Nghệ thuật truyện ngắn của lan khai (LV00929)

Người nghệ sĩ ấy rất giàu tiềm năng sáng tạo với những Truyện đường rừng, những tiểu thuyết tâm lý-xã hội, các tiểu thuyết lịch sử, những thiên truyện ngắn và ký, lối tư duy sắc bén tro

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

NGUYỄN THỊ THANH LOAN

NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN

CỦA LAN KHAI

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Phan Trọng Thưởng

HÀ NỘI, 2013

Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn những người thân trong gia đình, cùng bạn bè đã động viên và nhiệt tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua

Hà Nội, ngày 30 tháng 11 năm 2013 Tác giả

Nguyễn Thị Thanh Loan

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng

tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Phan Trọng Thưởng Đề tài luận

văn của tôi không trùng với bất kì đề tài nào khác

Trong khi nghiên cứu luận văn, tôi đã kế thừa thành tựu khoa học của các nhà khoa học và đồng nghiệp với sự trân trọng và biết ơn!

Hà Nội, ngày 30 tháng 11 năm 2013 Tác giả

Nguyễn Thị Thanh Loan

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 16

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 16

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 16

6 Phương pháp nghiên cứu 17

7 Dự kiến đóng góp mới 17

NỘI DUNG 18

Chương1: NGHỆ THUẬT TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN VÀ KẾT CẤU TRONG TRUYỆN NGẮN LAN KHAI 18

1.1 Cốt truyện 18

1.1.1 Một số kiểu cốt truyện trong truyện ngắn Lan Khai 20

1.1.1.1 Cốt truyện truyền thống 20

1.1.1.2 Cốt truyện tâm lý 27

1.1.1.3 Cốt truyện kỳ ảo 33

1.2 Kết cấu 42

1.2.1 Về kết cấu trong tác phẩm văn học 42

1.2.2 Một số kiểu kết cấu trong truyện ngắn Lan Khai 44

1.2.2.1 Kết cấu đơn tuyến 44

1.2.2.2 Kết cấu truyện lồng truyện 50

1.2.2.3 Kết cấu theo mạch phát triển tâm lý 55

Chương 2: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN LAN KHAI 60

2.1 Một số kiểu nhân vật trong truyện ngắn Lan Khai 61

2.1.1 Nhân vật kỳ ảo 61

2.1.2 Nhân vật chính diện 64

2.1.2.1 Hình tượng các chàng trai miền núi 64

2.1.2.2 Hình tượng người phụ nữ miền núi 67

2.1.2.3 Nhân vật văn nghệ sĩ và những kiếp người bé nhỏ bất hạnh vì kiếp sống mưu sinh 75

2.1.3 Nhân vật phản diện 77

2.2 Một số thủ pháp xây dựng nhân vật 80

2.2.1 Đặt tên, miêu tả ngoại hình nhân vật 80

2.2.2 Miêu tả tâm lý nhân vật 86

Chương 3: NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN LAN KHAI 92

3.1 Giọng điệu trần thuật 93

3.1.1 Giọng điệu trữ tình mượt mà thấm đẫm chất thơ 94

3.1.2 Giọng điệu ai oán, xót xa, thương cảm 98

3.1.3 Giọng điệu khẳng khái, mạnh mẽ và quyết liệt 101

3.1.4 Giọng điệu chân chất, mộc mạc, bình dị của người dân miền núi 104

3.2 Điểm nhìn trần thuật 107

3.2.1 Trần thuật từ ngôi thứ ba 107

3.2.2 Trần thuật từ ngôi thứ nhất 114

KẾT LUẬN 122

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 127

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đầu thế kỷ XX, văn học Việt Nam bước vào quá trình hiện đại hóa Trải qua giai đoạn giao thời (1900-1930), văn học giai đoạn 1930-1945 đã đạt được những thành tựu rực rỡ chưa từng thấy Với sự góp mặt của rất nhiều những cây bút văn xuôi xuất sắc như: Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nam Cao, Kim Lân, Thạch Lam, Lan Khai… đã tạo nên diện mạo mới cho nền văn học nước nhà Mỗi nhà văn có một mảnh đất riêng để tìm tòi, thể nghiệm và phát huy toàn bộ năng lực sáng tạo của mình Trong số các nhà văn xuất sắc đó, Lan Khai đã được đánh giá là “một trong những nhà văn sung mãn nhất của nền văn xuôi hiện đại” Sự xuất hiện của cây bút Lan Khai là một hiện tượng đặc biệt từ nguồn gốc xuất thân đến hoạt động văn chương

Đương thời Lan Khai là cây bút chủ lực của Nhà xuất bản Tân Dân,

đồng thời tên tuổi của ông xuất hiện đều đặn trên các tờ báo Loa, Ngọ Báo, Đông Tây, Tiểu thuyết thứ bảy, Phổ thông bán nguyệt san Người nghệ sĩ ấy rất giàu tiềm năng sáng tạo với những Truyện đường rừng, những tiểu thuyết

tâm lý-xã hội, các tiểu thuyết lịch sử, những thiên truyện ngắn và ký, lối tư duy sắc bén trong lý luận, phê bình và nghiên cứu, các công trình sưu tầm văn học, cùng năng lực dịch thuật tài hoa và những tác phẩm hội họa đã đem đến cho nền văn nghệ dân tộc những màu sắc mới Sáng tác của Lan Khai đã được các nhà văn cùng thời như: Trương Tửu, Trần Huy Liệu, Hải Triều, Vũ Ngọc

Phan đánh giá rất cao Trong cuốn Nhà văn hiện đại, Vũ Ngọc Phan đã viết:

“Lan Khai là lão tướng trong làng tiểu thuyết đang gắng tìm đường mới”

Trong cuốn sách Lan Khai tuyển tập, PGS.TS Trần Mạnh Tiến có viết: “Cảm

phục về những truyện đường rừng tươi đẹp, các văn nghệ sĩ Bắc Hà đã gọi ông với cái tên thân mật “nhà văn đường rừng” Cảm mến trước những bức

tranh về cảnh trí sơn lâm và những truyện đường rừng, Tản Đà tặng ông bút danh Lâm Tuyền Khách Trên văn đàn, nhà phê bình Trương Tửu gọi ông là

“nghệ sỹ của rừng rú”, là “đàn anh trong thế giới sơn lâm”, là “cây đa cổ thụ giữa cánh đồng bát ngát” Nguyễn Tuân gọi ông là nhà văn “to gan lớn mật nhất giới Bắc Hà”…[68, tr.20] Điều đó cho thấy tài năng và tình cảm yêu mến của giới văn nghệ sĩ dành cho nhà văn Lan Khai

Với cuộc đời chưa tròn 40 tuổi, Lan Khai đã để lại một di sản lớn về văn học Tên tuổi của ông đã từng “vang bóng” một thời trên văn đàn cả nước nhưng hoạt động nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của Lan Khai hơn nửa thế kỷ qua vẫn chưa toàn diện và hệ thống, chưa tương xứng với tầm vóc của ông Tại lễ Kỷ niệm lần thứ 100 ngày sinh Lan Khai, nhà thơ Hữu Thỉnh đã khẳng định: “Lan Khai là một trong những nhà văn trưởng thành rất sớm về ý thức xã hội và lý tưởng nghệ thuật Sự nhất quán trong hoạt động xã hội và sáng tác văn chương của ông thể hiện bản lĩnh và nhiệt huyết của một trí thức yêu nước và nhân cách văn hóa của một nhà văn… Cuộc đời và sự nghiệp của Lan Khai thật trong sáng và cao đẹp Đáng lẽ ông phải được nghiên cứu, đánh giá công bằng trong văn học sử như là một trong những nhà văn xuất sắc của nền văn học Việt Nam đương đại, một người có công với cách mạng”[68, tr.7] Vậy mà tên tuổi cũng như các sáng tác của ông đã từng chìm khuất theo bóng mây mù của lịch sử trong một thời gian khá dài

Xuất phát từ lòng ngưỡng mộ, trân trọng, kính mến và để tri ân trước một người nghệ sĩ đã phấn đấu cả cuộc đời cho nền nghệ thuật nước nhà, chúng tôi quyết định chọn “Nghệ thuật truyện ngắn của Lan Khai” làm đề tài nghiên cứu Đây là công trình đầu tiên đi sâu nghiên cứu những đặc sắc trong nghệ thuật viết truyện ngắn của nhà văn Lan Khai - một trong những phương diện thiết yếu tạo nên sức hấp dẫn của “nhà văn đàn anh trong thế giới sơn lâm” - hi vọng sẽ cung cấp thêm cho những cây bút trẻ muốn học hỏi, trau dồi

kinh nghiệm sáng tác Hơn nữa, với đề tài này chúng tôi mong muốn khẳng định thêm tên tuổi của nhà văn Lan Khai - một tài năng lớn trong nền văn học Việt Nam hiện đại - qua một thể loại mà ông rất có “biệt tài”, thể loại truyện ngắn

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Điểm qua các thành tựu nghiên cứu về sự nghiệp sáng tác của nhà văn Lan Khai, đặc biệt là những công trình có liên quan đến đề tài nghiên cứu của luận văn, chúng tôi chia làm ba giai đoạn sau: một là giai đoạn từ 1930-1945, hai là giai đoạn từ 1945-1986 và ba là giai đoạn từ 1986 đến nay

1.1 Giai đoạn từ 1930-1945

Người đầu tiên quan tâm đến sáng tác của Lan Khai là nhà nghiên cứu

Trương Tửu Trong bài viết về tác giả Lan Khai đăng trên báo Loa (Số 81, ra

ngày Thứ 5 hàng tuần năm 1935), ông đã gọi Lan Khai là “nhà nghệ sĩ của rừng rú” Vì chính Lan Khai bằng “năng lực nghệ sĩ thiên bẩm thúc giục, ông cầm bút chép những truyện lạ đường rừng, dắt ta vào một địa hạt xa xăm, tối hiểm Từ từ, hồi hộp, ông ẩn khẽ cánh cửa rừng thẳm, mở lối cho nghệ thuật bước vào một thế giới lạ lùng, đầy dẫy những tình trạng nhiệm màu, đột thú Trong phạm vi ấy, ông vẫn chiếm địa vị đàn anh, trơ trọi như cây đa cổ thụ

giữa cánh đồng bát ngát”[67, tr.225] Không chỉ đánh giá cao về Truyện đường rừng của Lan Khai, Trương Tửu còn đề cập đến mảng tiểu thuyết lịch

sử và khẳng định: “Rừng rú và lịch sử là hai thế giới mà ông Lan Khai là người thứ nhất đem vào tiểu thuyết hiện đại, có lương tâm và nghệ thuật”[67, tr.238] Cũng trên báo Loa, số 83, Thứ Năm /19/ September 1935, trong bài viết “Văn Lan Khai”, Trương Tửu đã ghi nhận những đóng góp của Lan Khai trên nhiều phương diện như: nghệ thuật tả cảnh, cách dùng chữ, lối đặt câu, cách vận dụng lối văn Pháp Ông ngợi ca: “Trong các nhà văn tả cảnh hiện đại, ông Lan Khai đáng liệt vào địa vị danh dự” Dưới ngòi bút của ông “hình

tượng nọ nối tiếp hình tượng kia thành một điệu dài làm cho người đọc như bị

mê sảng không biết mình đang ở trong mộng hay trước cảnh thực”[67, tr.241] Lan Khai biết “dùng những hình tượng rất khéo” và “có những lối đặt câu rất mới Trương Tửu hoan nghênh việc Lan Khai đã “mạnh bạo ứng dụng cách diễn tả ý, tả cảnh của Pháp văn vào văn Quốc ngữ, cái mà nhiều nhà văn cho là ngô nghê, kiểu cách”[67, tr.243] Cuối cùng ông khẳng định: “Ông Lan Khai thật là một tiểu thuyết xứng đáng, một nhà văn có giá trị và hi vọng”

