Nhân vật nữ trong tiểu thuyết y ban (LV00894)

Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi đó là tiêu điểm để nhà văn thể hiện những khái quát về hiện thực đời sống, bộc lộ tư tưởng, quan niệm nghệ thuật cũng như lý tưởng thẩm mỹ của mình

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

LÊ THỊ BÍCH NGỌC

NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT Y BAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2013

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

LÊ THỊ BÍCH NGỌC

NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT Y BAN

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS Phùng Gia Thế

HÀ NỘI, 2013

Hà Nội, ngày 02 tháng 12 năm 2013

Học viên

Lê Thị Bích Ngọc

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của TS Phùng Gia Thế Tôi xin cam đoan:

- Đây là kết quả nghiên cứu tìm tòi của riêng tôi

- Đề tài không trùng với kết quả của bất cứ tác giả nào khác

Tôi chịu trách nhiệm trước lời cam đoan của mình

Hà Nội, ngày 02 tháng 12 năm 2013

Học viên

Lê Thị Bích Ngọc

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

6 Phương pháp nghiên cứu 7

7 Những đóng góp mới của luận văn 7

8 Cấu trúc của luận văn 8

NỘI DUNG 9

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT NỮ VÀ MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 9

1.1 Khái quát về hình tượng nhân vật nữ trong văn học 9

1.1.1 Về khái niệm về nhân vật và nhân vật nữ 9

1.1.2 Nhân vật nữ trong văn học truyền thống Việt Nam 12

1.2 Một số đặc điểm của nhân vật nữ trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại 17

1.3 Vấn đề nhân vật nữ của các nhà văn nữ 19

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT Y BAN 23

2.1 Quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ trong tiểu thuyết Y Ban 23

2.1.1 Khái quát về quan niệm nghệ thuật về con người 23

2.1.2 Một số biểu hiện của quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ trong

tiểu thuyết Y Ban……… 25

2.2 Các kiểu nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban 29

2.2.1 Nhân vật bi kịch 30

2.2.1.1 Bi kịch từ những mảnh đời tật nguyền, lỡ dại, kém may mắn 32 2.2.1.2 Bi kịch trong tình yêu 38

2.2.1.3 Bi kịch trong hôn nhân và gia đình 40

2.2.1.4 Bi kịch từ chính cuộc sống hiện đại 51

2.2.2.Nhân vật tự ý thức 55

2.2.3 Nhân vật cô đơn 60

2.2.4 Nhân vật tha hóa 65

Chương 3 MỘT SỐ THỦ PHÁP NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT Y BAN 71

3.1 Độc thoại nội tâm 71

3.2 Ngôn ngữ thông tục, đời thường 80

3.3 Hình tượng hóa "cái tôi" nhà văn 86

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nhân vật là yếu tố cơ bản của tác phẩm văn học Văn học không thể

thiếu nhân vật, bởi đó là tiêu điểm để nhà văn thể hiện những khái quát về hiện thực đời sống, bộc lộ tư tưởng, quan niệm nghệ thuật cũng như lý tưởng thẩm

mỹ của mình về cuộc đời, con người Nghiên cứu tác phẩm văn học không thể không tiếp cận nhân vật văn học Việc nghiên cứu nhân vật giúp người nghiên cứu nhận diện những diễn biến tư tưởng, cảm quan đời sống và thi pháp nghệ thuật của nhà văn, từ đó có cơ sở để khẳng định những đóng góp riêng của nhà văn vào tiến trình văn học dân tộc

1.2 Văn học Việt Nam từ sau đổi mới ghi nhận những đóng góp quan

trọng của các nhà văn nữ, đặc biệt trong thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết Điểm nổi bật trong sáng tác của các cây bút nữ là sự xuất hiện đặc biệt đông đảo

và chiếm ưu thế của các nhân vật nữ Có thể nói, các nhà văn nữ, với những nỗ lực sáng tạo nhiều mặt đã khẳng định được vị trí của mình trên văn đàn Thông qua việc tìm hiểu nhân vật nữ trong các sáng tác của nhà văn nữ, người nghiên cứu có cơ sở khám phá sâu sắc và nhiều chiều hơn thế giới tâm hồn, những “ẩn mật bản ngã” của “một nửa nhân loại” Nghiên cứu đặc tính cấu trúc nhân vật nữ còn giúp người nghiên cứu tìm hiểu sâu hơn các vấn đề văn hóa đương đại đang đặt ra như vấn đề giới, ý thức nữ tính, cái nhìn của chủ thể nhà văn nữ

1.3 Trong số các nhà văn nữ đương đại, Y Ban là một cây bút có một vị

trí nổi bật Từ hơn mười năm trở lại đây, bà đã xuất bản hàng chục tập truyện ngắn và nhiều tiểu thuyết gây tiếng vang Với sự tự tin và bản lĩnh của một ngòi bút tài năng, đam mê sáng tạo cùng sự tri nhận sắc sảo về cuộc sống, Y Ban đã

tạo dựng được một bản sắc văn xuôi độc đáo Phân tích đặc điểm cấu trúc nhân vật nữ trong tiểu thuyết của bà có thể nhận ra phần lớn đặc điểm này

Đọc tiểu thuyết Y Ban, có thể nhận ra, mảng đề tài được đề cập nhiều nhất

và cũng là một thế mạnh trong sáng tác của bà là tình yêu và phụ nữ Bản thân tác giả, khi nói về ý đồ và quan điểm sáng tạo của mình, cũng nhấn mạnh: “… Khi sáng tác, tôi chỉ viết về những gì mình suy ngẫm, bức xúc nhất Tôi không định rằng tác phẩm mình phải thuộc dòng nào, việc sắp xếp ấy là việc của nhà phê bình Cứ cái gì thuận tay, đầy ắp trong tôi thì tôi viết Dĩ nhiên tôi là đàn bà thì cái thuận tay của tôi chính là những vấn đề về gia đình, con cái, khát vọng được thay đổi của phụ nữ… Nhân vật chính trong tác phẩm của tôi thường là người nữ Buổi ban đầu cầm bút tôi viết hoàn toàn bằng bản năng đàn bà, mang nỗi đau của nhân vật "đính" vào nỗi đau của mình Nhưng sau 20 năm cầm bút thì tôi có tỉnh táo hơn, tôi biết phân biệt khoảng cách giữa tôi và nhân vật Cùng với việc đứng xa nhân vật của mình hơn, tôi có ý thức hơn về vai trò nhà văn của mình khi "chạm" đến những vấn đề của phụ nữ” [10]

Trong một bài trả lời phỏng vấn khác, Y Ban cũng nhấn mạnh: “Có thể nói, một mảng “đặc sản” trong nghiệp văn của tôi là viết về đàn bà Mảng đề tài này là thuận tay, là niềm trăn trở, là món nợ nhất đối với tôi Trong một xã hội đang đánh mất quá nhiều giá trị như hiện nay thì người hứng chịu nhiều nhất không ai khác chính là những người đàn bà Họ buộc phải tự vươn lên để tìm cách giải tỏa, để đối kháng, để sống Trong tiểu thuyết của mình, tôi muốn những người đàn bà ấy phải sống cho mình, sống theo cách của mình, dù cho họ phá cách” [32]

Với tất cả những lí do lí thuyết – lịch sử nêu trên, chúng tôi quyết định nghiên cứu đề tài “Nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Thực tế đã chứng tỏ, Y Ban là một cây bút văn xuôi độc đáo Cho đến thời điểm hiện nay, đã có nhiều bài nghiên cứu, phê bình phân tích sáng tác của

bà trên nhiều khía cạnh khác nhau

Trong bài Một giọng nữ trầm trong văn chương, nhà phê bình Bùi Việt

Thắng nhận xét: “Y Ban có lối viết riêng của mình, chị chú ý khai thác nhiều tâm trạng điển hình của nhân vật trong những tình huống tiêu biểu” Đánh giá chung về các sáng tác của Y Ban, ông cho rằng: “Truyện của Y Ban có thể

được xếp vào dạng truyện tâm tình – không đặc sắc về cốt truyện và tình tiết

song lại có khả năng lắng đọng trong người đọc bởi chiều sâu tâm lí của tính cách da diết của tình đời, tình người” [39]

Trong một bài viết trên báo Văn nghệ (số 25/ 2003) dưới nhan đề Y Ban

và những thân phận đàn bà, nhà văn Xuân Cang đã phân tích và lí giải cách xây

dựng nhân vật nữ của Y Ban Ông cho Y Ban là “một người phụ nữ viết văn đầy nhạy cảm và chị cảm nhận được những biến thái tinh vi trong tâm hồn con người” [15]

Lê Hương Thủy trong bài Đọc truyện ngắn Y Ban đã nêu những nhận xét

về đặc điểm nhân vật trong các tác phẩm của bà Tác giả cho rằng, truyện ngắn Y Ban có “sự trở đi trở lại của những nhân vật nữ”, “xu hướng khai thác những xung đột bên trong”, “những không gian sáng” trong tác phẩm… Trên cơ sở phân tích thực tiễn, Lê Hương Thủy nhận định: “Đọc truyện ngắn Y Ban người đọc như bị ám ảnh không dứt về những thân phận, những cuộc đời qua từng câu chuyện kể Những câu chuyện có lúc tưởng như không đầu không cuối nhưng lại

có sức neo giữ trong tâm trí người đọc Tựa vào cảm giác, tâm trạng… ngòi bút

Y Ban đã khơi sâu vào mạch nguồn cảm xúc, vào thế giới tâm linh của con

người để rồi lại đem đến cho người đọc những cảm nhận, những nỗi niềm trước từng cảnh ngộ” [45]

Trên các trang báo điện tử, các bài viết về tác phẩm của Y Ban xuất hiện khá phong phú Điều này cũng cho thấy các cách đọc và cảm nhận khác nhau của

độc giả về truyện ngắn và tiểu thuyết của bà Có thể kể đến các bài như: Buồn ơi!

