Nhân vật nữ trong truyện ngắn y ban (LV00938)

Với kinh nghiệm cá nhân của một người viết nữ, Khảo sát tuyển tập 35 truyện ngắn nữ chọn lọc, trên cơ sở phân tích các hình thức biểu hiện của nhân vật nữ trong các sáng tác của Trầm H

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

===***===

NGUYỄN THỊ HUYỀN

NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN Y BAN

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Phùng Ngọc Kiếm

HÀ NỘI – 2013

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến thầy giáo PGS TS Phùng Ngọc Kiếm - người đã trực tiếp hướng dẫn tận tình để tôi có thể hoàn

thành luận văn này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn, đặc biệt là các thầy cô trong tổ Lý luận văn học, cùng các thầy cô giáo phòng Sau Đại học trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình triển khai luận văn

Hà Nội, ngày 12 tháng 07 năm 2013

Học viên

Nguyễn Thị Huyền

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của thầy giáo - PGS

TS Phùng Ngọc Kiếm

Tôi xin cam đoan:

- Đây là kết quả nghiên cứu tìm tòi của riêng tôi

- Đề tài không trùng với kết quả của bất cứ tác giả nào khác

Hà Nội, ngày 12 tháng 07 năm 2013

Học viên

Nguyễn Thị Huyền

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 6

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu 15

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 15

5 Những đóng góp mới của luận văn 16

6 Phương pháp nghiên cứu 16

7 Cấu trúc luận văn 17

NỘI DUNG 18

Chương 1 NHÂN VẬT TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI THỂ LOẠI VÀ PHONG CÁCH TÁC GIẢ 18

1.1 Hình tượng nhân vật văn học 18

1.1.1 Định nghĩa nhân vật văn học 18

1.1.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học 18

1.1.3 Phân loại nhân vật văn học 20

1.2 Nhân vật trong thể loại truyện ngắn 26

1.2.1 Truyện ngắn và khả năng thể hiện con người trong truyện ngắn 26 1.2.2 Nhân vật truyện ngắn 28

1.3 Nhân vật trong mối quan hệ với phong cách tác giả 37

1.3.1 Phong cách tác giả 37

1.3.2 Phong cách tác giả và nhân vật truyện ngắn 38

1.3.3 Nhân vật truyện ngắn và phong cách nữ 41

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN Y BAN 44

2.1 Thế giới nhân vật nữ trong truyện ngắn Y Ban 44

2.2 Đặc điểm một số kiểu nhân vật nữ trong truyện ngắn Y Ban 48

2.2.1 Con người với những trải nghiệm và khao khát hạnh phúc 48

2.2.2 Những người phụ nữ cô đơn, sống trong sự dẫn dắt của vô thức69 2.2.3 Nhân vật tự nhận thức 77

Chương 3 NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN Y BAN 80

3.1 Nghệ thuật xây dựng tình huống và kết cấu truyện 80

3.1.1 Tình huống truyện 80

3.1.2 Kết cấu truyện 90

3.2 Nghệ thuật miêu tả nhân vật 93

3.2.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình 93

96

3.3 Nghệ thuật Trần thuật 102

3.3.1 Người kể chuyện 102

3.3.2 Giọng điệu trần thuật 110

KẾT LUẬN 117

THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 123

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học Việt Nam nói chung và văn xuôi Việt Nam nói riêng, từ

thời kì đổi mới đến nay đang thực sự có nhiều khởi sắc Trong những yếu tố quan trọng tạo nên chiếc áo mới nhiều màu sắc của văn xuôi giai đoạn này phải kể đến những đóng góp của các cây bút nữ Sự xuất hiện đông đảo, rầm

rộ của các cây bút nữ như: Nguyễn Thị Ấm, Nguyễn thị Thu Huệ, Y Ban, Lý Lan, Phan Thị Vàng Anh, Phong Điệp, Kiều Bích Hậu, Nguyễn Ngọc Tư, Di

Li, Nguyễn Ngọc Trang,… đã mang đến cho văn xuôi nói chung và truyện ngắn nói riêng một luồng sinh khí mới Bằng sự lỗ lực hết sức của bản thân, các cây bút nữ hôm nay vừa biết kế thừa các thế hệ đi trước, vừa học hỏi lẫn nhau để tự tìm cho mình những lối viết độc đáo Trong những tên tuổi ấy, Y Ban là một gương mặt tiêu biểu để lại dấu ấn đậm nét trong lòng độc giả

Với đề tài “Nhân vật nữ trong truyện ngắn Y Ban”, chúng tôi mong muốn

thấy được dấu ấn riêng và những đóng góp của Y Ban vào quá trình vận động của thể loại truyện ngắn trong thời kì đổi mới Đây là đề tài có ý nghĩa lịch sử văn học nhất định

1.2 Nhân vật là yếu tố không thể thiếu trong thế giới nghệ thuật của

tác phẩm, là hình thức cơ bản để qua đó nhà văn miêu tả thế giới một cách hình tượng Nhân vật là nơi tập trung mọi giá trị tư tưởng nghệ thuật, là phương tiện để tác giả thể hiện tư tương của mình và hiện thực hóa quan niệm nghệ thuật về con người dưới hình thức biểu hiện tương ứng Đồng thời thực hiện đề tài này sẽ giúp cho người viết hiểu sâu hơn những vấn đề lí luận văn học về nhân vật trong truyện ngắn nói riêng, đặc điểm của truyện ngắn Việt Nam đương đại nói chung

1.3 Khi nghiên cứu đề tài này, giúp người viết hiểu thêm nhiều kiến

thức về nhân vật thể loại truyện ngắn và sự vận động của truyện ngắn

đương đại Việt Nam Đồng thời rèn luyện cho một giáo viên có thêm kĩ năng, phương pháp khi phân tích nhân vật và cảm thụ truyện ngắn trong nhà trường

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu truyện ngắn đương đại

2.1.1 Vai trò của truyện ngắn trong văn xuôi Việt Nam đương đại

Truyện ngắn trở thành đối tượng được quan tâm hàng đầu của các nhà văn, của giới phê bình; là đối tượng tìm hiểu của một số chuyên luận, chuyên

khảo như: Sổ tay người viết truyện ngắn (Vương Trí Nhàn sưu tầm, biên

soạn, xuất bản nhiều lần); Nghệ thuật viết truyện ngắn và ký (Tạ Duy Anh

sưu tầm, biên soạn, NXB Thanh niên, 2000); Những vấn đề thi pháp của truyện (Nguyễn Thái Hòa, NXB Giáo Dục, 2000); Các nghiên cứu và sưu

tầm của Bùi Việt Thắng in trong hai tập “Bình luận truyện ngắn” (NXB Văn Học, 2000) và “Truyện ngắn những vấn đề lý thuyết và vấn đề thực tiễn thể loại” (NXB Đại Học Quốc Gia Hà Nội, 2002) Bên cạnh đó cũng có những cuốn sách mở rộng tìm hiểu từ nguồn văn học nước ngoài như “Truyện ngắn

- lý luận tác gia tác phẩm” (Tập I, II Lê Huy Bắc biên soạn, NXB Giáo Dục, 2004) Có công trình mang tính tổng quan: “Thời gian nghệ thuật trong cấu trúc văn bản tự sự” (Lê Thị Tuyết Hạnh, NXB ĐHSP HN,2002); “Văn học Việt Nam thời đại mới” (Nguyễn văn Long, NXB ĐHSP HN, 2003) Có những nghiên cứu trên đối tượng cụ thể chẳng hạn “Ngôn ngữ nghệ thuật

trong truyện ngắn đương đại qua hai tác phẩm Vũ điệu thân gầy và Truyện ngắn 8X” (Công trình dự thi giải thưởng sinh viên nghiên cứu khoa học toàn

quốc năm 2009)

Không ít bài viết ghi nhận thành tựu của truyện ngắn trong quá trình

đổi mới văn chương đương đại Có thể kể tới: “Sức sống của một thể loại” (Lý Hoài Thu); “Đọc bình luận truyện ngắn” và “Truyện ngắn hôm nay” của

Bùi Việt Thắng (Báo văn nghệ số 24/2000); “Một thoáng văn học 5 năm đầu

thế kỷ” (Trần Thanh Đạm, Báo văn nghệ số 4,5,6 tháng 11/2004); “Trò chơi

trốn tìm của Nguyễn Vĩnh Nguyên” (Trần Hoài Nam, Báo Văn nghệ số

1/7/2000) Các bài viết đều tán đồng trong nhịp độ của đời sống công nghiệp hiện đại, dưới sức ép của các phương tiện nghe nhìn, truyện ngắn đã

phát huy được ưu thế của mình một cách hiệu quả

Một số ý kiến xoay quanh vấn đề đặc trưng cơ bản của truyện ngắn đã cho rằng: Truyện ngắn là một thể loại tự sự cỡ nhỏ, dung lượng không lớn, với chức năng chỉ để thể hiện một lát cắt của hiện thực, một khoảnh khắc của cuộc sống thường nhật nên truyện ngắn đã quy tụ được một đội ngũ tác giả khá đông đảo cả chuyên nghiệp lẫn không chuyên; Trong cuộc sống gấp gáp hiện nay, đọc thưởng thức truyện ngắn dường như phù hợp hơn cả, bởi lẽ nó không bắt người đọc mất quá nhiều thời gian nên thể loại văn học này đã thu

hút một lượng lớn độc giả cho mình Sương Nguyệt Minh đã khái quát “Xét đến cùng chính yêu cầu cuộc sống đang cần truyện ngắn”; Nguyễn Hữu Quý cho rằng “truyện ngắn là một thể loại văn học huyễn hoặc, kỳ thú , vô cùng hấp dẫn Truyện ngắn mời gọi lôi cuốn, quyến rũ người viết và khuất phục bạn đọc Là người viết văn, dù là viết chuyên tiểu thuyết cũng ít nhất vài lần thử sức với truyện ngắn, khám phá, chinh phục truyện ngắn” (TC VNQĐ số

637/2007)

2.1.2 Về đội ngũ sáng tác

Theo Hội nhà văn số lượng hội viên cả hai miền Nam, Bắc năm 1975

có khoảng 300 người, còn hiện nay là khoảng 832 người Nếu kể thêm số lượng các Hội văn học nghệ thuật địa phương thì con số trên cả ngàn người thuộc các dân tộc đó là chưa kể các nhà văn nhà thơ ở hải đảo và trên các báo tạp chí của cộng đồng người Việt ở nước ngoài Theo Bùi Việt Thắng

“Thế hệ thứ ba (trên dưới bốn mươi) đang là lực lượng hùng hậu chiếm lĩnh văn đàn, đặc biệt có công xây đắp cho truyện ngắn trở thành một thể loại ngang hang với thơ và tiểu thuyết: Hồ Anh Thái, Y Ban, Nguyễn Thị Thu