Như vậy, với những Truyện đường rừng ngay từ đầu những năm 1930, Lan

Khai đã khẳng định được vị trí cũng như tài năng sáng tạo của mình

Năm 1938, tiểu thuyết Lầm than của Lan Khai ra đời đã thu hút sự chú

ý của đông đảo độc giả Trong lời tựa cuốn sách này, nhà nghiên cứu Trần Huy Liệu đã đánh giá cao giá trị hiện thực của tác phẩm: “những tình cảnh, những phong tục cho đến những tâm lý của đám dân nghèo mà tác giả mô tả

là rất đúng”[67, tr.248] Như vậy, tác giả Trần Huy Liệu đã có những nhận xét sâu sắc về năng lực phản ánh hiện thực và khả năng miêu tả tâm lý nhân vật của nhà văn Cũng nói về tiểu thuyết này, nhà phê bình Hải Triều có bài “Lầm than - một tác phẩm đầu tiên của nền văn tả thực xã hội ở nước ta” đã viết:

“Đọc xong quyển Lầm than, tôi thấy tác giả của nó mạnh dạn tiến lên trên

con đường sáng sủa mà đầy cả trông gai, con đường bênh vực cho giai cấp cần lao, con đường của chủ nghĩa xã hội Điều ấy là một điều đáng ghi nhớ trong lịch sử văn học của xứ này”[67, tr.251] Ông đề cao cái khuynh hướng sáng tác của Lan Khai mà ông gọi là: “Cái khuynh hướng tả thực xã hội chủ nghĩa”[67, tr.253]

Tiếp đó, năm 1938, trong lời tựa cuốn tiểu thuyết Cô Dung, nhà nghiên

cứu Thiều Quang Lộc đã đánh giá cao cuốn tiểu thuyết này cùng với tên tuổi

của Lan Khai Ông cho rằng: “Tạo nên Cô Dung, Lan Khai muốn đặt trước

mặt người đàn bà Việt Nam một tấm gương để họ tự nhìn thấy mình, tự nhìn

thấy cái tâm hồn thuần túy của mình”[29, tr.6] Cũng trong thời gian này, trên

Phổ thông bán nguyện san (số 24), Vũ Ngọc Phan đã quan tâm đến tiểu thuyết Cô Dung của Lan Khai xem đây là tác phẩm có “tình quê” và đề cao

việc xây dựng nhân vật người phụ nữ nông thôn của ông

Năm 1941, tác giả Phạm Mạnh Phan có bài phê bình tiểu thuyết “Mực mài nước mắt” đăng trên tạp chí Tri Tân (số 29) đã rất chú ý đến khả năng

miêu tả tâm lý nhân vật của nhà văn Lan Khai, bởi “đặt cốt truyện cho ly kì không phải là chủ ý của tác giả khi viết cuốn sách đó Vì ông chỉ cốt tả rõ những nỗi đau khổ, bực dọc, hờn giận của nhà văn trong cuộc sống hàng ngày…”[20, tr.5], nhưng đồng thời ông cũng chỉ ra một số hạn chế về mặt kết cấu trong tác phẩm của Lan Khai

Đến năm 1942, trong cuốn Nhà văn hiện đại, Vũ Ngọc Phan lại có

những đánh giá cao về năng lực sáng tạo của nhà văn Lan Khai qua tiểu

thuyết Tiếng gọi của rừng thẳm và tập Truyện đường rừng Vũ Ngọc Phan

có viết: “Đọc Tiếng gọi của rừng thẳm, người ta cảm về cái tâm hồn ngây thơ và chất phác của cô sơn nữ bao nhiêu, thì đọc Truyện đường rừng của

Lan Khai người ta lại ghê sợ về những cái bí hiểm của rừng núi bấy nhiêu và người ta có cái cảm tưởng như những chốn sơn lâm của Mường, Mán chỉ là những nơi ma thiêng nước độc, người man di còn ở lẫn với thú dữ và… ma Hai quyển sách là hai bộ mặt của rừng Một đằng là cái vẻ đẹp của người, của cảnh phô bày trước mặt người lữ khách; còn một đằng là những điều huyền bí

ẩn náu sau những người và những cảnh ấy”[48, tr.342] Vậy nên theo Vũ

Ngọc Phan “Đọc Truyện đường rừng của Lan Khai, ta không nên nghị luận

về hư thực, không nên đứng vào mặt khoa học để bài bác; ta nên đọc với óc

thơ mộng, pha chút huyền ảo của cổ nhân, như khi đọc Liêu Trai của Bồ

Tùng Linh vậy”[48, tr.342] Đặc biệt, Vũ Ngọc Phan còn khẳng định tài năng viết truyện ngắn của Lan Khai: “Lan Khai có cây bút rất tài tình để viết truyện

ngắn Không hiểu sao ông lại chỉ viết có tập Truyện đường rừng? Thật đáng tiếc”[48, tr.344] Như vậy Vũ Ngọc Phan có đề cập đến tập Truyện đường rừng (1940) nhưng ông lại chưa bao quát được hết các truyện ngắn của Lan

Khai ở các đề tài khác Bởi Lan Khai không chỉ thành công trong các mảng truyện ngắn đường rừng, mà những truyện ngắn viết về các mảng đề tài tâm

lý xã hội và đề tài về lịch sử của ông cũng hết sức đặc sắc

Như vậy có thể thấy rằng, trước 1945, các sáng tác của nhà văn Lan Khai đã thu hút được sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học có tên tuổi như Trương Tửu, Trần Huy Liệu, Hải Triều, Vũ Ngọc Phan Song hầu hết các công trình ấy chỉ tập trung vào việc đánh giá các sáng tác thuộc thể loại tiểu thuyết Riêng mảng truyện ngắn của Lan Khai, ít nhiều các nhà nghiên cứu có đề cập đến song chưa có hệ thống cũng như chưa toàn diện về mặt thành tựu nghệ thuật

1.2 Giai đoạn từ 1945-1986

Từ sau 1945, việc sưu tầm và nghiên cứu các tác phẩm của Lan Khai bị gián đoạn Tuy vậy một số tác giả vẫn nghiên cứu về các sáng tác của ông

Tác giả Phạm Thế Ngũ trong Việt Nam văn học sử giản ước tân biên,

(tập III do Anh Phương ấn quán ấn hành năm 1965) đã phân loại tiểu thuyết của Lan Khai làm ba loại và đã chỉ ra: Với tiểu thuyết đường rừng “Lan Khai đứng trong thế giới của riêng mình Ông chinh phục độc giả bằng những hiểu biết rành rẽ và sự cảm xúc sâu xa của mình”[67, tr.287] Phạm Thế Ngũ đã có những đánh giá xác đáng về văn phong của Lan Khai: “Trong những nhà văn của nhóm Tân Dân có lẽ Lan Khai là cây bút biết tự săn sóc và có nhiều đức tính văn chương hơn cả Ở những tác phẩm, những trang ông viết kĩ hơn cả,

ta thấy một bút pháp thực già dặn, điêu luyện Ông có một trí quan sát tinh tế, được phụ giúp bởi một ngôn ngữ chuẩn xác khúc chiết, nhiều khi giàu những

hình ảnh rất tân kì”[67, tr 292] Đặc biệt khi nhắc tới tập Truyện đường rừng của Lan Khai, ông khẳng định đó “là tất cả một pho kinh dị”[67, tr.288]

Tác giả Nguyễn Đức Đàn trong Mấy vấn đề văn học hiện thực phê phán (năm 1968), có đề cập đến tác giả Lan Khai và tiểu thuyết Lầm than với lời khẳng định: “Lầm than là một tác phẩm đáng để chúng ta chú ý” Tuy

nhiên, cũng trong bài viết này, tác giả còn có những nhận định có nhiều điểm khác xa so với tác giả Hải Triều trước đây: “nhà văn lãng mạn rẽ bước chốc lát sang con đường hiện thực cố nhiên vốn hiểu biết về “nhà văn đường rừng” về giai cấp công nhân cũng khá mong manh”[84, tr.7]

Năm 1983, nhà xuất bản văn học cho ra mắt cuốn sách Về văn học nghệ thuật do Hồng Chương sưu tầm và tuyển chọn Tác giả cuốn sách này

có đề cập đến cuốn Lầm than của Lan Khai nhưng cũng chỉ mô phỏng lại những ý kiến của tác giả Nguyễn Đức Đàn trong cuốn Mấy vấn đề văn học hiện thực phê phán Việt Nam (1968) trước đây

Tác giả Phan Cự Đệ trong cuốn Tổng tập văn học Việt Nam - 29A,

(Nhà xuất bản Khoa học xã hội năm 1988), có nhắc đến tác giả Lan Khai cùng với các tác giả khác như: Thạch Lam, Trần Tiêu và đánh giá họ “là những hiện tượng cho sự phân hóa của văn xuôi lãng mạn trong thời kì Mặt

trận dân chủ” Trong đó tác giả Phan Cự Đệ có nhắc đến truyện ngắn Thằng Gầy của Lan Khai và nhận định: Đây là tryện ngắn “viết theo khuynh hướng

hiện thực phê phán”

Như vậy, hầu hết các bài nghiên cứu nêu trên đều tập trung ở mảng tiểu

thuyết, đặc biệt là hai tiểu thuyết từng gây được tiếng vang lớn là Cô Dung và Lầm than, trong khi đó các tác phẩm truyện ngắn của ông ở giai đoạn này có

được nhắc đến nhưng vẫn còn sơ lược

1.3 Giai đoạn từ 1986 đến nay

Từ năm 1986 trở lại đây, đặc biệt là sau những năm 1990, sự nghiệp

sáng tác của nhà văn Lan Khai lại bắt đầu được quan tâm mạnh mẽ

Đầu tiên có thể kể đến tác giả Gia Dũng với bài viết: “Đôi điều về nhà

văn Lan Khai” in trên Phụ san báo Văn nghệ ra ngày 19/08/1990 Trong bài

viết này tác giả có giới thiệu tóm tắt về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác văn

chương của Lan Khai Đây là những vốn tư liệu quý mà tác giả tập hợp được

thông qua những người thân trong gia đình nhà văn Ông đã khẳng định: “Lan

Khai là một trong số ít nhà văn tiền chiến đầu tiên viết tiểu thuyết về đời sống

phong tục và tập quán của dân tộc thiểu số đầu tiên ở Việt Nam”[67, tr.315]

Cũng trong thời gian này, trên tuần báo Văn nghệ ra ngày 25/8/1990

đăng bài: “Hành hương về thủ đô kháng chiến” của nhà văn Hoàng Minh

Tường Ông đã giới thiệu thêm tư liệu về Lan Khai và cuộc đời hoạt động

nghệ thuật của ông qua lời kể của bà Hà Thị Minh Kim (vợ của nhà văn)

