làm nhiệm vụ của mình trong mọi trường hợp Họ phải tôn trọng sự thật, tôn trọng pháp luật, tiến hành công việc của mình với thái độ thật sự công tâm, khách quan, vô tư, không được để những quan hệ, những tình cảm cá nhân chi phối vào công việc, không được có thái độ kiên định hay định kiến đối với bất kì bị can nào Việc bảo đảm nguyên tắc này là điều kiện cần thiết cần để thực hiện

19

một số nguyên tắc cơ bản khác như nguyên tắc bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa; xác định sự thật của vụ án; bảo đảm quyền bào chữa của bị can

1.2.3 Bảo đảm thực hiện các nguyên tắc khác liên quan đến quyền

và lợi ích hợp pháp của bị can

* Thứ nhất, bảo đảm thực hiện quyền bào chữa của bị can

Bào chữa là một trong những hoạt động đặc trưng của TTHS, là hình thức biểu hiện ưu thế của công lý nhằm đảm bảo quyền dân chủ trong hoạt động tố tụng nói chung cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của bị can nói riêng Đảm bảo thực hiện nguyên tắc quyền bào chữa của bị can là điều kiện cần thiết giúp CQĐT xử lý vụ án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật

Quyền bào chữa trong giai đoạn điều tra nói chung và hoạt động hỏi cung bị can nói riêng là một trong những quyền cơ bản của bị can Đó là quyền mà bị can tự mình hoặc nhờ người khác bào chữa cho mình nhằm chứng minh cho sự vô tội, làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự hoặc bảo đảm các quyền và lợi ích hợp pháp khác trong quá trình tố tụng hình sự

Trách nhiệm bảo đảm thực hiện quyền bào chữa trong hoạt động này chủ yếu thuộc về phía CQĐT Để bảo đảm thực hiện quyền này, CQĐT phải tạo những điều kiện cho bị can tự mình hoặc nhờ người khác thực hiện quyền bào chữa theo quy định của pháp luật

Theo quy định của pháp luật, bị can có quyền tự bào chữa cho mình Khi tự bào chữa, họ có quyền vận dụng tất cả các quyền mà pháp luật quy định để chứng minh sự vô tội của mình hoặc chứng minh những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự Bị can, hơn ai hết là người biết về các tình tiết liên quan đến vụ án nói chung và những tình tiết liên quan tới họ nói riêng Vì vậy, việc pháp luật tố tụng quy định bị can có quyền tự bào chữa là một trong những đảm bảo pháp lý hết sức cần thiết giúp họ có thể đưa ra những chứng

cứ và lý lẽ biện minh, gỡ tội cho mình

20

Để đảm bảo thực hiện quyền tự bào chữa của bị can trong hỏi cung bị can, pháp luật TTHS quy định: Bị can có quyền trình bày lời khai của mình; Trong khi hỏi cung, bị can có thể thú nhận một phần hay toàn bộ tội lỗi của mình Tuy nhiên, lời nhận tội của bị can phải được kiểm tra, đối chiếu với các chứng cứ khác của vụ án; Bị can có quyền đưa ra tài liệu, đồ vật, yêu cầu Bị can có quyền cung cấp những tài liệu, đồ vật có liên quan đến vụ án, CQĐT khi nhận các đồ vật…

Bên cạnh việc đảm bảo thực hiện quyền tự bào chữa của bị can, CQĐT còn phải tạo điều kiện cho bị can nhờ người khác thực hiện quyền bào chữa cho mình

Khoản 2 Điều 58 Bộ luật TTHS quy định cho người bào chữa có quyền

có mặt khi hỏi cung bị can và nếu được Điều tra viên đồng ý thì người bào chữa có quyền đặt ra câu hỏi đối với bị can để tạo điều kiện cho bị can khai báo về hành vi của mình Thông thường, nếu được Điều tra viên đồng ý thì người bào chữa thường đặt các câu hỏi về những tình tiết chứng minh bị can

vô tội hoặc những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho họ mà vì lý do nào đó mà Điều tra viên không hỏi đến Người bào chữa có quyền đề nghị CQĐT báo trước về thời gian và địa điểm hỏi cung để có mặt khi hỏi cung bị can Đây là quyền rất quan trọng để người bào chữa thực hiện tốt nhiệm vụ của mình CQĐT cần phải thông báo kịp thời cho người bào chữa về thời gian, địa điểm hỏi cung bị can để người bào chữa sắp xếp công việc, tham gia vào cuộc hỏi cung