Huệ, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Trầm Hương, Phan Triều Hải Thế

hệ này được đào tạo căn bản, có nền văn hóa, tự do viết và có điều kiện tiếp xúc với tinh hoa văn học thế giới Thế hệ thứ tư đa sắc như một vườn hoa mới ươm trồng: Trần Thanh Hà, Như Bình, Nguyễn Thị Phước, Phong Điệp, Họ đều hăm hở viết như một thôi thúc nội tâm, cháy bỏng và không cưỡng lại được.Thậm chí họ viết như lên đồng” [54] Đội ngũ nhà văn trẻ

luôn được quan tâm và đánh giá cao Họ khác với tất cả các thế hệ trước, gần như không phải chịu sức ép nào của truyền thống, của lịch sử, mà chịu một sức ép lớn nhất và duy nhất là thời đại, trong một cuộc hội nhập mà dân tộc gần như không thể tránh, nếu không muốn nói là phải dũng cảm đón nhận trong tư thế chủ động, để khỏi bị đẩy ra khỏi “đường ray của con tàu phát

triển Những người viết văn trẻ ngày càng đông đảo và khá tự tin, dù viết

theo truyền thống hay hiện đại nhưng họ luôn có ý thức vượt ra khỏi cái bóng rậm rạp của thế hệ đàn anh để làm mới, làm khác các tác phẩm của mình Sự ảnh hưởng của các cây bút hình như rất ít, tính độc lập của nhà văn thời hậu chiến rất cao

Có thể coi “mảnh đất ươm mầm” cho tài năng sáng tạo là các cuộc thi viết truyện ngắn liên tục được tổ chức trên các báo và tạp chí trong nhiều năm liền Những cuộc thi truyện ngắn trên tạp chí Văn nghệ Quân đội đã thành truyền thống, Kiếm tìm được nhiều tác phẩm hay, sinh động, lành mạnh, qua đó góp phần làm giàu có đời sống tinh thần người lính và nhân dân Phát hiện bồi dưỡng, theo dõi tiến trình sáng tác của rất nhiều các cây bút mới, mà đến nay phần lớn trong số họ đã trưởng thành, đang là lực lượng nòng cốt, sung sức của nền văn học nước nhà Có thể kể đến: Nguyễn Thế Hùng chắc khỏe tươi rói, chuyên săn lùng chi tiết; Đỗ Tiến Thụy bắt đầu viết chắc tay rất có nghề; Phùng Văn Khai giàu nội lực đang từng bước bỏ cái bóng của mình ở đằng sau; Trung Phương bộn bề, ngổn ngang; Trần Hoài Văn từng trải nền tảng, vững chắc; Nguyễn Quỳnh Trang trăn trở, tìm tòi;

Nguyễn Anh Tuấn thao thức và luôn triết lý; Đặng Minh Sáng giàu cảm xúc, sâu sắc, tìm tòi, lạ hóa; Còn phải kể thêm Trần Ngọc Ninh, Huỳnh Mạnh Chi, Huệ Ninh Nếu tìm một số gương mặt trẻ, mới, có tính đột phá có thể

kể đến Nguyễn Ngọc Tư đằm thắm dịu ngọt, một Di Li đầy bản lĩnh biến hóa, một Y Ban gai góc, cá tính gây nhiều tranh cãi Phạm Xuân Nguyên nhận xét cụ thể hơn về phương diện nghệ thuật: Họ, những cây bút trẻ này còn đẩy nhanh tốc độ vận động của truyện bằng nhịp câu, bằng sự lướt đi của các chi tiết, bằng chăm đua về đích Là chính ở điểm cuối này bộc lộ điểm yếu của họ Văn Giá phân tích: Hầu hết các cây bút trẻ chưa cật lực xác lập cho mình một quan điểm sâu sắc về đời sống cũng như nghệ thuật Họ phơi bày một cách sốt sắng, nóng nảy Họ cố thủ trong cảm hứng tự tôn thái quá Họ lên tiếng chống thói a dua bầy đàn, nhưng kỳ thực họ không cắt rốn được khỏi nó Họ chăm chú vào tìm kiếm cái khác lạ ở đề tài chứ chưa thực

sự tìm kiếm cái khác lạ ở nghệ thuật tự sự, tức là cách kể, cấu trúc Họ chưa

đủ mạnh để đạt được tính dân chủ và đối thoại trong sáng tạo Những nhận xét trên đây có lẽ rất quý báu để các nhà văn trẻ nhìn lại mình, vượt qua hạn chế, tiến tới có bản sắc, phong cách hơn

Những ý kiến vừa trình bày trên cho thấy truyện ngắn là một thể loại văn học phát triển năng động, phù hợp với nhu cầu tất yếu của thời đại mới Truyện ngắn ngày càng dành được sự quan tâm đặc biệt của các nhà văn, của giới phê bình và độc giả yêu mến văn học Đây là một trong những tiến đề để chúng tôi tiếp cận, đi sâu nghiên cứu truyện ngắn của các cây bút nữ đặc biệt

là truyện ngắn của Y Ban

2.2 Tình hình nghiên cứu truyện ngắn nữ đương đại

2.2.1 Về vị thế và đặc điểm của truyện ngắn nữ đương đại

Tiếp bước thành công của những năm 90 thế kỷ trước, bước sang thế

kỷ XXI các nhà văn nữ càng thể hiện rõ ưu thế văn chương của mình, đặc biệt là truyện ngắn Đông đảo các cây bút nữ tham gia các cuộc thi truyện

ngắn và đã không ít người dành được giải cao Sự xuất hiện ồ ạt của các cây bút nữ, số lượng tác phẩm đáng nể của họ (Lê Minh Khuê hiện có 7 tập truyện ngắn, Nguyễn Thị Thu Huệ 6 tập, Võ Thị Hảo 9 tập, Y Ban 11 tập ), nhất là chất lượng những tác phẩm mà họ sáng tạo ra, cho thấy đây là thời kì văn chương phái nữ chiếm ưu thế Có nhà nghiên cứa đã nhận xét: Các nhà văn nữ đã vào cuộc thi là làm một cuộc chơi hoàn toàn ngang ngửa, hoàn toàn sát ván với các đấng mày râu Xét về toàn diện các cuộc thi truyện ngắn đã qua, các tác giả nữ vẫn trội hơn nam Hay nếu tập hợp riêng truyện ngắn của nam và của nữ trong cuộc thi vừa qua in ra hai tập thì chắc tập của

nữ sẽ bán chạy hơn

Đáng chú ý là bài viết của ba tác giả Bích Thu, Bùi Việt Thắng và Lê Hương Thúy về văn chương nữ giới Vấn đề được các tác giả này đề cập và quan tâm là màu sắc riêng của phái nữ trong sáng tác nghệ thuật Bích Thu

nhận định “văn xuôi phái đẹp hiện nay sắc và sâu khi khai thác đề tài thế sự đời tư với nội dung thế thái nhân tình bằng lối viết ngọt ngào mà bén ngọt, diết dóng, mà đồng cảm sẻ chia với những thận phận, những con người sống quanh mình” [57] Lê Hương Thúy với các bài viết Điểm qua sự vận động truyện ngắn của các cây bút nữ (TCVNQĐ T4/2005), Truyện ngắn nữ đương đại (TCVNQĐ T4/2010) đã có cái nhìn tổng quan về sự vận động và những

đặc trưng cơ bản nhất của truyện ngắn nữ đương đại Có thể nói trên đây là những bài viết khái quát nhất về đặc điểm, diện mạo của văn chương nữ giới

Sự thành công của một số cây bút nữ và hướng tiếp cận cuộc sống trong truyện ngắn của họ được Nguyễn Thị Thành Thắng làm rõ trong bài viết

“phác thảo vài nét về diện mạo truyện ngắn đương đại và sự góp mặt của một số cây bút nữ”[54] Bài viết “Truyện ngắn nữ và xu hướng trải ngiệm”

(TCVN Công an số 10/2003) của Hoàng Thị Hồng Hà đã tìm hiểu xu hướng

“tự nghiệm” trong truyện ngắn nữ Tác giả đã chú ý đến mảng hiện thực của những “cái tôi đàn bà” phong phú mà phức tạp, sắc xảo mà đầy nữ tính từ đó

khám phá các cách biểu hiện xưng “Tôi” trong tác phẩm Với kinh nghiệm

cá nhân của một người viết nữ, Khảo sát tuyển tập 35 truyện ngắn nữ chọn

lọc, trên cơ sở phân tích các hình thức biểu hiện của nhân vật nữ trong các

sáng tác của Trầm Hương, Ngô Thị Kim Cúc, Lê Minh Khuê, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phạm Thị Ngọc Liên, Lý Lan cho rằng: Đặc điểm những truyện ngắn của các tác giả trẻ là tập trung thể hiện những hiện thực xã hội đang thay đổi nhanh chóng quyết liệt và ảnh hưởng đến từng cuộc đời, ít nhiều làm vỡ những giấc mộng lớn, mộng con với thái độ chung là chấp nhận như

một chuyển động tất yếu của thời đại

Như vậy qua các bài viết trên cho ta thấy rõ sự bổ sung về đội ngũ, về những phá cách và đặc trưng trong việc chiếm lĩnh hiện thực đã tạo nên những sắc màu, giọng điệu mới cho truyện ngắn nữ đương đại

2.2.2 Vấn đề nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ đương đại

Nhân vật trong truyện ngắn của các tác giả nữ thời kì này chủ yếu là các nhân vật nữ, với nhiều hoàn cảnh, số phận, chức nghiệp, lứa tuổi khác nhau Điều này đã được làm rõ trong các bài viết của các nhà nghiên cứu

như: Truyện ngắn hôm nay (TCNCVH số 4/2004) của Bùi Việt Thắng nêu

cảm nhận “âm thịnh, dương suy” ở thế hệ các nhà văn trưởng thành sau

1975 Khi tìm hiểu nhân vật nữ trong truyện ngắn của các cây bút nữ, ông nhận xét “họ là những người biết thuần hóa những nỗi đau, mất mát và xoa dịu những chấn thương tinh thần trong đời sống con người”, xây dựng hình tượng người phụ nữ cũng chính là “một sự dâng hiến cái đẹp cho con người”

Trong bài viết “Vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi thời kì đổi mới”

Tôn Phương Lan đã nhận thấy đây là “thời kì văn học con người được soi chiếu từ rất nhiều phía”, và “không phải ngẫu nhiên mà trong văn xuôi thời

kì này nhân vật xuất hiện trong các tác phẩm thường là các nhân vật nữ Họ

là những người phụ nữ đã đi qua chiến tranh mang nhiều nỗi cô đơn, thường

xuyên sống nơi giáp danh giữa địa ngục và trần gian Họ luôn khao khát hy vọng tìm kiếm cho dù họ biết cái đã qua không bao giờ trở lại cũng như điều

mơ ước chắc gì đã có được trong đời” [37]

Nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ ở góc độ nào đó vẫn phải chịu những thiệt thòi, bất hạnh, song họ vẫn mang những vẻ đẹp mới, họ tự khẳng định mình và dám sống cho chính mình, họ vẫn giữ được thiên tính nữ là những con người nhẹ dạ cả tin, yếu đuối, đa cảm, đa đoan