Y Ban chào mi của Xuân Anh (vietimes.vietnamnet.vn); Nhà văn Y Ban – văn chương vẫn cần trời cho; Y Ban: Bốp chát & nữ tính của Hòa Bình

(tienphong.vn); Y Ban không thấy nhục cảm là phi đạo đức của Tú Cầu (giadinh.net.vn); Đối thoại Y Ban – Nguyễn Khắc Phục của Lê Hà (dep.com.net);

Nhà văn Y Ban bị sốc khi “I am đàn bà” bị thu hồi của Nguyễn Hằng

(dantri.com); Nhà văn Y Ban: “Chúng ta đang quay cuồng trong bức xúc” của Hoàng Hường (tuanvietnam.vietnamnet.vn); “Lát cắt” Y Ban của Cao Minh (sggp.org.vn);…

Tác giả Dương Cầm trong bài viết “Y Ban viết về nỗi đau rất đàn bà”

nhận xét: “Nhà văn Y Ban viết từ nỗi đau sâu thẳm trong tâm hồn những người đàn bà luôn khao khát một tình yêu tuyệt mỹ Đôi khi cũng chống chếnh, chênh vênh giữa bổn phận của người vợ và một thế giới siêu thực nào đó, nhưng rồi chị lại thảng thốt giật mình quay về tổ ấm yên bình” [14]

Bàn về tiểu thuyết Xuân Từ Chiều, Trần Thanh Hà trong bài Xuân Từ

Chiều - chua xót vì nỗi con người trên trang báo An ninh thủ đô điện tử đã nhận

xét về lối viết mới mẻ của Y Ban: “Nhà văn Y Ban vốn chuyên viết về đàn bà, lần này chọn một cách viết rất đàn bà, là lối kể chuyện vô cùng ngồi lê đôi mách Chính bởi cách viết này mà tất cả những câu chuyện to nhỏ trong đời sống của người đàn bà… đều được chuyển tải một cách tự nhiên, nhuần nhuyễn… Mới

đọc tưởng đây chỉ là chuyện ngồi lê đôi mách của đàn bà, nhưng càng đọc càng thấy chua xót vì nỗi đàn bà, nỗi con người trong thời đoạn chúng ta” [21]

Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều trong lời giới thiệu Trò chơi hủy diệt cảm

xúc - cuốn tiểu thuyết mới nhất của Y Ban, đã viết: “Vẫn là những chuyện bi hài

và đau đớn của con người trong một xã hội đang đánh mất quá nhiều giá trị Các nhân vật tham gia trò chơi của cuộc đời này thực ra là đi tìm hoặc tìm lại những giá trị đang bị chính họ đánh mất Trò chơi đã cuốn họ vào những cười khóc,

những lú lẫn và những bừng tỉnh…” [6] Trong bài Trò chơi hủy diệt cảm xúc -

Nhịp điệu của văn xuôi, nhà phê bình Hoài Nam nhận xét: “ Về nội dung, mỗi

truyện ngắn đó nói về một cảnh đời phụ nữ khác nhau, hoặc một lát cắt, một khoảnh khắc đầy ấn tượng trong số phận của người phụ nữ, ở nông thôn hoặc ở thành thị, ít học hoặc nhiều chữ, đang phải lần hồi bán mình để kiếm cái ăn hoặc đang dư thừa tiền bạc, dù sao thì cũng vẫn là phụ nữ” [27]

Về các công trình nghiên cứu chuyên sâu, có thể kể đến:

“Đặc điểm văn xuôi Y Ban” - Luận văn thạc sĩ Văn học của Vũ Phương Thảo (Trường Đại học KHXH & NV – 2009) Trong luận văn, tác giả tập trung phân tích những đặc điểm nổi bật về tư tưởng và nghệ thuật trong sáng tác của Y Ban

“Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Y Ban” - Luận văn thạc sĩ Văn học của Đào Thu Trang (Trường Đại học KHXH & NV - 2012) Luận văn cung cấp cái nhìn hệ thống về thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Y Ban và những thành công về phương diện trần thuật trong truyện ngắn của bà…

Có thể thấy, các bài viết, công trình nghiên cứu về sáng tác của Y Ban trên các báo và tạp chí khá phong phú về số lượng Tuy nhiên, tác giả của các bài viết

đó mới chỉ dừng lại tìm hiểu một số khía cạnh hoặc giới thiệu, nhận định chung

về Y Ban mà chưa nghiên cứu cụ thể, chuyên sâu vấn đề nhân vật nữ trong các tiểu thuyết của bà

Trên cơ sở kế thừa ý kiến của các nhà nghiên cứu đi trước, luận văn của chúng tôi tập trung nghiên cứu đề tài “Nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban” Chúng tôi xem đây là con đường hợp lí nhất để đánh giá những nét độc đáo trong tiểu thuyết Y Ban, ngõ hầu ghi nhận kịp thời những đóng góp của bà vào tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

3 Mục đích nghiên cứu

3.1 Phân tích đặc tính của nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban nhằm chỉ

ra một phương diện độc đáo trong thế giới nghệ thuật của nhà văn

3.2 Khẳng định những đóng góp quan trọng về tư tưởng và thi pháp

nghệ thuật của tác giả vào tiến trình tiểu thuyết Việt Nam đương đại

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Dựa trên các nền tảng lí thuyết về nhân vật văn học và các công trình nghiên cứu chuyên sâu, chúng tôi tập trung tìm hiểu đặc tính cấu trúc nhân vật

nữ trong tiểu thuyết Y Ban Cụ thể bao gồm các phương diện sau:

- Loại hình hóa thế giới nhân vật nữ và phân tích đặc điểm nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban

- Các thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban

- Đối sánh loại hình với một số cây bút đương đại (đặc biệt là các cây bút nữ) để thấy những nét độc đáo trong cảm quan đời sống và thi pháp nghệ thuật của Y Ban

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban với những biểu hiện cụ thể của nó (đặc điểm loại hình, nghệ thuật biểu hiện…)

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Các tiểu thuyết đã công bố của Y Ban Cụ thể bao gồm:

- Đàn bà xấu thì không có quà, Nxb Hội nhà văn, 2004

- Xuân Từ Chiều, Nxb Phụ nữ, 2008

- Trò chơi hủy diệt cảm xúc, Nxb Trẻ, 2012

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi thực hiện các phương pháp nghiên cứu sau:

6.3 Phương pháp so sánh, so sánh hệ thống và so sánh loại hình:

Tiến hành so sánh tác phẩm của Y Ban với sáng tác của một số nhà văn khác để thấy những điểm khác biệt và đặc trưng trong sáng tác của Y Ban

7 Đóng góp mới của luận văn

7.1 Luận văn là công trình nghiên cứu chuyên sâu về đặc tính cấu trúc

nhân vật nữ trong tiểu thuyết của một nhà văn nữ nổi tiếng Do đó, việc thực

hiện đề tài này giúp người nghiên cứu có thể phát hiện và loại hình hóa các kiểu loại nhân vật nữ tiêu biểu trong tiểu thuyết Y Ban, đồng thời chỉ ra những nét đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong tác phẩm của bà

7.2 Khẳng định những đóng góp riêng của Y Ban vào tiến trình tiểu

thuyết Việt Nam đương đại (cả về cảm quan đời sống lẫn thi pháp nghệ thuật)

7.3 Góp phần khẳng định ý nghĩa của hướng phân tích lí thuyết - lịch sử

trong nghiên cứu văn học nói chung, trong nghiên cứu cấu trúc nhân vật nói riêng

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, nội dung luận văn của chúng tôi gồm có ba chương:

Chương 1 Khái quát về hình tượng nhân vật nữ và một số đặc điểm của

nhân vật nữ trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Chương 2 Thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban

Chương 3 Một số thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong tiểu

thuyết Y Ban

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT NỮ

VÀ MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT

VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Khái quát về hình tượng nhân vật nữ trong văn học

1.1.1 Khái niệm về nhân vật và nhân vật nữ

1.1.1.1 Thuật ngữ “nhân vật” xuất hiện từ rất sớm (tiếng Hy Lạp:

persona, tiếng Anh: personage, tiếng Nga: personaj) Ban đầu, nó vốn mang ý

nghĩa là “cái mặt nạ” - một dụng cụ biểu diễn của diễn viên trên sân khấu Theo thời gian, nó trở thành thuật ngữ để chỉ nhân vật văn học

Ở một khía cạnh nào đó thuật ngữ “nhân vật” có điểm gặp gỡ với thuật ngữ “vai” và “tính cách” Trong nhiều trường hợp người ta sử dụng hai thuật ngữ này thay cho nhân vật văn học Thuật ngữ “vai” nhấn mạnh đến tính chất hành động của cá nhân, phù hợp với loại “nhân vật hành động” Còn thuật ngữ “tính

cách” lại chỉ những nhân vật có tính cách Tuy nhiên, không phải nhân vật nào cũng hành động, và cũng không phải nhân vật nào cũng mang tính cách rõ nét

Như vậy, thuật ngữ “vai” và “tính cách” có nội hàm hẹp hơn “nhân vật”, chúng

không bao quát được hết những biểu hiện khác nhau của các loại nhân vật trong

sáng tác văn học Bởi vậy, “nhân vật” chính là thuật ngữ đúng đắn và đầy đủ

nhất

Nhân vật là khái niệm được dùng trong nhiều lĩnh vực nhưng chủ yếu nhất vẫn là trong văn chương nghệ thuật Về khái niệm nhân vật văn học, giới nghiên cứu, phê bình đã đưa ra khá nhiều quan điểm khác nhau

