NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT s ố TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CAO ĐẶC BÀI THUỐC KỲ PHỤ THEO HƯỚNG CẢI THIỆN TUẦN HOÀN NÃO Pham Thái Hà Văn\ Phạm Thanh Tùng^, Bùi Thị Duyên^ HDKH: Bùi H
Trang 1NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT s ố TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CAO ĐẶC BÀI THUỐC KỲ PHỤ THEO HƯỚNG
CẢI THIỆN TUẦN HOÀN NÃO
Pham Thái Hà Văn\ Phạm Thanh Tùng^, Bùi Thị Duyên^
HDKH: Bùi Hồng Cường^ Trần Việt Hùng^
‘Bộ môn Dược học cổ truyền - Trưỏng Đại học Dược Hà Nội
^Trường Đại học Dược Hà Nội, ^Viện Kiểm nghiệm Thuốc Trung ương
Từ khoá: bài thuốc, cao đặc, hoàng kỳ, kỳ phụ, phụ tử, tuần hoàn não.
Tóm tắt
Bài thuốc kỳ phụ xuất xứ từ cổ phương gồm phụ tử và hoàng kỳ Cao đặc
kỳ phụ, được điều chế từ phụ tử (Aconitum carmichaeli Debx.) và hoàng kỳ (Astragalus membranaceus (Fisch.) Bge., Hedysarum poỉybotrys Hand.- Mazz.) theo tỷ lệ 1:4, có chứa các nhỏm chất alcaloid, saponin, flavonoid,
Polysaccharid, đường khử và acid amin Alcaloid toàn phần trong cao đặc kỳ
phụ có hàm lượng 0,087% và phổ hấp thụ tử ngoại đặc trưng bởi 2 cực đại hấp thụ ở các bước sóng 231 nm và 274 nm Cao đặc kỳ phụ làm tăng lim lượng máu động mạch cảnh mèo ở liều truyền tĩnh mạch 1,8 g/kg và 3,6 g/kg thể trọng, tác dụng tăng tuần hoàn não tương đương 40 mg Tanakan/kg thể trọng mèo ở liều
84 g dược liệu/kg thể trọng theo đường uổng, cao đặc kỳ phụ không gãy chết chuột nhắt.
Đặt vấn đề
Bài thuốc Kỳ phụ có xuất xứ từ cổ phưong gồm phụ tử và hoàng kỳ, trong
đó phụ tử bổ hoả, hồi dưoTig cứu nghịch; hoàng k>' bổ khí, thăng dương khí [5, 7,
8], Nghiên cứu dược lý hiện đại chứng minh phụ tử và hoàng kỳ có tác dụng cường tim, giãn mạch ngoại vi, và các tác dụng khác như phụ tử chống viêm, giảm đau; hoàng kỳ tăng cường miễn dịch và sức đề kháng của cơ thể, hạ đường huyết [1, 7] Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã công bố về tác dụng tăng cường miễn dịch, bảo vệ tim [6, 9] của phương thuốc kỳ phụ Tuy nhiên chưa có công
bố nào về sử dụng phương thuổc kỳ phụ theo hướng cải thiện tuần hoàn não, có thể ứng dụng điều trị thiểu năng tuần hoàn não - một bệnh lý có cơ chế bệnh sinh
là thiếu máu nuôi não Vì vậy, chúng tôi thực hiện đề tài này với các mục tiêu: Nghiên cứu thành phần hóa học của cao đặc kỳ phụ và thử nghiệm một số tác dụng sinh học của cao đặc kỳ phụ theo hưcmg cải thiện tuần hoàn não
Trang 2Nguyên liệu và phưoTig pháp nghiên cứu
Nguyên liệu
Hoàng kỳ {Astragalus membranaceus (Fisch.) Bge., Hedysarum
polyboírys Hand.-Mazz., họ Đậu - Fabaceae), phụ tử {Aconitum carmichaeli
Debx., họ Hoàng liên - Ranunculaceae) do Công ty c ổ phần Phùng Gia Phương, phố Trung Kính, Hà Nội cung cấp
Cao đặc kỳ phụ được điều chế từ dược liệu phụ tử và hoàng kỳ ở trên theo