Theo dòng khảo sát trong “Phụ Nữ là đàn bà”, Đào Đồng Điện nhận xét về nhân vật nữ trong văn học đương đại: “Không còn nhiều phụ nữ kiên cường nữa mà thay vào đó là những con người yếu đuối nhẹ dạ cả tin,

đa cảm, đa đoan” “Gặp môi trường thích hợp với bản tính phụ nữ, như cá gặp nước người phụ nữ được dịp phô bày hết mình”[22], có thể những phô

bày đó làm ảnh hưởng đến phẩm chất đạo đức như ngoại tình Tuy nhiên tác giả đưa ra lý giải: cuộc sống đâu chỉ là hai bữa no đủ, cuộc sống còn là hẹn

hò nhớ nhung nuối tiếc, còn là những éo le, âu sầu, ao ước và sự thỏa mãn những cảm giác mới lạ nữa chứ Tác giả cho rằng chính đặc điểm này trở thành đặc điểm nổi bật về tính cách xã hội của người phụ nữ trong văn xuôi thời đại mới, nó phá vỡ quan niệm cũ về hạnh phúc gia đình cũng như tổ chức gia đình của người Việt Nam

Truyện ngắn nữ hôm nay với thế giới nhân vật nữ đa dạng và phong phú, đa dạng với những cuộc đời thân phận cụ thể Người đọc có thể gặp bóng dáng cuộc đời của các nữ nhà văn trong nhân vật của họ, họ đau nỗi đau của nhân vật, buồn vui cùng với nhân vật Đây là một hình thức kể chuyện rất quen thuộc trong truyện ngắn hôm nay Qua những bài viết và các công trình nghiên cứu từ những góc độ khác nhau, chúng ta thấy các tác giả

đã có sự nhận diện trên nhiều khía cạnh của truyện ngắn nói chung và truyện ngắn nữ nói riêng Đặc biệt là số phận người phụ nữ hiện đại trong truyện

ngắn của họ, từ đó đưa ra những đánh giá sát đáng về đặc điểm nhân vật nữ trong sáng tác của các cây bút nữ

2.2.3 Nhân vật nữ trong truyện ngắn của Y Ban

Cái tên Y Ban thực sự được biết đến và ngày càng nổi bật từ giải

thưởng của tạp chí Văn nghệ Quân đội với truyện ngắn Bức thư gửi mẹ Âu

Cơ (năm 1989) Với quan niệm sống hết mình và viết hết mình, đã có lần chị

bộc bạch “Sinh tuổi trâu nên phải “cày như trâu”, nhưng được cái là cày trên thửa ruộng của mình” và kết quả cho sự nỗ lực ấy là hàng loạt các tập

truyện ngắn được xuất bản, ra mắt bạn đọc Và từ đó cái tên Y Ban đã trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của truyện ngắn nữ đương đại

Tác phẩm của bà giàu có hình ảnh những người phụ nữ vất vả, lam lũ, bất hạnh nhưng cũng rất thương cảm Khi tìm hiểu nhân vật nữ trong tuyện ngắn Y Ban, chúng ta có thể bắt gặp hàng loạt các bài báo, bài phỏng vấn

trên các tạp chí viết cũng như điện tử Y Ban viết về nỗi đau rất đàn bà của Dương Cầm trên http://hanoi.vnn đã viết: “Nhà văn Y Ban viết từ nỗi sâu thẳm trong tâm hồn những người đàn bà luôn khao khát một tình yêu tuyệt

mỹ Đôi khi cũng chống chếnh, chênh vênh giữa bổn phận của người vợ và một thế giới siêu thực nào đó, nhưng rồi lại thảng thốt giật mình quay về duy trì tổ ấm yên bình” [20]; Trên báo Văn nghệ số 25 ngày 5/7/2003 Xuân Cang

đã nhận xét: “Y Ban là người viết văn rất nhạy cảm, chị cảm nhận được những biến thái tinh vi trong tâm hồn con người, thậm chí chị còn cảm nhận

sự vật, sự việc bằng nhiều giác quan Đây có lẽ là bản năng của một người phụ nữ, cũng vì vậy mà nhân vật nữ trong truyện ngắn của bà chủ yếu là những người phụ nữ luôn đau đáu nỗi niềm tâm trạng” [19] Xoay quanh đề tài nhân vật nữ trong truyện ngắn Y Ban còn có những bài viết như: Nhà văn

Y Ban và đàn bà xấu, Y Ban: “Cái nhân tình không ai bán cả”, Y Ban chấp nhận dấn thân để sáng tạo, Nhà văn Y Ban: Phụ nữ đến cái tuổi này thì

mọi cái đều dễ giải tỏa, Ngay trong buổi ra mắt cuốn sách Hành trình của

tờ tiền giả, Phạm Xuân Nguyên đã nhận xét: Đọc Y Ban ta luôn bắt gặp đời

sống hôm nay Tác phẩm của chị giàu có những hình ảnh lam lũ đàn bà, vất

vả đàn bà nhưng cũng rất thương cảm đàn bà

Khi viết về người phụ nữ Y Ban luôn lựa chọn cho mình một cách thể hiện mới Mặc dù viết về một mảng đề tài quen thuộc song truyện ngắn của

bà luôn mang tính thời sự với những chi tiết, sự kiện mang hơi thở của cuộc

sống hôm nay Bùi Việt Thắng có bài Một giọng nữ trầm trong văn chương

(Tạp chí văn hóa số 397/1997) đã khẳng định trong nhiều gương mặt nữ viết

văn gần đây, người đọc vẫn dành cho Y Ban nhiều tình cảm đặc biệt Tác giả

đã chỉ ra những nét riêng biệt: Y Ban có một lối viết riêng của mình, chị chú

ý thể hiện những tâm trạng điển hình của nhân vật trong những trạng huống tiêu biểu; Y ban đã lựa chọn những cốt truyện độc đáo để làm nổi bật nhân vật tâm trạng và nhân vật nhận thức Không những thế bà còn lựa chọn sử dụng ngôn ngữ, giọng điệu sao cho phù hợp và thể hiện được tính cách, phẩm chất, số phận của nhân vật truyện ngắn Tất cả những điều đó đã tạo nên một Y Ban với phong cách riêng, độc đáo

Bên cạnh những bài báo, bài phỏng vấn trên còn có nhiều luận văn

nghiên cứu chuyên sâu về truyện ngắn Y Ban: Nhân vật nữ trong truyện ngắn ba tác giả nữ Y Ban, Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Thu Huệ (tác giả Nguyễn Thị Hoa, luận văn thạc sĩ khoa học ngữ văn ĐHSP Hà Nội 2003); Hình

tượng người phụ nữ hiện đại qua cái nhìn của một số nhà văn nữ (Tác giả

Nguyễn Thị Hằng, luận văn thạc sĩ khoa học ngữ văn ĐHSP Hà Nội 2010) Những luận văn này đi sâu tìm hiểu số phận của người phụ nữ hiện đại được biểu hiện trong truyện ngắn của một số nhà văn nữ đương đại, trong đó có Y Ban Từ quan điểm nghệ thuật của các nhà văn nữ về con người và cuộc sống, người viết chỉ ra những kiểu nhân vật nữ cụ thể trong những sáng tác tiêu biểu của họ Luận văn đi sâu khai thác khía cạnh nội dung và nghệ thuật biểu hiện nội dung về người phụ nữ trong dòng chảy văn học mà chưa chú ý

đến hình tượng nhân vật từ phương diện lí luận văn học Hơn nữa luận văn vẫn ở tầm khái quát từ nhiều tác giả chứ chưa đi sâu vào một tác giả nào.

Đối với cá nhân Y Ban, đã có nhiều khóa luận, luận văn, khảo cứu,… nghiên

cứu về truyện ngắn của bà Trong đó tiêu biểu là luận văn Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Y Ban của Đào Trang, bảo vệ tại trường

ĐHKHXHNV năm 2008 Ở luận văn này, người viết đã sử dụng truyện ngắn

Y Ban, đặc biệt là thế giới nhân vật để làm rõ những khái niệm lý luận về thế giới nghệ thuật truyện ngắn

Lựa chọn đề tài “Nhân vật nữ trong truyện ngắn Y Ban”, chúng tôi hy

vọng sẽ thấy được đặc điểm từng kiểu nhân vật gắn với phong cách riêng của

Y Ban và gắn với thể lọai truyện ngắn Đồng thời thấy được sự đóng góp của tác giả vào sự vận động của truyện ngắn nữ đương đại nói riêng và văn học đương đại nói chung

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn cần làm rõ đặc điểm nhân vật văn học gắn với thể loại truyện ngắn và gắn với phong cách tác giả đặc biệt là tác giả nữ

3.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ lí thuyết lí luận về nhân vật văn học, thể loại truyện ngắn, phong cách tác giả tìm ra mối quan hệ giữa nhân vật trong thể loại truyện ngắn và với phong cách tác giả Khảo sát truyện ngắn của Y Ban để làm rõ những vấn đề lí thuyết trên và thấy được đặc điểm nhân vật truyện ngắn gắn với phong cách tác giả nữ

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Trên cơ sở khảo sát lịch sử vấn đề chúng tôi xác định đối tượng cuả luận văn hướng đến nghiên cứu là: Những vấn đề lý thuyết về nhân vật trong

thể loại truyện ngắn; nhân vật truyện ngắn gắn với phong cách tác giả đặc biệt là tác giả nữ

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn chúng tôi không thể tìm hiểu toàn bộ sáng tác của Y Ban mà chỉ tập trung khảo sát nhân vật nữ trong các tập truyện ngắn sau:

Người đàn bà có ma lực - Tập truyện ngắn, 1993

Người đàn bà sinh ra từ bóng đêm - Tập truyện ngắn, 1995

Truyện ngắn Y Ban - Tập truyện ngắn 1998

Cẩm cù - Tập truyện ngắn, 2001

Đàn bà xấu thì không có quà - Tập truyện ngắn, 2004

Thần cây đa và tôi - Tập truyện ngắn, 2005

Cưới chợ - Tập truyện ngắn, 2005

I am đàn bà - Tập truyện ngắn,2006

5 Những đóng góp mới của luận văn

Góp phần làm rõ lí thuyết liên quan đến nhân vật trong mối quan hệ với thể loại và phong cách tác giả Cụ thể là: đặc điểm thể loại của nhân vật trong truyện ngắn; đặc điểm của nhân vật trong truyện ngắn của tác giả nữ