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân quan

niệm:

“Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người Một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống con người” [1, tr.241]

Với khái niệm này, tác giả đã xem xét nhân vật trong mối tương quan với đối tượng thẩm mĩ, cá tính sáng tạo, phong cách nhà văn, khuynh hướng, trường phái văn học

Các tác giả trong Từ điển văn học lại nhìn nhận nhân vật ở khía cạnh vai

trò, chức năng của nó đối với nội dung và hình thức của tác phẩm:

“Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, tiêu điểm để bộc

lộ chủ đề, tư tưởng chủ đề và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc hoạ Nhân vật do đó là nơi tập trung giá trị tư tưởng - nghệ thuật của tác phẩm văn học” [30, tr.86] Như vậy, nhân vật đóng vai trò là yếu tố hàng đầu của tác phẩm, là phương diện để nhà văn chuyển tải tư tưởng, thể hiện cá tính sáng tạo của mình, đồng thời lại mang quan niệm có tính nghệ thuật của nhà văn về thời đại, đặc biệt là trong các sáng tác thuộc thể loại tự sự

Trong giáo trình Lý luận văn học của Đại học Sư phạm Hà Nội, các nhà

nghiên cứu nhận xét:

“Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Đó là những nhân vật có tên như

Tấm, Cám, Thạch Sanh, Thuý Kiều,… Đó là những nhân vật không có tên như

thằng bán tơ, một mụ nào trong Truyện Kiều, những kẻ đưa tin, lính hầu, chạy

hiệu thường thấy trong kịch Đó là những con vật trong truyện cổ tích, đồng thoại, thần thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma quỷ, những con vật mang nội dung và ý nghĩa con người Nhân vật có thể được thể hiện bằng những hình thức khác nhau nhất Đó có thể là những con người được miêu tả đầy đặn cả ngoại hình lẫn nội tâm, có tính cách, tiểu sử như thường thấy trong tác phẩm tự

sự, kịch Đó có thể là những người thiếu hẳn những nét đó, nhưng lại có tiếng nói, giọng điệu, cái nhìn như nhân vật người trần thuật, hoặc chỉ có cảm xúc, nỗi niềm, ý nghĩ, cảm nhận như nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình (…) Khái niệm nhân vật có khi được sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào mà chỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm (…) nhưng chủ yếu vẫn là con người trong tác phẩm (…) nhân vật văn học là một hiện tượng ước lệ, có những dấu hiệu để ta nhận ra” [26, tr 277-278]

Có thể xem đây là một quan niệm cụ thể, chi tiết về nhân vật văn học

Trong cuốn giáo trình Lí luận văn học của Trường Đại học Khoa học xã hội và

Nhân văn Hà Nội, nhà nghiên cứu Hà Minh Đức cho rằng:

“Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách,

… Và cần chú ý thêm một điều: thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc hoạ sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm mà còn có thể là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người… Cũng có khi đó không phải là những con

người hoặc có liên quan tới con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm” [20, tr.126]

Trên đây là một số quan niệm về nhân vật văn học của các nhà nghiên cứu, phê bình trong nước Những quan niệm này nhìn nhận nhân vật ở nhiều khía cạnh khác nhau nhưng nhìn chung vẫn có sự gặp gỡ nhau ở một số điểm nhất định như: nhân vật là đối tượng mà văn học miêu tả, được xây dựng bằng những phương tiện nghệ thuật nhằm phản ánh đời sống hiện thực; là yếu tố cơ bản nhất của tác phẩm, mang tính ước lệ và thể hiện sự sáng tạo của nhà văn Với vị trí quan trọng như vậy, nhân vật trở thành yếu tố không thể bỏ qua khi tìm hiểu, nghiên cứu về một nhà văn nào đó

1.1.1.2 Nhân vật nữ là một loại hình cụ thể của nhân vật văn học Có thể nói khái quát: Nhân vật nữ chính là hình ảnh, hình tượng người phụ nữ được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm văn học bằng các phương tiện văn học

Nghiên cứu nhân vật nữ là nghiên cứu một kiểu cấu trúc nhân vật văn học đặc thù

1.1.2 Nhân vật nữ trong văn học truyền thống Việt Nam

Phụ nữ là một nửa của nhân loại, là biểu tượng của cái đẹp, hiện thân của

sự sinh tồn và luân chuyển sự sống Trong dòng chảy văn học từ cổ chí kim, hình tượng người phụ nữ luôn là một trong những đề tài quen thuộc nhất và là nguồn cảm hứng vô tận đối với văn nhân Tuy mức độ đậm nhạt có khác nhau ở mỗi thời kỳ, song hình tượng người phụ nữ luôn được xem là một tâm điểm trong văn học truyền thống Việt Nam Qua kiểu hình tượng này, người đọc có thể nhận

ra phần nào những thăng trầm trong số phận người phụ nữ Việt Nam, tầm mức nhân văn trong cái nhìn đối với phụ nữ và những đặc điểm nổi bật trong cách thức thiết dựng và hình tượng hoá người phụ nữ

Trong văn học dân gian, nhân vật nữ đại diện cho lý tưởng thẩm mỹ của nhân dân Tuy nhiên, những chuẩn mực thẩm mỹ buổi ban đầu chưa thể hiện được một cách cụ thể, rõ ràng và đầy đủ diện mạo người phụ nữ Theo thời gian, bức chân dung này ngày càng được hình dung một cách rõ nét hơn Người phụ

nữ hiện lên trong văn xuôi dân gian chủ yếu qua các câu chuyện cổ tích Đó là cô

Tấm trong truyện Tấm Cám, công chúa Tiên Dung trong Chử Đồng Tử, cô Út trong Sọ Dừa, công chúa Quỳnh Nga trong Thạch Sanh,… Họ luôn toả sáng

những nét đẹp: hiền lành, chăm chỉ, giàu đức hy sinh, lòng nhân ái và cuối cùng luôn được hưởng cuộc sống hạnh phúc Người phụ nữ trong ca dao lại mang một

vẻ đẹp đằm thắm, ý nhị, dịu dàng nhưng đồng thời cũng là hiện thân của những

bi kịch, phải gánh chịu những số phận bất hạnh, không có quyền tự định đoạt cuộc sống của mình

Thời trung đại, phụ nữ đã trở thành một trong những đề tài lớn của văn học Hình tượng người phụ nữ hiện lên ngày càng đa dạng, nhiều chiều Tùy theo cái nhìn của các nhà văn mà hình tượng người phụ nữ được thể hiện ở những

khía cạnh và góc độ khác nhau Với mảng truyện Nôm bình dân (Phạm Tải Ngọc

Hoa, Phạm Công Cúc Hoa, Tống Trân Cúc Hoa…), nhân vật người phụ nữ được

tập trung thể hiện với những phẩm chất lý tưởng về sắc đẹp, đức hạnh Điều này xuất phát từ quan niệm thẩm mỹ truyền thống: cái đẹp là cái đạo đức, phản ánh một phương thức thể hiện con người, một kiểu tư duy nghệ thuật bắt nguồn từ truyện dân gian

Văn xuôi trung đại Việt Nam về người phụ nữ một mặt vẫn kế thừa tư tưởng của văn học dân gian; một mặt khác lại bổ sung thêm những quan niệm mới, trong đó, “hồng nhan bạc mệnh” được xem là một tư tưởng chủ đạo Đã có biết bao tiếng nói xót xa, thương cảm cho người phụ nữ bị chà đạp, vùi dập trong

xã hội phong kiến Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ là một thí dụ tiêu biểu Trong Truyền kỳ mạn lục, hình ảnh người phụ nữ đức hạnh, đẹp nết, đẹp người,

luôn khao khát một cuộc sống bình yên, hạnh phúc nhưng lại bị các thế lực cường quyền và cả lễ giáo phong kiến khắc nghiệt xô đẩy đến những cảnh ngộ

éo le, ngang trái, bất hạnh, đến nỗi phải lấy cái chết để minh oan - mà khi chết đi rồi trong lòng vẫn mang nặng nỗi oan uổng đó

Cùng với văn xuôi, nhân vật nữ trong sáng tác văn chương thuộc các thể loại khác cũng chiếm vị trí trung tâm, trở thành tâm điểm để qua đó nghệ sĩ tái tạo hiện thực, gửi gắm, bày tỏ những tư tưởng thẩm mỹ chủ đạo Đó là người cung nữ xinh đẹp tài hoa, khát khao hạnh phúc bị nhà vua bỏ rơi, phải sống cô đơn, mòn mỏi, lạnh lẽo nơi cung cấm, chôn vùi tuổi thanh xuân trong chốn thâm

cung (Cung oán ngâm khúc – Nguyễn Gia Thiều) Người phụ nữ chỉ có một khát

vọng rất đỗi bình thường là được sống cùng với người chồng thân yêu, song lại rơi vào cảnh đau đớn “tử biệt sinh li”, đằng đẵng chờ đợi không biết có ngày gặp

lại (Chinh phụ ngâm – Đặng Trần Côn) Nàng Kiều trong Truyện Kiều của

Nguyễn Du xinh đẹp, tài năng là thế nhưng lại bị dập vùi trong cảnh “thanh lâu hai lượt, thanh y hai lần”, liên tiếp bị đày dọa cả về thể xác lẫn tinh thần, để đến nỗi trở thành “tiếng kêu thương đứt ruột”, tiếng kêu xé lòng cho thân phận chìm nổi lênh đênh trong kiếp đoạn trường Bi kịch này không chỉ của riêng nàng Kiều

mà còn là bi kịch chung của những kiếp phận đàn bà trong xã hội phong kiến

Điểm qua gương mặt nhân vật nữ thời kỳ này ta thấy một điểm chung ở họ

là đều có cuộc đời đầy sóng gió, bẽ bàng, không mấy ai có được hạnh phúc thật

sự Bởi vậy, cảm giác mất mát hạnh phúc và nỗi khát khao hạnh phúc là hai tâm trạng, hai nỗi niềm thường gặp nhất ở các nhân vật nữ trong văn học trung đại