Năm 1991, trên Tạp chí Văn học (số 6/1991), tác giả Ngọc Giao có bài

viết: “Lan Khai với truyện lạ đường rừng” Trong đó tác giả có khẳng định về

sức hút mạnh mẽ của những “Truyện lạ đường rừng” của nhà văn Lan Khai như sau: “Ông viết rất hay, cốt truyện nào cũng li kì, rùng rợn mỗi

thiên truyện Lan Khai là một chuyện lạ lùng, đưa con người thành thị đến gần

những người của ma thiêng nước độc mà cứ nghĩ đến họ đã rùng mình sợ

hãi”[67, tr.351] Hơn nữa ông còn đánh giá về vị thế của nhà văn Lan Khai

đối với thể loại tiểu thuyết lịch sử: “Thời trước chiến sự Đông Dương, văn

đàn Bắc Hà nổi danh ba cây bút lịch sử, tiểu thuyết: Lan Khai, Nguyễn Triện

Luận, Phan Trần Chúc”[67, tr.349] Bên cạnh đó, Ngọc Giao còn cung cấp

thêm nhiều thông tin bổ ích khác về cuộc đời, sự nghiệp sáng tác của nhà văn

Cũng trong khoảng thời gian đó, tác giả Mỹ Huyền có bài viết “Đỉnh non thần

lên phim” đăng trên Tạp chí điện ảnh Việt Nam (số 47, 1992) đã giới thiệu

đây là tiểu thuyết lịch sử đặc sắc viết về miền núi của Lan Khai Các ý kiến trên đã đánh giá cao tài năng của nhà văn Lan Khai ở thể loại tiểu thuyết lịch

sử Qua đó ta thấy được những thành công của nhà văn với những sáng tác ở

đề tài lịch sử bên cạnh mảng sáng tác về đề tài tâm lý xã hội và miền núi

Cũng trong năm 1992, trong cuốn Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam

của hai tác giả Nguyễn Quang Thắng và Nguyễn Bá Thế đã trình bày vắn tắt

vị trí và những đóng góp của nhà văn Lan Khai cho nền văn học nước nhà giai đoạn 1930-1945

Năm 1994, trong cuốn Văn thi sĩ tiền chiến, tác giả Nguyễn Vỹ với tư

cách là một người bạn, một người đồng nghiệp đã cung cấp tiếp cho bạn đọc nhiều thông tin về nhà văn Lan Khai, về mối quan hệ bạn bè cũng như sự nghiệp của ông Nguyễn Vỹ đã ngợi khen nghệ thuật kể chuyện trong truyện đường rừng của ông: “Lan Khai kể chuyện rất hấp dẫn, nhất là truyện đường rừng, nơi cương thổ riêng biệt của Lan Khai Không nhà văn nào viết truyện đường rừng kích thích bằng Lan Khai, kể cả TachiA”[67, tr.341]

Năm 1997, trên báo Giáo dục và thời đại số 38, tác giả Hoàng Dạ Vũ

có bài viết “Vũ Trọng Phụng gặp Lan Khai” đã giới thiệu về tình bạn thân thiết, gắn bó của hai nhà văn Năm 1938, Nhà xuất bản Khoa học xã hội cho

xuất bản cuốn Văn xuôi lãng mạn Việt Nam 1930-1945 (tập 2), đã giới thiệu

vắn tắt về nhà văn Lan Khai Tác giả cuốn sách đã nhận định về tiểu thuyết của nhà văn Lan Khai gồm hai loại chính là “tiểu thuyết lịch sử và tiểu thuyết đường rừng”[46, tr.144] Nói chung ý kiến trên vẫn còn chưa bao quát được toàn bộ sáng tác cũng như năng lực sáng tạo và tài năng nghệ thuật của nhà văn Lan Khai

Năm 2000, trong Giáo trình lịch sử văn học, Giáo sư Nguyễn Đăng

Mạnh có nhắc đến Lan Khai qua lời nhận xét ngắn gọn “Lan Khai cùng dòng tiểu thuyết lịch sử với Phan Trần Chúc, Nguyễn Triệu Luật, Nguyễn Huy

Tưởng ở đây cảm hứng lãng mạn có dịp thêu dệt những mối tình lâm ly giữa những người tráng sĩ và gia nhân thời phong kiến xa xưa”[79, tr.9] Ý kiến trên đã khẳng định sự đóng góp của Lan Khai với tiểu thuyết lịch sử đầu thế kỉ XX bằng cảm hứng sáng tác tiểu thuyết lịch sử theo khuynh hướng lãng mạn, trong đó có nội dung viết về đề tài tình yêu

Năm 2001, nhà xuất bản Văn học cho ra mắt bạn đọc cuốn Từ điển tác phẩm văn xuôi Việt Nam (giai đoạn từ cuối thế kỷ XIX - 1945), các tác giả

cuốn sách đã quan tâm đến những đóng góp của Lan Khai trên lĩnh vực tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, đồng thời giới thiệu vắn tắt về một số tác phẩm

như: Lầm than, Cô Dung, Gái thời loạn, Suối đàn Tháng 4,5,7/2001, trên báo Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh đã đăng bài “Viết về các bạn văn bút của Lan Khai” và báo Tiền phong cuối tháng (4,5,6,7/2001) với mục “Những

chuyện ít được biết về nhà văn” của tác giả Lan Phương đã cung cấp nhiều tư liệu về mối quan hệ gắn bó giữa Lan Khai với các nhà văn nổi tiếng đương thời như: Tản Đà, Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng, Lưu Trọng Lư, Nguyên Hồng, Hải Triều, Trần Huy Liệu Cũng trong thời gian này, tác giả Đỗ

Hoàng với bài với bài viết: “Đời, văn Lan Khai” trên Diễn đàn văn nghệ, (số

tháng 7/2001) có giới thiệu sơ lược về tiểu sử và sự nghiệp văn học của Lan Khai Bài viết gần với nguồn tư liệu của tác giả Gia Dũng và phỏng theo tư liệu của gia đình cố nhà văn cung cấp về thân thế và sự nghiệp của Lan Khai,

nhưng còn một số điểm chưa chính xác Đồng thời trên báo Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh (số 37, ra ngày 04/10/2001) có đăng bài viết với nhan đề:

“Vấn đề nhà văn trong quan niệm Lâm Tuyền Khách” của tác giả Trần Mạnh Tiến đã đánh giá cao tư tưởng nghệ thuật của Lan Khai: “Từ quan niệm đến sáng tác, đương thời Lan Khai đã thể hiện cái nhìn khá toàn diện và sâu sắc về

vị trí nhà văn đối với cuộc sống nghệ thuật”[67, tr.194] Cùng năm luận văn Thạc sĩ khoa học Ngữ văn “Truyện đường rừng của Lan Khai” (2001), của

tác giả Nguyễn Thanh Trường đã cung cấp thêm những thông tin mới mẻ về nhà văn Lan Khai và sáng tác của ông

Tháng 5/2002, tác giả Trần Mạnh Tiến với bài viết “Tác phẩm tự

truyện của Lan Khai” in trên Tạp chí Khoa học (số 5), trường ĐHSP Hà Nội

đã chỉ ra hướng nghiên cứu về hình tượng tác giả Lan Khai trong tác phẩm có mối quan hệ với chân dung cuộc sống đời thường của nhà văn

Tháng 6/2002, tác giả Trần Mạnh Tiến đã công bố công trình: Lan Khai - Tác phẩm nghiên cứu lý luận và phê bình văn học đã giới thiệu một

cách khá đầy đủ về cuộc đời, con người và sự nghiệp của Lan Khai cũng như những đóng góp của ông ở lĩnh vực nghiên cứu lý luận phê bình

Tháng 11/2002, trên tạp chí Tài hoa trẻ (số 237, 238), tác giả Trần

Đồng Minh trong bài viết: “Đời thừa trong sự đối sánh liên văn bản” đã phân

tích tác phẩm Đời thừa trong sự đối sánh với Mực mài nước mắt của Lan

Khai, người viết chỉ ra những đóng góp của Lan Khai về mảng đề tài người trí thức và đồng thời tác giả cũng rất chú ý nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật của ông

Trong cuốn Nhìn lại văn học Việt Nam thế kỷ XX của tập thể Viện văn

học do Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia xuất bản năm 2002 có bài viết “Vạn Xuân, Hồ Qúy Ly trên nền tiểu thuyết lịch sử” của tác giả Lại Văn Hùng Bài viết đã lược thuật một số tiểu thuyết lịch sử Việt Nam bằng chữ Hán, chữ Quốc Ngữ Trong bài viết tác giả có nhắc tới “tiểu thuyết lịch sử mang đậm chất lãng mạn” có sự góp mặt của cây bút lịch sử lão luyện Lan Khai với các

tác phẩm như: Trong cơn binh lửa, Treo bức chiến bào, Ai lên phố cát (Lại Văn Hùng, “Vạn Xuân, Hồ Quý Ly trên nền tiểu thuyết lịch sử”, Nhìn lại văn học Việt Nam thế kỉ XX, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, 2002)

Tác giả Trần Mạnh Thường trong cuốn Từ điển tác gia văn học Việt Nam thế kỉ XX (Nhà xuất bản Hội nhà văn - 2003) có giới thiệu về Lan Khai

và các tác phẩm chính của ông Khi nhắc đến Truyện đường rừng của Lan Khai, tác giả Trần Mạnh Thường có viết: “Truyện đường rừng là một cách

để Lan Khai mượn lời dân miền núi để kể lại những gì mà Lan Khai nhìn thấy, nghe thấy”[20, tr.9] Nhìn chung những đánh giá trên đây của các tác giả

vẫn chưa thật toàn diện về Truyện đường rừng của Lan Khai Bên cạnh đó

vẫn có những thông tin chưa chính xác về tiểu sử của Lan Khai

Trong cuốn Từ điển tác gia - tác phẩm văn học Việt Nam xuất bản

năm 2003 của các tác giả: Nguyễn Đăng Mạnh, Bùi Duy Tôn, Nguyễn Như

Ý, trong đó tác giả Lê Quang Hưng có nhận định về các tác phẩm đường rừng của Lan Khai như sau, đó là “chỗ nổi trội nhất trong sáng tác của ông Lan Khai đã đem lại cho người đọc cảm giác vừa ghê rợn, vừa thích thú trước bao điều bí hiểm của chốn sơn lâm”[20, tr.9]

Trong cuốn Từ điển văn học (bộ mới) xuất bản năm 2004 của Nhà

xuất bản Thế giới, tác giả Phạm Thị Thu Hương đã giới thiệu khá đầy đủ về tác giả Lan Khai và ba loại sáng tác chính của ông Trong đó khi bàn về tập

Truyện đường rừng (gồm 9 truyện), tác giả có viết: “Tập Truyện đường rừng đưa người đọc trở về với cái thời người và ma quỷ còn sống lẫn lộn với

nhau, ma quỷ cũng có tình cảm yêu, ghét, sợ hãi… y như người Rừng thẳm núi cao phô bày hết cái vẻ hoang dã bí ẩn và rùng rợn của nó Để tăng thêm nỗi kinh hoàng, Lan Khai thường mô tả rất kỹ, nhiều khi rề rà các cảm giác lạnh lẽo cùng những tai họa lơ lửng trong không gian, những tác động đầy khả nghi, sự ẩn hiện ly kì của một ai đó, một cái gì sau mỗi gốc cây, hẻm núi… trước rồi sau đó mới để cho các sự kiện xảy ra, tạo cho tác phẩm một cái không khí hoang đường, căng thẳng từ đầu đến cuối”[20, tr.9] Như vậy tác giả Phan Thị Thu Hương đã tập trung khai thác những đặc điểm trong nghệ thuật miêu tả, nghệ thuật kể chuyện của tác giả Lan Khai trong tập

