Kiểm soát tác dụng không mong muốn trên chuyển hóa của các thuốc chống loạn thần trên bệnh nhân tâm thần (bài dịch)

Kiểm soát tác dụng không mong muốn trên chuyển hóa của cac thuốc chống loạn thẩn trên bênh nhân tâm thẩn Xgười dịch: Hoàng l 'dii llà Xguồn: Australian Prescriher 2 0 11:34:97 9 Tóm tắt

Kiểm soát tác dụng không mong muốn trên chuyển hóa của cac thuốc chống loạn thẩn trên bênh nhân tâm thẩn

Xgười dịch: Hoàng l 'dii llà Xguồn: Australian Prescriher 2 0 11:34:97 9

Tóm tắt

Việc sử dụng các thuốc chống loạn thẩn hiện nay là khá phổ biển và thường làm bệnh nhân tăng cân

ở mức độ khác nhau kèm theo các di chứng như tăng đường huyết, tăng huyết áp và tăng lipid máu Những tác dụng không mong muốn lên chuyển hóa, cùng với hút thuốc và các thói quen không lành mạnh khác, thường xuất hiện với tỷ lệ cao hơn từ hai đến năm lẩn ở những bệnh nhân tâm thẩn so với người binh thường Việc theo dõi và can thiệp sớm những nguy cơ dẫn đến bệnh tim mạch do chuyển hóa (cardiometabolic) và điéu chỉnh một cách thích hợp việc sử dụng thuốc chống loạn thần có thể giúp cải thiện kết quả điều trị trên những bệnh nhân tâm thẩn dùng thuốc trong thời gian dài