Cùng với những thể nghiệm về cái bi kịch, trong các sáng tác văn học về

đề tài người phụ nữ, tiếng nói khát khao được tự do yêu đương, khát khao hạnh phúc và quyền sống của người đàn bà cũng vang lên mạnh mẽ Văn học trung đại bước đầu đã thể hiện được quan niệm về con người cá nhân trong xã hội Nhiều nhân vật nữ đã thể hiện sự phản kháng, tố cáo xã hội, nêu lên suy nghĩ, quan điểm riêng của mình, bộc bạch trực tiếp những nỗi khổ đau, những niềm riêng tư (sự tự ý thức về mình) Có thể nói, văn học thời kỳ này đã thực hiện những khám phá đời sống nội tâm nhiều cung bậc của con người, đặc biệt là người phụ nữ Dường như có mối liên quan đặc biệt giữa tinh thần nhân văn vị phụ nữ và và sự nảy nở rực rỡ của sáng tác văn học

Sang đầu thế kỷ XX, sáng tác của nhà chí sĩ yêu nước Phan Bội Châu đã dựng lên chân dung của những người phụ nữ, những anh hùng cứu nước như bà

Trưng Trắc, Trưng Nhị, nàng Liên Hoa trong vở tuồng Trưng Nữ vương hay hình ảnh cô Chí, Triệu, Tinh, Liên, Hạnh, Lực trong tiểu thuyết Trung quang tâm

sử với giá trị khái quát rất cao

Văn học Việt Nam giai đoạn 1930 -1945 tiếp tục khai thác sâu đề tài

người phụ nữ Sáng tác của Tự lực văn đoàn đã xây dựng hình ảnh những người

phụ nữ mới, đòi quyền tự do yêu đương vượt qua mọi lễ giáo phong kiến Nhung

trong Lạnh lùng, Loan trong Đoạn tuyệt của Nhất Linh là những thí dụ cụ thể Các nhà văn Tự lực văn đoàn đã đấu tranh quyết liệt cho sự giải phóng cá nhân

khỏi vòng kiểm tỏa của lễ giáo phong kiến Trong xã hội cũ, người phụ nữ là những người chịu nhiều thiệt thòi đau khổ nhất bởi những ràng buộc, những quy định khắt khe Với tôn chỉ đề cao cái mới, trẻ trung, tin ở sự tiến bộ, trọng tự do

cá nhân, các tác giả đã xây dựng nhân vật nữ là những con người dám đấu tranh

cho tự do cá nhân, cho hạnh phúc con người, phê phán cái xấu, cái cũ, đòi quyền sống, tự do yêu đương và lựa chọn hạnh phúc cho bản thân

Song hành và đối ứng với Tự lực văn đoàn, văn học hiện thực phê phán

giai đoạn này đi sâu khám phá những bi kịch khác nhau trong cuộc đời người

phụ nữ Đó là cuộc đời cơ cực đắng cay của chị Dậu trong Tắt đèn của Ngô Tất

Tố, Tám Bính trong Bỉ vỏ của Nguyên Hồng, hay thân phận của một “dị nữ” như Thị Nở trong Chí Phèo của Nam Cao Người phụ nữ trong sáng tác của các nhà

văn hiện thực hiện lên như một biểu tượng trong văn học về nỗi khổ đau, bất hạnh chồng chất của kiếp người Cuộc đời họ bao giờ cũng kết thúc trong sự tuyệt vọng, bế tắc Những nhân vật nữ này đã phản ánh phần nào tình trạng bế tắc trong xã hội Việt Nam trước cách mạng trong hoàn cảnh xã hội thực dân nửa phong kiến

Trong văn học giai đoạn 1945 - 1975, trong không khí hào hùng của một thời đại lịch sử, nhân vật người phụ nữ đã có một diện mạo mới bên cạnh những nét đẹp truyền thống bao đời của người phụ nữ Việt Nam: nhân hậu, thủy chung, chịu thương chịu khó, giàu đức hi sinh… Người phụ nữ được đặt trong mối quan

hệ với những vấn đề chung của thời đại Tắm mình trong bầu không khí hào hùng của dân tộc, người phụ nữ bước vào cuộc chiến đấu thần thánh của đất nước, làm nên những tượng đài bất tử về vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam trong lòng dân tộc, thời đại, góp phần không nhỏ làm nên những chiến thắng vẻ vang Họ có thể có tên hoặc không tên cụ thể, có thể là nhân vật lịch sử hay chỉ

là hình tượng văn học thuần tuý nhưng tất cả đều mang trong mình vẻ đẹp huy

hoàng của thời đại Đó là Nguyệt trong Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh Châu, chị Út Tịch trong Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi, chị Sứ trong Hòn

đất của Anh Đức Họ không chỉ anh hùng trong chiến đấu mà còn là những anh

hùng trên mặt trận sản xuất (Đào trong Mùa lạc của Nguyễn Khải) Ẩn đằng sau

dáng vẻ yếu đuối của người phụ nữ có khi là một nghị lực phi thường, một sức

sống tiềm tàng, mãnh liệt (như Mỵ trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài) Có thể

thấy, người phụ nữ trong giai đoạn này là con người của cộng đồng, của xã hội gắn với cuộc chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, được soi rọi dưới cái nhìn lý tưởng hoá mang tính sử thi

1.2 Một số đặc điểm của nhân vật nữ trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

Sau năm 1975, văn học có xu hướng trở về với cái đời thường muôn mặt, cảm hứng sử thi nhạt dần, thay thế vào đó là cảm hứng về thế sự - đời tư Vấn đề các nhà văn quan tâm không còn là cuộc sống chiến đấu, sự dũng cảm vì dân vì nước nữa mà là con người của cuộc sống đời thường với những lo toan rất đời Theo xu hướng này, nhân vật người phụ nữ hiện lên với tư cách con người cá nhân, những mảnh đời riêng lẻ Nếu như trước đây, văn xuôi viết về phụ nữ thường là theo hướng phê phán hay ngợi ca từ cái nhìn đạo đức, sử dụng nhân vật nữ để chuyển tải một quan niệm, tư tưởng thì văn xuôi thời kỳ đổi mới xem phụ nữ như một khách thể thẩm mĩ độc lập, một thế giới riêng đầy bí ẩn và hấp dẫn cần được khám phá và lý giải Có thể nói, chưa bao giờ người phụ nữ lại nhận được sự quan tâm lớn của đông đảo người cầm bút như hôm nay, kể cả

người cùng giới và khác giới Có thể kể đến một số tác phẩm như: Người đàn bà

trên chuyến tàu tốc hành (Nguyễn Minh Châu), Mùa lá rụng trong vườn (Ma

Văn Kháng), Tiểu thuyết đàn bà (Dạ Ngân), Người đàn bà trên đảo (Hồ Anh Thái), Nguyễn Thị Lộ (Nguyễn Huy Thiệp), Trong nước giá lạnh (Võ Thị Xuân Hà), Xuân Từ Chiều (Y Ban)… Sự xuất hiện đa dạng, phong phú của nhân vật

nữ cho thấy mỗi nhà văn đã tìm cho mình những hướng đi riêng khi khai thác đề tài này Nguyễn Minh Châu tiếp tục khai thác vẻ đẹp truyền thống của người phụ

nữ nhưng chú ý nhiều hơn đến đời sống nội tâm của họ Với ông, phụ nữ là một thế giới đầy bí ẩn cần được khám phá với rất nhiều khao khát về tình yêu, hạnh phúc Trong sáng tác của nhà văn, xuất hiện biết bao cảnh đời khác nhau: hạnh phúc ngọt ngào có, bi kịch cay đắng có; có tốt có xấu; có cao cả, có thấp hèn Hồ Anh Thái đề cập đến quyền làm mẹ - thiên chức vĩ đại của người phụ nữ Ông lên tiếng đòi quyền được làm mẹ cho những người phụ nữ không chồng Họ là một bộ phận không nhỏ phụ nữ Việt Nam đã để lại thời xuân sắc của mình nơi

“rừng thiêng nước độc” trong những năm tháng chiến tranh Hòa bình lập lại, họ

đã quá lứa lỡ thì, không lấy được chồng nhưng bản năng làm mẹ vẫn không nguôi thôi thúc họ Nhân vật nữ trong các sáng tác của nhà văn nữ hiện ra như một sự khám phá và thể hiện chính bản thân mình Với cái nhìn mẫn cảm, đôi khi đậm bản năng, người phụ nữ trong sáng tác của nhà văn nữ được chú ý khai thác ở nhiều trạng huống, góc cạnh khác nhau với những nỗi bất hạnh, sự cô đơn

và những khát khao về tình yêu, hạnh phúc Có thể nói, thế giới phụ nữ qua cái nhìn phụ nữ của các nhà văn đương đại đa dạng và đa sự Bằng kinh nghiệm bản thân, các nhà văn đã phô bày đời sống của người phụ nữ ở tầng sâu bản thể Họ đem đến cho văn học những trải nghiệm mới, những hiểu biết mới về người phụ

nữ

Có thể nhận ra, người phụ nữ là hình tượng xuyên xuốt và nổi bật trong văn học Việt Nam, gắn liền với sự vận động trong quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn qua các giai đoạn lịch sử Mặc dù ở mỗi thời kí khác nhau, cái nhìn về người phụ nữ luôn có những thay đổi nhất định song dù ở thời đại nào thì người phụ nữ vẫn sáng ngời vẻ đẹp truyền thống của mình trong văn hóa dân tộc và luôn là hình ảnh tích cực được nhà văn gửi gắm nhiều tình cảm yêu thương trân trọng

