Tổ chức hoạt động ngoại khóa chương cơ học vật lí 6 THCS (LV01135)

Văn kiện Đại hội Đảng VII, VIII, IX, X,XI và đặc biệt Hội nghị kiểm điểm TƯ 4 khoá XI của Đảng đã nhận thức sâu sắc về ưu, khuyết điểm của nền giáo dục nước nhà, từ đó đã xác định mục ti

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THẾ KHÔI

HÀ NỘI, 2013

LỜI CẢM ƠN

Xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ Phương pháp dạy học vật lí, khoa Vật lí, phòng Sau đại học và các thầy cô giáo trường ĐHSP Hà Nội 2 đã giúp tôi hoàn thành khóa học

Với lòng biết ơn sâu sắc, xin chân thành cảm ơn TS Nguyễn Thế Khôi- Trưởng khoa vật lítrường ĐHSP Hà Nội 2, người đã tận tình hướng dẫn, giúp

đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài này

Xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu và các bậc phụ huynh học sinh trường THCS Đồng Quế - huyện Sông Lô –tỉnh Vĩnh Phúc, các bạn đồng nghiệp đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm đề tài này

Nhân dịp này, xin chân thành cảm ơn tất cả bạn bè, người thân đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành đề tài của mình

Hà Nội, Ngày tháng 5 năm 2013

Tác giả: Khổng Mạnh Tuấn

LỜI CAM ĐOAN

Xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.Các kết quả nghiên cứu của luận văn là trung thực.luận văn này chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào Nếu sai, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, Ngày tháng 5 năm 2013

Người viết cam đoan

Khổng Mạnh Tuấn

CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

- Độ chia nhỏ nhất ĐCNN

- Giới hạn đo GHĐ

- Hoạt động ngoại khóa HĐNK

- Nghiên cứu giáo dục NCGD

MỤC LỤC

Trang LỜI CẢM ƠN

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài 3

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học của đề tài 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 3

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Đóng góp của đề tài 4

8 Cấu trúc của luận văn 5

NỘI DUNG……… 6

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHOÁCHƯƠNG “CƠ HỌC” - VẬT LÍ 6 THCS 1.1 Tính tích cực và năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập 6

1.1.1 Tính tích cực của học sinh trong học tập 6

1.1.2 Năng lực sáng tạo của học sinh 8

1.2 Vị trí, nhiệm vụ và tác dụng của hoạt động ngoại khoá trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở nhà trường phổ thông 10

1.2.1 Vị trí của hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở trường phổ thông………10

1.2.2 Nhiệm vụ của hoạt động ngoại khoá 10

1.2.3 Tác dụng của hoạt động ngoại khóa vật lí 11

1.3 Các đặc điểm của giờ học ngoại khoá 12

1.4 Nội dung, hình thức tổ chức và phương pháp hướng dẫn ngoại khoá vềvật lí 13

1.4.1 Nội dung ngoại khoá vật lí……….13

1.4.2 Các hình thức hoạt động ngoại khoá………14

1.4.3 Các kiểu hướng dẫn hoạt động ngoại khóa vật lí………22

1.5 Quy trình tổ chức hoạt động ngoại khoá về vật lí 24

1.6 Thực tế dạy học chương “Cơ học” - Vật lí 6 THCS 24

1.6.1 Mục đích 24

1.6.2 Phương pháp điều tra 24

1.6.3 Đối tượng và thời gian điều tra 25

1.6.4 Kết quả điều tra 25

Kết luận chương 1 30

CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHOÁ VẬT LÍ CHƯƠNG “CƠ HỌC” CHO HỌC SINH LỚP 6 THCS 31

2.1 Mục tiêu dạy học chương “Cơ học” - Vật lý 6 THCS 31

2.1.1 Về kiến thức……… 31

2.1.2 Về kỹ năng………31

2.2 Tiến trình tổ chức một số buổi học ngoại khoá chương “Cơ học” Vật lí 6 THCS 32

2.2.1 Ý đồ sư phạm của việc xây dựng nội dung………32

2.2.2 Nội dung hoạt động ngoại khóa chương “Cơ học” – Vật lí 6 THCS………33

Kết luận chương 2……….76

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 77

3.1 Mục đích của thực nghiệm 77

3.2 Nhiệm vụ của việc thực nghiệm sư phạm 77

3.3 Đối tượng và thời gian thực nghiệm sư phạm 78

3.4 Tổ chức thực nghiệm sư phạm 78

3.4.1 Chuẩn bị thực nghiệm sư phạm……… 78

3.4.2 Tiến trình thực nghiệm sư phạm………78

3.4.3 Kết quả thực nghiệm sư phạm……… 79

3.4.4 Xử lí và phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm……… 79

3.5 Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm ……….79

3.5.1 Phân tích diễn biến buổi học ngoại khóa thứ nhất……….79

3.5.2 Phân tích diễn biến buổi học ngoại khóa thứ hai………81

3.5.3 Phân tích diễn biến buổi học ngoại khóa thứ ba………87

3.5.4 Đánh giá hiệu quả ba buổi học ngoại khóa………92

Kết luận chương 3 93

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

PHỤ LỤC……… 99

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Thế kỉ XXI là thế kỉ của thời đại khoa học công nghệ thông tin, thời đại của nền kinh tế tri thức và quá trình toàn cầu hoá đang phát triển nhanh chóng Hiện nay, nước ta đang bước vào thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá hội nhập với cộng đồng quốc tế và là thành viên của tổ chức Thương mại thế giới (WTO).Tình hình đó đòi hỏi nước ta phải có tầm nhìn chiến lược mới, nhất là đối với những nhà làm công tác giáo dục

Những văn kiện của các thời kì đại hội Đảng toàn quốc đã từng bước được chỉnh sửa, bổ sung để đáp ứng nhu cầu cần đổi mới của đất nước Văn kiện Đại hội Đảng VII, VIII, IX, X,XI và đặc biệt Hội nghị kiểm điểm TƯ 4 khoá XI của Đảng đã nhận thức sâu sắc về ưu, khuyết điểm của nền giáo dục nước nhà, từ đó đã xác định mục tiêu phát triển giáo dục trong thời kì đổi mới là: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học” (Văn kiện Hội nghị Ban chấp hành TƯ Đảng khoá VIII), “Coi trọng thực hành, thực nghiệm, ngoại khoá, làm chủ kiến thức, tránh lối học nhồi nhét, học vẹt, học chay” (Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần IX) nhằm tạo ra con người lao động mới có ý thức cộng đồng, có khả năng làm chủ tri thức khoa học công nghệ, có tư duy sáng tạo, kĩ năng thực hành giỏi, tính kỉ luật cao.Để thực hiện tốt chủ trương, chính sách của Đảng đề ra, những năm gần đây, ngành giáo dục đã có những bước chuyển mình đáng kể trong việc đổi mới mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học