Làm rõ các đặc điểm về nội dung và nghệ thuật các nhân vật nữ trong truyện ngắn của Y Ban Đó cũng là cơ sở để nhận định, đánh giá sát đúng hơn những đóng góp của Y Ban vào sự vận động của truyện ngắn đương đại

và văn xuôi Việt Nam thế kỷ XXI

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp hệ thống

Hình tượng nhân vật nữ nói chung vừa là một chỉnh thể bao gồm nhiều yếu tố và cấp độ vừa là một phạm vi, một bộ phận của thế giới hình tượng trong tác phẩm Sử dụng phương pháp hệ thống giúp người viết khám phá được cấu trúc nội tại của nhân vật; đồng thời nhân vật nữ được soi chiếu

trong thế giới nhân vật, để từ đó thấy được đặc điểm nhân vật nữ trong một truyện, trong một tập truyện và trong toàn bộ sáng tác của Y Ban

6.2 Phương pháp so sánh

Vận dụng phương pháp so sánh giúp người viết nhận biết nhân vật nữ

và các nhân vật khác trong thế giới nghệ thuật truyện ngắn Y Ban sâu sắc hơn; Thấy được những đặc điểm của thế giới nhân vật nữ trong truyện ngắn của tác giả nữ trong tương quan với tác giả nam; Hơn nữa còn thấy được sự khác biệt của nhân vật nữ trong truyện ngắn với nhân vật nữ trong tiểu thuyết

6.3 Phương pháp thống kê, phân tích tổng hợp

Sử dụng phương pháp này để thấy được số lượng, cách thức sáng tạo các yếu tố, cấp độ các yếu tố được nhà văn sử dụng để miêu tả nhân vật như: ngoại hình, hành động, ngôn ngữ, diễn biến tâm lý, thế giới tâm hồn,

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn có ba chương:

Chương 1 Nhân vật trong mối qua hệ với thể loại và phong cách tác giả

Chương 2 Thế giới nhân vật nữ truyện ngắn Y Ban

Chương 3 Nghệ thuật truyện ngắn Y Ban

NỘI DUNG Chương 1 NHÂN VẬT TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI THỂ LOẠI

VÀ PHONG CÁCH TÁC GIẢ 1.1 Hình tượng nhân vật văn học

1.1.1 Định nghĩa nhân vật văn học

Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về nhân vật văn học, song ở cách nào thì nhân vật cũng được hiểu một cách thống nhất: Nhân vật trong tác phẩm văn học chính là con người hoặc các loài cây, con vật, các sinh thể hoang đường nhưng mang những đặc điểm giống với con người Nhân vật ấy

là đứa con tinh thần của nhà văn, là máu thịt của nhà văn để thể hiện quan niệm và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về cuộc đời và con người Các nhà lí luận cũng nhấn mạnh đến tính nghệ thuật, tính ước lệ của nhân vật văn học Nhân vật văn học không hoàn toàn giống với con người thật ngoài đời vì chúng có những đặc trưng nghệ thuật và được thể hiện trong tác phẩm bằng các phương tiện văn học thông qua quan niệm, biện pháp nghệ thuật của nhà văn, nhưng cũng không vì thế mà chúng kém đi tính chân thật Đã là tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật Nếu như không có các nhân vật: Chí Phèo, Thị Nở, Bá Kiến, thì “Chí Phèo” của Nam Cao không thể trở thành một truyện ngắn tiêu biểu mà chỉ là những ghi chép về hiện thực nông thôn Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 hay truyện ngắn “Đàn bà xấu thì không có quà” của Y Ban sẽ không còn là truyện ngắn nếu như không có Nàng Nấm - nhân vật nữ chính trong truyện,

1.1.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học

Nhân vật là yếu tố then chốt của thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn học Với truyện ngắn cũng vậy, nhân vật là yếu tố không thể thiếu trong cấu trúc truyện Vai trò này đã được khái quát trong rất nhiều tài liệu như:

“Nhân vật văn học là con người được miêu tả trong văn học bằng phương tiện văn học Văn học không thể thiếu nhân vật bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua đó nhà văn miêu tả thế giới một cách hình tượng “ [38; Tr 277]

Phương tiện văn học là ngôn ngữ, là chi tiết, hình ảnh, là giọng điệu, là kết cấu, cốt truyện, là hư cấu, tưởng tượng,… Mỗi nhà văn đều có trong mình một cái vốn chung là kho từ vựng Tiếng Việt, và tùy vào tài năng của mỗi người họ sẽ sắp xếp những con chữ vô hồn ấy thành những câu văn có hồn

để tái hiện những con người cụ thể, hay nói cách khác là tái hiện nhân vật trong tác phẩm văn học Thông qua nhân vật ấy, nhà văn gửi gắm vào đó những quan điểm tư tưởng của mình về con người và cuộc đời Nhân vật là yếu tố quyết định việc lựa chọn ngôi kể, kết cấu, cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu trong tác phẩm văn học nên không thể thiếu nhân vật Nếu rút nhân vật

ra khỏi chỉnh thể nghệ thuật ấy thì tác phẩm văn học không còn là tác phẩm văn học nữa

Nhân vật còn là nơi để tác giả thể hiện tư tưởng nghệ thuật của mình

về cuộc sống và con người Khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gắn liền nó với vấn đề mà nhà văn muốn đề cập đến trong tác phẩm của mình Vì vậy, tìm hiểu nhân vật trong tác phẩm, bên cạnh việc xác định những nét tính cách của nó, cần nhận ra những vấn đề của hiện thực và quan niệm của nhà văn mà nhân vật muốn thể hiện Chẳng hạn khi nhắc đến nhân vật, nhất là nhân vật chính, người ta thường nghĩ đến các vấn đề gắn với nhân vật đó Gắn liền với Kiều là thân phận của người phụ nữ có tài sắc nhưng bạc mệnh trong xã hội cũ Gắn liền với Kim Trọng là vấn đề tình yêu và những ước mơ vươn tới hạnh phúc Gắn liền với Từ Hải là vấn đề đấu tranh để thực hiện

khát vọng tự do, công lí, Trong Chí Phèo của Nam Cao, nhân vật Chí Phèo

thể hiện quá trình lưu manh hóa của một bộ phận nông dân trong xã hội thực dân nửa phong kiến Đằng sau nhiều nhân vật trong truyện cổ tích là vấn đề

đấu tranh giữa thiện và ác, tốt và xấu, giàu và nghèo, những ước mơ tốt đẹp của con người

Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện những cá nhân xã hội nhất định

và quan niệm về cá nhân đó Nói cách khác nhân vật là phương tiện khái quát tính cách, số phận con người và những quan niệm về chúng” [32] Ở

đây tính cách nhân vật được hiểu với nghĩa chung nhất, rộng nhất Tính cách

ấy là hiện tượng nổi bật của cuộc sống con người, nó mang tính lịch sử xã

hội Đúng như Arixtốt từng viết trong cuốn Nghệ thuật thi ca: “Tôi hiểu tính cách là cái lí do mà chúng ta gọi nhân vật bằng một cái tên nào đó” Với

mỗi nhân vật trong tác phẩm văn học, tác giả đều thể hiện tư tưởng của mình,

ca ngợi hay phê phán về một kiểu người nào đó trong xã hội

Nhân vật văn học vì thế là đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, có những dấu hiệu để ta có thể nhận ra cuộc sống đời thường trong đó Qua nhân vật phần nào người đọc nắm được thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn học

1.1.3 Phân loại nhân vật văn học

Nhân vật văn học là một hiện tượng rất đa rạng, những nhân vật được xây dựng thành công từ xưa đến nay bao giờ cũng là những sáng tác độc đáo không lặp lại Tuy nhiên xét về mặt nội dung tư tưởng, kết cấu, chất lượng miêu tả , có thể thấy những hiện tượng lặp đi lặp lại tạo thành các loại nhân vật khác nhau Để nắm bắt được thế giới nhân vật đa dang, phong phú chúng

ta có thể tiến hành phân loại chúng dưới nhiều góc độ khác nhau

Xét từ góc độ nội dung tư tưởng hay phẩm chất nhân vật có thể chia ra nhân vật chính diện (nhân vật tích cực) và nhân vật phản diện(nhân vật tiêu cực)

Nhân vật chính diện là nhân vật đại diện cho lực lượng chính nghĩa trong xã hội, có cái thiện, cái tiến bộ Khi nhân vật chính diện được xây dựng với những phẩm chất hoàn hảo, có tính chất tiêu biểu cho tinh hoa của một

giai cấp, một thời đại, một đất nước, mang những mầm mống lý tưởng trong cuộc sống có thể coi là nhân vật lý tưởng Ở đây cũng cần phân biệt nhân vật lý tưởng với nhân vật lý tưởng hóa, vì nhân vật lý tưởng hóa là nhân vật được tô hồng, hoàn toàn theo chủ quan của nhà văn Khi xây dựng nhân vật

lý tưởng hóa nhà văn đã vi phạm tính chân thực của sự thể hiện Như vậy nhân vật chính diện thời nào cũng tập trung thể hiện lý tưởng xã hội và lý tưởng thẩm mỹ của thời đại mình

Trái lại, nhân vật phản diện là nhân vật đại diện cho lực lượng phi nghĩa, cái ác, cái lạc hậu, đáng lên án

Trong quá trình phát triển của văn học, trong mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, việc xây dựng các loại nhân vật trên cũng khác nhau Trong văn học dân gian, trong các câu truyện cổ, những con người mang lý tưởng quốc gia độc lập và chuẩn mực đạo đức trong cuộc sống là những nhân vật chính

diện như: Tấm trong “Tấm Cám”; Thánh Gióng trong truyền thuyết “Thánh Gióng”; Song hành cùng với những nhân vật chính diện đó là hệ thống

các nhân vật phản diện: mẹ con Cám xảo quyệt, độc ác; giặc Ân hung dữ; Trong văn học viết trung đại, nhân vật chính diện thường là những nhà nho, các bậc trượng phu tiết tháo; hay những ông ngư, ông tiều coi thường danh

lợi; những anh hùng giúp dân giúp nước như Lê Lợi (Bình Ngô đại cáo), Quang Trung (Hoàng Lê nhất thống chí); còn nhân vật phản diện là bọn

tham quan trong triều đình Phong kiến, lũ giặc ngoại xâm phương bắc Trong văn học hiện đại khái niệm nhân vật chính diện được sử dụng rất linh hoạt,

đó là những nhân vật mang những khả năng, mầm mống của lý tưởng trong đời sống, thể hiện các khuynh hướng xã hội tiến bộ như: anh hùng Núp và

các đồng chí của anh rong “Đất nước đứng lên”, Nguyệt và Lãm trong

“Mảnh trăng cuối rừng”, Còn nhân vật phản diện là bọn bán nước và bọn

thực dân, đế quốc đi xâm lược

Trong văn học hiện đại nhiều khi khó phân biệt được đâu là nhân vật chính diện, đâu là nhân vật phản diện Bởi lẽ việc miêu tả nhân vật phải phù hợp với quan niệm cho rằng hiện thực nói chung và con người nói riêng không phải mang một phẩm chất thẩm mỹ mà bao hàm nhiều phẩm chất thẩm mỹ khác nhau, cái nhìn của chủ thể đối với sự việc từ nhiều chiều, phức hợp chứ không đơn điệu những nhân vật như Chí Phèo, Thị Nở, Tám Bính, Năm Sài Gòn, là những nhân vật có bản chất tốt nhưng đó không phải là phẩm chất duy nhất của nhân vật Bakhtin từng nói: cần phải thống nhất trong bản thân mình cả chính diện và phản diện, cả cái tầm thường lẫn cái cao cả, cả cái buồn bười lẫn cái nghiêm túc Chính vì vậy việc phân biệt chính diện với phản diện chỉ mang tính chất tương đối Khi đặt nhân vật vào loại nào để nghiên cứu, cần phải xem xét khuynh hướng chủ đạo của nó, đồng thời phải chú ý đến các khuynh hướng, phẩm chất thẩm mỹ khác nữa Trong giai đoạn trước, các nhân vật như Kiều, Thúc Sinh, Hoạn Thư cũng như được Nguyễn Du miêu tả ở nhiều góc độ, với nhiều phẩm chất khác nhau chứ không phải một phẩm chất là chính diện hay phản diện