1.3 Vấn đề nhân vật nữ của các nhà văn nữ

Văn học Việt Nam những năm gần đây xuất hiện một đội ngũ đông đảo các nhà văn nữ viết về người phụ nữ Tiêu biểu trong số đó, chẳng hạn như Lý Lan, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Lê Minh Khuê, Võ Thị Hảo, Y Ban… Có thể nói, sự xuất hiện của các cây bút nữ đã đem đến cho văn học đương đại Việt Nam một luồng gió mới Nhà phê bình Bùi Việt Thắng cho rằng:

“Văn học đang mang gương mặt nữ - ngày càng trắc ẩn và khoan dung, ngày càng tinh tế mà đằm thắm” Phải chăng, như Vương Trí Nhàn nhận xét: “Hình như do sự nhạy cảm riêng của mình, phụ nữ bắt mạch thời đại nhanh hơn nam giới Họ luôn gần với cái lỉnh kỉnh dở dang của đời sống Mặt khác, với cái cực đoan sẵn có: tốt, dịu dàng, rộng lượng thì không ai bằng, mà nhỏ nhen, chấp nhặt, dữ dằn cũng không ai bằng - từng cây bút nữ tìm ra mặt mạnh của mình khá sớm, định hình khá sớm” [28] Khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, đời sống kinh tế - xã hội và tư tưởng con người cũng đổi thay tận gốc rễ Trong bối cảnh xã hội mới, vai trò, vị trí của người phụ nữ được thừa nhận, đề cao và khẳng định Họ tham gia ngày càng đông đảo vào tất cả các lĩnh vực của xã hội, trong đó có sáng tạo nghệ thuật, đặc biệt là văn học, một trong những lĩnh vực nhạy cảm dễ bắt nhịp với những vấn đề nóng hổi của đời sống Hơn nữa, người phụ nữ trong xã hội hiện đại được giải phóng khỏi những lễ giáo, luật lệ, và văn học hiện đại với xu hướng gần gũi đời sống thực của con người đã mở ra cho các cây bút nữ nhiều đề tài, nhiều cách tiếp cận mới Có thể nói, sự xuất hiện ngày càng đông đảo của các cây bút nữ với những tác phẩm của họ đã thổi một luồng gió mới cho văn học Việt Nam đương đại Điều này không chỉ góp phần tô điểm cho diện mạo văn học dân tộc mà còn đem lại thế cân bằng trong sáng tác văn học giữa hai giới

Người phụ nữ viết văn sở hữu những thuận lợi thiên bẩm mà các cây bút nam khó có được Họ có thể dễ dàng viết về những vấn đề của giới mình và có khả năng đi sâu vào thế giới tâm hồn đầy bí ẩn của người phụ nữ Không ít các trang viết của họ đã thể hiện những kiến giải sâu sắc về tình yêu, về những các vấn đề phức tạp của đời sống Trong các sáng tác của mình, các cây bút nữ đã thể hiện sự sáng tạo dựa trên linh cảm đầy biến ảo để khám phá nội tâm của nhân vật Tiếng nói của họ, dễ chạm đến những điều sâu kín nhất trong tâm hồn của phụ nữ, và do đó, dễ chạm tới trái tim của của bạn đọc Với cái nhìn mẫn cảm bản năng, các nhà văn nữ thường thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến số phận, hạnh phúc và quyền sống của giới mình Trong dòng chảy đó, họ như được tự do phơi

mở cái tôi cá nhân của chính mình với một giọng điệu riêng, một cách thức riêng Chúng ta bắt gặp một Nguyễn Ngọc Tư chân chất, mộc mạc, hồn hậu mang đậm màu sắc văn hóa; một Nguyễn Thị Thu Huệ dịu dàng, đằm thắm, đầy trải nghiệm; một Lê Minh Khuê giàu chất chiêm nghiệm; một Phan Thị Vàng Anh lạnh lùng, từng trải, tinh tế; một Lý Lan hồn hậu mà sâu sắc; một Y Ban đằm thắm, khắc khoải…

Theo suy nghĩ và cảm nhận của các nhà văn nữ đương đại, người phụ nữ trước sau vẫn là kẻ mang gương mặt bất hạnh khổ đau Và với họ, văn học là một phương tiện quan trọng bậc nhất để thể nghiệm điều này Theo quy luật đồng thanh tương ứng, lúc đầu là một vài cây bút, theo thời gian, những cây bút

hế hệ sau đã tìm thấy ở thế hệ trước những sự đồng cảm Viết về phụ nữ, với họ, không chỉ là giãi bày tâm tư, mà còn là sự nghiền ngẫm nỗi niềm nhân tâm thế

sự Dần dần, văn học nữ làm thành cả một dòng chảy Trong dòng chảy đó, họ thẳng thắn đối thoại với những quan niệm cũ Họ thể hiện sự thức tỉnh ý thức cá

nhân, khát vọng bản thể, khẳng định giá trị sống của chính mình một cách mãnh liệt

Dường như bản chất nữ tính đa cảm, đa sầu vẫn kéo ngòi bút của nhà văn

nữ đằm sâu hơn với những trang viết về tình yêu Chúng ta biết đến Chiếc lá

xanh hạnh phúc của Nguyễn Thị Ấm, Vĩnh biệt giấc mơ của Võ Thị Xuân Hà, Cát đợi, Tình yêu ơi ở đâu của Nguyễn Thị Thu Huệ, Và anh một phần ba cuộc đời, Thiên đường và địa ngục, Đàn bà xấu thì không có quà của Y Ban, Si tình

của Phan Thị Vàng Anh… Có thể nói, tình yêu là hấp lực mãnh liệt nhất đối với con người Những với phụ nữ, tình yêu dường như mang lại cho họ “vị đắng” nhiều hơn những ngọt ngào Vì thế, người phụ nữ luôn có dự cảm mong manh về hạnh phúc Khi viết về tình yêu, các nhà văn nữ đã khám phá toàn diện về mọi mặt, mọi cung bậc, từ những dư vị ngọt ngào đến đắng chát, từ đau đớn đến xót

xa, từ những nhẹ dạ cả tin đến sự chủ động, mạnh mẽ… Họ viết về tình yêu, nhưng cũng thật nhiều tình yêu dang dở, tan vỡ Tất cả đều là những bộc bạch chân thực nhất của các cây bút nữ về giới mình Khi nhà văn nữ viết về phái yếu, cũng có nghĩa là họ đang hướng ngòi bút vào chính mình, cho dù không phải viết

về mình thì cái nhìn của họ cũng có phần sâu sắc, triệt để và thấu đáo hơn Nhà văn nữ viết nhiều về phụ nữ vì theo đặc trưng tâm lí, họ tồn tại với tình cảm hướng nội, luôn muốn tìm sự đồng cảm, khác tâm lí đàn ông với lí trí hướng ngoại luôn phân tích chiếm lĩnh Bên cạnh đó, nhà văn nữ muốn thông qua nhân vật nữ để thể hiện tâm hồn mình, bản thân mình, có lẽ bởi vậy mà những sáng tác của các tác giả nữ thường mang màu sắc tự truyện

Thế giới nhân vật nữ của các nhà văn nữ được xây dựng trên những trang văn thấm đẫm tình cảm, cảm xúc với giọng điệu khi thì dịu dàng, ấm áp, khi thì xúc động nghẹn ngào… Và tình yêu luôn là đề tài trung tâm trong nhiều sáng tác

của họ Đặc biệt, người phụ nữ trong văn học đương đại hiện lên với khát vọng yêu đương mãnh liệt và luôn đòi hỏi được yêu thương che chở, được bộc lộ công nhiên những cảm xúc, tình cảm của mình Nhân vật nữ của các nhà văn nữ đương đại không phải không có hạnh phúc, song hầu hết họ đều là những con người bất hạnh, cô đơn Với tâm hồn nhạy cảm, dễ xúc động, các nhà văn nữ là người dễ nhận ra và khắc sâu những nỗi buồn của người cùng giới hoặc của chính mình Chính vì vậy mà mảng hiện thực lớn trong các sáng tác của cây bút

nữ là “những cái tôi đàn bà phong phú, phức tạp và sâu sắc” Người phụ nữ được khai thác ở nhiều sắc thái cảm xúc, tâm trạng và cảm giác một cách tinh tế và khéo léo Cùng với khát vọng yêu đương, niềm thương cảm, những thân phận đàn bà đã được khai thác và thể hiện một cách nhiều chiều, đầy trắc ẩn

Dưới con mắt của các nhà văn nữ, người phụ nữ được đặt trong mối quan

hệ hôn nhân và gia đình Sau chiến tranh, con người trở lại chăm chút cho cái tổ

ấm của mình Phụ nữ được đặt trong không gian gia đình với thiên chức làm mẹ, làm vợ vốn có và vẫn được coi là người giữ “tay hòm chìa khóa” Họ được dịp phô bày hết khả năng của mình, đa dạng và mới mẻ Không những vậy, người phụ nữ được đưa về với thiên tính nữ đặc trưng, được tôn vinh bởi vẻ đẹp thể chất Đó là những bản năng tự nhiên và tinh thần khát vọng hướng về cái đẹp