Như vậy, sự tham gia của người bào chữa vào quá trình hỏi cung không chỉ có ý nghĩa đối với người bào chữa, với bị can mà còn có ý nghĩa trong việc đảm bảo sự thật khách quan của vụ án Vì vậy, để đảm bảo cho việc tham gia của người bào chữa vào quá trình hỏi cung pháp luật quy định người bào chữa có quyền đề nghị CQĐT thông báo thời gian, địa điểm hỏi cung Quy định này nhằm rằng buộc trách nhiệm của CQĐT trong việc đảm bảo cho người bào chữa tham gia hỏi cung

21

* Thứ hai, bảo đảm thực hiện tiếng nói và chữ viết dùng trong hỏi cung bị can Thể chế hóa quy định của Hiến pháp năm 2013, tòa án phải bảo đảm cho công dân nước Cộng hòa xã hội Chủ nghĩa Việt Nam thuộc các dân tộc

dù tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình trước tòa án, đồng thời để việc tiến hành các hoạt động tố tụng hình sự trong đó có hoạt động hỏi cung bị can đạt hiệu quả, tạo điều kiện thuận lợi để những người tham gia tố tụng góp phần vào việc xác định sự thật khách quan của vụ án cũng như bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, Bộ luật TTHS quy định tiếng nói và chữ viết dùng trong tố tụng hình sự là một nguyên tắc cơ bản với nội dung:

Tiếng nói và chữ viết dùng trong tố tụng hình sự là tiếng Việt

Người tham gia tố tụng có quyền dùng tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình, trong trường hợp này cần phải có người phiên dịch

Theo quy định trên, trong quá trình hỏi cung bị can, ngôn ngữ chính thức dùng trong hoạt động hỏi cung bắt buộc là phải bằng tiếng Việt Tuy nhiên, bên cạnh đó trong trường hợp bị can không sử dụng được tiếng Việt như bị can là người dân tộc thiểu số, người nước ngoài… thì họ có quyền dùng tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình, trong trường hợp này cần có

người phiên dịch.Theo đó, Điều 132 Bộ luật TTHS quy định: “Trong trường

hợp hỏi cung bị can có người phiên dịch thì Điều tra viên phải giải thích

quyền và nghĩa vụ của người phiên dịch theo quy định đồng thời giải thích cho bị can biết được quyền yêu cầu thay đổi người phiên dịch” [30]

Như vậy, trong hoạt động hỏi cung bị can việc đảm bảo quyền bào chữa và tiếng nói, chữ viết có ý nghĩa rất lớn trong việc đảm bảo quyền con người của bị can, giúp họ hiểu rõ quyền của mình đồng thời góp phần nhanh chóng kịp thời giải quyết vụ án, xác minh sự thật vụ án

Trên đây là những nguyên tắc quan trọng trong hoạt động hỏi cung bị can, những chủ thể có thẩm quyền đặc biệt là Điều tra viên phải nắm vững

22

những nguyên tắc này và vận dụng sáng tạo chúng để có thể đạt được hiệu quả cao nhất trong quá trình giải quyết vụ án hình sự

1.3 Khái quát các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam

về hỏi cung bị can

1.3.1 Giai đoạn từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 cho đến trước khi có Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam năm 1988

Trong lịch sử tố tụng hình sự Việt Nam, chúng ta mới có hai Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 và 2003, trước thời gian này, nước ta chủ yếu trong giai đoạn chiến tranh và thời kì bao cấp sau chiến tranh Các quy định về tố tụng hình sự chủ yếu dựa trên các sắc lệnh và các pháp lệnh được ban hành một cách riêng rẽ, chưa đầy đủ và thống nhất do hoàn cảnh đất nước bị chia cắt và gặp nhiều khó khăn Do vậy, những quy định về hỏi cung bị can nói riêng và giai đoạn điều tra nói riêng cũng không nằm ngoài sự phát triển này