Truyện đường rừng

Tháng 9/2004, cuốn chuyên khảo Lan Khai - Truyện đường rừng của

hai tác giả Trần Mạnh Tiến và Nguyễn Thanh Trường, do Nhà xuất bản Văn hóa thông tin ấn hành đã công bố các sáng tác thuộc mảng tiểu thuyết của Lan Khai và những tài liệu liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp sáng tác cũng như những đặc điểm về tiểu thuyết của ông Đặc biệt, trong bài viết về “Đặc điểm truyện đường rừng của Lan Khai”, tác giả Trần Mạnh Tiến có đề cập đến mảng truyện ngắn truyền kỳ của ông Theo tác giả: “Đó là một pho truyện lạ, đầy màu sắc truyền kì và kinh dị, nửa hư, nửa thực, có khẳ năng khơi dậy tính hiếu kì của độc giả và kích thích tính tò mò của trẻ thơ, là những tác phẩm nằm ngoài quan niệm tả thực của Lan Khai”[20, tr.10] Hơn thế tác giả còn

khẳng định: “Ngoài ra Lan Khai còn có các truyện ngắn lịch sử như Sóng nước Lô Giang (1935), Mưu thằng Đợi (1941)… là những câu chuyện giàu

tính hiện thực ở miền núi, mô tả một tình huống oái oăm hoặc một hành động dũng cảm vì nghĩa lớn”[20, tr.10] Những nhận định này của tác giả Trần Mạnh Tiến đã phần nào giải quyết được những nét chính của các truyện ngắn viết về đề tài lịch sử và những câu chuyện đường rừng hấp dẫn của Lan Khai

Tại hội nghị văn học kì ảo được tổ chức vào ngày 28/5/2006 tại trường ĐHSP Hà Nội, trong bài viết “Truyện truyền kì của Lan Khai”, tác giả Trần Mạnh Tiến có bàn tới các tác phẩm thuộc loại truyện truyền kì của Lan Khai ở thể loại truyện ngắn và xem đây là những đóng góp rất mới về cách sáng tạo cốt truyện và lời văn nghệ thuật

Hơn thế, các tác giả: Trần Mạnh Tiến, Hà Nguyên Huyến, Hữu Thỉnh

đã đăng tải nhiều thông tin về nhà văn Lan Khai cũng như về các sáng tác của

ông trên báo Văn nghệ… Đặc biệt ngày 26/7/2006, trong lễ kỉ niệm 100 năm

ngày sinh của nhà văn Lan Khai, các tác giả như: nhà thơ Hữu Thỉnh, PGS.TS Trần Mạnh Tiến, nhà văn Hoàng Minh Tường, PGS.TS Nguyễn Văn Long, PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện, PGS.TS Nguyễn Xuân Nam… đã có những bài

viết và tham luận khẳng định tài năng xuất sắc, vị trí tiên phong, tinh thần yêu nước, thương dân, đoàn kết cộng đồng, vấn đề môi trường sinh thái nhân văn, nghệ thuật viết văn… của nhà văn Lan Khai trong nền văn học hiện đại nước

nhà Cuốn sách Lan Khai nhà văn hiện thực xuất sắc của Nhà xuất bản Hội

nhà văn do tác giả Trần Mạnh Tiến biên soạn đã tập hợp tất cả các bài viết và tham luận nói trên và trở thành nguồn tư liệu quý giá có thể “hoàn nguyên” một “nhà văn yêu nước, có công với cách mạng” - niềm tự hào của nền văn học Việt Nam hiện đại Trong đó nhiều bài viết đã đề cập đến truyện ngắn kì

ảo của ông về nhân vật, về cốt truyện, về ngôn ngữ nghệ thuật Tác giả Trần Mạnh Tiến trong một số bài viết của mình đã đề cập đến các sáng tác của Lan Khai ở các khía cạnh khác nhau Tác giả Vũ Thị Nhất có bàn về nghệ thuật viết truyện kỳ ảo của Lan Khai Còn tác giả Lê Thị Tâm Hảo lại có những

đánh giá về ngôn ngữ nghệ thuật trong Truyện đường rừng của Lan Khai

Như vậy các sáng tác của nhà văn Lan Khai đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và có nhiều chuyên luận nghiên cứu về các tác phẩm của ông

Trong đó nhiều bài viết đã đề cập đến tập Truyện đường rừng của Lan Khai

cho thấy các nhà nghiên cứu có đề cập đến các truyện ngắn của ông nhưng chưa khảo sát một cách toàn diện về kiểu loại

Năm 2010, Nhà xuất bản Văn học ra mắt bạn đọc bộ sách Lan Khai tuyển tập (hơn 1500 trang trang khổ lớn 16 x 24), trong đó PGS.TS Trần

Mạnh Tiến đã dành những lời giới thiệu công phu và tâm huyết về cuộc đời,

sự nghiệp; con đường nghệ thuật của nhà văn Lan Khai Tập một của cuốn sách quy tụ những tiểu thuyết tâm lý - xã hội và tiểu thuyết đường rừng tiêu biểu nhất của Lan Khai Tập hai tiếp tục tập hợp những tiểu thuyết lịch sử, truyện ngắn, ký, thơ, một số bài lý luận, phê bình nổi bật cùng mảng văn chương dân gian do chính Lan Khai sưu tầm và biên soạn Đây là bộ sách quý

“thể hiện tập trung nhất tâm hồn nghệ sĩ trước nhân dân và đất nước Đồng

thời cũng là nguồn tài liệu thiết thực cho bạn đọc, các bạn học sinh, sinh viên, nghiên cứu sinh trong nhà trường học tập”[68, tr.56]

Năm 2011, Nhà xuất bản Hà Nội cho xuất bản cuốn Lan Khai tuyển truyện ngắn do PGS.TS Trần Mạnh Tiến sưu tầm và giới thiệu Cuốn sách đã

tập hợp 37 truyện ngắn tiêu biểu nhất của Lan Khai thuộc các loại truyện đường rừng, truyện lịch sử, truyện tâm lý xã hội Trong cuốn sách này, PGS

TS Trần Mạnh Tiến đã khẳng định: “với trên 50 truyện ngắn cho thấy, cây bút Lan Khai đã tạo nên một chỗ đứng riêng trên văn đàn thuở ấy”[70, tr.5] Như vậy chỉ riêng với thể loại truyện ngắn, Lan Khai đã “tạo nên một chỗ đứng riêng”, đã khẳng định một cây bút rất “tài tình” trong thể loại truyện ngắn

Có thể thấy trong vòng hơn nửa thế kỉ qua, việc tìm hiểu về cuộc đời và văn nghiệp của Lan Khai ngày càng thu hút sự chú ý của rất nhiều giới nghiên cứu, phê bình nói chung và bạn đọc nói riêng Nhưng phần lớn giới nghiên cứu đều có những ý kiến đánh giá về những đóng góp về các bình diện khác nhau của nhà văn Lan Khai cho nền văn học nước nhà giai đoạn 1930-1945

Đó là sự ý thức về di sản lớn của một tài năng văn học Song việc nghiên cứu lại diễn ra chưa liên tục, thường xuyên, chưa tương xứng với những đóng góp của nhà văn với nền văn học nước nhà giai đoạn 1930-1945 Những năm gần đây việc nghiên cứu về thành tựu truyện ngắn của nhà văn đã có bước phát triển mới Tác giả Nguyễn Ngọc Hà trong công trình “Truyện ngắn của Lan Khai” (luận văn Thạc sĩ khoa học trường ĐHSP Hà Nội) năm 2006, đã nghiên cứu sự đa dạng, phong phú trong 21 truyện ngắn về nội dung và một phần trong nghệ thuật viết truyện ngắn của Lan Khai Luận văn của chúng tôi có tham khảo các công trình trên Nhưng mục đích chính của chúng tôi sẽ

chuyên sâu vào nghiên cứu các yếu tố nghệ thuật trong cuốn Lan Khai tuyển truyện ngắn nhằm tìm ra một phong cách viết truyện ngắn “rất tài tình” đã

góp phần quan trọng khẳng định được vị thế của nhà văn Lan Khai đối với nền văn học nước nhà

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Dựa trên lý thuyết tự sự học, luận văn của chúng tôi tập trung tìm hiểu nghệ thuật truyện ngắn của Lan Khai trên các nội dung:

- Nghệ thuật tổ chức cốt truyện và kết cấu trong truyện ngắn Lan Khai

- Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Lan Khai

- Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lan Khai

Mỗi nội dung trên sẽ được xây dựng thành một chương của luận văn

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi tiến hành khảo sát một cách có hệ thống gần bốn mươi truyện ngắn tiêu biểu của nhà văn Lan Khai in trong

cuốn Lan Khai tuyển truyện ngắn (Nhà xuất bản Hà Nội, năm 2011)

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi tập trung làm rõ những đặc sắc trong nghệ thuật viết truyện ngắn của nhà văn Lan Khai qua tập truyện ngắn tiêu biểu trên của ông

6 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi sẽ sử dụng phối hợp các phương pháp sau đây:

- Phương pháp khảo sát thống kê, phân loại

- Xác định cách thức xây dựng cốt truyện, cách tổ chức kết cấu mà nhà văn Lan Khai đã kế thừa và phát huy phương thức xây dựng cốt truyện và kết cấu truyền thống như thế nào; đồng thời phát hiện những cách tân, sáng tạo của nhà văn trên phương diện này

- Hơn nữa, chúng tôi còn xác định những thành tựu trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của nhà văn Lan Khai qua các truyện ngắn của ông

- Bên cạnh đó, luận văn sẽ chỉ ra những đặc sắc trong nghệ trần thuật tạo nên phong cách riêng trong truyện ngắn Lan Khai trên hai phương diện cơ bản là điểm nhìn và giọng điệu trần thuật

Qua những hướng nghiên cứu đó, chúng tôi muốn chỉ ra những đóng góp của nhà văn Lan Khai cho sự phát triển của thể loại truyện ngắn nói riêng

và vị trí của ông trong nền văn học Việt Nam hiện đại nói chung

NỘI DUNG Chương 1 NGHỆ THUẬT TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN VÀ KẾT CẤU

TRONG TRUYỆN NGẮN LAN KHAI 1.1 Cốt truyện

Trong chuyên luận Truyện ngắn, những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể loại, tác giả Bùi Việt Thắng đã xem cốt truyện là “một hệ thống các sự

kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ chủ đề tư tưởng của tác phẩm”[75, tr.70]

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, Giáo sư Lê Bá Hán cho rằng: “cốt

truyện là hệ thống sự kiện cụ thể, được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch”[45, tr.99]