Qua những trang viết của các nhà văn nữ về phụ nữ, chúng ta nhận thấy mỗi tác giả với một lối viết riêng, một cách tiếp cận riêng, song đằng sau từng trang viết là những niềm thương yêu, sự trân quý và cảm thông đối với người phụ nữ Các nhà văn nữ đã phát huy được những ưu thế giới tính của mình khi xây dựng nhân vật nữ với đời sống nội tâm phong phú, phức tạp, thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến số phận, hạnh phúc và quyền sống của người giới mình trong đời sống hôm nay

CHƯƠNG 2

THẾ GIỚI NHÂN VẬT NỮ TRONG TIỂU THUYẾT Y BAN

2.1 Quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ trong tiểu thuyết Y Ban

2.1.1 Khái quát về quan niệm nghệ thuật về con người

Đối tượng thẩm mỹ của văn học là con người Do vậy, tất cả những gì liên quan đến con người, thuộc về con người đều nằm trong phạm vi biểu hiện của văn học Đó là cơ sở cho quan niệm đa dạng về con người trong văn học Mặt khác, thực tế sáng tác cho thấy người ta không thể miêu tả con người nếu như không hiểu biết và có các phương tiện, biện pháp biểu hiện nhất định Mặt thứ hai này tạo thành chiều sâu, tính độc đáo của hình tượng con người trong văn học Khái niệm nghệ thuật về con người trở thành một tiêu điểm của nghiên cứu văn học Xô - viết từ những năm 1970 trở đi Trên thực tế, khái niệm này được nghiên cứu ở nhiều phương diện với những cách hiểu phong phú Về cơ bản có thể xác định:

“Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hoá thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó” [35, tr.55]

Như vậy, quan niệm nghệ thuật về con người là sự tổng hợp những phát hiện triết lý, tư tưởng riêng của nhà văn về cuộc sống và con người với khả năng

và trình độ nắm bắt, sáng tạo, sử dụng các phương thức, phương tiện, chất liệu nghệ thuật của người nghệ sĩ đảm bảo cho nó có khả năng thể hiện đời sống ở một chiều sâu nào đó

Quan niệm nghệ thuật về con người tồn tại trong thế giới quan của mỗi người nghệ sĩ, gắn liền với cá tính sáng tạo của anh ta Nói như Nguyễn Đăng Mạnh thì “tâm hồn mỗi nhà văn có một “chất dính” riêng Dù ông ta có quan sát thực tế đời sống ở nhiều lĩnh vực khác nhau, “chất dính” ấy vẫn chỉ có thể bắt lấy được những gì thích hợp với nó mà thôi Những “cái gì” đó tạo nên ở mỗi cây bút một đối tượng thẩm mĩ riêng, nơi cung cấp những nguồn chất liệu phù hợp để nhà văn dựng nên thế giới nghệ thuật riêng của mình” [31, tr.14]

Quan niệm nghệ thuật về con người là tiêu chuẩn quan trọng để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của một hiện tượng văn học Người nghệ sĩ đích thực là người luôn suy nghĩ về con người, vì con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu con người Về điều này, Nguyễn Minh Châu - một trong những cây bút tiêu biểu nhất của nền văn xuôi hiện đại Việt Nam đã khái quát: “Văn học và đời sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm của nó là con người Người viết nào cũng có thể có tính xấu nhưng tôi không thể nào tưởng tượng nổi một nhà văn mà lại không mang nặng trong mình tình yêu cuộc sống và nhất là tình yêu thương con người Tình yêu này của người nghệ sĩ vừa là một niềm hân hoan say

mê, vừa là một nỗi đau đớn, khắc khoải, một mối hoài thường trực về số phận, hạnh phúc của những người xung quanh mình Cần giữ cái tình yêu lớn ấy trong mình, nhà văn mới có khả năng cảm thông sâu sắc với những nỗi đau khổ, bất hạnh của người đời, giúp họ có thể vượt qua những khủng hoảng tinh thần và đứng vững được trước cuộc sống” Khám phá quan niệm nghệ thuật về con người là đi sâu vào thực chất sáng tạo của người nghệ sĩ để đánh giá đúng về họ

Không chỉ đơn thuần là tiêu chuẩn đánh giá tài năng của mỗi nghệ sĩ, quan niệm nghệ thuật về con người còn là thước đo quan trọng bậc nhất trình độ của

nghệ thuật một dân tộc, một thời đại, bởi: “một nền nghệ thuật mới bao giờ cũng

ra đời cùng với con người mới” [35, tr.59]

Quan niệm nghệ thuật về con người có sự thay đổi qua mỗi thời kỳ văn học Trước 1975, khi đất nước còn chìm trong bom đạn, chiến tranh thì con người được nhìn theo lối sử thi hoá Ở thời kỳ “ra ngõ gặp anh hùng”, con người luôn được đặt trong mối quan hệ với cộng đồng, với dân tộc Bất kỳ suy nghĩ, hành động cá nhân nào cũng bị cộng đồng soi xét Sống có ý nghĩa là sống vì người khác, vì mọi người, vì dân tộc Hoàn cảnh ấy ảnh hưởng không nhỏ tới người nghệ sĩ “Giọng cao” là giọng chủ đạo của người nghệ sĩ bấy giờ Bởi thế cái nhìn giản đơn, phiến diện về con người là không tránh khỏi

Từ sau 1975, đặc biệt là từ sau 1986, đất nước bước vào thời kỳ đổi mới thì văn học cũng đổi mới tư duy, nhìn thẳng vào sự thật Quan niệm nghệ thuật

về con người đã có sự chuyển hướng Lúc này con người đã được nhìn nhận như

“một cá thể bình thường trong những môi trường sống bình thường” [25, tr.231] Nếu như giai đoạn trước mọi phẩm chất tự nhiên của con người đều bị rũ bỏ thì đến nay lại trở thành mảnh đất phì nhiêu cho những cây bút thoả sức khai phá

Sự hỗn tạp trong tâm hồn, bản năng tự nhiên, đời sống tâm linh là những miền sáng tác bất tận của người nghệ sĩ Sự soi chiếu con người từ nhiều chiều kích, góc độ như thế nhằm “tìm ra con người bên trong con người”, đem lại cái nhìn toàn diện về con người cho văn học

2.1.2 Một số biểu hiện của quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ trong tiểu thuyết Y Ban

Hơn hai mươi năm cầm bút, Y Ban trình làng 15 tập truyện ngắn gồm hơn

100 truyện ngắn và 120 truyện ngắn mi - ni, ba tập truyện vừa và ba tiểu thuyết

Có thể nói, hầu hết các nhân vật trong truyện ngắn của Y Ban đều là phụ nữ Đặc

tính này được thể hiện trong hàng loạt sáng tác của bà, chẳng hạn như: Người

đàn bà có ma lực, Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, Uớc mơ của cô bán hàng rong, Thiếu phụ và những đôi cò, Đứa con và người đàn bà tàn tật, Người đàn bà sinh ra từ bóng đêm, Biển và người đàn bà xấu xí, Người đàn bà và những ước mơ, Uớc

mơ của chị Tĩn, I am Đàn bà… Trong lĩnh vực tiểu thuyết, từ tiểu thuyết đầu tay Đàn bà xấu thì không có quà (2004) đến Xuân Từ Chiều (2008) và gần đây nhất

là Trò chơi huỷ diệt cảm xúc (2012), đối tượng thẩm mĩ đặc thù của Y Ban vẫn là

kiếp phận đàn bà

Có thể nói, thân phận người phụ nữ như là một duyện nợ đầy ám ảnh của Ban Đúng như nhà văn tâm sự: “Tôi thích viết về phụ nữ và những vấn đề của phụ nữ hiện đại Tôi cũng rất thích đến mổ xẻ đến tận cùng tâm lý của người đàn

bà hiện đại Họ thông minh, giỏi giang nhưng vẫn luôn cần một cuộc sống tình cảm phong phú Tôi không thích sự cực đoan và cô đơn Tôi thích người phụ nữ

có trách nhiệm với gia đình, nhưng người đó cũng yêu và hiểu về tình yêu” [14]

Thân phận đàn bà hiện ra trong sáng tác của nữ nhà văn được xem là “đàn

bà nhất trong mọi đàn bà này” thật phong phú: những cô gái thôn quê, những người đàn bà thành thị, người phụ nữ ít học hay có học vị và địa vị xã hội cao, những người phụ nữ bình thường hay khuyết tật, lỡ dở… Mỗi người một cảnh đời, một số phận Nhưng cho dù họ là ai thì với Y Ban họ đều có điểm chung

muôn thủa: kiếp đàn bà là kiếp đời bi kịch, khổ đau, bất hạnh “Đời nào thì phụ

nữ cũng chịu thiệt thòi em ơi Nhà nghèo cũng tại mình, chồng hư cũng tại mình, không con không cái cũng tại mình”, “Kiếp đàn bà bọn mình khổ thế” [5] Chính

vì thế, hầu hết nhân vật phụ nữ trong tác phẩm của bà là người phụ nữ bất hạnh Dường như không có một nhân vật nữ nào trong tiểu thuyết của bà có được hạnh phúc trọn vẹn Khổ đau luôn bám diết lấy số phận của họ Y Ban đã hướng ngòi

bút vào những mảnh đời, những thân phận đàn bà với những nỗi đau cũng rất đỗi đàn bà trong cuộc sống hiện đại: họ không khổ về vật chất thì cũng khổ về tinh thần Không khổ trong tình yêu thì cũng khổ trong gia đình Không khổ vì những

gã đàn ông thì khổ vì chính sự cầu toàn của bản thân Không khổ vì sự trớ trêu của tạo hóa thì lại bất hạnh bởi sự xô đẩy muôn mặt của cuộc sống đời thường Không chống chếnh bởi những sự lựa chọn, giữa trách nhiệm bổn phận và khao khát của bản thân thì lại chìm ngập trong những đớn đau, mất mát, thiệt thòi