Xét từ góc độ kết cấu (tầm quan trọng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm) Khi xem xét vị trí, chức năng của nhân vật trong tác phẩm, có thể chia thành các loại nhân vật: nhân vật chính, nhân vật trung tâm, nhân vật phụ

Nhân vật chính là nhân vật giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức và triển khai tác phẩm Với nhân vật chính, tác giả tập trung miêu tả, khắc họa tỉ

mỉ từ ngoại hình đến nội tâm và quá trình phát triển tính cách của nhân vật Qua nhân vật chính nhà văn thường nêu lên vấn đề trung tâm của tác phẩm Nhân vật chính cũng là nơi tập trung những mâu thuẫn, xung đột cơ bản trong tác phẩm, từ đó giải quyết vấn đề và bộc lộ cảm hứng tư tưởng của tác giả Có những tác phẩm có một nhân vật chính như: chị Dậu nhân vật chính

trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố, Tnú là nhân vật chính trong “Rừng xà nu “

của Nguyễn Trung Thành, Người đàn bà làng chài là nhân vật chính trong

“Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, Bên cạnh đó còn có

những tác phẩm có hai hay nhiều nhân vật chính như: Thúy Kiều, Kim Trọng, Từ Hải, Thúc Sinh, Hoạn Thư, là những nhân vật chính trong

“Truyện Kiều” của Nguyễn Du, Chí Phèo, Bá Kiến là hai nhân vật chính trong “Chí Phèo “ của Nam Cao,

Nhân vật trung tâm là một trong nhiều nhân vật chính, nổi bật về mặt ý nghĩa xuyên suốt tác phẩm Nhân vật ấy cũng là đầu mối của những mâu thuẫn, xung đột, đồng thời là nơi thể hiện vấn đề trung tâm của tác phẩm Như vậy, nhân vật chính là nơi thắt nút, là nhân tố thúc đẩy sự phát triển của truyện lên đến cao trào và cũng là chìa khóa để mở nút thắt của truyện Nhân vật trung tâm mang tư tưởng chủ đạo của tác phẩm và là công cụ phát ngôn cho quan điểm của tác giả Vì thế mà chúng ta thấy trong không ít trường hợp, nhà văn dùng tên của nhân vật trung tâm để đặt tên cho tác phẩm như:

Truyện Kiều của Nguyễn Du, Chí Phèo của Nam Cao, Mảnh trăng cuối rừng

của Nguyễn Minh Châu,

Ngoài các nhân vật chính là các nhân vật phụ ở nhiều cấp độ khác nhau

Đó là những nhân vật giữ vị trí thứ yếu so với nhân vật chính trong quá trình diễn biến của cốt truyện và thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm Nhân vật phụ phải hỗ trợ, bổ sung làm nổi bật nhân vật chính nhưng không được làm

mờ nhạt nhân vật chính Có những nhân vật phụ vẫn được nhà văn miêu tả đậm nét, có cuộc đời và tính cách riêng, cùng với các nhân vật khác tạo nên

một bức tranh đời sống sinh động và hoàn chỉnh Thúy Vân trong Truyện Kiều, Thị Nở trong Chí Phèo, anh Dậu, cái Tý trong Tắt đèn, là những nhân

vật phụ hàng thứ hai, có tính cách, có số phận riêng Lại có những nhân vật phụ ở hàng thứ ba, chỉ xuất hiện thấp thoáng trong các tình tiết như: một mụ

nào, thằng bán tơ, trong Truyện Kiều; bà lão hàng xóm trong Tắt đèn, bà cô thị

Nở, bà ba Bá kiến trong Chí Phèo; Nhân vật phụ mang các tình tiết, sự

kiện, tư tưởng có tính chất phụ trợ, bổ sung, nhưng không thể coi nhẹ nhân vật phụ Chúng chẳng những không thể thiếu trong một bức tranh chung, mà nhiều khi nhân vật phụ còn hàm chứa một tư tưởng quan trọng của tác phẩm

Xét từ góc độ loại thể có thể chia ra nhân vật trữ tình, nhân vật tự

sự, nhân vật kich Gắn với mỗi thể loại nhân vật lại mang những đặc trưng khác nhau

Nhân vật tự sự là nhân vật trong tác phẩm tự sự được khắc họa đầy

đặn, nhiều mặt nhất, hơn hẳn nhân vật trữ tình và kịch “Nhân vật tự sự được miêu tả cả bên trong lẫn bên ngoài, cả điều nói ra và điều không nói ra, cả ý nghĩ và cái nhìn, cả tình cảm, cảm xúc, ý thức và vô thức, cả quá khứ và hiện tại, tương lai”.[38; Tr 376] Nhân vật tự sự là nhân vật tham gia vào các tình

tiết xung đột để tạo nên sự phát triển của cốt truyện, tác động vào chiều hướng con đường đời của nhân vật trong tác phẩm Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên của Nam Cao là nhân vật mang đầy đủ những đặc trưng cơ bản của nhân vật tự sự Vì nhắc đến cái tên là người đọc đã hình dung ra một tên lưu manh, nghiện rượu, làm nghề đâm thuê chém mướn, những lúc tỉnh rượu thì lại hiền khô, luôn mơ ước một cuộc sống lương thiện,

Nhân vật trữ tình là nhân vật gắn với cảm xúc, tâm trạng trong tác phẩm trữ tình Nhân vật trữ tình không có diện mạo, hành động, lời nói, quan

hệ như nhân vật tự sự và kịch Nhưng nhân vật trữ tình cụ thể trong giọng điệu, cảm xúc, trong cách nghĩ, cách cảm Qua những trang thơ ta như gặp tâm hồn người, tấm lòng người Nhân vật trong thơ trữ tình là đối tượng để nhà thơ gửi gắm tình cảm, là nguyên nhân trực tiếp để khơi dậy nguồn cảm

xúc của tác giả Khi đọc “Nhớ rừng” của Thế Nữ, chúng ta bắt gặp tâm trạng

của con hổ khi sa cơ uất hận, đau đớn, nuối tiếc đồng thời bộc lộ khát vọng mãnh liệt của nhân vật trữ tình

Nhân vật kịch là nhân vật được miêu tả trong tác phẩm kịch Là nhân vật hành động, luôn khát khao hành động; nhân vật kịch thường xuất hiện

vào lúc cuộc sống sôi động nhất, căng thẳng nhất; tính cách, phẩm chất bộc

lộ qua hành động, ngôn ngữ, cử chỉ, hoặc qua những mâu thuẫn xung đột Nhân vật kịch cũng thường chứa đựng những đấu tranh nội tâm

Xét từ góc độ cấu trúc của nhân vật có thể chia ra nhân vật chức năng, nhân vật tính cách, nhân vật loại hình

Nhân vật chức năng (nhân vật mặt nạ) là loại nhân vật không có đời sống nội tâm, tính cách, phẩm chất không thay đổi từ đầu đến cuối tác phẩm

Sự tồn tại và hoạt động của nó chỉ nhằm thực hiện một số chức năng nhất định Loại nhân vật này phổ biến trong văn học dân gian như: Tấm, Thạch Sanh, Sọ dừa, đại diện cho cái thiện, cái tốt Hay nhân vật ông bụt, bà tiên trong các câu truyện dân gian xuất hiện để an ủi, cho phép màu, hoặc thử thách lòng tốt và ban hạnh phúc

Nhân vật tính cách là kiểu nhân vật phức tạp, thường là nhân vật được xây dựng như một con người có cá tính nổi bật, tính cách có sự chuyển biến thay đổi chứ không đồng nhất một chiều Ví dụ như Chí Phèo của Nam Cao cũng là nhân vật tính cách bởi nhân vật ấy mang trong mình nhiều đặc điểm về tâm lý, nội tâm phức tạp: có ước mơ, khát vọng, có những đau đớn, dày vò,

Nhân vật loại hình là loại nhân vật thể hiện tập trung các phẩm chất xã hội, đạo đức của loại một người nhất định của một thời, nhằm khái quát chung về một loại tính cách Như Acpagông của Môlie tập trung thể hiện thói keo kiệt; Táctuýp là hiện thân cho thói đạo đức giả,

Nhân vật tư tưởng là nhân vật mang trong mình một ý thức hệ hoặc một tư tưởng nào đó của tác giả gửi gắm trong tác phẩm Nhân vật loại này cũng thể hiện một cá tính, một nhân cách, nhưng cái chính là nó đại diện cho một hiện tượng tư tưởng diễn ra trong đời sống Ví dụ như qua nhân vật Hộ

(Đời thừa), Nam Cao muốn nói đến tư tưởng về người nghệ sĩ chân chính, về

sự sáng tạo nghệ thuật chân chính, về lương tâm trách nhiệm của nhà văn

Trên đây là những loại nhân vật thường gặp trong các tác phẩm văn học, bên cạnh đó chúng ta cũng có thể gặp một số kiểu nhân vật khác nữa

Sự phân chia các nhân vật như trên chỉ mang tính tương đối Vì cơ sở của sự phân chia ít nhiều vẫn liên quan đến nhau Hơn nữa thế giới nhân vật trong tác phẩm hết sức phong phú, đa dạng, nên có những nhân vật mang nhiều đặc điểm tính chất của nhiều loại nhân vật

1.2 Nhân vật trong thể loại truyện ngắn

1.2.1 Truyện ngắn và khả năng thể hiện con người trong truyện ngắn

Truyện ngắn là một thể loại văn học rất năng động, phát triển nhanh và

có nguồn gốc từ rất lâu đời Đây là thể loại có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của một nền văn học Hơn thế, nó còn được coi là “xung kích” của đời sống văn học, là thể loại có tính chất thuốc thử đối với hầu hết các nhà văn trên con đường sáng tạo nghệ thuật Truyện ngắn có những đặc trưng rất riêng trong tiến trình phát triển chung của văn học, nhưng nó cũng không biệt lập, xa rời một cõi mà nó vẫn có mối quan hệ, tác động qua lại rất mạnh

mẽ với các loại hình, thể loại khác Vì vậy, truyện ngắn ngày càng trở nên hoàn hảo và gắn bó chặt chẽ với các loại thể khác