Ngày 02/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc bản tuyên ngôn độc lập, tuyên bố với nhân dân toàn thế giới về độc lập, tự chủ của nước Việt Nam dân chủ công hòa Trong chế độ mới, mọi công dân không phân biệt nam nữ, dân tộc, tín ngưỡng, giàu nghèo đều bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ Nông dân nghèo chiếm đại đa số trong xã hội được giảm tô, giảm tức Lần đầu tiên, người lao động được làm chủ vận mệnh của mình Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi nhân tài tích cực góp phần xây dựng đất nước Tệ tham ô, nạn tham nhũng của những “quan cách mạng” chớm nhú đã bị lên án, đấu tranh Chính sách tăng gia sản xuất đã chấm dứt nạn đói khủng khiếp Quân đội quốc gia và dân quân, tự vệ là chỗ dựa và niềm tin của chế độ mới, nhanh chóng phát triển đã chứng tỏ tinh thần và sức mạnh của mình trên chiến trường

Trong thời kì mới thành lập nước, chính quyền non trẻ còn rất nhiều việc phải làm, trong đó có nhiệm vụ quan trọng là kiện toàn hệ thống pháp luật Tuy nhiên, trong thời gian ngắn, không thể gấp rút hoàn thành hệ

23

thống pháp luật đầy đủ Vì lẽ đó, ngày 10/10/1945 Chủ tịch Chính phủ lâm thời Việt Nam dân chủ cộng hòa đã ban hành Sắc lệnh số 47 về việc cho đến khi ban hành bộ luật pháp duy nhất cho toàn cõi nước Việt Nam, các luật lệ hành ở Bắc, Trung và Nam Bộ vẫn tạm thời giữ nguyên như cũ, nếu những luật lệ ấy không trái với những điều thay đổi trong ấn định trong Sắc lệnh này đồng thời xóa bỏ toàn bộ những văn bản quy định đặc quyền đặc lợi của thực dân, tay sai, phong kiến trên đất nước ta

Liên quan đến hoạt động điều tra, ngày 21/2/1946, Chủ tịch Chính phủ lâm thời nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đã ban hành Sắc lệnh số 23/NV, thành lập Việt Nam công vụ thuộc Bộ nội vụ trên cơ sở hợp nhất Sở cảnh sát với Sở Liên phong trên tòa quốc Việt Nam công vụ có nhiệm vụ tìm kiếm và tập trung các tin tức, tài liệu liên quan đến sự an toàn của quốc gia hoặc bề trong, hoặc bề ngoài, đề nghị và thi hành các phương pháp đề phòng những hành động có thể làm rối việc trị an và trật tự trong nước, bất cứ sự hoạt động

đó là do người Việt Nam hay người nước ngoài, điều tra về những hành động trái phép nói trên và truy tìn can phạm để giúp tòa án trong sự trừng trị Hay Sắc lệnh số 33A ngày 13/9/1945 có quy định Ty Liêm phóng khi bắt những người nguy hiểm cho nền dân chủ cộng hòa Việt Nam để đưa đi an trí phải làm ngay tờ trình gửi Ủy ban hành chính các miền, trong đó trình bày lý do, chứng cứ và thời hạn đề nghị đưa đi an trí, đồng thời phải thông báo cho các

Bộ trưởng Bộ Nội vụ và Bộ Tư pháp Ngoài ra còn có Sắc lệnh số 33B ngày 13/9/1945 yêu cầu Ty Liêm phóng hoặc sở cảnh sát nếu bắt người thì trong vòng 24 giờ phải lập biên bản để tha ngay hoặc chuyển sang tòa án quân sự hay tòa án tư pháp để giải quyết Đặc biệt, pháp luật thời kì này đã đề cập đến

bị can và hoạt động hỏi cung bị can Cụ thể, trong sắc lệnh số 13 năm 1946 về

tổ chức Tòa án và các ngạch thẩm phán quy định tại Điều 5: “Khi bắt người

trong hai trường hợp kể trên, ban tư pháp phải lập biên bản hỏi cung và giải

bị can lên ngay Tòa án trên trong hạn 24 giờ là cùng ngày”