tỷ lệ 1:4 tại Bộ môn Dược học cổ truyền - Trường Đại học Dược Hà Nội Tỷ lệ cao thuốc thu được so với dược liệu là 40,51%, độ ẩm 18,59%
Chất đối chiếu, thuốc đối chiếu: Aconitin 95,6% (Xi'an BoSheng Biological Technology Co., Ltd - Trung Quốc), Tanakan 40mg (Ipsen)
Hóa chất, dung môi: tiêu chuẩn phân tích
Động vật: Chuột nhắt trắng chủng Swiss, thuần chủng, cả hai giống, 6 tuần tuổi, nặng 1 8 - 2 2 gam/con do Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương cung cấp Mèo trưởng thành, cả hai giống, khoẻ mạnh, cân nặng 2 - 2,2 kg/con Động vật thí nghiệm được nuôi trong điều kiện đầy đủ thức ăn và nước uống tại phòng thí nghiệm, Khoa Dược lý - Sinh hoá, Viện Dược liệu từ 3 - 7 ngày trước khi nghiên cứu và trong suốt thời gian nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu
- Định tỉnh:
+ Định tính bằng phản ứng hoả học Định tính một số nhóm chất hữu cơ bằng
phản ứng hoá học [4],
+ Định tỉnh bằng phổ hấp thụ tử ngoại' Phân tích alcaloid trong phụ tử và cao
thuốc bằng phương pháp quét phổ hấp thụ tử ngoại theo Dược điển Trung Quốc
2005 [8],
+ Định tinh aconitin: Bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng theo Dược điển Việt
Nam IV [2]
- Định lượng- Định lưọrng alcaloid toàn phần bằng phương pháp acid - base theo
Dược điển Việt Nam IV [2],
- Thử tác dụng dược lý:
+ Thử độc tính cấp:
Chuột nhắt trắng cả hai giống, nhịn đói 16 giờ nhưng vẫn uống nước đầy
đủ, được chia ngẫu nhiên thành các lô, mỗi lô 1 0 con, uống cao kỳ phụ với liều tăng dần để xác định liều cao nhất không gây chết chuột Chuột được theo dõi tình trạng chung trong suổt 7 ngày và tỷ lệ chết trong 72 giờ của từng lô sau khi uống thuốc Xác định LD50 theo phương pháp Litchfield-Wilconxon [3],
+ Thử tác dụng trên động mạch cảnh mèo:
Trang 3Nguyên tắc\ Đo trực tiếp lưu lượng máu qua động mạch cảnh mèo đã gây mê So
sánh lưu lượng máu qua động mạch cảnh trước và sau truyền thuốc Nếu lưu lượng máu sau truyền thuốc lớn hơn lưu lượng máu trước khi truyền thuốc tức là thuốc có tác dụng tăng tuần hoàn động mạch cảnh
Chỉ tiêu theo dõi' Lưu lượng máu qua động mạch cảnh ở những thời điểm 5 phút,
theo dõi liên tục từ lúc trước truyền đến khi sau truyền thuốc
Chỉ tiêu đánh giá: So sánh lưu lượng máu qua động mạch cảnh (ml/ph) trước khi
bơm thuốc và sau khi bơm thuốc qua đường tĩnh mạch
Xác định kết quả: Tính tỷ lệ (%) tăng của lưu lượng máu chảy qua động mạch
cảnh sau truyền thuốc so với trước truyền theo công thức: X = 100*(Vs - Vt)A^t Trong đó: Vo là lưu lượng trước khi truyền Vt là lưu lượng lớn nhất sau khi truyền X là tỷ lệ % tăng lưu lượng máu não sau khi truyền thuốc so với trước khi truyền thuốc Thuốc có tác dụng khi Vs > Vt (p < 0,05)
- Xử lý số liệu: Số liệu được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel 2000 Kết
quả thí nghiệm được biểu thị bằng trị số trung bình cộng/trừ sai số chuẩn: = X