Có nhiều cách định nghĩa về thể loại truyện ngắn, theo Từ điển văn học: “Truyện ngắn là hình thức tự sự loại nhỏ, truyện ngắn khác với truyện vừa ở dung lượng nhỏ hơn, tập trung mô tả một mảnh của cuộc sống: một biến cố hay một vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đời sống nhân vật, biểu hiện một mặt nào đó của tính cách nhân vật, thể hiện một khía cạnh nào đó của vấn đề xã hội

Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một không gian và thời gian hạn chế Kết cấu của truyện ngắn cũng không chia thành nhiều tuyến phức tạp Truyện ngắn được viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ, nên đặc điểm của truyện ngắn là tính ngắn gọn Để thể hiện nổi bật tư tưởng chủ đề, khắc họa tính cách nhân vật đòi hỏi nhà văn viết

truyện ngắn phải có trình độ điêu luyện, biết mạnh dạn gọt tỉa và dồn nén

Do đó trong khuôn khổ ngắn gọn, những truyện ngắn thành công có thể biểu hiện được những vấn đề xã hội có tầm khái quát rộng lớn” [32; Tr.125]

Trong Từ điển thuật ngữ văn học đã định nghĩa truyện ngắn như sau:

“Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ.Nội dung thể loại truyện ngắn bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi nhưng cái đọc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn được viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ

Tuy nhiên mức độ dài ngắn chưa phải là đặc điểm chủ yếu phân biệt truyện ngắn với các tác phẩm tự sự khác Trong văn học hiện đại có nhiều tác phẩm rất ngắn nhưng thực chất là những truyện dài viết ngắn lại Truyện ngắn thời trung đại cũng ngắn nhưng cũng gần với truyện vừa Các hình thức kể về dân gian rất ngắn gọn như cổ tích, truyện cười, giai thoại lại càng không phải là truyện ngắn

Truyện ngắn hiện đại là một kiểu tư duy mới, một cách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt đời sống rất riêng mang tính chất thể loại Cho nên truyện ngắn đích thực xuất hiện tương đối muộn trong lịch sử văn học Yếu tố quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là những chi tiết cô đúc, có dung lượng lớn và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa nói hết” [28; Tr 314]

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, viết: “truyện ngắn là tác phẩm tự

sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập hầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn

về dung lượng; tác phẩm truyện ngắn thích hợp với người tiếp nhận (độc giả) đọc nó liền một mạch không nghỉ Cốt truyện của truyện ngắn thường

tự giới hạn về thời gian, không gian; nó có chức năng nhận ra một điều gì sâu sắc về cuộc đời, về con người Kết cấu truyện ngắn thường không gồm nhiều tầng tuyến mà được dựng theo kiểu tương phản hoặc liên tưởng

Chi tiết và lời văn là những yếu tố quan trọng cho nghệ thuật viết truyện ngắn Lời kể và cách kể chuyện là những điều được người viết truyện ngắn đặc biệt chú ý khai thác, xử lí, nhằm đạt hiệu quả mong muốn” [2; Tr 118]

Qua ba định nghĩa trên chúng ta có thể rút ra những đặc điểm chính của truyện ngắn

Đặc điểm đầu tiên rất dễ nhận ra ở cả ba định nghĩa là “một thể tài tự

sự cỡ nhỏ”, chữ nhỏ ở đây được hiểu là ngắn gọn, cô đúc; nhưng ngắn như

thế nào là phù hợp? Ngắn ở đây đồng nghĩa với hàm súc, tinh lọc và hay Nói như Tsêkhôp: Nghệ thuật truyện ngắn là nghệ thuật cắt tỉa, tước bỏ cái gì

không cần thiết Nhỏ có nghĩa là từ vài trang đến vài chục trang, một câu

chuyện được kể nghệ thuật nhưng không được phép kể dài dòng, câu chuyện

có sức ám ảnh có nghĩa là tạo ra một ấn tượng duy nhất mạnh mẽ đồng thời tạo liên tưởng ở người đọc Đặc điểm về cốt truyện: cốt truyện của truyện ngắn tập trung vào một biến cố, mặt nào đó của đời sống, các sự kiện tập trung trong một thời gian không gian nhất định Để làm lên cốt truyện cần phải có các chi tiết, vì vậy mà trong truyện ngắn chi tiết đóng vai trò quan trọng, mang tính chất biểu tượng Với những đặc trưng đó, các nhà văn thường để cho nhân vật xuất hiện vào những hoàn cảnh có vấn đề cần phải giải quyết, qua nhân vật nhà văn thể hiện quan điểm, cách nhìn của mình về con người và cuộc sống

1.2.2 Nhân vật truyện ngắn

1.2.2.1 Số lượng nhân vật trong truyện ngắn

Số lượng nhân vật trong truyện ngắn thường bị giới hạn, bởi “truyện ngắn là một thể tài tự sự cỡ nhỏ” Với đặc điểm này truyện ngắn đã tự giới

hạn cho mình dung lượng của truyện và tất nhiên từ giới hạn đó cũng hạn chế

số lượng nhân vật trong truyện Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thường chỉ

hướng tới việc khắc họa một hiện tượng, khắc họa một nét bản chất trong quan

hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn của con người Nhân vật trong truyện ngắn chỉ được khắc họa bởi một lát cắt trong toàn bộ cuộc đời con người

Truyện ngắn thường có ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp Nếu mỗi nhân vật của tiểu thuyết là một thế giới thì mỗi nhân vật của truyện ngắn là mảnh nhỏ của thế giới ấy Dù hạn chế về số lượng nhân vật nhưng không vì thế mà cốt truyện của truyện ngắn đơn giản, tẻ nhạt đi mà cũng căng thẳng, gay cấn, nhiều khi khiến bạn đọc thót tim Đây cũng chính là thử thách lớn cho những tác giả lần đầu viết truyện ngắn Song những tác phẩm đạt được điều đó lại là minh chứng cho những cây bút xuất sắc trong thể loại truyện ngắn Trong lần

cuối cùng Chí đến nhà Bá Kiến (Chí Phèo - Nam Cao) bạn đọc ai cũng nghĩ

Chí vẫn “ngựa quen đường cũ” đến để rạch mặt ăn vạ, để đòi tiền uống rượu

Nhưng người đọc đã vỡ òa khi nghe Chí quát lớn “ai cho tao lương thiện” và

cái chết của Chí đã khiến người đọc “à” lên một tiếng về nhân cách của một con người đã thức tỉnh trong con quỷ dữ Cuộc đối thoại vẻn vẹn chỉ có hai nhân vật, song vẫn hấp dẫn lôi cuốn người đọc Đó chính là tài năng điêu luyện của Nam Cao khi viết truyện ngắn Vậy có nghĩa là số lượng nhân vật không quyết định chất lượng tác phẩm, mà quan trọng là nhân vật ấy được xây dựng như thế nào? Người đọc sẽ thu nhận được gì từ những nhân vật ấy?

1.2.2.2 Nội dung thể hiện của nhân vật trong truyện ngắn

Cũng như tiểu thuyết, truyện ngắn sống bằng nhân vật, các chi tiết trong truyện chỉ có ý nghĩa khi góp phần tạo nên nhân vật Vì nhân vật chính

là linh hồn của tác phẩm, qua nhân vật nhà văn bày tỏ quan điểm nhận thức,

tư tưởng đối với con người và cuộc đời, gửi gắm vào đó những tình cảm suy

tư, trải nghiệm của lòng mình, đời mình Đồng thời qua cách xây dựng nhân

vật cũng phần nào bộc lộ tài năng, cá tính và phong cách tác giả

Nhân vật trong truyện ngắn thường được khắc họa với những nét tính cách điển hình, với cá tính đầy đặn, nhiều mặt trong mối tương quan với

hoàn cảnh Nên nhân vật trong truyện ngắn thường là hiện thân cho một hiện tượng hay một kiểu người nào đó trong xã hội Khi tạo ra những nhân vật

điển hình là tác phẩm đã thành công như: họa sĩ Benman trong Chiếc lá cuối

cùng của Ô.Henry; A.Q trong A.Q chính truyện của Lỗ Tấn; Chí Phèo và

Lão Hạc trong hai truyện ngắn cùng tên của Nam Cao; tướng Thuấn trong Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp; Quỳ trong Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành của Nguyễn Minh Châu; Những nhân vật điển hình ấy đã tạo

ấn tượng rất sâu đậm trong tâm trí người đọc

Trong truyện ngắn, nhân vật trung tâm thường được xây dựng để thể hiện phong cách tác giả, qua nhân vật trung tâm có thể nhìn thấy những nguyên mẫu ngoài cuộc sống, có nhiều tác phẩm nhân vật chính mang bóng dáng tác giả Điều này rất cần thiết khi sáng tác bởi lẽ trước khi đặt bút viết nhà văn đã có ý đồ và lựa chọn cho mình một phương tiện để trải lòng, đó chính là nhân vật Khi đọc truyện ngắn của Nguyễn Tuân chúng ta sẽ thấy rõ

điều này, ông đã xây dựng kiểu nhân vật tài hoa như Huấn Cao trong Chữ người tử tù hay những con người có gốc rễ văn hóa như cụ Sáu trong Những chiếc ấm đất; cụ Ấm trong Chén trà sương, Rất nhiều người cho rằng đó là

tính cách của Nguyễn Tuân được rút ra rồi trở thành máu thịt của nhân vật Không những thế nhân vật trong truyện ngắn còn mang đậm nét tâm lý, hành động của tác giả Bởi lẽ trong mỗi tác phẩm nhân vật như những đứa con tinh thần của tác giả cũng được thai nghén và sinh ra bằng cả tấm lòng và sự đam

mê nên nó có bóng dáng của tác giả là đương nhiên

Nhân vật truyện ngắn có tính cách rất phong phú và đa dạng, nó mang trong mình nhiều sắc thái thẩm mĩ khác nhau Nhân vật trong truyện ngắn xuất hiện ở những tình huống có vấn đề, nó tham ra vào hầu hết các hoạt động của con người bên ngoài cuộc sống nên nó mang đầy đủ: hỉ, lộ, ái, ố của một người bình thường