24

Như vậy, có thể nói, trong giai đoạn trước năm 1988 các quy định pháp

lí về hoạt động điều tra hình sự trong đó có biện pháp điều tra hỏi cung bị can được ban hành với số lượng chưa lớn Chủ yếu dưới dạng các văn bản dưới luật, nội dung chưa đầy đủ, phần lớn mới chỉ quy định về tổ chức của CQĐT

và thẩm quyền điều tra Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả của công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm mà còn cho thấy hoạt động lập pháp tố tụng hình sự thời kì này còn rất nhiều nhiệm vụ khá nặng nề phía trước

1.3.2 Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam năm 1988 đến năm 2003

Bộ luật TTHS đầu tiên ra đời năm 1988 là một điểm mốc lớn trong lịch sử phát triển pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, có tác động tích cực trong quá trình tố tụng hình sự nói chung và hoạt động điều tra trong đó có biện pháp hỏi cung bị can nói riêng Bộ luật đã dành 6 chương với 49 điều luật để quy định những vấn đề quan trọng liên quan đến hoạt động điều tra Phần lớn, các điều luật này được dành để quy định về trình tự, thủ tục tiến hành các biện pháp điều tra cụ thể trong đó có biện pháp hỏi cung

Có thể nói, các quy định của Bộ luật TTHS về hỏi cung bị can so với giai đoạn trước đây đã được mở rộng hơn: Trong tình hình cách mạng mới, việc Bộ luật TTHS năm 1988 lần đầu tiên chính thức ghi nhận về mặt pháp lý trình tự, thủ tục hỏi cung bị can, chủ thể của hỏi cung bị can là Điều tra viên, quy định về việc nghiêm cấm bức cung, dùng nhục hình đối với bị can, (Điều 107 Bộ luật TTHS năm 1988) đã đánh dấu bước tiến quan trọng trong lịch sử ngành lập pháp ở nước ta về vấn đề này Đặc biệt, lần đầu tiên

Bộ luật TTHS năm 1988 đã dành hẳn một Chương 31 là thủ tục đặc biệt quy định về thủ tục về những vụ án mà bị can bị cáo là người chưa thành niên trong đó có quy định về HCBC người chưa thành niên Khi tiến hành hỏi cung nói riêng và các hoạt động điều tra nói chung đối với bị can là người chưa thành niên, pháp luật tố tụng cũng đã quy định rất chặt chẽ về Điều tra viên,

25

Kiểm sát viên phải là người có những hiểu biết cần thiết về tâm lý học,về khoa học giáo dục cũng như về hoạt động đấu tranh phòng và chống tội phạm của người chưa thành niên

Bộ luật TTHS năm 1988 được sửa đổi, bổ sung vào năm 1990 với nhiều cải cách, tuy nhiên bộ luật này được xây dựng dựa trên nền tảng nghiên cứu từ 1974 nên chịu nhiều ảnh hưởng của chế độ bao cấp nên có những chế định không còn phù hợp với thời điểm hiện tại trong giai đoạn nền kinh tế thị trường Sau đó, trên tinh thần của Nghị quyết 08 của Bộ Chính trị và những

dự thảo luật tố tụng hình sự đã xây dựng thành công Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 đang có hiệu lực đến nay Cùng với những quy định của Bộ luật TTHS năm 2003 hiện hành, các nhà lập pháp còn thể hiện một bước tiến bộ hơn nữa trong cải cách tư pháp đó là ngoài việc quy định những vấn đề trên, Điều 131 của Bộ luật còn bổ sung thêm thủ tục hỏi cung bị can của Kiểm sát viên nhằm hạn chế oan, sai trong TTHS; Theo đó, Trong giai đoạn điều tra của CQĐT, VKS nếu thấy cần thiết có thể tiến hành hỏi cung bị can theo Khoản 3 Điều 131 Đây là điểm mới và rất cần thiết so với Bộ luật năm 1988,