Y Ban viết về thân phận đàn bà bằng những rung động từ trái tim, về nỗi đau và bi kịch của họ, bằng sự cảm thông sâu sắc của người phụ nữ Những trang viết của bà lúc là sự đồng cảm hay xót xa, khi lại như đang sẻ chia những gánh nặng, những éo le với những người đàn bà bất hạnh bằng trái tim ấm nóng của người đồng giới

Cũng có lúc ngòi bút Y Ban gay gắt bạo liệt, đó là lúc bà lên tiếng để bảo

vệ cho nhân vật của mình khỏi những bất công Yêu thương những người phụ

nữ, Y Ban luôn muốn đòi quyền bình đẳng cho họ: “Người phụ nữ Việt Nam hôm nay vẫn bị giằng xé giữa cái tam tòng tứ đức và cái quyền con người, quyền của người phụ nữ hiện đại Vì vậy mà trong hoàn cảnh này nhân vật của tôi vin vào tam tòng tứ đức, trong hoàn cảnh khác lại vin vào cái quyền con người hiện đại, và tôi nghiêng về bên người phụ nữ phải được sống như cái quyền họ được sống” [2] Cũng bởi vậy mà người phụ nữ trong sáng tác của Y Ban còn là những

con người bản năng yêu và khát vọng sống mãnh liệt Trong mỗi tác phẩm của

bà luôn xuất hiện hình ảnh người đàn bà khao khát một tình yêu hoàn hảo và tuyệt mĩ Họ mong muốn được cảm nhận hết những cung bậc và sắc thái muôn màu của tình yêu Họ cũng cần một người đàn ông lí tưởng để đem lại cho họ những cảm giác thăng hoa trong tình yêu và những rung động hạnh phúc Với Y

Ban, hạnh phúc của người phụ nữ thật giản đơn Hạnh phúc là được có một gia đình với một người chồng và những đứa con để chăm lo; là được giao cảm với mọi người, đem hạnh phúc đến cho mọi người; là sự đồng điệu của những tâm hồn biết chia sẻ, cảm thông lẫn nhau Cùng với khát khao hạnh phúc, người phụ

nữ theo quan niệm của bà còn là những con người có những khát khao rất bản

năng, rất con người Cuộc sống càng văn minh, con người ngày càng có những

đòi hỏi cao hơn cho mình Mong muốn được giải phóng cho cái phần bản năng sâu thẳm nhất, hoang dại nhất, sơ khai nhất để cảm nhận những điều tốt đẹp mà tạo hóa đã ban tặng Đó cũng là xu hướng trở về với con người tự nhiên bản thể, sống chân thực với chính mình Cho nên trong tiểu thuyết của mình, Y Ban muốn những người đàn bà ấy phải sống cho mình, sống theo cách của mình, cho

dù họ có phá cách Và vì thế, những người đàn bà trong tác phẩm của bà, cho dù khổ đau, mặc cho vẻ bề ngoài khô cứng, có lúc cô đơn đến tận cùng thì bên trong vẫn là trái tim ấm nóng, muốn quan tâm người và muốn được người khác quan tâm Họ khao khát được sống, được yêu, được là bản thân mình “Người phụ nữ, theo cảm nhận của tôi, họ chỉ có một tài sản lớn nhất là tấm lòng để bấu víu với cuộc đời Tôi muốn nói hộ họ những nỗi niềm ấy, để xã hội hiểu hơn và đánh giá đúng hơn vai trò của người phụ nữ” [10]

Bằng lương tâm và trách nhiệm của một người cầm bút chân chính, Y Ban không thể làm ngơ với những nỗi đau cùng giới và với thực trạng xã hội Bà chắt chiu tìm kiếm để đưa lên trang viết của mình cả những mảng sáng và những góc khuất của cuộc đời để soi rọi chúng bằng cái nhìn nhân bản Bà luôn tôn trọng cuộc sống riêng tư của con người cùng những rung động cảm tính, bản năng của

họ Với bà, điều quan trọng nhất vẫn là sự nhân ái, tính nhân bản đọng lại sau mỗi tác phẩm: “Cách hành văn, các chi tiết nhiều khi rất bạo liệt, nhưng đọng lại

là sự nhân ái Tôi viết về cái xấu, cái ác là để người ta căm ghét nó và muốn sống đẹp hơn, viết về sự đổ vỡ để gợi lại niềm tin yêu cuộc sống” [10] Viết bằng sự thấu hiểu, sự cảm thông của một nhà văn nữ, Y Ban thể hiện những niềm khao khát khôn nguôi về bến bờ hạnh phúc, về sự bình yên trong tâm hồn người cùng giới

Tóm lại, người phụ nữ trong tiểu thuyết của Y Ban là những con người được chú ý khai thác trên nhiều bình diện, nhiều khía cạnh khác nhau, ở cả những khuất khúc trong tâm hồn, tình cảm và chiều sâu thân phận Người đọc dễ nhận ra người phụ nữ trong tiểu thuyết của bà là những con người bất hạnh, con người khát khao, con người bản năng – đó là phần bí ẩn trong người phụ nữ mà nhà văn muốn khám phá và tìm hiểu Được xem là “người đàn bà nhất trong mọi đàn bà”, lại là nhà văn tiêu biểu cho tinh thần vì phụ nữ, Y Ban đã giúp người đọc hình dung về một thế giới đàn bà thật bí ẩn, chênh vênh mà cũng đầy yêu thương và đức hi sinh cho nhân loại Ai đó đã từng ví thế giới đó như một cái chợ đủ loại, đủ màu, cái nào cũng tươi mơn mởn như rau buổi sáng mới hái, cá mới vớt dưới sông lên,… nghĩa là vẫn tươi nguyên sức sống Khai thác người phụ nữ ở những khía cạnh: bi kịch, khát khao và bản năng, Y Ban đã cho người đọc thấy quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ hiện đại, tuy không thật mới mẻ nhưng mang những nét riêng biệt Đây chính là cơ sở làm nền tảng cho thế giới nhân vật phong phú, phức tạp của nhà văn xuất hiện và cũng là nguyên nhân khiến các tác phẩm của bà tìm được chỗ đứng trong lòng khán giả

2.2 Các kiểu nhân vật nữ trong tiểu thuyết Y Ban

Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân, một loại người nào đó hay về một vấn đề nào đó của hiện thực Nghiên cứu nhân

vật chính là nghiên cứu cách nhà văn nhìn nhận, cắt nghĩa về con người như thế

nào và bằng cách nào trong sáng tác của mình Nhân vật chính là người dẫn dắt người đọc vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kì lịch sử nhất định Xét từ góc độ trần thuật: nhân vật là một chất liệu có tính bản thể của văn bản tự sự.Chất liệu đó có thể được soi chiếu từ nhiều góc độ khác nhau (như một thực thể sống, có số phận riêng tư và đời sống tâm lý cá biệt; như một hình chiếu thế giới tư tưởng của tác giả hoặc của đời sống xã hội…) - song dù ở góc độ nào,

đó vẫn là một hệ thống có quan hệ nội tại và thống nhất sâu sắcvới cấu trúc tự sự của tác phẩm

Khảo sát hệ thống nhân vật của Y Ban, cách tiếp cận của chúng tôi là đi vào những kiểu dạng nhân vật nổi bật, những thủ pháp nghệ thuật đặc thù, tìm hiểu những đặc trưng của nhân vật, qua đó hiểu được cái nhìn nghệ thuật của nhà văn về con người và cuộc đời Con người trong văn học trước 1975 là con người

sử thi đại diện cho lí tưởng cao cả Tương ứng với nó là kiểu nhân vật đơn nhất,

dễ phân biệt chính diện – phản diện Con người trong văn học sau 1975 xét trên cấp độ tổng thể là con người cá nhân, khi được nhà văn cụ thể hóa trong tác phẩm nó sẽ trở thành một thế giới nhân vật đa dạng, mới mẻ: nhân vật cô đơn, nhân vật bi kịch, nhân vật kì ảo, nhân vật dị biệt, nhân vật tính cách, nhân vật khát vọng, nhân vật tha hóa, nhân vật thức tỉnh… Ta có thể gặp trong sáng tác của Y Ban hầu hết các loại nhân vật kể trên Căn cứ vào sự lặp lại mang tính qui luật của các mô hình nhân vật, chúng tôi khu biệt thành những kiểu nhân vật nữ

cơ bản sau đây:

2.2.1 Nhân vật bi kịch

Bi kịch hầu như không xuất hiện trong văn học Việt Nam 1945 -1975 Luồng gió đổi mới đã đưa văn học về với quỹ đạo phổ quát của nó: nghiền ngẫm nỗi đau thân phận con người Cùng với sự đổi mới mạnh mẽ quan niệm nghệ

thuật về hiện thực và con người, các nhà văn không ngần ngại đi sâu vào những sắc thái muôn vẻ của nỗi buồn nhân thế, thể hiện cảm nhận sâu sắc về những mất mát của con người Y Ban cũng không là ngoại lệ Y Ban là nhà văn của phụ nữ,

do vậy, sáng tác của bà luôn vang lên tiếng nói đồng cảm với người cùng giới Điều này có căn nguyên sâu xa bởi phụ nữ tồn tại với tình cảm hướng nội nên luôn muốn tìm được sự đồng điệu Nhà văn nữ viết về người phụ nữ, theo cách nào đó cũng có nghĩa là hướng ngòi bút vào chính mình