Nhân vật truyện ngắn thường được khắc họa bằng những chi tiết tiêu biểu về ngoại hình, hành động, tâm trạng diễn biến tâm lí Truyện ngắn hay, hấp dẫn và thu hút người đọc phải có chi tiết độc đáo, điển hình cho những kiểu người mà nó thể hiện Với những truyện ngắn thành công thì chỉ cần nhắc đến tên nhân vật là người đọc đã nhớ ngay đến những chi tiết gắn liền với nhân vật đó Có thể những chi tiết ấy là một hiện tượng phổ biến ở ngoài đời thường Nam Cao là một nhà văn có biệt tài trong việc sử dụng chi tiết để

khắc họa nhân vật Ông đã mở đầu truyện ngắn Chí phèo bằng một chi tiết rất đắt “Hắn vừa đi vừa chửi, bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi Đầu tiên hắn chửi trời Có hề gì? Trời của riêng nhà nào? Rồi hắn chửi đời thế cũng chẳng sao: đời là tất cả nhưng chẳng là ai Tức mình hắn chửi ngay

cả làng Vũ Đại ”(Ngữ văn 11, tập 2) Nam Cao đã mở đầu truyện bằng chi

tiết rất độc đáo: một tên say rượu đang khật khưỡng đi và chửi đổng

Nhân vật truyện là những con người quen thuộc hằng ngày; con người của tự nhiên với tất cả những đặc điểm đời thường nhiều vẻ Văn học là cuộc sống nên những gì gắn với cuộc sống sẽ là tâm điểm mà tác giả hướng tới Tác giả sẽ là cầu nối để cuộc sống đi vào văn học và cũng chính là người mang văn học đến gần với cuộc sống của con người hơn Khi tiếp cận với một tác phẩm văn học nào đó bạn đọc ít nhiều thấy hình bóng của mình ở trong đó Là những con người bình thường nhưng nhân vật văn học lại gắn với tất cả những gì tiêu biểu của thời đại Nhà văn chính là người thư kí của thời đại nên ở mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi thời đại khác nhau lại có những điển hình nhân vật khác nhau Truyện ngắn trước cách mạng tháng tám thường là những người nông dân bị chế độ thực dân nửa phong kiến đẩy vào

con đường cùng dẫn đến số phân đầy bi kịch: Chí Phèo, Chị Dậu, anh Pha,

; truyện ngắn trong thời kì kháng chiến chống Mỹ là những anh hùng mang

lý tưởng cao đẹp như Nguyệt, Lãm, Tnú, chị Sứ, chị Út Tịch, ; truyện ngắn

đương đại ngày nay là những con người lăn lộn với cơm áo gạo tiền, với nền kinh tế thị trường

Cuộc sống của nhân vật trong truyện không bị bó hẹp vì thời gian và không gian trong truyện luôn mở, nên tác giả có thể thoải mái phóng ngòi bút đưa nhân vật từ hiện tại trở về quá khứ, rồi lại về với hiện tại và cũng có thể dùng ngòi bút đưa nhân vật đi khắp đó đây Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên của Nam Cao khật khưỡng đi vào tác phẩm là một thằng say rượu ở hiện tại rồi lại trở về với quá khứ là đứa trẻ bị bỏ rơi trong cái lò gạch cũ và quãng đời trẻ thơ đi ở mướn, rồi bị Bá Kiến đẩy vào tù Và kết thúc truyện lại là một anh Chí khát khao sống lương thiện Khi đọc truyện ngắn của Nguyên Hồng bạn đọc có thể được du lịch từ Hà Nội đến Hải Phòng rồi về Nam Định cùng với nhân vật trong truyện của ông

Nhân vật truyện ngắn còn được xây dựng rất đa dạng về kiểu loại từ các khía cạnh khác nhau như: chức nghiệp, xuất thân, gia hệ, bạn bè, Trong một truyện có thể xuất hiện nhiều kiểu loại nhân vật khác nhau, chúng cùng tham gia vào các mối quan hệ được tác giả xây dựng Chúng ta sẽ gặp tổng

hòa các mối quan hệ khác nhau giữa các nhân vật trong truyện ngắn Lão Hạc

của Nam Cao: Lão Hạc - một bần cố nông, ông Giáo - thầy giáo, Thị (vợ ông Giáo) - buôn bán, Binh Tư - tên chuyên chộm chó Mỗi người làm một nghề khác nhau, xuất thân khác nhau nhưng dưới ngòi bút tài tình của tác giả họ vẫn có mối quan hệ xóm làng thân thiết, tình nghĩa

Trên đây là những đặc trưng của nhân vật trong truyện ngắn nói chung, song truyện ngắn hiện đại ngày nay đã có những đổi mới để phù hợp với nhu cầu, thị hiếu cuộc sống hiện đại Đó là một tất yếu mà bất cứ nền văn học nào cũng có Thời đại mới, quan niệm về nghệ thuật của các nghệ sĩ cũng mới và sự gia tăng các tác giả trẻ đã mang lại cho văn học đương đại Việt Nam một diện mạo mới: Đề tài, chủ đề được mở rộng, đi vào từng ngóc ngách của cuộc sống; những vấn đề trước kia văn học e ngại chưa được bộc

bạch là “tình dục” thì nay được bàn luận thẳng thắn trên những trang văn.Vì vậy mà chúng ta bắt gặp trong truyện ngắn đương đại những kiểu nhân vật

rất đa dạng: một nàng dâu dâm đãng trong Bóng đè của Hoàng Diệu; một người giúp việc bị nghi án ngoại tình trong I am đàn bà của Y Ban, hay là một cái bào thai đang tự vấn trong Thiên thần xám hối của Tạ Duy Anh,

Như vậy, có thể nói truyện ngắn cả trước và sau đổi mới, nhân vật vẫn luôn là phương tiện để nhà văn thể hiện quan điểm, tư tưởng và trải lòng mình

1.2.2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn

Đọc tác phẩm văn học, người đọc có thể hình dung ra được các nhân vật như đang hoạt động, đang hiện diện, đó là kết quả của quá trình xây dựng nhân vật Các phương thức thể hiện nhân vật hết sức phong phú và đa dạng, mỗi nhà văn lại có một đường hướng riêng, cách thức riêng trong miêu tả nhân vật Mỗi thể loại văn học hay mỗi loại hình văn học cũng có những phương pháp thể hiện nhân vật khác nhau Để xây dựng thành công nhân vật văn học, nhà văn phải có khả năng đồng cảm, phát hiện những đặc điểm bền vững ở nhân vật Điều này đòi hỏi nhà văn phải hiểu đời và hiểu người Nhưng có một điều không kém phần quan trọng là nhà văn phải biết miêu tả, khắc họa nhân vật ấy sao cho có tính thuyết phục mạnh mẽ với người đọc Đây là vấn đề quan trọng liên quan trực tiếp đến nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm Có nhiều biện pháp khác nhau trong nghệ thuật xây dựng nhân vật

Miêu tả ngoại hình để làm nổi bật cuộc sống và tính cách nhân vật: Ngoại hình là dáng vẻ bên ngoài của nhân vật bao gồm y phục, cử chỉ, tác phong, diện mạo, đây là những yếu tố quan trọng góp phần cá tính hóa nhân vật Trong văn học cổ, nhân vật được miêu tả bằng những chi tiết mang tính ước lệ thì ngày nay, văn học hiện đại đòi hỏi nhà văn phải lựa chọn những chi tiết gần với cuộc sống, chân thực, cụ thể và sinh động Ngoại hình nhân vật cũng góp phần biểu hiện nội tâm, đây chính là sự thống nhất giữa

cái bên ngoài và cái bên trong của nhân vật Vì vậy, khi tính cách, đời sống nội tâm thay đổi, thì nhiều nét bên ngoài của nhân vật cũng thay đổi theo Đặc biệt khi xây dựng ngoại hình nhân vật nhà văn cũng phải thể hiện được những nét riêng độc đáo của nhân vật để qua đó người đọc có thể nắm bắt được những đặc điểm chung của những người cùng nghề nghiệp, tầng lớp, thời đại,

Trong tác phẩm văn học khi tác giả miêu tả hành động, ngôn ngữ (đối thoại và độc thoại) sẽ thể hiện được suy nghĩ, nội tâm của nhân vật Hành động của nhân vật là những việc làm cụ thể của nhân vật trong tác phẩm văn học Đây là đặc điểm đặc biệt quan trọng để thể hiện tính cách nhân vật, vì việc làm của mỗi người có ý nghĩa quyết định, là căn cứ quan trọng nói lên

tư cách, tư tưởng, phẩm chất cũng như những đặc điểm thuộc về thế giới tinh thần của người đó Thông qua các mối quan hệ, cách đối xử của các nhân vật trong những tình huống khác nhau, người đọc có thể xác định được những đặc điểm, bản chất của nhân vật Thông thường khi miêu tả hành động của nhân vật, nhà văn thường kết hợp với những biểu hiện nội tâm tương ứng, vì đằng sau mỗi hành động bao giờ cũng có một tâm trạng hoặc một động cơ nào đó Dùng nội tâm để lí giải hành động và dùng hành động để làm sáng tỏ nội tâm là một biểu hiện phổ biến khi miêu tả nhân vật Hành động của nhân vật xuất phát từ những biến cố, mâu thuẫn, xung đột giữa nhân vật này với nhân vật khác, giữa tuyến nhân vật này với tuyến nhân vật khác Nhờ được miêu tả qua xung đột, mâu thuẫn nên khác với hình tượng hội họa và điêu khắc, nhân vật văn học là chỉnh thể vận động có tính cách được bộc lộ dần dần trong không gian, thời gian, mang tính quá trình

Ngôn ngữ nhân vật là những lời nói trong đối thoại hoặc những độc thoại nội tâm của nhân vật trong tác phẩm văn học Lời nói đó phản ánh kinh nghiệm sống cá nhân, trình độ văn hóa, tư tưởng, tâm lí, thị hiếu, của mỗi nhân vật Đằng sau mỗi câu nói của mỗi con người đều có lịch sử riêng của

nó Vì mỗi lời nói khi phát ngôn ra chúng ta đều có thể truy nguyên đến hoàn cảnh mà nó xuất hiện Trong cuộc sống không thể có những người nói ra hoàn toàn giống nhau, vì vậy nhà văn cần phát hiện ra những nét riêng trong ngôn ngữ nhân vật để thể hiện trong tác phẩm của mình

Nhà văn còn miêu tả nhân vật qua biểu hiện nội tâm Khái niệm nội tâm nhằm chỉ toàn bộ cuộc sống bên trong của của nhân vật tác phẩm Đó là những tâm trạng, những suy nghĩ, những phản ứng tâm lý, của nhân vật trước những cảnh ngộ, những tình huống mà nó gặp phải trong cuộc sống Sự biểu hiện hợp lí và sâu sắc nội tâm góp phần tạo nên sức sống của nhân vật Như L Tônxtôi đã nói: Mục đích chính của nghệ thuật là nói lên sự thật về tâm hồn con người, nói lên những điều bí ẩn không thể diễn tả bằng ngôn ngữ thông thường được Để làm được điều đó nhà văn phải hiểu sâu sắc cuộc sống và con người, nắm bắt được những biểu hiện và diễn biến dù nhỏ nhặt nhất đời sống bên trong của nhân vật