là một hoạt động tố tụng quan trọng mà VKS dựa vào đó để nắm chắc hơn hoạt động điều tra Trong Bộ luật TTHS 2003 và Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự 2003 sửa đổi, bổ sung năm 2009, bên cạnh những thay đổi lớn về mô hình tổ chức CQĐT, thẩm quyền điều tra, nhiệm vụ quyền hạn, trách nhiệm của thủ trưởng CQĐT và Điều tra viên còn nhiều quy định mới được bổ sung nhằm đáp ứng của việc nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra hình sự, tăng thời hạn điều tra

Ngoài ra, việc bổ sung, tăng thẩm quyền cho Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm được tiến hành một số hoạt động điều tra ban đầu: khám nghiệm hiện trường, khám xét, bắt người phạm tội, tiến hành các hoạt động điều tra khác đó có hoạt động hỏi cung bị can cũng như việc bổ sung thêm

đã đạt được trong thời gian qua

1.4 Hỏi cung bị can của pháp luật tố tụng hình sự một số nước trên thế giới

1.4.1 Hỏi cung bị can trong Bộ luật tố tụng hình sự Cộng hòa nhân dân Trung Hoa

Bộ luật TTHS nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa được thông qua tại

kỳ họp thứ hai, đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc lần thứ 5 ngày 01 tháng 7 năm 1979, được sửa đổi ngày 17 tháng 3 năm 1996 và có hiệu lực thi hành đến nay.Các điều quy định trong Mục 2 đến Mục 8 của Chương 2 phần II trong Bộ luật TTHS Trung Quốc đã chỉ rõ các biện pháp điều tra: thẩm vấn nghi can, hỏi người làm chứng, điều tra và thẩm cứu, khám xét, bắt giữ tài liệu đồ vật làm chứng, truy nã, giám định trong đó biện pháp thẩm vấn nghi can được quy định tại Mục 2, là biện pháp điều tra đầu tiên trong số các biện pháp điều tra mà khi điều tra vụ án thì CQĐT phải tiến hành

Trong Bộ luật TTHS Trung Quốc không sử dụng thuật ngữ “hỏi cung

bị can” mà thay vào đó là “thẩm vấn nghi can” Tuy nhiên, Bộ luật cũng không định nghĩa thế nào là thẩm vấn nghi can mà chỉ có điều luật cụ thể quy định trình tự, thủ tục thẩm vấn nghi can

Theo đó, khi thẩm vấn nghi can, Điều tra viên của Viện kiểm sát nhân dân hoặc cơ quan công an phải tiến hành thẩm vấn nghị can Khi thẩm vấn phải có từ 2 điều tra viên trở lên tham gia

Nghi can không cần phải bắt hoặc giam giữ có thể bị triệu tập đến một địa điểm chỉ định trong thành phố hoặc thị trấn nơi người phạm tội cư trú

27

hoặc thẩm vấn tại nơi cư trú của người này Tuy nhiên, người thẩm vấn phải xuất trình giấy tờ do Viện kiểm sát nhân dân hoặc cơ quan công an cấp.Thời điểm thẩm vấn từ lúc việc triệu tập hoặc buộc phải trình diện không quá 12 giờ Không được lợi dụng việc triệu tập hoặc buộc phải trình diện để giam giữ nghi can

Khi thẩm vấn một nghi can, Điều tra viên phải hỏi nghi can liệu có thực hiện bất kỳ hành vi phạm tội nào hay không, và để cho họ trình bày các tình tiết phạm tội hoặc giải thích sự vô tội của mình; và sau đó có thể hỏi thêm Nghi can phải trả lời thành thật các câu hỏi của điều tra viên, nhưng có quyền

từ chối trả lời bất kỳ câu hỏi nào không liên quan đến vụ án

Trong khi thẩm vấn một nghi can bị câm hoặc điếc, cán bộ có khả năng

sử dụng tốt ngôn ngữ dấu hiệu phải tham gia và những tình huống như vậy phải được ghi vào biên bản