SỔ 2/20 12 , Nghiên Cứu dược Thông tin thuốc 73

Giới thiệu

Các thuốc chống loạn thần hiện vẫn giữ vai

trò quan trọng trong việc điéu trị nhiều bệnh lý

tâm thần khác nhau, bao gốm tâm thần phân

liệt (schizophrenia) và rối loạn lưỡng cực (bipolar

disorder) Tuy nhiên, những thuốc này thường

gây ra nhiều tác dụng không mong muốn trên

thần kinh bao gồm như hội chứng parkinson,

rói loạn trương lực cơ (dystonia), rối loạn vận

động (dyskinesia) và chứng chân tay không yên

(akathisia) Trong khl đó với một số thuốc chống

loạn thần mới "không điển hình", tăng cân và nguy

cơ gây ra bệnh tim mạch và bệnh chuyển hóa

iạí là điều đáng lo ngại Mặc dù những tác dụng

không mong muốn trên chuyển hóa cũng có thể

do các thuốc chóng loạn thẩn cũ gây ra, nhưng

những quan ngại này liên quan đến những thuốc

mới được đánh glá ở mức độ nghiêm trọng hơn

do tỷ lệ tử vong sớm do nguyên nhân các bệnh

tim mạch có khả năng phòng tránh được và đái

tháo đường (ĐTĐ) có xu hướng tăng lên rõ rệt

Theo ước tính, tuổi thọ của bệnh nhân tâm

thẩn phân liệt thường ít hơn đến 25 năm so với

người bình thường, kể cả khi đâ kiểm soát được

ý định tự sát của những bệnh nhân này.Trong khi

đó, tỷ lệ tử vong do những bệnh tim mạch của

người bình thường lại có xu hướng giảm Đối với

bệnh nhân tâm thán phân liệt hay rối loạn lưỡng

cực đồng thời mắcĐTĐ, tỷ lệ tử vong sớm thường

cao hơn so với những bệnh nhân chỉ mắc ĐTĐ

đơn độc Như vậy, bệnh lý tâm thần và các thuốc

điều trị đã góp phẩn làm tăng nguy cơ xuất hiện

tác dụng không mong muốn trên chuyển hóa

Rối loạn tâm thẩn và các yếu tô nguy cơ

xuất hiện bệnh tim mạch do chuyển hóa

Những yếu tố nguy cơ dẫn đến các bệnh về

tim mạch xuất hiện khá nhiéu ở bệnh nhân tâm

thẩn Một nghiên cứu thực hiện tại Tây Australia

trên bệnh nhân tâm thẩn trưởng thành cho thấy

một nửa số bệnh nhân mắc bệnh lý tâm thán

nghiêm trọng có biểu hiện của hội chứng rối

loạn chuyển hóa Điều này cũng tương đóng với

những kết luận được đưa ra từ cơ sở dữ liệu theo

dõi bệnh nhân tâm thán mạn tính trong cộng

đổng và điều trị nội trú tại hai bang ở Victoria và

New South Wales Có đến 89% bệnh nhân có số

đo vòng eo quá cỡ đóng thời tỷ lệ béo phì ở bệnh

nhân nữ cao hơn Theo ước tính, nguy cơ mắc ĐTĐ

ở những bệnh nhân tâm thẩn cao hơn từ 2-6 lẩn

so với dân số chung và phụ thuộc vào tuổi (những bệnh nhân trẻ thường có nguy cơ cao hơn) Cũng trên những bệnh nhân này, rối loạn đường huyết khi đói được phát hiện ở 41% bệnh nhân bị bệnh

lý tâm thẩn nặng Người dân một số chủng tộc có

tỷ lệ mắc ĐTĐ cao hơn người da trắng, bao gồm người gốc Á,Trung Đông, Ấn Độ, người Mỹ gốc Phi

và Mỹ Latin

Tăng lipid máu thường xuất hiện sớm khi sử dụng một số thuốc chống loạn thẩn với tỷ lệ cao hơn năm lẩn so với người bình thường Rối loạn bất thường thường gặp nhất là nồng độ HDL-C thấp gặp ở 58% bệnh nhân Tăng triglycerid xuất hiện ở 53% bệnh nhân tâm thẩn

Tăng huyết áp (huyết áp tâm thu >130 mmHg hoặc huyết ấp tâm trương >85 mmHg ở bệnh nhân ĐTĐ hoặc có nguy cơ ĐTĐ, theo định nghĩa

Sâng 1 Khà năng gây tăng cán íù a cá( thuốc chõng loạn thân không íiể n hình

T h u ố c Khả năng g ây tác dụng

khôn g m ong m u ốn trên

ch u yể n hóa

olanzap in quetiapin

ríperidon tru n g bình

am isulprid

pa liperidon

aripiprazol th ấp ziprasidon

Bác sỹ nên nắm được các n gu yên n hân khác có th ể dẫn đến n g u y cơ g ây ra bệnh tim m ạch d o ch u yể n hóa trên

b ện h n hân

của Hiệp hội ĐTĐ Thế giới) xuất hiện ở 2/3 bệnh nhân tâm thẩn được theo dõi Tỷ lệ này ít nhất cao hơn gấp 2 lán so với người bình thường Sự khác biệt về giới trong trường hợp này khá rỏ ràng, trong đó, bệnh nhân nam có nguy cơ mắc tăng huyết áp cao hơn nữ giới

Trong một nghiên cứu thực hiện ỞTây Australia, 64% bệnh nhân tâm thẩn có hút thuốc lá Đối với những người bình thường, tỷ lệ hút thuốc chỉ khoảng 25-30% Điều này cũng tương tự với tỷ lệ