Ở thể loại truyện ngắn, với những đặc trưng riêng của mình nên ngoài việc sử dụng những biện pháp xây dựng nhân vật chung của một tác phẩm văn học thì người vết cần những phương pháp riêng phù hợp với thể loại Với dung lượng nhỏ, thể hiện một lát cắt của cuộc sống, số lượng nhân vật bị hạn chế nên khi xây dựng nhân vật truyện ngắn nhà văn cần lựa chọn những chi tiết thật tiêu biểu, độc đáo, thật cần thiết để làm cho truyện trở nên sinh động Các chi tiết nghệ thuật phải thể hiện được các phương diện khác nhau của nhân vật từ chân dung ngoại hình cho đến tính cách, nội tâm, từ hành động cho đến ngôn ngữ Qua các chi tiết nhân vật dần dần hiện ra, dần dần bộc lộ các nét khác nhau về tính cách Truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945, Nam Cao được xem là nhà văn xuất sắc trong việc lựa chọn chi tiết

thể hiện nhân vật Chí Phèo là truyện ngắn đã tạo ra một điển hình của sự tha

hóa, bi kịch Mở đầu thiên truyện, Chí Phèo đã định hình ngay trước mắt

người đọc “Hắn vừa đi vừa chửi” Chỉ một câu mà Nam Cao đã phác họa

đầy đủ chân dung, tính cách của Chí Phèo: Một kẻ bê tha, một kẻ nát rượu Ngật ngưỡng bước ra từ trang sách, Chí Phèo đã trở thành danh tính của một loại người liều lĩnh, bất cần trong xã hội Nếu chỉ dừng lại ở đó thì tài năng của Nam cao chưa thâm sâu Đằng sau cái dáng vẻ dị biệt kia là cả một tâm trạng chua xót của nhân vật (phải mượn rượu để giải sầu, mượn rượu để có dũng khí trả thù, rượu là niềm vui duy nhất, sự giải thoát duy nhất) Trong vài chục trang sách còn lại, Nam Cao đã soi rõ hơn tính cách của Chí Phèo đã được đóng khung ngay từ đầu tác phẩm, kể cả cái chết của y ở cuối tác phẩm cũng chỉ là minh họa, tô đậm cho những gì tác giả đã phác họa từ trước

Truyện ngắn còn thể hiện nhân vật gián tiếp qua các nhân vật khác, qua những điểm nhìn khác nhau Đa điểm nhìn hay điểm nhìn di động là một một thủ pháp hữu hiệu trong nghệ thuật kể chuyện, từ những điểm nhìn khác nhau nhân vật truyện ngắn hiện ra ngày càng đầy đủ hơn, toàn diện hơn về mọi mặt từ ngoại hình đến đời sống nội tâm

Truyện ngắn là một thể loại viết để tiếp thu liền một mạch và đọc một hơi không nghỉ nên để tạo ấn tượng cho độc giả về nhân vật thì cái tên của mỗi nhân vật cũng được tác giả lựa chọn để qua đó phần nào nói lên đặc điểm tính cách, số phận, phẩm chất nhân vật Nguyễn Minh Châu đặt tên cho

nhân vật chính trong Mảnh trăng cuối rừng là Nguyệt - một cái tên đầy

dụng ý của tác giả Nguyệt là trăng, vẻ đẹp dịu dàng, tiềm ẩn, và sức mạnh vượt qua bóng tối để tỏa sáng Vẻ đẹp của ánh trăng thực ấy cũng chính là vẻ đẹp của Nguyệt - “sợi chỉ xanh óng ánh” không bao giờ bị dứt trong bom đạn chiến trường Với cái tên đó Nguyễn Minh Châu đã tiết kiệm được câu, chữ khi miêu tả Nguyệt trong tác phẩm

Trên đây là những phương pháp cơ bản trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của tác phẩm văn học nói chung và truyện ngắn nói riêng Ngoài những biện pháp này còn có thể miêu tả nhân vật thông qua mô tả đồ dùng, nhà cửa, môi trường, thiên nhiên mà nhân vật sinh sống Đặc biệt khi kể

chuyện thì ngôn ngữ kể và giọng điệu kể là những yếu tố rất quan trọng trong việc bộc lộ, miêu tả, đánh giá nhân vật

1.3 Nhân vật trong mối quan hệ với phong cách tác giả

1.3.1 Phong cách tác giả

Nói đến phong cách tác giả là nói đến dấu ấn cá nhân của người nghệ

sĩ được in đậm lên tác phẩm: từ cách tổ chức tác phẩm đến cách sử lý đề tài, cách xây dựng nhân vật và cách tạo tình huống đến sử dụng ngôn ngữ Hiện nay chúng ta đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về phong cách tác giả và đưa ra những khái niệm cơ bản về phong cách Chúng ta có thể hiểu: Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mỹ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cái nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn trong tác phẩm của mình

Phong cách là khái niệm thuộc phạm trù thẩm mỹ, có nghĩa là nhà văn phải thật sự có tài, sáng tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật mới được xem là nhà văn có phong cách Phong cách là một chỉnh thể nghệ thuật, là những đặc điểm độc đáo của các tác phẩm của một nhà văn từ nội dung đến hình thức thể hiện Mỗi nhà văn phong cách đều tạo ra cho mình một thế giới nghệ thuật riêng Thế giới nghệ thuật ấy dù phong phú song vẫn có tính thống nhất Cơ sở của tính thống nhất này là một nhãn quan riêng về thế giới hay sâu xa hơn là tư tưởng nghệ thuật riêng của nhà văn Trong quá trình sáng tạo của nhà văn, phong cách của tác giả luôn luôn luân chuyển từ tác phẩm này sang tác phẩm khác và luôn ổn định Bởi viết văn là một hoạt động sáng tạo, sáng tạo thì luôn luôn phải đổi mới Nhưng dù đổi mới như thế nào, phong cách vẫn vận động trên một cơ sở thống nhất, khiến cho tác phẩm của nhà văn dù có những nét khác nhau nhưng vẫn là tác phẩm của ông ta chứ không phải của ai khác Để tạo ra phong cách, ngoài thế giới quan còn có nhiều nhân tố khác như: truyền thống gia đình, hoàn cảnh sống, môi trường

tự nhiên, môi trường văn hóa,… Những tác động ấy, những thói quen ấy

không dễ gì thay đổi,nó ảnh hưởng lớn đến sự hình thành phong cách của một nhà văn

1.3.2 Phong cách tác giả và nhân vật truyện ngắn

Phong cách tác giả được hình thành từ cái nhãn quan riêng của mỗi nhà văn, đó là cá tính sáng tạo được thể hiện rõ rệt ở đề tài, cảm hứng, nét đặc sắc về bút pháp nghệ thuật, giọng điệu và ngôn ngữ đặc sắc, độc đáo của nhà văn đó Cá tính sáng tạo của nhà văn liên quan trực tiếp đến quan niệm của nhà văn và cuộc sống, con người và thế giới khách quan Nhân vật văn học được hình thành từ những quan niệm đó

Ở thể loại truyện ngắn, phong cách tác giả biểu hiện ở những đặc điểm độc đáo của các tác phẩm từ nội dung đến hình thức

Về mặt nội dung: Phong cách biểu hiện ở cách nhìn, quan điểm của tác giả về con người và cuộc sống Mỗi nhà văn có một quan niện khác nhau về con người nên có kiểu nhân vật khác nhau Kiểu nhân vật đó cứ trở đi trở lại trong tác phẩm của họ Tìm hiểu phong cách truyện Nguyễn Tuân chúng ta

sẽ thấy kiểu nhân vật tài hoa ở rất nhiều tác phẩm của ông như: Huấn Cao có

tài viết chữ đẹp trong Chữ người tử tù; Ông lái đò có tài lái đò vượt thác trong Người lái đò sông đà; Cụ sáu có tài thưởng thức trà trong Chén trà sương; … Hay đọc truyện ngắn Nam Cao chúng ta bắt gặp cái đói và miếng

ăn cứ trở đi trở lại trong truyện ngắn của ông như: Một bữa no, Trẻ con không được ăn thịt chó, Chí Phèo, Quên điều độ, Lão Hạc, Một chuyện xú vơ nia,… Để nhân vật tái hiện sinh động tác giả cần phải lựa chọn những chi

tiết, hình ảnh, lựa chọn môi trường, những mối quan hệ xã hội để đặt nhân vật chính vào đó, để cho nhân vật tự bộc lộ phẩm chất tính cách Qua đó người đọc có thể hiểu được tư tưởng mà tác giả muốn gửi gắm qua nhân vật

Là thể loại tự sự cỡ nhỏ nên hoàn cảnh, môi trường trong truyện phải tiêu biểu, mang tính khái quát cao, để thấy được vai trò và vị trí của nhân vật trong tác phẩm cũng như trong giai đoạn xã hội mà nó xuất hiện

Phong cách tác giả còn được thể hiện ở cách đánh giá, cảm thụ tinh tế

về con người và hiện thực trong tác phẩm Cùng một hiện thực, cùng một sự việc nhưng mỗi tác giả lại có cách nhìn, cách đánh giá khác nhau Cùng viết

về miếng ăn nhưng trong truyện ngắn của Nguyễn Tuân miếng ăn trở thành

một nét văn hóa (Giò lụa); Dưới ngòi bút của Thạch Lam, Vũ Bằng miếng ăn

lại được tiếp cận từ khẩu vị của những lớp thị dân Hà Nội nên nó trở thành

nét văn hóa của người hà nội (Cốm, một thứ quà của lúa non, Thương nhớ mười hai, Món ngon Hà Nội,…); Nam Cao cũng hay viết về miếng ăn và viết

với tất cả tâm huyết của mình nhưng ông không bàn luận về miếng ăn như một thứ thực phẩm mà ông đau đớn đề cập đến cái phương diện: miếng ăn là

miếng nhục Nhân vật của Nam Cao thường bị cái đói, cái nghèo đẩy tới chỗ phải vứt bỏ nhân cách, phải chịu bị lăng nhục vì miếng ăn (Một bữa no, Lão Hạc, Chí Phèo,…) Gắn với mỗi tác giả là mỗi cách viết khác nhau về miếng

ăn, đó chính là phong cách riêng của từng người

Về mặt hình thức: Phong cách tác giả được biểu hiện trực tiếp qua thế giới nghệ thuật của truyện ngắn

Mỗi nhà văn khi sáng tác đều có những nét riêng trong sự lựa chọn, xử

lí đề tài, xác định chủ đề, xác định đối tượng miêu tả, thể hiện chính trong tác phẩm Điều này bị chi phối bởi quan điểm nghệ thuật của mỗi tác giả với hiện thực khách quan Cùng sống trong hoàn cảnh trước cách mạng tháng tám, cùng sống trong cái nghèo, cái đói nhưng trong sáng tác của Nam cao lại có cách thể hiện riêng, trong truyện ngắn của Nguyên Hồng, Nguyễn Công Hoan, Kim Lân,… hiện thực ấy lại được miêu tả khác nhau qua những nhân vật tiêu biểu cho những kiểu người khác nhau trong xã hội Nguyên Hồng tập chung nói về những tầng lớp dưới đáy xã hội, những tên lưu manh, những cô gái điếm,… Nam Cao lại tập trung miêu tả những người nông dân

bị tha hóa, những người nghèo đói,… Nguyễn Công Hoan lại tập trung miêu