Thực tế dạy học môn vật lí ở nhà trường THCS nói chung, chương “Cơ học” ở lớp 6 nói riêng cho thấy: Để đáp ứng được mục tiêu chung của chương trình, mục tiêu cụ thể của từng bài học, nhất thiết phải thực hiện một cách

hiệu quả việc đổi mới phương pháp dạy học Một số phương pháp dạy học tích cực đã được áp dụng.Tuy nhiên nhìn một cách tổng quan, hiệu quả của việc làm đó vẫn còn nhiều hạn chế

Nhằm góp phần vào đổi mới tích cực phương pháp dạy học thì tổ chức hoạt động ngoại khoá cho học sinh là một yêu cầu cần thiết và hữu ích.Bởi nó

có khả năng lôi cuốn nhiều học sinh tham gia Do đó, có điều kiện mở rộng,đào sâu, hoàn thiện kết quả giáo dục giờ lên lớp, đồng thời đó cũng là điều kiện để người giáo viên phát huy tối đa năng lực và tư duy sáng tạo của người học Sử dụng phương pháp dạy học này ngay từ những năm đầu cấp học sẽ tạo nhiều thuận lợi cho việc thực hiện mục tiêu môn học của những năm học tiếp theo

Thực tếế cho thấy hoạt động ngoại khoá trong dạy học môn vật lí được khá nhiều tác giả quan tâm.Ví dụ như: Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục –

2000 củaĐỗ Thị Minh, “Nghiên cứu việc tổ chức một số buổi học ngoại khoá

về phần “Quang hình” cho học sinh lớp 8 THCS miền núi”;luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục 2001 của Nguyễn Văn Ngà, “Nghiên cứu việc tổ chức một

số buổi học ngoại khoá về chương “Từ trường” cho học sinh lớp 9 THCS miền núi”; luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục 2002 của Lê Huệ Anh về“Nghiên cứu tổ chức một số buổi học ngoại khoá của chương “Động cơ điện” cho học sinh lớp 9 THCS miền núi”; luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục 2003 của Nguyễn Thị Hồng Minh về“Nghiên cứu tổ chức một số buổi học ngoại khoá về chương “Nhiệt học” cho học sinh lớp 6 THCS”; luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục 2007 của Đào Thị Hà về“Nghiên cứu tổ chức hoạt động ngoại khoá về “Lực ma sát” học sinh lớp 10 THPT” nhằm phát huy tính tích cực và bồi dưỡng năng lực sáng tạo của học sinh…Các đề tài khoa học

nói trên đã nghiên cứu tổ chức một số buổi HĐNK ở một số chương, bài học không chỉ ở trường THCS mà ở cả THPT và sau khi học, học sinh đã ít nhiều

có kiến thức, kinh nghiệm về nội dung và hình thức hoạt động ngoại khóa Tuy nhiên, cho đến nay chưa có đề tài nghiên cứu HĐNK nào ở chương đầu tiên của chương trình vật lí là chương “Cơ học” của giáo trình Vật lí 6 THCS

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu “Tổ chức hoạt động ngoại khoá chương “Cơ học” -Vật lí 6 THCS” với mong muốn góp một phần nhỏ bé vào việc nâng cao chất lượng học bộ môn vật lí trong nhà trường phổ thông

2 Mục đích nghiên cứu

Thiết kế và tổ chức một số buổi học ngoại khóa chương “Cơ học” - Vật

lí 6 THCS nhằm kích thích hứng thú học tập,củng cố kiến thức, vận dụng kiến thức, phát huy được tính tích cực và rèn kĩ năng hoạt động sáng tạo của học sinh

3 Đối tượng nghiên cứu và phạmvi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động dạy học vật lí ở trường THCS

- Phạm vi nghiên cứu: Hoạt động dạy học ngoại khóa vật lí về chương

“Cơ học” cho học sinh lớp 6 THCS trên địa bàn huyện Sông Lô tỉnh Vĩnh Phúc

4 Giả thiết khoa học của đề tài

Nếu tổ chức các buổi hoạt động ngoại khóa có nội dung phù hợp, phong phú, hình thức đa dạng và phương pháp hấp dẫn thì sẽ kích thích hứng thú học tập,củng cố kiến thức và rèn kĩ năng, vận dụng kiến thức, phát huy được tính tích cực và hoạt động sáng tạo của học sinh

5 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

5.1 Nghiên cứu các cơ sở lí luận của việc tổ chức hoạt động học tập ngoại khóa nói chung và hoạt động học tập ngoại khóa môn vật lí nói riêng Đặc biệt là việc xây dựng nội dung, hình thức tổ chức, phương pháp dạy học các buổi ngoại khóa và các con đường dạy học ứng dụng kiến thức vật lí

5.2.Nghiên cứu mục tiêu, tư tưởng chỉ đạo và các định hướng của chương trình môn Vật lí 6 THCS Nghiên cứu thực tế dạy học vật lí chương

“Cơ học” – Vật lí 6 THCS, đặc biệt chú ý tới hạn chế, khó khăn của học sinh khi học chương này

5.3 Xây dựng nội dung, dự kiến hình thức và soạn thảo tiến trình hướng dẫn một số buổi học ngoại khóa về chương“Cơ học” – Vật lí 6 THCS

5.4 Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm khẳng định giả thuyết của

đề tài

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu trên, chúng tôi sử dụng phối hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu các tài liệu về tâm lí học, lôgic học, lí luận dạy học vật lí hiện đại Nghiên cứu chương trình vật lí nói chung, chương trình và nội dung sách giáo khoa, sách bài tập, sách giáo viên và các tài liệu tham khảo liên quan đến dạy học chương “Cơ học” vật lí 6 Từ đó lựa chọn các tiêu chí

về nội dung, hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa sẽ thực hiện

- Điều tra thực tế học chương “Cơ học” – Vật lí 6 THCS bằng nhiều hình thức như (dự giờ, phỏng vấn giáo viên và học sinh, phiếu điều tra học tập) nhằm tìm hiểu về trang thiết bị thí nghiệm các phương pháp và hình thức

tổ chức dạy học chương này về mức độ nắm vững kiến thức, tính tích cực và hứng thú của học sinh để làm cơ sở sở thực tiễn soạn thảo nội dung hình thức hoạt động ngoại khóa

- Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra tính khả thi của các buổi học ngoại khóa Từ đó hoàn thiện nội dung tiến trình đã xây dựng

7 Đóng góp của đề tài

- Làm sáng tỏ và cụ thể hóa cơ sở lí luận của việc tổ chức tình huống dạy học và định hướng hoạt động tích cực, tự chủ của học sinh thông qua việc thiết kế các tiến trình dạy học các kiến thức cụ thể

- Phân tích nội dung kiến thức, thiết lập được sơ đồ biểu đạt lôgic của tiến trình dạy một số kiến thức chương “Cơ học” phù hợp với trình độ học sinh lớp 6 THCS; soạn thảo được tiến trình dạy học đối với từng đơn vị đó theo hướng phát huy hoạt động nhận thức tích cực, tự chủ

- Bổ sung tài liệu tham khảo cho các giáo viên dạy học vật lí THCS, sinh viên các trường Đại học sư phạm, đóng góp một phần đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng dạy học chương “Cơ học” vật lí 6 THCS

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, Luận văn gồm ba chương:

Chương 1.Cơ sở lí luận và thực tiễn tổ chức hoạt động ngoại khóa chương

“Cơ học” - Vật lí 6 THCS

Chương 2.Tổ chức hoạt động ngoại khóa chương “Cơ học” - Vật lí 6 THCS Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TỔ CHỨC

HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA CHƯƠNG “CƠ HỌC”- VẬT LÍ 6 THCS

1.1 Tính tích cực và năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập

1.1.1 Tính tích cực của học sinh trong học tập

1.1.1.1 Khái niệm về tính tích cực trong học tập của học sinh

Tính tích cực trong học tập là một hiện tượng sư phạm biểu hiện ở sự

cố gắng cao về nhiều mặt trong học tập Học tập là môi trường hợp riêng của nhận thức “Một sự nhận thức làm cho dễ dàng đi và được thực hiện dưới sự chỉ đạo của giáo viên” (P.N.Erddơniv,1974) Vì vậy nói tới tích cực học tập thực chất là nói tới tích cực nhận thức, tích cực nhận thức là trạng thái hoạt động nhận thức của học sinh, đặc trưng của khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ

và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức

Con người chỉ thực sự nắm vững cái mà chính mình giành được bằng hoạt động của bản thân.Học sinh thông hiểu và ghi nhớ những gì đã trải qua trong quá trình hoạt động nhận thức tích cực của mình

1.1.1.2 Các biểu hiện của tính tích cực học tập

Có những trường hợp tích cực học tập biểu thị ở những hoạt động bên ngoài nhưng quan trọng là sự biểu hiện ở những hoạt động trí tuệ, hai hình thức biểu hiện này thường đi liền với nhau Theo G.I.Sukina (1979) có thể nêu những biểu hiện của tính tích cực hoạt động như sau:

+ Học sinh khao khát tự nguyện tham gia trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung câu trả lời của bạn, thích được phát biểu ý kiến của mình về những vấn đề nêu ra

+ Học sinh hay nêu thắc mắc đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề giáo viên trình bày chưa đủ rõ

+ Học sinh chủ động vận dụng linh hoạt kiến thức, kỹ năng đã học để nhận ra vấn đề mới

+ Học sinh muốn được đóng góp với thầy những thông tin mới lấy từ nhiều nguồn khác nhau, có khi vượt ra ngoài bài học, môn học

+ Ngoài những biểu hiện trên mà giáo viên dễ nhận thấy còn có biểu hiện về mặt xúc cảm khó nhận thấy như: Thờ ơ hay hào hứng, phớt lờ hay ngạc nhiên…Những dấu hiệu này biểu hiện khác nhau ở từng cá thể học sinh, bộc lộ rõ ở các lớp học sinh bé, kín đáo ở các học sinh lớp trên

Những biểu hiện của tính tích cực trên là những căn cứ để chúng tôi đánh giá hiệu quả của việc tổ chức hoạt động ngoại khoá trong dạy học chương “Cơ học” – Vật lí 6 THCS

1.1.1.3 Các cấp độ của tính tích cực học tập

Có thể phân biệt 3 cấp độ khác nhau từ thấp đến cao:

+ Cấp độ 1- Bắt chước: Học sinh tích cực bắt chước hoạt động của giáo viên và của bạn bè Trong hành động bắt chước cũng có sự gắng sức của thần kinh và cơ bắp

+ Cấp độ 2-Tìm tòi: Học sinh tìm cáchđộc lập giải quyết vấn đề,mò mẫm những cách giải khác nhau để tìm ra lời giải hợp lý

+ Cấp độ 3- Sáng tạo:Học sinh nghĩ ra cách giải mới độc đáo hoặc cấu tạo nhũng bài tập mới, hoặc cố gắng lắp đặt những thí nghiệm mới để chứng minh bài học

Như vậy, đối với học sinh tất cả những gì mà giáo viên chưa dạy, học sinh chưa biết, qua trao đổi với bạn bè mà họ “Tự nghĩ ra” đều coi mang tính sáng tạo Các nhà khoa học đều cho rằng trong quá trình hoạt động sáng tạo, lúc cần đến sự sáng tạo là lúc mà không tìm ra con đường lôgic để suy ra những điều đã biết, đề ra phương pháp mới Vậy học tập sáng tạo là một yêu

cầu cao đối với học sinh, nhưng chúng ta có thể tạo ra các điều kiện thuận lợi

để cho học sinh tập dượt làm quen dần

Cấp độ cao nhất của tính tích cực là sáng tạo, tuy nhiên sự sáng tạo cũng có đặc điểm riêng, dưới đây là đặc điểm của sự sáng tạo và những biểu hiện của nó

1.1.2 Năng lực sáng tạo của học sinh

1.1.2.1 Khái niệm về năng lực sáng tạo

“Sáng tạo là một loạt hoạt động mà kết quả của nó là một sản phẩm tinh thần hay vật chất có tính cách tân, có ý nghĩa xã hội, có giá trị” (Sáng tạo, Bách khoa toàn thư Liên Xô Tập 42, trang 54)

Năng lực sáng tạo là khả năng là tạo ra những giá trị mới về vật chất và tinh thần, tìm ra cái mới, giải pháp mới, công cụ mới, vận dụng thành công những hiểu biết đã có vào hoàn cảnh mới

Như vậy sản phẩm của sự sáng tạo không thể suy ra từ cái đã biết bằng cách suy luận lôgic hay bắt chước làm theo