l l i

thống kê được đưa ra ở các nước phương Tây từ

trước đến nay

Sự lười vận động và ăn uống không kiểm soát

rất phổ biến ở những bệnh nhân rối loạn tâm thẩn

Nhiểu lý do có thể giải thích cho việc họ ít hoạt

động thể chất bao gổm sự giảm nhận thức do

dùng thuốc ngủ và thuốc an thần kinh, các triệu

chứng âm tính, biểu hiện xa lánh xả hội, những

kích thích xã hội không đầy đủ, không có cơ hội,

cảm giác bị truy đuổi và những triệu chứng dương

tính khác Những nguyên nhân lâm sàng này cùng

với tác dụng kích thích thèm ăn của các thuốc

chống loạn thẩn kết hợp thêm với việc không lén

kế hoạch kiểm soát các bữa ăn làm cho rất nhiều

bệnh nhân tâm thẩn thường sử dụng đó ăn nhanh

(fast food) và những đổ uống có ga Những loại đó

uống này góp phần không nhỏ vào chứng béo phì

và hội chứng chuyển hóa xảy ra ở bệnh nhân

Thuốc chống loạn thần và các yếu tô' nguy

cơ bệnh tim mạch do chuyển hóa

Hiện nay có rất nhiều nhừng tranh câi về mức

độ ảnh hưởng cùa các thuốc chống loạn thẩn lên

nguy cơ mắc các bệnh tim mạch do chuyển hóa

Nếu chỉ dùng trong

một thời gian ngắn, các

thuốc có nguy cơ gây

tăng cân ở các mức độ

rất khác nhau, nhưng

nếu được sử dụng

trong thời gian dài thì

sự khác biệt giữa các

thuốc không còn rô

rệt (bảng 1) Clozapin

có khả năng gây tăng

cân lớn nhất, tiếp theo

là olanzapin, rói đến

quetiapin

thần phụ thuộc vào

rất nhiéu yếu tố liên

quan đến tình trạng

bệnh lý của bệnh

nhân Tuy nhiên, nếu

bệnh nhân có tiền

sử gia đình mắc ĐTĐ

hoặc bệnh tim mạch,

nhóm chủng tộc có nguy cơ cao hay nêu bệnh nhản còn trẻ, việc lựa chọn thuốc có thể phải cân nhắc đến khả năng xuất hiện các tác dụng không mong muốn trên chuyển hóa của thuốc được kê đơn Thêm vào đó, bản thân nhiều thuốc hướng thẩn được dùng phổ biến (bao góm acid valproic, lithium, mirtazepin, thuốc chống trẩm cảm ba vòng và một vài thuốc ức chế chọn lọc tái thu hổi serotonin) khi phối hợp với các thuốc chống loạn thẩn củng có thể gây ra tăng cân Khả năng làm tăng cân của tất cả các thuốc đâ kê đơn cho bệnh nhân cẩn phải được xem xét một cách toàn diện

Khi nào nên đánh giá các yếu tố nguy cơ

bệnh tim mạch do chuyển hóa

Theo dõi bệnh nhân ngay khi họ bắt đẩu dùng thuốc chống loạn thần, sau đó là ba tháng một lẩn trong năm đẩu tiên và sáu tháng một lần trong những năm tiếp theo đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình khám

Thay đổi lối sống

Khuyến cáo thay đổi lối sống cho bệnh nhân đang dùng thuốc chống loạn thần tương tự các

A n h : TL

WWW CIPIU.OIS

" m m- ~ W:

'J?

Ảnh : TL

khuyến cáo dành cho những đối tượng khác Tập

thể dục, giảm cân, ngừng hút thuốc, ăn nhiều thức

ăn có chất xơ hòa tan, giảm uống rượu và bổ sung

nhiều dầu cá chứa omega-3 có thể cải thiện đáng

kể những nguy cơ dẫn đến bệnh lý tim mạch Việc

thay đổi lối sống, bao gồm ăn kiêng hay tập luyện

thường rất khó thực hiện Nhưng đáp ứng của

bệnh nhân tâm thần thường rõ ràng hơn và tỷ lệ

tham gia của những bệnh nhân này thường cao

hơn.Thay đổi lối sống để giảm cân đã được chứng

minh là biện pháp giúp làm giảm tác dụng không

mong muốn gây tăng cân của thuốc chống loạn

thần Những thay đổi này không chỉ làm giảm cân

mà còn giúp cải thiện chỉ số lipid và glucose của

bệnh nhân tâm thần đang dùng thuốc điéu trị

Việc lên kế hoạch điểu trị chung và thiết lập

mối quan hệ với bệnh nhân giúp cho cá ccơ sở y tế

tổ chức thường xuyên những chương trình hỗ trợ

thay đổi lối sống Việc phối hợp với gia đình hay

những người thân khi thực hiện giáo dục thay đổi

lối sống cho bệnh nhân củng đóng vai trò rất quan

trọng, giúp bệnh nhân tiếp cận dễ dàng hơn với

chế độ luyện tập và ăn kiêng

Điều trị bằng thuốc

Nếu việc thay đổi lối sống không giúp kiểm

soát tốt các nguy cơ thì nên cân nhắc đến các biện

pháp điểu trị bổ sung khác

Thay đổi thuốc chống loạn thần

Khả năng gây ra tác dụng khòng mong muốn trên chuyển hóa của các thuốc chóng loạn thẩn

là khác nhau (bảng 1) Trong nhiều trường hợp, rất khó để lựa chọn ra thuốc điều trị tốt nhất cho từng bệnh nhân Nếu xem xét việc thay đổi thuốc chống loạn thần nên tham khảo ý kiến chuyên khoa tâm thần Việc thay đổi liệu trình điều trị, do

đó, cẩn phải có kế hoạch cụ thể.Trong trường hợp bệnh nhân ngày càng xuất hiện những diễn biến xấu trên chuyển hóa, nhưng bệnh sử tâm thần của họ lại phù hợp với việc sử dụng thuốc điéu trị hiện thời, cán thiết phải động viên bệnh nhân thay đổi lối sóng tích cực hơn Những bệnh nhân