Nhân vật bi kịch là kiểu nhân vật phổ biến và chủ chốt trong cả ba tiểu thuyết của Y Ban Cuộc sống thường nhật với những lo toan và tình cảm rất đỗi đời thường nhưng cũng hết sức phức tạp Những biến cố cuộc đời đọng lại thành những bi kịch khắc sâu vào số phận người phụ nữ trong tiểu thuyết của bà Nhân vật nữ của Y Ban có nhiều thể dạng bi kịch khác nhau: bi kịch của những mảnh đời tật nguyền, lỡ dở, kém may mắn; bi kịch trong tình yêu và hạnh phúc gia đình; bi kịch từ chính cuộc sống tẻ nhạt và sự vô cảm của con người, sự hụt hẫng, chới với giữa ranh giới mong manh của cuộc sống; bi kịch từ sự xô đẩy trong muôn mặt của cuộc sống đời thường,…

Phụ nữ luôn khát khao điều lí tưởng Cũng bởi vậy mà họ luôn ước mong những giấc mơ của mình sẽ trở thành hiện thực Cao xa lãng mạn thì đó là một người đàn ông lý tưởng với những bó hồng đỏ thắm và những món quà làm bằng kim cương Giản dị, đời thường thì đó là một mái ấm gia đình, những đứa con, một ánh mắt nhìn chia sẻ, một lời động viên, an ủi… Nhưng dường như tạo hóa luôn đùa cợt với đàn bà và không bao giờ cho họ một đường đời bằng phẳng

Nhà văn Võ Thị Hảo trong Hành trang của người đàn bà Âu Lạc viết: “Đến thế

kỷ giải phóng phụ nữ, người đàn bà nghe thấy đã nức lòng Túi hành trang tưởng

đã vợi đôi phần, người đàn bà tạm đặt xuống bên đường để nghỉ ngơi Nhưng khi

xốc gánh lên vai lại đi tiếp, nàng phải kêu lên một tiếng vì quá nặng, trong túi hành trang lúc nào cũng có thêm những mỹ từ của thời đại mới” Dường như ở thời nào cũng vậy, người phụ nữ vẫn luôn là những thân phận khổ đau, thiệt thòi nhất

Người phụ nữ hiện đại được đặt trong cái phức tạp muôn mặt của đời thường, luôn chứa đầy mâu thuẫn giữa hiện thực và khát vọng, giữa quá khứ và hiện tại Cũng như một số nhà văn nữ khác, Y Ban quan tâm sâu sắc đến nỗi bất hạnh, đặc biệt là những bi kịch hiện thân cho số phận của những người phụ nữ Sau đây, chúng tôi xin đi sâu vào các kiểu bi kịch qua các nhân vật nữ trong các sáng tác của bà:

2.2.1.1 Bi kịch của những mảnh đời tật nguyền, lỡ dại, kém may mắn

Nói về bi kịch của người phụ nữ, Y Ban quan tâm đến số phận của những con người không may mắn mang nỗi mặc cảm về hình thức không hoàn thiện, những con người phải gánh chịu nỗi đau khi sinh ra đã là kẻ tật nguyền Đó là

Nấm trong Đàn bà xấu mà không có quà, người chị song sinh của nhân vật “ả” trong Trò chơi hủy diệt cảm xúc, người đàn bà điên trong Xuân Từ Chiều…

Đàn bà xấu thì không có quà là câu chuyện về cuộc đời của Nấm Cách

đặt tên nhân vật đã giúp người đọc hình dung phần nào diện mạo của cô: “Mười

ba tuổi nàng Nấm đã nhận chân được diện mạo của mình Tạo hoá thật trớ trêu

đã cho nàng là thân gái với nước da trắng nõn, khuôn mặt trái xoan Thiên hạ kháo nhau: mặt trái xoan da trắng mẹ mắng cũng mua Nhưng ai dám mua nàng Nấm với đôi chân ngắn cũn chỉ bằng nửa mình trên Bị chúng bạn cười nhạo nàng Nấm bỏ học, mặc dù tạo hoá đã kèm thêm cho nàng một trí tuệ sáng láng” [4, tr.5] Nấm ý thức được cái sự xấu của mình từ rất sớm Mặc cảm và tự ti luôn vây bủa lấy Nấm Sinh ra ở đời chỉ vì đôi chân không dài bằng người mà Nấm

phải chịu bao nhiêu thiệt thòi Cũng như bao người phụ nữ bình thường khác - mười sáu tuổi - ở cái tuổi bước vào yêu, cảm xúc của tuổi dậy thì trỗi dậy, Nấm cũng biết khao khát một người đàn ông Cái ánh mắt Nấm nhìn người anh rể

“ngây dại, đăm đắm” chính là điều “thật bình thường” đó Nhưng đáp lại cái nhìn ấy của Nấm, anh rể lại có cảm giác “kinh tởm” “Nếu Nấm là người đàn bà thật đẹp thì ánh mắt đó sẽ làm tim anh rung lên” [4, tr.10]

Ngoài đôi chân quá ngắn, còn lại tất cả với Nấm đều rất bình thường Hai tám tuổi, ngoài công việc đánh máy ở một tòa soạn báo thì Nấm không có gì cho mình cả Nói như người đàn bà đẹp cùng tòa soạn: “Sống như em bây giờ đâu phải là sống mà chỉ là đang tồn tại thôi” [4, tr.16] Nấm muốn sống hòa đồng với mọi người nhưng không thể vì cô “rất sợ những ánh mắt nhìn” “Sống ở trên đời

đã hai mươi tám năm Nấm đã chứng kiến bao ánh mắt nhìn của cuộc đời”, kể cả khi Nấm đã trở thành người nổi tiếng có tác phẩm truyện ngắn đạt giải nhất, người ta cũng chỉ quan tâm tới “đôi chân ngắn” khác người của cô Có lẽ cứu cánh duy nhất của Nấm là những phút giây cô được nói chuyện qua điện thoại và

“chát” với người đàn ông cô quen trên mạng, người mà cô chưa từng gặp mặt Bao nhiêu yêu thương Nấm đều gửi vào người đàn ông đó Nhưng trong phút giây cảm thấy hạnh phúc nhất, nỗi lo sợ vẫn luôn ám ảnh Nấm: “Anh gọi điện cho Nấm rằng chỉ còn khoảng một tháng nữa anh sẽ về Nấm hoảng lên Chỉ còn một tháng nữa anh về ư? Em sao thế, em không muốn được gặp anh à? Có chứ

Em rất muốn nhưng em sợ Em sợ điều gì? Em sợ anh sẽ chê em Anh chê em ấy à? Tại sao anh lại phải chê em cơ chứ Anh biết em là cô gái có tâm hồn trong trắng và rất tài năng Em thông minh và nhạy cảm Bằng ấy thứ có đủ không anh? Đủ gì cơ? Đủ để một người đàn ông có thể yêu một người đàn bà? Chỉ cần một phần thế thôi cũng đủ rồi em ạ.” [4, tr.132] Nhưng cái hạnh phúc ấy mong

manh lắm Người đàn ông đã bao lần nói nhớ thương cô, yêu thương cô, chờ đợi ngày gặp, nhưng khi tận mắt nhìn thấy Nấm với đôi chân ngắn ngủn, hẫng hụt quay đi cùng lời hứa hẹn bâng quơ “Lúc nào anh sẽ qua nhà em”

Có lẽ bi kịch lớn nhất với Nấm là sếp H trong lần nhậu say, gõ của nhà cô, định mang đến ban tặng cho cô “tình yêu”, nhưng “Khi trên người Nấm chẳng còn thứ y phục nào H bỏ Nấm ra rồi nhìn Rồi H lấy chiếc chăn trên giường phủ lên người Nấm H lấy tay bưng mặt khóc nức nở Một chập dường như đã tỉnh rượu H chắp hai tay vái Nấm hai lần rồi về H về rồi Nấm mới khóc Khóc vì tủi thân Đến một kẻ say rượu cũng nhận ra sự tật nguyền của Nấm mà tỉnh rượu” [4, tr.127] Một người phụ nữ khát khao cháy bỏng yêu và được yêu, lần đầu tiên trong đời được một người đàn ông chạm tới Thế nhưng, ngay cả thời khắc đỉnh điểm ấy, vẫn không có món quà nào cho Nấm Bi hài ở mức, gã đàn ông, cho dù trong cơn say vẫn đủ tỉnh táo để nhận ra người đàn bà xấu Những ảo giác của men rượu không đủ sức biến đôi chân ngắn ngủn dị thường của Nấm trở nên đẹp hơn

Nấm mong muốn có một tình yêu, khát khao một cuộc sống gia đình nhưng điều đó chỉ có trong tưởng tượng Những mơ ước ấy mãi mãi cũng chỉ là

mơ ước với cuộc đời của cô gái tật nguyền

Người đàn bà xấu xí tự đem cái xấu xí của mình ra để chiêm nghiệm những ước mơ cuộc đời Nấm “chuyển những ước vọng của mình vào ban đêm… “Trong giấc mơ ấy đôi chân của nàng Nấm thon dài như chân vũ nữ” [4, tr.20] và “Nàng muốn mình tuyệt đẹp để có một tình yêu đẹp Bởi chưa có sách nào viết rằng người đàn bà xấu xí đó có một tình yêu đẹp bao giờ Nàng Nấm ước mơ mình thật giầu có Người nghèo cũng khó mà có một tình yêu đẹp” [4 tr.42] Ngay đến cả những ước mơ cũng hiện hình nỗi đau, nỗi bất hạnh của