1.1.2.2 Đặc điểm của sự sáng tạo

Trong tư duy biện giải, lôgic, trí thức được đạt đến bằng cách suy luận liên tiếp, trong đó mỗi một tư tưởng tiếp theo đều xuất phát một cách lôgic từ cái có trước, phụ thuộc vào cái có trước và là tiền đề của cái tiếp theo Tri thức đạt được là hiển nhiên, chắc chắn không thể bắt bẻ được

+ Sự sáng tạo dựa trên tư duy trực giác, trong sáng tạo tri thức thu nhận một cách nhảy vọt, một cách trực tiếp, các giai đoạn của nó không thể hiện một cách minh bạch và người suy nghĩ tới quyết định cái đó, con đường đó vẫn chưa được sáng tỏ ngay cả đối với chủ thể sáng tạo

+ Tính chủ quan của sự sáng tạo: Đặc điểm quan trọng nhất của sự sáng tạo là tính cách tân của sản phẩm tạo ra có tính chủ quan Bất cứ một con người bình thường nào cũng đều tham gia sáng tạo trong cuộc sống của mình,

người này có thể phát minh ra cái mà người khác trước đó phát minh ra hàng nghìn lần Tuy nhiên đối với nhà khoa học thì chỉ những phát minh mà nhân loại chưa hề biết đến mới được coi là sáng tạo mới Còn đối với học sinh thì

sự sáng tạo là tạo ra cái mới đối với bản thân mình, chứ giáo viên và người khác có thể đã biết rồi Bởi vậy hoạt động sáng tạo đối với học sinh mang ý nghĩa là một hoạt động tập dượt sáng tạo lại Điều quan trọng cần đạt được không phải là sản phẩm sáng tạo mà là khả năng sáng tạo của họ Kiến thức học sinh sáng tạo ra sau này sẽ quên đi vì ít nhiều được dùng đến, còn năng lực sáng tạo của họ sẽ luôn luôn được sử dụng trong hoạt động thực tiễn sau này nhất là trong nền kinh tế thị trường cạnh tranh quyết liệt như hiện nay

1.1.2.3 Các biểu hiện của sáng tạo

Trong học tập sự sáng tạo của học sinh được thể hiện qua các hành động cụ thể như sau:

+ Từ kinh nghiệm thực tế, từ kiến thức đã có, học sinh nêu được giả thuyết Trong chế tạo dụng cụ thí nghiệm thì học sinh đưa ra được các phương án thiết kế, chế tạo dụng cụ và cùng một thí nghiệm đưa ra được nhiều cách chế tạo khác nhau Đề xuất được những sáng kiến kỹ thuật để thí nghiệm chính xác hơn, bền đẹp hơn Học sinh đưa ra được dự đoán hệ quả của giả thuyết Cụ thể học sinh đưa ra được dự đoán kết quả thí nghiệm, dự đoán được phương án nào chính xác nhất, phương án nào mắc sai số…

+ Đề xuất được những phương án dùng những dụng cụ thí nghệm đã chế tạo để làm thí nghiệm kiểm tra các dự đoán trên và kiểm nghiệm lại các kiến thức lý thuyết đã học

+ Vận dụng kiến thức lý thuyết vào thực tế một cách linh hoạt như giải thích một số hiện tượng vật lí và một số ứng dụng kỹ thuật có liên quan

Chính những biểu hiện trên đây là tiêu chí để chúng tôi đánh giá tích cực và năng lực sáng tạo của học sinh

Để phát huy tính tích cực và bồi dưỡng năng lực của học sinh có thể thông qua hoạt động học tập trên lớp và hoạt động ngoại khoá.Đề tài về dạy học nội khoá đã có nhiều, vì vậy chúng tôi chọn và đi sâu nghiên cứu về hoạt động ngoại khoá

1.2 Vị trí, nhiệm vụ và tác dụng của hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở trường phổ thông

Hoạt động ngoại khóa vật lí là một trong những hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, có tổ chức, có kế hoạch, có phương hướng xác định, được học sinh tiến hành theo nguyên tắc tự nguyện ở ngoài giờ lên lớp, dưới sự hướng dẫn của giáo viên nhằm bổ sung và mở rộng kiến thức vật lí, gây hứng thú và phát triển tư duy khi học tập môn vật lí Nó có tác dụng lớn cả về ba mặt: giáo dục, giáo dưỡng và giáo dục kỹ thuật tổng hợp

1.2.1 Vị trí của hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức

tổ chức dạy học ở trường phổ thông

Nhà trường phổ thông gồm có ba hình thức tổ chức đào tạo là: dạy học trên lớp, giáo dục lao động kỹ thuật tổng hợp và hướng nghiệp dạy nghề, công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp

Công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp bao gồm những hoạt động rộng rãi trong các lĩnh vực sau: xã hội – chính trị; văn hóa – khoa học, nghệ thuật, thể dục thể thao, quốc phòng

Công tác ngoại khóa nói chung và công tác ngoại khóa vật lí nói riêng thuộc lĩnh vực thứ hai của toàn bộ công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường phổ thông, đó là giáo dục văn hóa – khoa học

1.2.2 Nhiệm vụ của hoạt động ngoại khóa

HĐNK có ba nhiệm vụ chính là: Giáo dục về nhận thức; Giáo dục về thái độ; Rèn luyện kỹ năng

a) Về nhận thức:

- Hoạt động ngoại khoá giúp học sinh bổ sung, củng cố, hoàn thiện những tri thức đã học trên lớp giúp các em có những hiểu biết mới, mở rộng nhãn quan với thế giới xung quanh, cộng đồng xã hội

- Hoạt động ngoại khoá còn giúp học sinh biết vận dụng những tri thức

đã học để giải quyết các vấn đề do thực tiễn đời sống đặt ra và hiểu biết về chính trị xã hội

b) Về thái độ:

- Trước hết, hoạt động ngoại khoá tạo cho học sinh sự hứng thú và lòng ham muốn hoạt động, phù hợp tâm lý lứa tuổi, lôi cuốn các em tự giác tham gia

- Hoạt động ngoại khoá còn bồi dưỡng cho học sinh những tình cảm đạo đức trong sáng giáo dục cho học sinh tính đoàn kết, xây dựng cho học sinh lối sống và nếp sống phù hợp với đạo đức và pháp luật, truyền thống tốt đẹp của địa phương và của đất nước

- Cuối cùng, hoạt động ngoại khoá bồi dưỡng cho học sinh tính tích cực, tính năng động, tự giác sẵn sàng tham gia những hoạt động xã hội, hoạt động tập thể của lớp, của trường

c) Về rèn luyện kỹ năng:

Hoạt động ngoại khoá rèn luyện cho học sinh kỹ năng giao tiếp, ứng xử

có văn hóa, kỹ năng tự quản, kỹ năng tổ chức, kỹ năng điều khiển, hòa nhập

để thực hiện tốt nhiệm vụ do thầy, cô giáo, tập thể giao cho

1.2.3 Tác dụng của hoạt động ngoại khóa vật lí

- Tác dụng giáo dục:

+ Hoạt động ngoại khóa chủ yếu dựa trên tinh thần tự nguyện, tự giác của học sinh Dựa vào đặc điểm tâm lý lứa tuổi mà lôi cuốn học sinh vào

những hoạt động thực tế để giáo dục cho họ tính tổ chức, tính kế hoạch và tinh thần làm chủ

+ Công tác ngoại khóa sẽ làm cho quá trình dạy học thêm phong phú Tính đa dạng muôn hình muôn vẻ của nó làm cho việc học tập của học sinh thêm sinh động và hứng thú, đó là một điều kiện tiên quyết để phát triển tài năng Bởi vậy, công tác ngoại khóa ở trường phổ thông là một hình thức dạy học, trong

đó người giáo viên dựa vào hứng thú của học sinh đối với một loại hoạt động nào đó vừa phát hiện vừa bồi dưỡng các năng lực và tài năng của họ, trước hết

là tập hợp và phát huy óc sáng tạo, tinh thần dám nghĩ, dám làm

- Tác dụng giáo dưỡng:

+ Hoạt động ngoại khóa vật lí có tác dụng giúp học sinh củng cố, đào sâu, mở rộng, hệ thống hóa kiến thức vật lí đã học trên lớp Thông qua những hình thức tổ chức đa dạng và lí thú như: Hội vui vật lí, các trò chơi vật lí, báo tường vật lí…

+ Hoạt động ngoại khóa vật lí là điều kiện tốt để mở rộng kiến thức cho học sinh, giúp học sinh biết liên hệ giữa lí thuyết với thực tiễn, nhấn mạnh vai trò của vật lí thông qua các ứng dụng của nó trong đời sống và kỹ thuật

1.3 Các đặc điểm của giờ học ngoại khóa

- Việc tổ chức công tác ngoại khóa dựa trên tính tự nguyện không bắt buộc, có sự hướng dẫn của giáo viên và sự hứng thú của học sinh, trên cơ sở

đó học sinh sẽ yêu thích công việc, phát triển được tài năng của họ

- Việc tổ chức các buổi học ngoại khóa thường được lập kế hoạch cụ thể ngay từ đầu năm học Bản kế hoạch đó gồm cả mục đích, nội dung, hình thức tổ chức và lịch hoạt động cụ thể cho từng buổi ngoại khóa

- Số lượng học sinh tham gia hoạt động ngoại khóa là không hạn chế,

có thể hoạt động ngoại khóa theo nhóm hoặc theo tập thể đông người Trong điều kiện cho phép có thể huy động học sinh toàn trường tham gia, không phân biệt học sinh kém giỏi tham gia mà chỉ chú ý hạt nhân nòng cốt của buổi ngoại khóa

- Hình thức tổ chức ngoại khóa rất phong phú, đa dạng Việc đánh giá kết quả các buổi học ngoại khóa của học sinh có thể căn cứ vào nhiều tiêu chí

và nhiều hình thức như:

+ Sản phẩm của buổi ngoại khóa

+Tính sáng tạo, tích cực của học sinh

+ Kết qủa được đánh giá công khai của cả giáo viên lẫn học sinh

+Việc đánh giá có thể qua điểm số hoặc không qua điểm số nhưng phải qua hình thức động viên khích lệ, phê bình học sinh kịp thời

1.4 Nội dung, hình thức tổ chức và phương pháp hướng dẫn ngoại khóa

về vật lý

1.4.1 Nội dung ngoại khóa vật lí

Nội dung ngoại khóa phải bổ sung kiến thức cho nội khóa, củng cố, đào sâu, mở rộng hợp lý các kiến thức trong chương trình vật lí, bổ sung về mặt lý thuyết mà học sinh còn thiếu hụt hay mắc sai lầm khi học nội khóa

Nội dung ngoại khóa vật lí có thể gồm một số công việc chính như sau: + Đào sâu những kiến thức về vật lí và kỹ thuật

+ Nghiên cứu các lĩnh vực riêng biệt của vật lí học áp dụng như: kỹ thuật điện, kỹ thuật vô tuyến, kỹ thuật chụp ảnh…

+ Thiết kế chế tạo và lắp ráp các dụng cụ thí nghiệm vật lí và trang thiết

bị kỹ thuật

1.4.2 Các hình thức hoạt động ngoại khóa

- Hoạt động ngoại khóa vật lí được tổ chức dưới nhều hình thức đa dạng, phong phú như:

+ Đọc sách, báo về vật lí, kỹ thuật

+ Học sinh tổ chức những buổi báo cáo và dạ hội về các vấn đề vật lí và

kỹ thuật, có thể có biểu diễn thí nghiệm

+ Tham quan ngoại khóa về vật lí và kỹ thuật

+ Học sinh chế tạo dụng cụ, cơ chế và máy móc đơn giản

+ Ra báo tường hoặc tập san về vật lí và kỹ thuật

+ Chuẩn bị để tham dự thi học sinh giỏi hoặc những kỳ thi khác dành cho môn vật lí ở trường phổ thông được học sinh tham gia

- Các hoạt động ngoại khóa thông thường được học sinh tham gia dưới nhiều hình thức cá nhân, nhóm hoặc tập thể

+ Việc đọc sách báo là một ví dụ điển hình về hoạt động ngoại khóa cá nhân

+ Nhóm ngoại khóa vật lí là một thí dụ về hình thức về hoạt động nhóm

+ Dạ hội vật lí với một số đông học sinh tham gia là một thí dụ về hoạt động ngoại khóa tập thể, ở đó có thể tổ chức các trò chơi vật lí

- Các hoạt động ngoại khóa có thể có tính chất bất thường, chẳng hạn như triển lãm ngoại khóa chỉ tổ chức mỗi học kỳ hoặc mỗi năm một lần

- Ngoài ra có thể tổ chức những hoạt động ngoại khóa có thành phần học sinh thay đổi hoặc cố định