Như vậy, nếu không có sự kiện, biến cố thì không thể thực hiện được hành vi tự sự Cốt truyện chính là yếu tố đầu tiên của nghệ thuật tự sự Cốt truyện chính là “cái khung để đỡ cho toàn bộ tòa nhà nghệ thuật đứng vững”[59, tr.179] Hay đại thi hào Gớt đã từng khẳng định: “Đúng vậy, còn gì quan trọng hơn cốt truyện và nếu thiếu nó thì cả nền lí luận nghệ thuật sẽ còn

ra gì nữa? Nếu cốt truyện không dùng được thì tài năng ta sẽ lãng phí vô ích”[75, tr.69] Hay nói cách khác nghệ thuật truyện ngắn đồng nghĩa với nghệ thuật sáng tạo cốt truyện

Theo A Tônxtôi, cốt truyện luôn nảy sinh trong cuộc sống ồn ào giữa bao nhiêu đấu tranh vật lộn hàng ngày Khi “đọc truyện ngắn phải tìm ra được cốt truyện Đôi khi chỉ xảy ra trong chốc lát hoặc vài giây thôi, nhưng giống như một thứ thuốc đạm bạc, những cốt truyện hay có khả năng khiến cho

những tư tưởng, những quan sát và hiểu biết đang chồng chất hỗn loạn biểu hiện ra bằng những lớp lang rành mạch”[19, tr.69]

Như vậy có thể thấy rằng cốt truyện là một phương diện quan trọng để bộc lộ và thể hiện sự tác động qua lại giữa các tính cách, là phương tiện để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội

Truyện ngắn của Lan Khai dù là những câu chuyện đường rừng, những truyện ngắn tâm lý xã hội, hay truyện ngắn lịch sử đều có cốt truyện đơn giản, ngắn gọn nhưng lại rất gần gũi, chân thật với cuộc sống của con người Dù đơn giản, ngắn gọn nhưng cốt truyện của ông lại rất đa dạng về đề tài: “mỗi truyện ngắn của Lan Khai như mỗi lát cắt của cuộc sống muôn màu”, “là những mảng hiện thực khác nhau, nhưng lại chứa những vấn đề nhạy cảm nhất của con người”[70, tr.9] Khảo sát truyện ngắn của Lan Khai chúng tôi thấy cốt truyện được tổ chức theo những cách thức khác nhau: theo sự kiện, biến cố diễn ra trong truyện; theo diễn biến tâm lý của nhân vật; theo những chi tiết lạ, kì ảo hấp dẫn thu hút mạnh mẽ trí tưởng tượng, hiếu kì của độc giả Khi xây dựng cốt truyện, “Lan Khai đặc biệt chú ý những diễn biến phức tạp của thế giới nội tâm nhân vật Đồng thời tác giả còn chú ý từng cá tính riêng của mỗi người”[67, tr.100] Vì lẽ trên chúng tôi phân chia cốt truyện trong truyện ngắn Lan Khai ra thành 3 loại: cốt truyện truyền thống, cốt truyện tâm lý và cốt truyện kì ảo Tuy nhiên việc phân chia cốt truyện như trên chỉ mang tính chất tương đối, bởi ngay giữa các loại cốt truyện này ít nhiều cũng có sự giao thoa Chúng tôi dựa vào cách thức xây dựng chủ yếu hình thành nên từng loại cốt truyện đó để làm sáng rõ vấn đề Dưới đây sẽ là 3 loại cốt truyện chủ yếu trong truyện ngắn của Lan Khai và nghệ thuật xây dựng cốt truyện đặc sắc của “nhà văn đường rừng” đầy sáng tạo và tài hoa

1.1.1 Một số kiểu cốt truyện trong truyện ngắn Lan Khai

1.1.1.1 Cốt truyện truyền thống

Cốt truyện truyền thống là kiểu cốt truyện “tự sự theo mạch thời gian, chuyện gì trước kể trước, quan hệ nhân quả được duy trì, kịch tính được chú trọng, ra đời từ thời cố đại”[59, tr.186] Như vậy đây là kiểu cốt truyện tôn trọng tính biên niên, quan hệ nhân quả Cốt truyện này tôn trọng sự kiện theo một hệ thống tổ chức nghiêm ngặt Các thành phần của cốt truyện cũng như

sự tiến triển của nó trong tác phẩm thường theo trình tự: truyện bắt đầu ở một trạng thái tĩnh, ổn định, sau đó xảy ra các mâu thuẫn, xung đột rồi lại trở về trạng thái thăng bằng như lúc ban đầu, kết thúc một quá trình phát triển Truyện được chia thành năm thành phần: trình bày, thắt nút, phát triển, cao trào và kết thúc Tuy nhiên, không phải bất cứ truyện nào cũng bao gồm các thành phần này hoặc vị trí của chúng cũng có thể thay đổi

Là một trong số ít nhà văn có nhiều tìm tòi, thể nghiệm và để lại nhiều thành tựu cho nền văn học hiện đại, Lan Khai đã phát huy một cách sáng tạo những ưu thế của cốt truyện truyền thống Đây là những truyện ngắn hay và

để lại nhiều ấn tượng trong lòng bạn đọc Ấn tượng bởi cách xây dựng cốt truyện rất ngắn gọn, giản dị, mang được cái mạch nguồn của cuộc cuộc sống hiện thực muôn màu Như tác giả Bùi Việt Thắng đã khẳng định: “Những truyện ngắn hay, thông thường những cốt truyện giản dị có sức mạnh chinh phục độc giả hơn sự li kì rắc rối, bởi vì cái đẹp là sự giản dị”[75, tr.118]

Là thế hệ những nhà văn mở đường cho nền văn học Việt Nam hiện đại, truyện ngắn của Lan Khai vừa phát huy những yếu tố truyền thống, vừa

có những cách tân mới lạ của một cây bút “đường rừng” đầy tài hoa, tinh tế Các truyện ngắn trên đều khai thác từ những đề tài gần gũi với cuộc sống con

người như đề tài săn thú dữ trong truyện ngắn Dưới miệng hùm; hay những

câu chuyện liên quan đến đề tài lịch sử khi bọn giặc cờ Đen gây ra những

thảm cảnh tang thương trong Sóng nước Lô Giang, Mưu thằng Đợi; rồi đề tài về kiếp sống của những con người dưới đáy xã hội bất hạnh, bần cùng:

Anh xẩm, Thằng Gầy, Cái của nợ Tất cả đều là những hiện thực thảm khốc

làm nhức nhối và gợi lên trong lòng bạn đọc sự cảm thương sâu sắc Đặc biệt, tình yêu là một mảng đề tài chiếm số lượng lớn nhất trong cốt truyện truyền thống của Lan Khai Đó phần lớn là những chuyện tình đứt gánh, thậm chí kết

thúc bi thảm, xót xa như: Tiền mất lực, Bỡn cợt với tình, Khảm Khắc, Một việc tự tử, Vì cánh hoa trôi, Khóc thông reo, Khổ tình và phần lớn những

câu chuyện ấy đều sáng ngời lên một thứ tình yêu thủy chung, thiêng liêng, mãnh liệt và cao đẹp

Cốt truyện truyền thống của Lan Khai được kết thành bởi hệ thống các

sự kiện nối tiếp tuân theo một quy luật tất yếu của tư duy, tự nhiên và xã hội Cốt truyện ấy trực tiếp được tạo nên từ những hành động, những xung đột và mâu thuẫn giữa những thế lực đối lập Quy luật nhân quả được thể hiện trong

các truyện ngắn: Dưới miệng hùm, Bỡn cợt với tình Như một lẽ đương

nhiên của cuộc sống: kẻ gieo gió ắt phải gặp bão, người đàn ông dám cả gan chiến đấu với “con hùm ranh mãnh và táo tợn” hay nhân vật Lộc dám “bỡn cợt với tình” đều có một kết thúc trong bi kịch

Dưới miệng hùm là một truyện ngắn do nhân vật tôi kể lại về một

chuyến đi săn tại động Đèo Hoa Con hùm ranh mãnh, táo tợn đã làm cho dân

ở cái động Mán này mất ăn, mất ngủ Người ta tin nó là tay sai của Sơn Thần nên đã mời thầy mo, thầy bụt về cúng vái nhưng tiếc thay những cuộc lễ tốn kém ấy chẳng đem lại ích lợi gì Nhân vật “tôi” đi săn đã có tiếng từ trước nên đến động Đèo Hoa đã được đón tiếp như một vị phúc tinh Suốt bảy đêm liền

dử nhưng con hùm ranh mãnh không bị mắc bẫy Lúc người thợ săn định bỏ cuộc cũng là khi bọn thổ dân tìm thấy tung tích của con hùm Họ sắp đặt vị trí cho nhân vật tôi dễ dàng tiêu diệt con mồi nhưng “tiếng dê vừa bắt đầu kêu,

bọn thổ dân chào tôi rồi bắt đầu lủi hết” Trong cái lặng lẽ ghê ghớm của đêm rừng, đã diễn ra một cuộc chiến đấu rùng rợn giữa người thợ săn và con hùm táo tợn Khi bị bắn gãy cả hai chân mà con hùm vẫn rất khỏe, nó đã chụp lấy người thợ săn như cái nhà táng, ra sức cắn kẻ thù của nó đến chết Người thợ săn may mắn co được chân và đạp thốc vào bụng con hùm khiến nó lăn tuột xuống lòng khe Thoát chết nhưng anh trở thành một kẻ tật nguyền Đó là cái kết cục cho sự lẻ loi, đơn độc, cho những ai dám đối chọi với thiên nhiên phải ghê sợ, hãi hùng

Bỡn cợt với tình là chuyện tình yêu giữa Liên và Lộc Chỉ vì chuyến đi

chơi về đồn điền phụ thân của Liên, nàng đã có những câu nói khiến Lộc ngờ vực, sầu tủi, ghen tuông, đau đớn lạ Chàng lủi thủi đi đến nương khoai thì gặp Xuân - một cô gái quê xinh đẹp đã khiến chàng nghĩ ra cách trả thù Liên Trước những lời nói yêu đương ngọt ngào, Xuân đã không kháng cự nổi Cô ngả vào lòng Lộc một cách tin cậy, ngây thơ Nhưng việc làm của Lộc không qua nổi mắt Liên Khi cơ hội đến, cô đã lật tẩy bộ mặt của Lộc Vì không biết Xuân nấp sau bình phong nên anh đã vô tình đâm vào tim một cô gái ngây thơ lần đầu rung động vì tình phải đau đớn ngã xuống bất tỉnh vì câu anh nói với Liên: “Liên phải biết đó chỉ là một cách tôi trả thù Liên đó thôi, chứ có đời nào tôi yêu đến những hạng ấy”[70, tr.186] Cùng một lúc, trước hai người phụ nữ, anh trở thành một kẻ dã man, khốn nạn, dối trá, dám bỡn cợt với tình

Truyện ngắn của Lan Khai được hình thành, phát triển trên cơ sở hành động của các nhân vật Điều đó đã tạo ra các sự kiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong sự hình thành của cốt truyện Có thể thấy truyện ngắn của Lan