± SE Các thử nghiệm dược lý: Kiểm định sự khác biệt giữa hai giá trị trung bình bằng test T - Student, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê khi p < 0,05
Kết quả
Định tính một số nhóm chất ừong cao đặc kỳ phụ
Định tỉnh bằng phản ứng hỏa học (bảng ỉ)
Có
(-) : Phản ứng âm tính (+): Phản ứng dương tỉnh
Nhận xẻv Trong cao đặc kỳ phụ có các nhóm chất alcaloid, flavonoid, saponin,
acid amin, đường khử và polysaccharid
Trang 4Định tính bằng phổ hấp thụ tử ngoại
Phổ tử ngoại của alcaloid cao đặc kỳ phụ, phụ tử được ưình bày ở hình 1
’ T "
; > í , r
- K ' - ■*
Hình 1 Phổ hấp thụ tò ngoại của alcaloid phụ tử, cao đặc kỳ phụ
(A (phụ tử), B (cao đặc kỳ phụ))
Nhận xét: Phổ tử ngoại của alcaloid phụ tử có 1 cực đại hấp thụ ở bước sóng 231
nm, cao đặc kỳ phụ có 2 cực đại hấp thụ ở bước sóng 231 nm và 274 nm
Định tính aconỉtin (hình 2)
a s tr a n g
Cbuân Cm PT
Hình 2 Sắc kí đồ alcaloid của cao đặc kỳ phụ, phụ tử Chuân (aconitin), Cao (cao đặc kỳ phụ), PT (phụ tử)
Nhận xét: Trên sắc kí đồ alcaloid cao đặc kỳ phụ có 2 vết, trong đó có 1 vết màu
da cam Rf = 0,3 tương đương với của phụ tử, và không có vết tương đương với aconitin
Định lư Ợ ỉtg a l c a l o i d t o à n p h ầ n ừ o n g c a o đ ặ c k ỳ p h ụ
Hàm lượng alcaloid toàn phần trong cao đặc kỳ phụ là 0,087%, tương đưcmg với 0,87 mg/g
Thử tác dụng dược lý
- Độc tính cấp (bảng 2)
Trang 5số lô
Bảng 2 Độc tính cấp của cao đặc kỳ phụ
Liều uống (g dưọc liệu/ kg thể trọng)
84
Số chuột trong 1 ỉô
10
số chuột chết
Nhận xét\ Đã cho chuột uông thuôc ở liêu tương đương 84 g dược liệu/kg thể
trọng là liều tối đa có thể cho một con chuột nhắt uống được mà chuột vẫn khỏe mạnh, hoạt động ăn uống, bài tiết bình thường Không xác định được LD50 của thuốc nghiên cứu
- Tác dụng trên động mạch cảnh mèo (bảng 3)
Bảng 3 Lưu lưọng máu (ml/phút) và tỷ lệ (%) tăng lưu lượng máu qua động
mạch cảnh mèo sau truyền và trước truyền thuốc
Lưu Iưọng máu qua động mạch cảnh mèo (ml/phút)
Tỷ lệ(% ) tăng lưu lưọTig máu
p Trưóc truyền Sau truyền
Nhận xét: ơ 2 liêu thử (1,8 g dược liệu/kg và 3,6 g dược liệu/kg) thuốc làm tăng
lượng máu qua động mạch cảnh mèo (p<0,05) Liều cao (3,6 g dược liệu/kg) tác dụng mạnh hơn liều nhỏ - tác dụng phụ thuộc liều thử
Bàn luận
Thành phần hóa học
Phụ tử đã được nghiên cứu: thành phần hoá học rõ ràng, thành phần hoạt chất chủ yếu là alcaloid, phổ từ ngoại phụ tử sống có 1 cực đại hấp thụ ở bước sóng 231 nm, phụ tử chế có 2 cực đại hấp thụ ở bước sóng 231 nm và 274 nm Đó
là tiêu chí có giá trị phân biệt phụ tử sống - phụ tử chế vì liên quan đến độ an toàn
và độc tính Dược điển nhiều nước quy định rõ về hàm lượng alcaloid dieste (tính theo aconitin) Nhiều công trình nghiên cứu đã công bố kết quả nghiên cứu về chế biến phụ tử thấy phù họp với Dược điển [1, 2, 8] Trong nghiên cứu này, kết quả thấy phù hợp với kết quả nghiên cứu của các tác giả trước đây: cao đặc kỳ phụ có alcaloid, phổ tử ngoại có cực đại hấp thụ ở 2 bước sóng 231 nm và 274 nm