1.4.2.1 Hoạt động ngoại khóa có tính chất cá nhân:

Học sinh đọc sách báo ngoại khóa về vật lí và kỹ thuật là hình thức điển hình về hoạt động ngoại khoá cá nhân

Đọc sách báo phổ biến khoa học về vật lí và kỹ thuật là hình thức hoạt động ngoại khóa đơn giản nhất và dễ thực hiện nhất Nó thường là yếu tố chuẩn bị cần thiết cho hoạt động ngoại khóa, đồng thời là một phần căn bản của hoạt động ngoại khóa, bởi vì có thể nói mọi hình thức hoạt động khác đều phải có yếu tố này

Hình thức hoạt động ngoại khóa này một mặt bổ sung nhiều cho các giờ nội khóa Mặt khác, giáo dục được học sinh có lòng say mê, thiết tha đọc sách báo, coi đó là một nguồn cung cấp kiến thức quan trọng và luyện cho học sinh quen sử dụng các loại sách báo

Nếu có thể nên tổ chức thành lập một “Tủ sách ngoại khóa vật lí”.Nên tìm hiểu, trao đổi, học tập kinh nghiệm về việc xây dựng tủ sách của trường tiên tiến, trường điểm của một huyện, một tỉnh nào đó Vận động những học sinh ham thích môn vật lí gửi tặng “Tủ sách ngoại khóa vật lí ” những quyển sách phổ biến khoa học của mình, để cho toàn thể học sinh trong toàn trường

có thể cùng đọc

Cũng có thể tổ chức những buổi “Báo cáo khoa học”.Học sinh sẽ chọn những đề tài mà họ ham thích.Để chuẩn bị báo cáo, giáo viên chỉ cho học sinh những tài liệu cần đọc và hướng dẫn các em về cách thức hoạt động.Học sinh

sẽ phân công nhau người chuẩn bị báo cáo, người chuẩn bị những thí nghiệm chứng minh, người chuẩn bị giáo cụ hoặc vẽ tranh ảnh cần thiết… sau khi kế hoạch đã chuẩn bị xong, giáo viên góp ý và duyệt lại nội dung trước khi báo cáo.Để lôi cuốn được nhiều người tham gia buổi báo cáo đó, có thể làm công tác quảng cáo và chuẩn bị thêm vài tiết mục văn nghệ

1.4.2.2 Hoạt động ngoại khoá theonhóm ngoại khoá vật lí kỹ thuật

Nhóm ngoại khoá vật lí kỹ thuật là hình thức hoạt động ngoại khoá căn bản ở trường phổ thông Là một hình thức hoạt động có tổ chức bao gồm một

số học sinh.Nhóm vật lí kỹ thuật có nhiều điều kiện thuận lợi thành công

Mỗi nhóm ngoại khoá không nên quá 30 học sinh Có thể thành lập nhóm riêng cho từng khối lớp như: Nhóm ngoại khoá vật lí 6, nhóm ngoại khoá vật lí 7 Nhưng cũng có thể gồm những học sinh thuộc các khối lớp khác như nhóm khối lớp 8 – 9 nhóm khối 10 -11…

1.4.2.2.1 Các nguyên tắc đảm bảo tổ chức tốt các hoạt động ngoại khoá

- Nguyên tắc thứ 3:

Yếu tố mới và tính vừa sức của đề tài đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát triển hứng thú của nhóm Quán triệt nguyên tắc ấy, nội dung hoạt động của nhóm phải mới so với nội khoá không đơn thuần chỉ kiểm ngiệm hoặc áp dụng dưới dạng quá đơn giản các kiến thức đã học Khi tổ chức cần xác định được nội dung thích hợp, khéo tổ chức sao cho học sinh từng bước tiếp thu được kiến thức kể cả giai đoạn đầu Khi tổ chức ngoạikhoá

cần lường trước điều kiện làm việc của nhóm như: Thời gian, sách báo, phương tiện địa điểm…

- Nguyên tắc cuối cùng là phải đảm bảo tính nghiêm túc, nhẹ nhàng, tránh nặng nề, tuỳ tiện tạo không khí thoải mái để chủ động tiếp thu kiến thức Ngược lại làm việc thụ động thì dễ cảm thấy nặng nề.Nhóm ngoại khoá cần

có lịch làm việc thường kì, phấn đấu thực hiện có nề nếp tránh đầu voi đuôi chuột kế hoạch gọn nhẹ, phù hợp học sinh tin là có thể thực hiện được, trong quá trình thực hiện kiên quyết kế hoạch không bị phá hỏng, như vậy vừa nghiêm túc vừa đảm bảo uy tín cho giáo viên

1.4.2.2.2 Nội dung hoạt động của nhóm ngoại khoá

Bao gồm các nhóm ngoại khoá như: “Chế tạo dụng cụ thí nghiệm vật lí, nhóm vật lí lý thuyết, các nhóm vật lí kỹ thuật”…

1- Nhóm “Chế tạo dụng cụ thí nghiệm vật lí”

Nên coi nhóm này là nhóm ngoại khoá phổ biến nhất trong thực tế của công tác ngoại khoá vật lí.Thiết bị thí nghiệm vật lí, đặc biệt là thí nghiệm phục vụ cho thí nghiệm thực hành đồng loạt của học sinh có tầm quan trọng rất lớn trong dạy học vật lí.Muốn có nhiều dụng cụ thí nghiệm cho học sinh

sử dụng thực hành thì phải tổ chức cho học sinh tham gia chế tạo những dụng

cụ đó Nội dung hoạt động nên hướng vào chế tạo thí nghiệm đòi hỏi tính sáng tạo, nằm trong trọng tâm của chương trình Những dụng cụ học sinh nghiên cứu chế tạo giúp nhà trường khắc phục khó khăn thiếu thiết bị thí nghiệm thì những sản phẩm này cần được các em chế tạo bền đẹp nhằm sử dụng lâu dài.Như vậy ý nghĩa giáo dục càng được phát huy mạnh mẽ.Vấn đề lưu gữ lại hình ảnh hoạt động và sản phẩm của nhóm ngoại khoá ở phòng thí nghiệm gần như là một nguyên tắc

Trong trường hợp này giáo viên cần dạy cho các em biết hiểu rõ nguyên lí vật lí của các dụng cụ chứ không phải sao chép lại nguyên mẫu có sẵn mà không hiểu gì bản chất của nó

Giáo viên cần dạy cho học sinh biết cách sử dụng công cụ mà phải hiểu cách gia công chế tạo nó.Nếu có thể nên phối hợp với phụ huynh học sinh biết nghề mời họ tới hướng dẫn vài lần cho học sinh trong nhóm