Biên bản thẩm vấn phải được đưa cho nghi can xem; nếu nghi can không thể đọc, biên bản phải được đọc cho họ nghe Nếu thấy biên bản còn thiếu hoặc chưa chính xác, nghi can có thể bổ sung hoặc sửa chữa Khi nghi can công nhận biên bản không có sai sót thì phải ký tên hoặc điểm chỉ vào đó Điều tra viên cũng ký tên vào biên bản Nếu nghi can yêu cầu viết một bản tường trình thì phải được phép làm điều này Khi cần, Điều tra viên cũng có thể yêu cầu nghi can viết bản tường trình

Sau khi nghi can bị CQĐT thẩm vấn lần đầu tiên hoặc từ ngày bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn thì nghi can có thể chỉ định một luật sư tư vấn pháp lý và thực hiện việc khiếu nại, tố cáo thay mặt mình Nếu nghi can bị bắt, luật sư được chỉ định có thể thay mặt họ để yêu cầu có người bảo lĩnh trong giai đoạn chờ xét xử Nếu vụ án liên quan đến bí mật nhà nước, nghi can phải có được sự phê chuẩn của cơ quan điều tra đối với việc chỉ định luật sư

Luật sư được chỉ định có quyền tìm kiếm từ cơ quan điều tra các thông tin về tội phạm bị tình nghi, và có thể gặp gỡ nghi can trong trại giam để tìm

28

hiểu vụ án Khi luật sư gặp gỡ nghi can trong trại giam, căn cứ vào tính nghiêm trọng của tội phạm và nếu thấy cần thiết thì cơ quan điều tra có thể cử người tham gia cuộc gặp Nếu vụ án liên quan đến bí mật nhà nước, trước khi gặp nghi can, luật sư phải có sự phê chuẩn của CQĐT

Như vậy, xem xét những quy định về trình tư, thủ tục thẩm vấn nghi can của CQĐT trong Bộ luật TTHS Trung Quốc và hỏi cung bị can trong Bộ luật TTHS Việt Nam có nhiều điểm tương đồng Phân tích về những nét tương đồng này, chủ yếu do hai nước đều là nước có chế độ chế độ xã hội chủ nghĩa, nền tố tụng hình sự đều chịu ảnh hưởng rất lớn từ nền tố tụng hình sự của Liên Xô cũ

1.4.2 Hỏi cung bị can trong Bộ luật tố tụng hình sự Liên Bang Nga

Bộ luật TTHS Liên Bang Nga được Đuma quốc gia thông qua ngày 22/12/2001 và được Hội đồng Liên Bang Nga phê chuẩn ngày 5/12/2001 gồm

5 phần và chia thành 18 chương Phần thứ nhất - Những quy định chung ; Phần thứ hai – Thủ tục tố tụng trước khi xét xử; Phần thứ ba – Thủ tục xét xử; Phần thứ tư – Thủ tục đặc biệt; Phần thứ năm – Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực tố tụng hình sự

Bộ luật TTHS Liên Bang Nga có nhiều đặc điểm gần với pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam nhất Do đó, khi nghiên cứu các biện pháp điều tra cho thấy, khi giải quyết vụ án hình sự, trong giai đoạn điều tra, CQĐT tiến hành các biện pháp: khởi tố bị can, hỏi cung bị can, khám xét, xem xét dấu vết trên thân thể, thực nghiệm điều tra, khám xét, thu giữ, tạm giữ bưu kiện, bưu phẩm, kiểm tra và ghi âm các cuộc đàm thoại Trong đó, biện pháp hỏi cung

bị can được quy định tại Mục 23 của Chương VIII – Điều tra

Bộ luật TTHS Liên Bang Nga cũng quy định chủ thể tiến hành hỏi cung là

Dự thẩm viên - là người có chức vụ, quyền hạn, có quyền tiến hành điều tra dự thẩm đối với vụ án trong phạm vi thẩm quyền do Bộ luật TTHS Liên Bang Nga quy định đồng thời quy định về trình tự, thủ tục hỏi cung như sau:

1) Họ và tên;

2) Ngày, tháng, năm sinh và nơi sinh;

3) Quốc tịch;

4) Trình độ văn hoá;

5) Hoàn cảnh gia đình, các thành viên trong gia đình;

6) Nơi làm việc hoặc học tập, nghề nghiệp hoặc chức vụ;

7) Nơi cư trú;

8) Tiền án (nếu có);

9) Những thông tin khác có ý nghĩa đối với vụ án

Ở những biên bản những lần hỏi cung tiếp theo nếu không có thay đổi những thông tin về nhân thân bị can thì có thể chỉ cần ghi họ và tên bị can [7]

1.4.3 Hỏi cung bị can trong Bộ luật tố tụng hình sự Cộng hòa Liên Bang Đức

Cộng hoà Liên bang Đức là một đất nước có truyền thống pháp luật lục địa lâu đời, thủ tục tố tụng hình sự của họ được xây dựng và áp dụng trên mô hình tố tụng thẩm vấn, xét hỏi Trên cơ sở được xây dựng, hình thành từ những năm đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước, trải qua quá trình dài hoàn thiện,

30

được sửa đổi, bổ sung nhiều lần, cho đến nay Bộ luật TTHS của Đức có thể nói là một Bộ luật đồ sộ, công phu gồm 6 phần với khoảng gần 470 điều quy định cụ thể từng hoạt động, thủ tục trong trình tự tố tụng giải quyết VAHS

Ở Đức, cơ quan công tố là chủ thể tiến hành hoạt động điều tra nên họ không thành lập hệ thống CQĐT riêng biệt như quy định của luật TTHS Việt Nam Việc kiểm soát điều tra thuộc thẩm quyền của thẩm phán thụ lí vụ án

Vì vậy, cơ quan công tố có trách nhiệm về toàn bộ hoạt động điều tra vụ án

Cơ quan công tố phải tiến hành điều tra ngay khi nhận được tin báo, tố giác về tội phạm Khi vụ án được khởi tố, cơ quan công tố có quyền và trách nhiệm

áp dụng tất cả các biện pháp của Bộ luật TTHS để thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm và hành vi phạm tội của bị can, làm rõ tất cả các tình tiết liên quan đến vụ án Trong quá trình điều tra, cơ quan công tố có trách nhiệm thu thập chứng cứ buộc tội và cả những chứng cứ gỡ tội để bảo đảm sự khách quan, công bằng, không thiên vị trong lĩnh vực tư pháp hình sự (Điều 161(II)

Để thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm và hành vi phạm tội của bị can, làm rõ tất cả các tình tiết liên quan đến vụ án, trong quá trình điều tra, cơ quan công tố có quyền sử dụng biện pháp lấy lời khai bị can Điều 163a (II) của Bộ luật quy định về việc lấy lời khai bị can

“(1) Bị can phải được lấy lời khai chậm nhất là trước khi kết thúc điều tra, trừ khi thủ tục tố tụng dẫn tới việc đình chỉ Đối với những vấn đề đơn giản, có thể cho người đó cơ hội có ý kiến bằng văn bản

(2) Nếu bị can có yêu cầu thu thập chứng cứ để phục vụ việc bào chữa, chứng cứ đó sẽ được thu thập nếu đó là chứng cứ quan trọng

(3) Bị can có nghĩa vụ có mặt tại Cơ quan Công tố khi được triệu tập Điều 133 đến 136a, 168c khoản (1) và (5) sẽ được áp dụng với những sửa đổi phù hợp Khi có yêu cầu của bị can, Toà án sẽ quyết định tính hợp pháp của việc triệu tập người đó; Điều 161a khoản (3), câu hai đến câu bốn sẽ được áp dụng ”[5]