Tác dụng sinh học
Với ý tưởng nghiên cứu bài thuốc theo hướng tăng tuần hoàn, chúng tôi thực hiện các thử nghiệm trên động vật nhằm đánh giá tác dụng trên tuần hoàn Cao đặc kỳ phụ có tác dụng tăng lưu lượng máu động mạch cảnh mèo, do đó làm
Trang 6tăng lượng máu nuôi dưỡng não So sánh với Tanakan, cao đặc kỳ phụ liều tưoTig đương 1,8 g và 3,6 g dược liệu/kg thể trọng mèo có tác dụng tăng tuần hoàn não,
ở liều 1,8 g dược liệu/kg thể trọng, tác dụng tưong đương 40 mg Tanakan/ kg thể trọng mèo
Với kết quả này, xác định bước đầu: Cao đặc kỳ phụ có tác dụng tăng tuần hoàn não Kết quả nghiên cứu phù hợp với ý tưởng nghiên cửu hướng tới một chế phẩm cải thiện tuần hoàn não Dự báo: kỳ phụ tăng tuần hoàn toàn thân do tác dụng cường tim, giãn mạch máu Và cần có thêm các nghiên cứu tiếp tục để khẳng định
Kết luận
Cao đặc kỳ phụ có alcaloid, saponin, ílavonoid, acid amin, đường khử, polysaccharid
Phổ hấp thụ tử ngoại của alcaloid cao đặc kỳ phụ có 2 cực đại hấp thụ ở các bước sóng 231 nm và 274 nm, phổ tử ngoại của alcaloid phụ tử có 1 cực đại hấp thụ ở bước sóng 231 nm
Định tính aconitin: s ắ c kí đồ (sắc ký lớp mỏng) của cao đặc kỳ phụ không
có vết tương ứng với vết của aconitin
Hàm lượng alcaloid toàn phần trong cao đặc kỳ phụ là 0,087 %
về tác dụng sinh học cao đặc kỳ phụ
Đánh giá độc tính cấp trên chuột nhắt trắng theo đường uống đến liều tương đưong 84 g dược liệu/kg thể ứọng, cao đặc kỳ phụ không gây chết chuột Cao đặc kỳ phụ có tác dụng tăng lưu lượng máu động mạch cảnh mèo ở liều truyền tĩnh mạch 1,8 g và 3,6 g dược liệu/kg thể trọng, tác dụng tăng tuần hoàn não tương đương 40 mg Tanakan/ kg thể trọng mèo
Tài liệu tham khảo
1 Bùi Hồng Cường, Phùng Hoà Bình, Nguyễn Trọng Thông (2010), Phụ tử - vị
thuốc quỷ và phương pháp chế biến an toàn hiệu quả, NXB Khoa học và Kỹ
thuật, tr 15-63
2 Dược điển Việt Nam IV (2009), tr 782-783, 857-858, 860-862
3 Đỗ Trung Đàm (1996), Phương pháp xác định độc tỉnh cấp của thuốc, NXB Y
học
4 Nguyễn Văn Đàn, Nguyễn Viết Tựu (1985), Phương pháp nghiên cứu hóa học
cây thuốc, NXB Y học.
5 Hoàng Duy Tân, Trần Văn Nhủ (1995), Tuyển tập Phương thang Đông y,
NXB Đồng Nai, tr 634-635
Trang 76 Dong C., Xu Q (2001), Effect of Qifli decoction and its components on
immunological function in the immunodepressive mice, Chinese journal o f
information on traditional Chinese medicine, (9), pp 39-41
7 Li X., Wei W (2002), Chinese materia medica - Combinations and
applications, Donica publishing - UK, pp 518-519.
8 Pharmacopoeia o f the People's Republic o f China (2005), vol I, pp.194-195,
217-218
9 Yu C., Fan Y., Lin S (2011), Protective effect and antioxidant mechanism of
Qifu decoction on adriamycin-induced cardiac injury, Chinese journal o f
experimental traditional medical formulae, (8), pp 193-196