2 – Nhóm “Vật lí lý thuyết”

Nhóm này chuyên đi sâu vào sưu tầm tài liệu xoay quanh vấn đề đang học để giúp học sinh hiểu bài sâu hơn đồng thời nghiên cứu và giải thích những hiện tượng mà trong hoàn cảnh hạn chế của bài học giáo viên không thể đi sâu được.Nhóm này sưu tầm những bài vật lí hay, tiến hành thảo luận tìm phương pháp hay gọn Công việc của nhóm cũng có thể tìm hiểu lịch sử phát sinh và phát triển của vật lí và kỹ thuật hoặc tiểu sử các nhà bác học… Nội dung hoạt động của nhóm ngoại khoá phải mới so với học nội khoá

Các nhóm kỹ thuật này làm nòng cốt trong việc liên hệ bài học với thực

tế của kỹ thuật Thường là giáo viên chọn một diện kỹ thuật hẹp nào đó cho nhóm như: kỹ thuật viên vô tuyến, máy phát điện, tự động hóa…Hoạt động của nhóm do giáo viên vật lí lãnh đạo được tập trung chủ yếu vào đề tài vật lí

và kỹ thuật thuộc diện rộng để có thể liên hệ tốt hơn công tác học sinh trong nhóm với việc học vật lí Đặc biệt hấp dẫn học sinh là công tác ngoài lớp có ý nghĩa xã hội công ích như: việc đặt đường dây điện trong phòng thí nghiệm vật lí, việc tự động hóa báo chuông điện trong phòng thí nghiệm, sửa chữa và giải quyết sự cố trên đường dây của mạng điện trong trường học, thôn xóm, khu phố…

1.4.2.3 Hoạt động ngoại khóa có tính chất quần chúng rộng rãi

Đó là các hoạt động ngoại khóa như: hội vui vật lí, triển lãm vật lí, báo tường vật lí

Các hình thức này nếu được chuẩn bị và tổ chức một cách hấp dẫn thì

có tác dụng rất lớn nâng cao lòng yêu thích vật lí và nghiên cứu chế tạo dụng

cụ thí nghiệm cho học sinh

Phải làm sao cho mỗi buổi hội vui hay mỗi cuộc triển lãm thực sự là một ngày hội, một sự kiện đáng ghi nhớ của nhà trường Nội dung phải phong phú xúc tích có thể có những tiết mục văn nghệ hoặc những tiết mục giải trí

có tính chất khoa học, làm cho không khí buổi triển lãm trở nên tưng bừng náo nhiệt

1) Hội vui vật lí

Hội vui là hình thức ngoại khóa dễ phổ biến, lôi cuốn được đông đảo học sinh tạo ra khí thế trong học tập và nghiên cứu Hội vui có thể tổ chức theo từng chuyên đề, khối lớp Chẳng hạn: hội vui cơ, nhiệt, điện, quang, sự nghiệp của nhà bác học Niuton, điều khiển tự động… Cũng có khi tổ chức hội chơi vui về vật lí nói chung gồm nhiều đề tài từ cơ học cho đến vật lí nguyên

tử và bán dẫn, thậm chí có thể tổ chức hội vui vật lí kết hợp bộ môn khác, trước hết là công nghệ, hóa học, sinh vật Hội vui vật lí có thể có hai phần: nghi lễ và vui chơi Phần nghi lễ cần hết sức ngắn gọn, sau đó cần chuyển ngay sang phần vui chơi Kể cả hai phần thì chỉ nên kéo dài trong hai tiếng đồng hồ, tránh ảnh hưởng đến sức khỏe và sự đi lại của học sinh

- Các trò chơi trong hội vui nên hướng vào các trò chơi như sau:

+ Hái hoa: Các câu hỏi, bài tập, câu đố vui về vật lí được viết vào mảnh giấy nhỏ, sau đó gấp làm tư và treo lên cành hoa đã được trang trí trong phòng vui chơi Người chơi sẽ “Hái hoa”, mỗi hoa là câu đố vui, ai trả lời đúng sẽ được giải thưởng.Để đảm bảo trật tự và nghe rõ câu trả lời, mỗi lần chỉ nên để hai người “Hái hoa” Một nội dung khá hấp dẫn trong trò chơi “Hái hoa” là đòi hỏi người chơi phát hiện chỗ sai nào đó trong nội dung của phiếu Chẳng hạn nêu công thức vật lí, phát triển nội dung định luật, nêu các kiến thức vật lí nhằm giải thích một số hiện tượng vật lí, làm bài tập vật lí, vẽ một sơ đồ điện thiếu một nét (hoặc vẽ sai một nét) ứng với một dụng cụ nào đó và đòi hỏi người chơi phát hiện nét vẽ thiếu hoặc vẽ sai đó

+ Một số trò chơi đòi hỏi sự thông minh, nhanh trí: Trò chơi này so với loại kể trên không kém phần hấp dẫn Ban tổ chức hội vui nên thống nhất các gợi ý đối với một số câu đố vui hoặc trò chơi khó, giúp người hướng dẫn trò chơi điều khiển linh hoạt và lôi cuốn người chơi đồng đều ở mọi trò chơi

+ Thi mắc điện, lắp và biểu diễn một thí nghiệm nào đó cũng được coi

là một trò chơi trong hội vui Chẳng hạn trò chơi mắc mạch điện thoả mãn các yêu cầu nào đó đòi hỏi người chơi phải có thao tác nhanh gọn và nhanh tới mức nào đó thì mới được thưởng Loại trò chơi này không những đòi hỏi người chơi tăng tốc độ mà còn phải hợp lý hóa thao tác và có những sáng kiến khác…

+ Thi vui cũng có thể là giải bài tập Mỗi lần 5 hoặc 7 người cùng giải một bài tập vật lí, ai giải nhanh nhất, đúng nhất thì được thưởng.Vấn đề đặt ra

là các đề thi (câu hỏi, đề toán) phải được lựa chọn sao cho khi đánh giá kết quả được nhanh gọn chính xác, phản ánh được thực chất lời giải Như vậy không những chỉ tiện cho việc đánh giá mà còn có tác dụng làm tăng thêm hứng thú của trò chơi

- Để đảm bảo hội vui thành công cần:

+ Chọn địa điểm có thể trong lớp hoặc ngoài sân;

+ Chuẩn bị kỹ nội dung, phong phú, hình thức đẹp;

+ Có động viên khuyến khích kịp thời bằng các phần thưởng

+ Các trò chơi liên quan đến thí nghiệm máy móc, sơ đồ điện cần được thử lắp và vận hành trước đó ít lâu để đảm bảo đủ thì giờ bổ khuyết cho những trường hợp cần thiết