đáp ứng với những thuốc chống loạn thán khác

và không nên thay đổi thuốc Ngoài ra, cẩn cân nhắc đến khả năng gây tăng cân của các thuốc đang được dùng phối hợp trên bệnh nhân Nếu việc dùng các thuốc này là không thực sự cấn thiết, bệnh nhân có thể ngừng dùng thuốc hoặc dùng thay thế bằng một thuóc khác có nguy cơ gây tăng cân thấp hơn

76 Nghiên CỨU dược Thóng tín thuõc Số 2/2012

Thuốc điều trị rối loạn chuyển hóa

Việc dùng thuốc cho bệnh nhân tâm thẩn củng

giống như việc dùng thuốc cho những bệnh nhân

không mắc bệnh lý tâm thẩn.Tuy nhiên, tỷ lệ bệnh

nhân tâm thẩn được dùng thuốc hợp lý và có hiệu

quả đầy đủ, như sử dụng các dẫn chất statin lại

thấp hơn đáng kể so với những bệnh nhân không

có bệnh lý tâm thẩn

Tuân thử điều trị

Đến 2/3 số bệnh nhân tâm thẩn phân Hệt không

tuân thủ hoặc chỉ tuân thủ một phẩn với những

thuốc chống loạn thẩn được kê đơn Mức độ tuân

thủ điểu trị giảm ở những bệnh nhân dùng thêm

nhiều thuốc khác Tỷ lệ tuân thủ điểu trị với các

thuốc hạ glucose máu và thuốc chống tăng huyết

áp còn thấp hơn so với các thuốc chống loạn thần

Nên tư vấn cho bệnh nhân rằng việc tăng

cường tuân thủ điều trị với tất các thuốc được kê

là điéu quan trọng nhất đối với những bệnh nhân

có mắc kèm các rối loạn chuyển hóa, bởi điểu này

rất cẩn thiết để kiểm soát bệnh lý tâm thẩn Để

đạt được thành công trong điều trị, bệnh nhân

cẩn được theo dõi thường xuyên bởi một bác sỹ

đa khoa, bản thân đây là một phẩn cùa việc tuân

thủ điều trị Nếu bệnh nhân được chẩn đoán là

ĐTĐ, nên giới thiệu cho bệnh nhân những dịch vụ

chăm sóc chuyên khoa để hỗ trợ bệnh nhân tuân

thủ điều trị

Phẫu thuật giảm cân (bariatric surgery)

Trong một số trường hợp, hiệu quả của phẫu thuật giảm cân trên những bệnh nhân tâm thẩn phân liệt mắc kèm bệnh béo phì là không khác biệt so với nhóm đối chứng Một số ít nghiên cứu

đã đánh giá hiệu quả của phương pháp này trên bệnh nhân trong khoảng thời gian dài hoặc đã xây dựng những hướng dẫn thực hành cho những đối tượng này Phẫu thuật giảm cân cũng là một lựa chọn điều trị cho những bệnh nhân mắc biến chứng béo phì nghiêm trọng khi đảm bảo được các điểu kiện chăm sóc y khoa hậu phẫu và đảm bảo được mức độ tuân thủ đẩy đủ của bệnh nhân

Kết luận

Tỷ lệ gặp các rối loạn chuyển hóa và nguy cơ tim mạch khá cao ở các bệnh nhân điéu trị bằng thuốc chống loạn thán Những bệnh nhân này cán phải được theo dõi chặt chẽ để kiểm soát các yếu tố nguy cơ có thể dẫn đến bệnh tim mạch do chuyển hóa Khuyên cáo bệnh nhân dùng thuốc hợp lý, có lối sống sinh hoạt phù hợp, luôn quan tâm đến sựtuân thủ điều trị của bệnh nhân và tiếp cận với gia đình bệnh nhân là những điều cẩn lưu

ý khi điểu trị cho những bệnh nhân này.Trong một

số trường hợp, sau khi tham khảo ý kiến của bác sỹ chuyên khoa tâm thẩn, bệnh nhân có thể chuyển sang một thuốc chống loạn thẩn khác có nguy cơ gây tăng cân thấp hơn

Số 2/20 12 Nghiên cứu dượcThống tln thiiQỉ i 77

.