Khai là những dòng chảy của những sự kiện cô đặc Qua truyện ngắn Thằng Gầy chúng ta sẽ thấy sự tạo dựng cốt truyện trên nền cơ bản của những sự

kiện cô đặc Đây là truyện ngắn mang tính hiện thực sâu sắc Nó khiến người đọc cảm thương, xót xa cho số phận một thằng bé bơ vơ Sự kiện mở màn cho

một chuỗi những đau khổ, bất hạnh của nó là bố nó chết, mẹ nó đi ở vú cho một nhà giàu Vì sự ham muốn rất thường tình của con trẻ nó đã ăn cắp con búp bê của con gái bà chủ Nó đâu biết đấy là một tội, nên đã bị tống cổ ra đường Xuyên suốt câu chuyện người đọc cứ dõi theo những bước chân ù té chạy của thằng Gầy, vì đi đến đâu nó cũng bị ngược đãi, đánh đập, bắt nạt Đó

là các sự kiện: nó bị bọn học trò nhỏ cướp cái ống bơ; rồi nó bị bắt giả làm tiếng ve, đánh đập, ném đá không một chút thương xót khiến thằng Gày phải chạy vào trong phố Tiếp đó, một thầy cảnh sát nhìn nó trừng trừng khiến nó hốt mà ù té chạy Lạc vào trong đám rước sư tử, nó lại bị thằng du côn dẹp đám tát ngã lăn quay, nó vùng dậy được rồi cứ chỗ nào tối tăm vắng vẻ là nó đâm đầu chạy Nó chết mang theo một giấc mộng hồn nhiên của một đứa trẻ

bị bỏ rơi: “Mai ta chờ u ở chợ, xin tiền mua bánh và mua đầu sư tử” Với nhiều những cụm động từ như: “cúi đầu chạy”, “vẫn chạy nhanh”, “cắm đầu ù

té chạy”, “đâm đầu chạy đến” đã giúp bạn đọc có thể trực tiếp nhìn thấy tình cảnh đáng thương, tội nghiệp của nhân vật Càng xót xa hơn nữa khi song hành với những bước chân ấy, tác giả liên tiếp miêu tả những ước muốn bên trong rất tự nhiên của thằng Gầy: “ước gì nó cũng được mặc những quần áo đẹp, cũng được cầm một cái đèn xếp mà đi lẫn lộn với những đứa trẻ may mắn kia!”[70, tr.207] Có thể thấy, trên cơ sở các hành động liên tiếp của nhân vật đã góp phần quan trọng tạo dựng sự kiện, cấu thành nên cốt truyện truyền thống của nhà văn Lan Khai

Một yếu tố quan trọng nữa tạo nên cốt truyện truyền thống của nhà văn Lan Khai đó chính là sự góp mặt của các tình huống truyện Mỗi truyện ngắn của ông đều cấu thành bởi những tình huống đặc sắc, đặc biệt các truyện ngắn

viết về đề tài tình yêu đã để lại nhiều dấu ấn đậm nét Các truyện ngắn: Pàng Nhả, Khảm Khắc, Một việc tự tử, Vì cánh hoa trôi, Khóc thông reo, Khổ tình đều xuất hiện những tình huống gặp gỡ, yêu thương và cuối cùng chia

ly, trắc trở Điều đó tạo ra những cái kết thúc truyện mới mang đậm chất đời thường, chất hiện thực và để lại nhiều thổn thức, băn khoăn, trăn trở, suy tư

trong lòng người tiếp nhận Truyện ngắn Pàng Nhả là cuộc tình duyên của

Pàng Nhả và Lo Trồng Pàng Nhả là cô gái có nhan sắc nhất trong các cô gái Bản Vài, đó là vẻ đẹp thuần khiết của các cô gái sơn lâm Cô đã được Lo Trồng cứu thoát khỏi một con trăn rất dữ tợn trong rừng Nhưng tình yêu của

họ lại bị ngăn trở bởi mối thâm thù từ trước giữa hai gia đình; bởi kẻ phá đám sảo quyệt, thâm hiểm - Noọng Hà Câu chuyện có sự đan cài giữa lòng thù hận và tình yêu thương, giữa cái thiện và cái ác cùng tồn tại Chuyện có một kết thúc bi thảm khiến người đọc không khỏi thổn thức, xót xa cho một bông hoa thuần khiết và một chàng trai tốt bụng, cao thượng, giàu lòng vị tha ở chốn rừng xanh Lo Trồng chết oan dưới bàn tay của Bạch Sẩu (anh trai của Pàng Nhả), còn Pàng Nhả thì hóa điên sau cái chết của người cô yêu Truyện

ngắn Khảm Khắc lại là “một thiên tình sử không cùng”của “một đóa danh

hoa” tế nhị, nhã nhặn có giọng hát rất hay ở núi rừng - Mai Kham - và một khách phong tình - anh Lìu Khắc Họ trở thành một đôi tình nhân khăng khít

lạ lùng Nhưng sự ghen tuông, đố kị, căm phẫn của bao khách si tình không

có được Mai Kham đã tìm cách hãm hại đôi tình nhân bằng thủ đoạn tàn ác đến rùng rợn: chúng treo Lìu Khắc lên ngọn cây sung, tiện chung quanh đầu gối của Lìu Khắc và bắt Mai Kham đánh đu cái thây cho đến sáng Nhưng Mai Kham đã cắn lưỡi liều mình, còn Lìu Khắc thấy vậy vùng mình cọ quậy cho đến khi hai ống chân rơi rớt xuống chỗ Kham nằm

Không giống với hai câu chuyện thảm tình trên, các truyện ngắn: Vì cánh hoa trôi, Khóc thông reo lại làm nổi bật tình yêu mãnh liệt, tấm chân

tình và sự thủy chung sâu sắc của người phụ nữ Đưa nhân vật vào hoàn cảnh rất thương tâm: những người phụ nữ mất đi người chồng mà họ yêu thương sâu sắc, nhà văn Lan Khai lại có cơ hội để cho nhân vật của mình tự bộc lộ

diễn biến tâm lý, tính cách của họ Trong Vì cánh hoa trôi, Vân đã một mình lên tận rừng xanh núi đỏ để nhặt nhạnh nắm xương tàn của chồng Khóc thông reo lại là bi kịch của người phụ nữ vì không thể vượt qua nổi nỗi đau

đớn khi mất chồng đã không làm chủ được hành động và tình cảm của mình Đầu óc cô ngày càng hoang tưởng, rồi Thu hóa điên Một đêm mưa gió, vì muốn che trở, ôm ấp cho cây thông mọc ở bên mộ của chồng - mà cô nghĩ đấy là linh hồn của chồng - thân thể của Thu đã nát nhừ vì bị sét đánh Cả hai câu chuyện đều cho thấy tình yêu mãnh liệt, có thể quên mình của những

người phụ nữ

Như vậy, bằng những sự kiện cô đặc; những tình huống truyện độc đáo, đặc sắc đã tạo nên biến cố, số phận của nhân vật, Lan Khai mang đến cho độc giả những hương vị tình yêu rất riêng của miền núi rừng tươi đẹp hay của chốn thị thành sôi động Cốt truyện trong truyện ngắn của Lan Khai rất đơn giản Vậy điều gì làm nên sức sống đặc biệt trong truyện ngắn của ông? Có thể thấy rằng người nghệ sĩ tài hoa ấy đã rất thành công với việc xây dựng các chi tiết nghệ thuật Nhà văn Nguyễn Công Hoan đã đưa ra quan điểm của mình về vai trò quan trọng của các chi tiết nghệ thuật: “Truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết” Hay tác giả Bùi Việt Thắng đã khẳng định: “truyện ngắn có thể không có một cốt truyện tiêu biểu nhưng sống được lại nhờ vào các chi tiết hay, vì nhờ chúng mà không khí, cảnh trí, tình huống, tính cách, hành động, tâm tư nhân vật được bộc lộ đầy đủ”[75, tr.73] Trong truyện ngắn của Lan Khai, ông đã xây dựng thành công nhiều chi tiết nghệ thuật đặc sắc Đó là sự góp mặt của các chi tiết nghệ thuật đã giúp thế giới truyện ngắn của Lan Khai xuất hiện những nhân vật dị thường; làm hiện ra những điều kì lạ, bí ẩn của chốn sơn lâm; biểu lộ thế giới nội tâm chất đầy suy tư của nhân vật đã làm nên sức sống cho truyện ngắn

của ông Các truyện ngắn: Dưới miệng hùm, Người hóa hổ, Sóng nước Lô

Giang, Mưu thằng Đợi, Anh xẩm, Thằng Gầy, Cái của nợ, Tiền mất lực, Bỡn cợt với tình, Khảm Khắc, Một việc tự tử, Vì cánh hoa trôi, Khóc thông reo, Khổ tình đã xuất hiện hàng loạt các chi tiết độc đáo và đặc sắc Như trong truyện ngắn Người hóa hổ, Lan Khai đã xây dựng thành công nhiều chi

tiết vừa ám ảnh, vừa lạ lẫm Nó ẩn chứa trong đó tình thương sâu sắc với bà

mẹ và nỗi đau khổ, mất mát của người con trai Ở đó xuất hiện tình mẫu tử thiêng liêng, và cả sự bất lực buồn đau trước một hiện thực phũ phàng: “Bà cụ bấy giờ đã mất hết áo xống Toàn thân lông lá mọc đầy, sắc đỏ như lông bò non Người nom gầy trơ xương, hai cái vú đã cạn sữa buông lõng thõng xuống như hai cái bị bẹp, mồm miệng máu me loe loét, hai mắt hốt hoảng như

đã mất hết trí khôn Anh Mèo phục xuống trước mặt mẹ khóc như mưa”[70, tr.68] Nhiều chi tiết, tình huống nghệ thuật đã đem lại cho khá nhiều truyện ngắn của Lan Khai hương vị của những câu truyện cổ tích xa xưa nhưng vấn

đề đặt ra lại là của cuộc sống ngày hôm nay; nghệ thuật viết truyện của ông là nghệ thuật tự sự của đàn anh lão luyện trong thế giới sơn lâm Những tình huống chàng trai khỏe mạnh, can đảm cứu các cô gái gặp nạn như Lo Trồng cứu Pàng Nhả thoát chết khi bị con trăn “quấn tròn lại như một khúc giò”, Tsi Tôđay đã giết chết con hùm cứu Lô Hli thoát chết rồi họ yêu nhau, hẹn ước nên duyên vợ chồng khiến người đọc như bắt gặp hành động cứu công chúa Quỳnh Nga của chàng Thạch Sanh trong truyện cổ tích cùng tên Những chi

tiết hóa thân của nhân vật trong truyện Khảm khắc cũng đưa người đọc lạc vào thế giới của truyện cổ tích Sự tích con chim cuốc Hay chi tiết người hóa

hổ cũng khiến người đọc nhớ đến truyện cổ tích Nghè hóa cọp Tất cả

những điều ấy cho thấy sự nối tiếp những tinh hoa của cốt truyện truyền thống

và không ngừng sáng tạo, đổi mới để khẳng định tài năng của một nhà văn đã

“khai sơn phá thạch” cho nền văn học hiện đại Như vậy, Lan Khai xây dựng

môtip của cốt truyện truyền thống nhưng cũng lại có những phá cách mới tạo nên một cây bút viết truyện ngắn rất tài hoa