Thông qua kết quả nghiên cứu pháp luật tố tụng hình sự của Liên bang Nga, Liên bang Đức và Trung Quốc về hỏi cung bị can có thể thấy, Cộng hòa Đức, Nga, Trung Quốc đều là quốc gia có mô hình tố tụng hình sự khá tương đồng và phù hợp với Việt Nam, đặc biệt hiện nay, pháp luật TTHS của những nước này cũng đang trong giai đoạn hoàn thiện nên việc tìm hiểu những quy định của pháp luật liên quan đến các biện pháp điều tra nói chung và biện pháp hỏi cung nói riêng là những kinh nghiệm tốt khi nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự ở nước ta Nghiên cứu pháp luật TTHS của những nước này cho thấy, Bộ luật TTHS của Nga, Trung Quốc và Đức cũng như Bộ luật TTHS Việt Nam không đưa ra định nghĩa biện pháp điều tra này

32

là gì Mặc dù, hình thức diễn đạt khác nhau: Bộ luật TTHS Trung Quốc quy định là thẩm vấn nghi can, TTHS Đức là lấy lời khai bị can, TTHS Nga là hỏi cung bị can nhưng đây đều là biện pháp điều tra quan trọng nhằm thu thập chứng cứ, chứng minh tội phạm, người thực hiện hành vi phạm tôi và xác định các thiệt hại do tội phạm gây ra và những vấn đề khác có liên quan Pháp luật TTHS các nước đó có điểm chung trong tương quan với pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam khi quy định về hoạt động điều tra này, bên cạnh đó do xuất phát từ điều kiện kinh tế xã hội, tình hình tội phạm…ở những nước này khác

nhau do đó, Bộ luật TTHS quy định về biện pháp này cũng có sự khác nhau

có thể kể đến như quy định về: chủ thể hỏi cung, quyền của bị can trong quá trình hỏi cung… Vì vậy điều này có thể làm tư liệu quý báu để các nhà làm luật nước ta tham khảo trong quá trình sửa đổi, bổ sung Bộ luật TTHS năm

2003 hiện hành về hỏi cung bị can nói riêng và giai đoạn điều tra nói chung trong quá trình giải quyết vụ án hình sự

2.1.1 Đối tượng của hỏi cung bị can

Bị can là một chủ thể trong quan hệ pháp luật tố tụng hình sự Những quy định về nghĩa vụ, quyền hạn của bị can trong TTHS hợp thành một chế định có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong tổ chức điều tra vụ án hình sự nói chung và trong biện pháp điều tra hỏi cung bị can nói riêng Hệ thống các quyền và nghĩa vụ của bị can trong tố tụng hình sự được gọi bởi một quan niệm tương đối là: vị trí pháp lý của bị can trong tố tụng hình sự

Hoạt động TTHS chính thức đặt ra khi có quyết định khởi tố vụ án hình sự Trong toàn bộ quá trình tố tụng hình sự, một chủ thể buộc xuất hiện phải tham gia

kể từ khi điều tra, đến truy tố, xét xử, thi hành án và dĩ nhiên ở mỗi hoạt động hợp thành cụ thể của TTHS, mang một tên gọi khác nhau: Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo (phạm nhân)…Vì thế, quyền và nghĩa vụ của họ ở mỗi hoạt động nói trên có

sự điều chỉnh nhất định của Bộ luật TTHS Một người chỉ có thể bị khởi tố với tư cách là bị can trong vụ án hình sự khi có đủ căn cứ xác định người đó đã thực hiện

hành vi phạm tội Theo Từ điển Luật học của Viện khoa học pháp lý thì: “Bị can

là người đã bị khởi tố về hình sự”[39], còn trong Từ điển Tiếng Việt thì định

nghĩa bị can được quy định một cách cụ thể hơn: “Bị can là người phạm tội hay

tình nghi phạm tội đã bị khởi tố về hình sự” [40] Việc xác định một người có tư

cách bị can từ khi nào là rất quan trọng Theo quy định tại khoản 1 Điều 49 Bộ

luật TTHS năm 2003 thì: “Bị can là người đã bị khởi tố về hình sự” [30] Khi một

người bị khởi tố về hình sự thì họ sẽ trở thành đối tượng bị buộc tội trong vụ án, tuy nhiên điều đó không có nghĩa xác định họ là người có tội Đây là vấn đề có