1.1.1.2 Cốt truyện tâm lý

Với loại cốt truyện này, nó đánh dấu một cách tân nghệ thuật lớn của các nhà văn hiện đại trong lĩnh vực tự sự học Trong đó, các thành phần của cốt truyện (mở đầu, thắt nút, phát triển, cao trào, kết thúc), các mối liên hệ nhân quả bị lấn át, che khuất bởi diễn biến trong đời sống tâm lý của nhân vật Loại cốt truyện này thường có sự đan xen phức tạp giữa tự sự với trữ tình Người đọc thường cảm thấy khó tóm tắt, khó có thể kể lại được do kĩ thuật tự

sự “dòng ý thức” của nhà văn đem lại Đặc điểm nổi bật của loại truyện này là gần với chất thơ, chất trữ tình nhiều hơn Các sự kiện quan trọng tại các thời điểm có tính chất bước ngoặt trong tính cách, cuộc đời của nhân vật bị giản lược đến mức tối đa Loại cốt truyện tâm lý đang dần chiếm địa vị độc tôn trong văn học hậu hiện đại Lan Khai đã trưởng thành sớm hơn những nhà văn cùng thời bởi cách xây dựng cốt truyện đi sâu vào thế giới nội tâm nhân vật bằng kĩ thuật tự sự của “dòng ý thức” Để rồi sau Lan Khai, chúng ta biết đến những nhà văn rất xuất sắc ở loại truyện này như: Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Nam Cao, Nguyễn Thành Long, Y Ban Rồi sang thời kì văn học hậu hiện đại, bạn đọc ngày càng bị cuốn theo những sáng tác phá vỡ những khuynh hướng tuyến tính, đề cao tính bất định, đứt đoạn, phân mảnh trong việc xây dựng cốt truyện của hàng loạt những cây bút tài năng như: Nguyễn Huy Thiệp, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Việt Hà, Phạm Thị Hoài, Võ Thị Hảo Với truyện ngắn của Lan Khai, chúng ta có thể tìm thấy rất nhiều các câu chuyện được ông đi sâu vào khai thức những “dòng ý thức” trong thế giới nội

tâm của nhân vật như: Tiếng sáo đêm thu, Đêm ấy, Bên rừng xuân, Lẩn sự đời, Giông tố, Anh xẩm, Cô Bụt, Ngày qua, Một nạn nhân của lãng mạn, Chung tình, Nơi ước hẹn, Kiếp con tằm

Tiếng sáo đêm thu là một câu chuyện tình yêu của một anh chàng

người Kinh và một cô gái người Thổ Tình yêu của họ khơi nguồn từ tiếng sáo, hẹn hò trong tiếng sáo và cái kết thúc cũng lặng đi trong tiếng sáo bổng trầm Tiếng lòng gửi trong tiếng sao, đó là sợi dây duy nhất dẫn hai người đến bên nhau Những tiếng lòng thổn thức, rung động ngẩn ngơ của cô gái mới yêu lần đầu; cả “khối tình” đầy “mãnh lực” gửi trong tiếng sáo nỉ non tha thiết của chàng trai và cả một khối u sầu, oán hận cho “hai người tình câm điếc” đã được Lan Khai chú ý khai thác làm nổi bật những dòng cảm xúc rất chân thật, cảm động

Đêm ấy khai thác những dòng chảy tâm trạng của nhân vật tôi khi lần

đầu tiên biết xao xuyến, rung cảm trước một cô gái Cô lục sao xinh đẹp đã gợi trong lòng anh nhiều thứ tình cảm nồng nàn, say đắm Nhưng tác giả lại đưa nhân vật rơi trạng thái kinh hoàng trước một tình thế bất ngờ, thật khó để lường trước Truyện ngắn rất thú vị khi tác giả tạo dựng được tình huống truyện có chất hài hước, dí dỏm để lại trong bạn đọc ấn tượng đẹp về những con người miền núi tốt bụng, dễ mến, thật thà và tốt bụng

Truyện ngắn Bên rừng xuân là những cảm nhận của nhân vật Bản về

“cái tình cao thượng, những tấm lòng vị tha, nhân từ và quảng đại” của một gia đình người Thổ đã cứu giúp khi anh gặp nạn tại bản Cuông Câu chuyện thêm lãng mạn, dịu ngọt như một bài thơ trữ tình khi Thi - cô gái Thổ xinh đẹp, “cái đẹp dã man như ru người vào cõi mộng” đã khiến ngay lần đầu gặp

gỡ Bản đã “nghe tiếng gọi của con tim” Chàng đã rất xúc động khi cảm nhận được tình yêu hồn nhiên, thánh thiện của Thi Nhưng cuộc sống giang hồ nay đây mai đó buộc chàng không được nghĩ đến tình yêu, chàng phải xa nơi này

mà trong lòng đầy quyến luyến, vấn vương Bản ra đi trong sự bâng khuâng, não nùng của gia đình cô gái Thổ

Lẩn sự đời chủ yếu khai thác con người “bên trong” của nhân vật Vân

Chàng tìm đến chốn non nước kì thú để lánh xa sự hờ hững, độc ác, giả trá, đê hèn của chốn phồn hoa Chàng muốn đem hết tâm trí của mình vào việc thi ân báo đức Với bản tính nhân từ, Vân đã lấy một cô gái mù làm vợ, bởi người con gái ấy, đôi mắt nàng chưa từng in bóng những sự đổi thay lật lọng ở đời Chàng đã đem đến cho gia đình khuất nẻo ấy sự sung sướng, tươi cười, hạnh phúc

Giông tố đi vào khai thác một tình huống truyện hết sức éo le Đặt nhân

vật vào tình huống éo le ấy, nhân vật của Lan Khai đã bộc lộ tất cả những gì sâu kín nhất ấp ủ trong lòng Tất cả những cung bậc tình cảm: từ yêu thương, nhớ mong, đau thương, thù hận, khoan dung, ân hận, biệt ly của đời người đều dồn lại trong một truyện rất ngắn, một quãng thời gian cô đặc - cái đêm hấp hối của Văn Khanh Đoan Trang là một cô gái mang một “vẻ đẹp huyền diệu của thiếu nữ êm đềm” Nhưng vì cô phụ bạc chồng đi theo nhân tình nên

cô phải gánh chịu mọi hậu quả tồi tệ nhất Nhân tình bị chồng của cô giết chết, sau đó chồng cô phiêu bạt giang hồ Trớ trêu thay, sau năm năm, cô gặp lại người chồng trong cơn hấp hối tại chùa Linh Đỗng Đoan Trang phải đối mặt với “giông tố”, với cơn bão lòng đầy xót xa, ân hận và những tiếc nối đớn đau

Những cảm nhận của nhân vật tôi về một phong tục độc đáo, thú vị của miền thượng du đã được nhà văn đường rừng miêu tả rất sinh động qua truyện

ngắn Cô Bụt Người xem như bị thôi miên, say mê, đắm chìm vào trong giấc

mộng trước điệu múa ghê thường và “gương mặt trẻ trung, tươi đẹp”, “cặp mắt đen như cặp hạt huyền nhìn thăm thẳm, nhìn bới móc vào tận cùng đáy linh hồn của người ta” Dù có nhiều điều chưa hiểu về đám người miền thượng du nhưng hình ảnh cô Bụt không bao giờ phai nhạt, đã in sâu vào trí não của nhân vật tôi Nó bắt nguồn cho tình yêu với “miền đất đầy những bí

hiểm hãi hùng nhưng cũng rất nhiều vị thơ và đẹp” của chốn “non cao, rừng thẳm, xa tuyệt hồng trần”

Tất cả cốt truyện tâm lý của Lan Khai đều đi sâu vào thế giới nội tâm của các nhân vật Khám phá ra con người bên trong của nhân vật là mục đích cuối cùng và quan trọng nhất của các nhà văn, đó cũng là yếu tố quyết định vị trí của tác phẩm ấy trong lòng bạn đọc Mỗi nhà văn đều có những bí quyết của riêng mình Truyện ngắn luôn là thể loại năng động đã “bấm huyệt” đời sống bằng cách sáng tạo các tình huống nghệ thuật đặc sắc để phản ánh sự đa dạng và phức tạp của đời sống con người Và nhà văn Lan Khai đã “bấm

huyệt” đời sống bằng những tình huống tâm lý: Tiếng sáo đêm thu là điểm

đến của những yêu thương, khao khát nhưng cũng đầy nỗi éo le khi hai người

yêu nhau lại bất đồng về ngôn ngữ; Giông tố lại là cuộc gặp gỡ cuối cùng đầy

ngỡ ngàng của một người vợ phụ tình và người chồng luôn yêu thương cô sâu

sắc trong một đêm đầy giông tố của trời đất và của lòng người; Đêm ấy là

đêm của những ngỡ ngàng, kinh hoàng và khiếp sợ khi những phán đoán của nhân vật bị đảo lộn hoàn toàn Những tình huống tâm trạng ấy lại được sự trợ giúp đắc lực của các yếu tố không gian, thời gian nhạy cảm dễ khơi gợi xúc cảm đã khiến chất trữ tình được gia tăng mạnh mẽ trong các truyện ngắn của Lan Khai

Đặc biệt nhân vật luôn được đặt vào những mâu thuẫn, xung đột,

những hoàn cảnh buộc phải trải lòng, phải biểu lộ cảm xúc Truyện ngắn Nơi ước hẹn, Kiếp con tằm là xung đột giữa chủ nhà báo, chủ nhà xuất bản và những văn nghệ sĩ tài năng và giàu tâm huyết Nơi ước hẹn là một truyện

ngắn mang tính hiện thực về bi kịch tinh thần của những người văn nhân, trí thức nghèo Nhà văn đi sâu vào những cảm nhận, suy nghĩ của Khang về cuộc sống, con người và nghệ thuật Vốn là một văn nhân rất thiết tha, yêu nghệ thuật nhưng thực tế lại vô cùng cay nghiệt, phũ phàng: chủ nhà xuất bản luôn

cố ý lợi dụng hoàn cảnh để bắt chẹt, trả rẻ tác phẩm của anh Khang vốn thật thà, chưa từng so kè, bớt một thêm hai về giá tiền một áng văn hay Anh thấy mình lẻ loi đơn độc giữa rừng người xa lạ và nhìn cuộc đời một cách chán trường, tê tái Anh không còn tin ở người độc giả rất yêu thích, quan tâm đến các bài viết của mình và muốn giúp anh trên con đường văn giới Vì vậy Khang đã quên “nơi ước hẹn”, sống âm thầm trong sự tuyệt vọng, cô đơn Anh đâu biết rằng vẫn có người tới “nơi ước hẹn” và đợi chờ, mong mỏi được

gặp, giúp đỡ anh trên con đường văn giới Cùng một đề tài với Nơi ước hẹn, truyện ngắn Kiếp con tằm lại có tính xung đột, mâu thuẫn khá gay gắt giữa

chủ báo và Thanh - một văn sĩ nghèo nhưng chàng không vì tiền mà phạm vào những điều cao quý của nghệ thuật Chàng có ý thức trách nhiệm rất cao trong nghề viết: “Một chữ dùng chưa đúng hẳn, một đoạn nghe chưa êm tai, một lối đặt câu chưa mới lạ, chàng nhất định chưa dùng Thành thử lắm bài thầy viết lại ba, bốn chục lần mà vẫn chưa vừa ý” Cách làm việc chậm chạp

ấy đã nhiều lần thành ra cái cớ để ông chủ báo gắt bẳn, nói Thanh bằng những câu thiếu vẻ ôn tồn Chính xung đột đó dập tắt mọi ước mơ, lý tưởng cao đẹp của người nghệ sĩ, đẩy Thanh đi đến một quyết định sau bài viết mà chàng dồn tất cả tâm huyết, bằng tất cả tình yêu và tài năng của mình, chàng buộc phải “phụ bạc hồn văn” Nhận xét về hai truyện ngắn này, PGS.TS Trần

Mạnh Tiến đã viết: “Đi sâu vào nội tâm con người, hai câu chuyện Nơi ước hẹn, Kiếp con tằm vẽ nên bi kịch tinh thần của người nghệ sĩ bán rẻ tài năng

trong quan hệ đồng tiền lạnh lẽo, nhưng vẫn hiểu rõ thiên chức của mình”[70, tr.9]

Hơn nữa trong các truyện ngắn này, những sự kiện đã được giản lược

và cô đọng đến mức tối đa để gia tăng các yếu tố tâm lý, cảm xúc khiến con người “bên trong” của nhân vật luôn trở thành tâm điểm của cốt truyện tâm

lý Một nạn nhân của lãng mạn là bức thư với những lời gan ruột nhất của

Mai, cô viết thư cho Hải khi cuộc sống của cô chỉ còn đếm từng giờ, từng phút Mai ân hận, xót xa cho những tham vọng đớn hèn của chính mình, cái tham vọng sống một cuộc đời hoa lệ chốn Hà thành Mai cầu xin sự tha thứ vì tội bội bạc và mong Hải cứu vớt đứa hài nhi Dù đã chạy theo những tham

vọng đớn hèn nhưng người cô yêu chính là anh

Với Chiếc xe trên đường, tác giả đã sử dụng những hình ảnh biểu

tượng qua đó bộc lộ những chiêm nghiệm, triết lí nhân sinh Tác giả sáng tạo nhân vật “khách” một mình trên chiếc xe đối diện với cảnh tráng quang hùng

vĩ của vũ trụ Khi có một mình “khách” cảm thấy thân mình như cát bụi, quanh mình là những cảnh tượng ghê ghớm của núi, của thung lũng, của vực sâu Một cảm giác hoàn toàn cô độc Nhưng khi cô gái xin đi nhờ ngồi cùng trên chiếc xe thì “khách” sung sướng cảm thấy mình cao quý, tài ba hơn vũ trụ; bao nhiêu cảnh nguy nan trước mắt “khách” thấy nó vô vị nhỏ nhen

“Khách” tự hào tự đắc như đã được làm bá chủ cả không gian Khi cô gái xuống xe, tâm trạng của “khách” lại trở về như lúc ban ban đầu Con đường

gồ ghề nguy hiểm ấy chính là con đường đời, chiếc xe trên đường là hình tượng của thời gian và người thiếu nữ đáp xe là một vị thần của ái tình Vị thần ái tình ấy có thể ngự trị và chiến thắng mọi khó khăn trên đường đời cát bụi

Chung tình là truyện ngắn trút hết mọi tâm sự của Thục Oanh gửi cho

chị Bích Đào về vấn đề chung tình của người chồng Văn Khanh (chồng của Thục Oanh) vốn “là một văn sĩ nên chàng cũng hay lôi thôi như mọi văn sĩ khác” Thục Oanh rút ra vấn đề với chị Bích Đào rằng: “Trong phạm vi tình cảm đều phiền phức lắm, chẳng dễ dàng như ta vẫn tưởng” nhưng nàng tin ở

sự chung tình của chồng mình

Có thể thấy cốt truyện tâm lý của Lan Khai không éo le, phức tạp; ngược lại nó rất giản dị, ngắn gọn nhưng nhà văn đã đưa nhân vật của mình

vào những tình huống đắt giá để tạo nên cốt truyện đậm chất trữ tình giúp nhân vật tự bộc lộ hết những dòng chảy bất tận của cảm xúc

1.1.1.3 Cốt truyện kỳ ảo

Loại cốt truyện này xuất hiện từ thời cổ đại và phát triển đến thời hậu hiện đại thế kỉ XXI Và cho đến nay việc định danh khái niệm “Truyện kỳ ảo” vẫn chưa hoàn toàn thống nhất Có người gọi truyện kỳ ảo là: Truyện truyền

kỳ, truyện kinh dị, quái dị, kỳ quái, ma quái, quái đản Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Dân thì lại đề xuất cách gọi là “văn học huyễn tưởng”[6, tr.156]

Nhà văn Ngô Tự Lập trong lời tựa cho bộ sách Truyện kỳ ảo thế giới đã đề

xuất cách gọi truyện kỳ ảo: “Truyện kỳ ảo đưa ra những sự kiện không thể giải thích nổi bằng những quy luật thông thường Đó là một thế giới nơi cái thực và cái ảo, cái tự nhiên và cái siêu nhiên xâm nhập lẫn nhau, khác hẳn thế giới của truyện thần kỳ”[34, tr.3] Nhìn chung mỗi tên gọi đều phản ánh mức

độ khác nhau do ấn tượng của cái “kỳ ảo” gây nên

Theo Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên đã giảng nghĩa khái

niệm “kỳ ảo”, trong đó “kỳ” là “lạ đến mức làm người ta phải ngạc nhiên”, còn “ảo” là “không có thật” Vậy “kỳ ảo” là “kỳ lạ tự như không có thật mà chỉ có trong tưởng tượng”[49, tr.516] Theo đó truyện kỳ ảo được xem là phương thức tư duy đặc biệt của nhà văn Như vậy có thể coi văn học kỳ ảo là những tác phẩm đề cập đến các nhân vật hoặc các hiện tượng siêu nhiên, hư cấu trong nghệ thuật

Yếu tố kỳ ảo đã xuất hiện từ rất sớm trong văn học qua các sáng tác dân gian, như: thần thoại, truyền thuyết, cổ tích Khi đó do hạn chế về tư duy, trình độ sản xuất còn lạc hậu nên các tác giả dân gian đã mượn trí tưởng tượng phong phú, diệu kỳ của mình để khám phá thế giới còn nhiều bí ẩn, đồng thời thể hiện những ước mơ về một cuộc sống công bằng, hạnh phúc Yếu tố kỳ ảo lúc này đóng vai trò là một thủ pháp nghệ thuật trong tác phẩm

văn học Với những Truyện đường rừng, có thể khẳng định rằng yếu tố kì ảo

đã góp phần quan trọng tạo nên sức cuốn hút mạnh mẽ nhất trong các truyện ngắn của Lan Khai Ông “đã chinh phục người đọc bằng sự tưởng tượng, tạo nên một kênh tiếp nhận mới”[70, tr.8] Đa số truyện kỳ ảo đều có cốt truyện gần gũi với cuộc sống sinh hoạt của bản làng, như: việc săn bắn, mò cua bắt

ốc hay những mối tình trắc trở của lứa đôi Một số cốt truyện kỳ ảo của Lan Khai gần gũi với truyện cổ dân gian Vì vậy đem lại cảm giác vừa quen lại vừa lạ, thu hút sự chú ý đặc biệt của người đọc

Tập Truyện đường rừng (1940) của Lan Khai có cốt truyện hết sức đa

dạng Tất cả đều là những câu chuyện về cuộc sống con người xã hội miền núi Lan Khai đã xây dựng được hệ thống các nhân vật kỳ ảo vô cùng phong phú, đa dạng: có truyện ma xuất hiện dưới hình dáng con người nhưng lại có khi ma lại là con vật; có những khi nhân vật là con người lại xuất hiện như một loài ác thú, rồi thế giới các con vật với những đặc điểm lạ thường, kỳ dị cũng xuất hiện một cách sinh động và chứa đựng nhiều giá trị trong các truyện ngắn kỳ ảo của Lan Khai Đề tài trong các truyện ngắn này của ông cũng sinh động và mới lạ: có truyện ma phá vỡ hạnh phúc nhưng cũng có khi con vật đem lại phúc lành cho con người; lại có chuyện bất hạnh do quyền lực của đồng tiền gây nên; có chuyện nỗi bất hạnh do lỗi lầm vô tình hay cố ý của bản thân con người tạo ra Nhìn chung, mỗi cốt truyện tạo ra những ấn tượng riêng trong lòng người đọc Lan Khai đã trở thành người “mở đường vào thế giới sơn lâm” Vì “tấm màn bí mật của rừng thiêng từng bước được mở ra, rừng núi không chỉ là xứ sở của ma quỷ, hùm beo rắn rết trong tưởng tượng của nhiều người, mà đó còn là nơi tiềm tàng sự sống hiện lên trong những bức tranh tràn đầy mĩ cảm của một nhà văn họa sĩ, càng trở nên chân thật, gắn bó với con người Con người cần trân trọng và bảo vệ thiên nhiên, vì con người

là một phần của thế giới đó Nhiều trang sách của ông phê phán nạn phá rừng

và giết hại các loài cầm thú (Dưới miệng hùm, Tiếng gọi của rừng thẳm, Mọi rợ, Đỉnh Non Thần, Suối Đàn, Gò Thần) Ai phá hoại thiên nhiên sẽ

phải nhận lấy sự nghèo nàn và tai họa! Nếu ứng xử tốt với thiên nhiên thì thiên nhiên sẽ ban tặng cho chúng ta nhiều niềm hạnh phúc Đó là nhận thức

của nghệ sĩ Lan Khai”[67, tr.37] Các truyện ngắn tiêu biểu như: Người lạ,

Ma thuồng luồng, Con thuồng luồng nhà họ ma, Con bò dưới thủy tề, Đôi vịt con, Mũi tên dẹp loạn, Người hóa hổ, Tiền mất lực, Gò thần …

Cuốn sách Lan Khai tuyển truyện ngắn mở đầu bằng truyện Người lạ

đã ngay lập tức khiến cho người đọc như bị cái huyền bí, kỳ ảo, như hư như thực trong căn bếp lửa của người mạn ngược ru người đọc vào thế giới nghệ thuật của nhà văn Đó là câu chuyện do chính ông Hội Cảnh đã trải qua và trực tiếp kể lại Trong khoảng trưa một ngày mùa hè lên nương, ông đã gặp một “người lạ” trên chính cái chòi canh lúa của mình Cô gái có ngoại hình, hành động dị thường, tiếng nói líu ríu như chim, toàn thân toát ra mùi thơm như hoắc hương khiến cho ông Hội Cảnh sợ hãi, kinh hoàng “tóc gáy rờn rợn,

bồ hôi giá ngắt” Cô ta chợt đến rồi cũng bất chợt tan vào cái huyền bí của sơn lâm “lơ lửng ở không trung, như người đi lên một cái thang vô hình một làn khói trắng hiện ra rồi thong thả tan đi”[70, tr.18] Từ đó ông Hội Cảnh dặn con cháu hễ vào rừng thì đừng đem theo lá hoắc hương Truyện kết thúc, người đọc như vừa được gặp cô gái dị thường với những cảm xúc hãi hùng, kinh sợ giống như dấu vết của cô gái còn để lại mãi trong tâm trí ông già làng thông minh, từng trải

Không chỉ kể chuyện Người lạ, ông Hội Cảnh còn dẫn dắt người đọc

bước vào cả một kho truyện kỳ ảo vừa lạ vừa quen, vừa chân thực nhưng lại

vừa đậm màu sắc huyền bí Ngay cái tên của những câu chuyện như: Ma thuồng luồng, Con thuồng luồng nhà họ Ma đã gợi tính hiếu kỳ, trí tò mò mạnh mẽ cho người đọc Ma thuồng luồng là câu chuyện kể về một nỗi đau,