2) Triển lãm về vật lí

- Triển lãm vật lí ở các trường phổ thông có thể tổ chức nhân những ngày lễ của trường, ngày kỷ niệm các nhà vật lí xuất sắc, sau khi học xong một phần nào đó hoặc nhân dịp tổng kết năm học Mục đích của triển lãm là trưng bày những sản phẩm học tập của một khối lớp nào đó hoặc của toàn trường

- Đã tổ chức triển lãm thì phải thành công.Triển lãm phải phong phú về nội dung, trình bày đẹp và khoa học Nội dung triển lãm có thể gồm: dụng cụ

mô hình mà học sinh chế tạo, mẫu vật sưu tầm được, đồ dùng dụng cụ dạy và học của thầy và trò sản xuất ra, sách vở, bài làm đẹp của họ sinh… Cũng có thể lắp và biểu diễn một thí nghiệm tương đối hiện đại, khó biểu diễn kể cả những thí nghiệm chưa có điều kiện thể hiện trên lớp Đối với một số thí nghiệm hoặc mẫu vật nào đó cần có hình vẽ kèm theo Hình vẽ và tranh ảnh

sẽ góp phần cho triển lãm phong phú Triển lãm vật lí có thể tiến hành cùng

các bộ môn khác (toán, hóa, sinh, công nghệ…) Trong trường hợp như vậy giữa các bộ môn cần phối hợp tốt, tránh trường hợp môn này phong phú môn kia nghèo nàn Triển lãm cũng có thể tổ chức khi tổng kết tham quan, kết hợp với hội vui vật lí Để đảm bảo tính chất của công tác ngoại khóa, trong việc tổ chức triển lãm cần phát huy cao độ vai trò của học sinh, đặc biệt là tính độc lập và sáng tạo

3) Báo tường về vật lí

Báo tường về vật lí là một hoạt động ngoại khóa hấp dẫn, nhẹ nhàng có thể tổ chức ở bất cứ mọi trường phổ thông, thường có tác dụng thúc đẩy học sinh sưu tầm và đọc sách báo về vật lí.Đây cũng là nơi khá tốt để các nhóm thông báo về hoạt động và kết quả nghiên cứu của mình.Nếu tổ chức tốt nó sẽ thúc đẩy phong trào thi đua học tập nội khóa, ngoại khóa của học sinh Báo tường về vật lí có thể ra hàng tháng, hai tháng một kỳ hoặc ra thường xuyên bằng cách thay bài cũ bằng bài mới theo một thời gian biểu nhất định Kết hợp công tác ra báo tường vật lí hàng kỳ với các hoạt động ngoại khóa khác

Báo tường cũng là nơi để giáo viên hoặc cán sự bộ công bố lời giải các bài toán khó khi không có điều kiện giải trên lớp

1.4.3 Các kiểu hướng dẫn hoạt động ngoại khóa vật lí

Có ba kiểu định hướng hoạt động trong quá trình tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lí:Định hướng tái tạo, định hướng tìm tòi và định hướng khái quát chương trình hóa

1.4.3.1 Định hướng tái tạo

Đó là kiểu định hướng trong đó người dạy hướng học sinh vào việc huy động, áp dụng những kiến thức, các thức hoạt động mà học sinh đã nắm được hoặc đã được người dạy chỉ ra một cách tường minh, để học sinh có thể thực hiện được nhiệm vụ mà họ đảm nhận Nghĩa là học sinh chỉ cần tái tạo những

hành động đã được người dạy chỉ rõ hoặc các hành động trong những tình huống quen thuộc với học sinh

Sự định hướng tái tạo có thể phân biệt hai trình độ khác nhau đối với hành động đòi hỏi ở học sinh là:

- Định hướng tái tạo angôrit: Người dạy chỉ ra một cách khái quát, tổng thể trình tự hành động để người học tự chủ giải quyết nhiệm vụ

- Định hướng tái tạo từng thao tác cụ thể riêng rẽ: Người học theo dõi, thực hiện bắt chước lặp lại theo các thao tác mẫu cụ thể do người dạy chỉ ra

1.4.3.2 Định hướng tìm tòi

Đó là kiểu định hướng trong đó người dạy không chỉ ra cho học sinh, một cách tường minh các kiến thức và cách thức hoạt động học sinh cần áp dụng mà người dạy chỉ đưa ra cho học sinh những gợi ý sao cho học sinh có thể tự tìm tòi, huy động hoặc xây dựng những cách thức hoạt động thích hợp

để giải quyết nhiệm vụ mà họ đảm nhận Nghĩa là đòi hỏi học sinh tự xác nhận hành động thích hợp trong tình huống không phải là đã quen thuộc với

họ

1.4.3.3 Định hướng khái quát chương trình hóa

Đó là kiểu định hướng phối hợp các đặc điểm của hai kiểu định hướng trên, trong đó người dạy cũng gợi ý để học sinh tự tìm tòi như kiểu định hướng tìm tòi trên, nhưng chú ý giúp học sinh ý thức được đường lối khái quát của việc tìm tòi vấn đề và định hướng chương trình hóa theo các bước dự định được cho là hợp lý Người dạy thực hiện từng bước hướng dẫn học sinh giải quyết nhiệm vụ mà họ đảm nhận

- Kiểu định hướng này có đặc điểm:

+ Sự định hướng ban đầu đòi hỏi học sinh tự tìm tòi giải quyết vấn đề đặt ra

+ Nếu học sinh không đáp ứng được thì sự hướng dẫn của giáo viên chuyển dần sang kiểu định hướng tìm tòi Khi cần thiết phải chuyển sang kiểu định hướng tái tạo trước hết là sử dụng hướng dẫn angôrit (hướng dẫn trình

tự, các hành động, thao tác hợp lý) để theo đó học sinh tự giải quyết vấn đề đã đặt ra

+ Nếu học sinh vẫn không đáp ứng được thì mới thực hiện sự hướng dẫn tái tạo đối với mỗi hành động, thao tác cụ thể riêng biệt của trình tự hành động, thao tác đó

1.5 Quy trình tổ chức hoạt động ngoại khóa

Gồm ba bước cơ bản:

+ Bước 1: Lập kế hoạch hoạt động ngoại khóa

+ Bước 2: Thực hiện kế hoạch ngoại khóa

+ Bước 3: Tổng kết và rút kinh nghiệm

Kết quả của hoạt động ngoại khóa vật lí phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức

và lập kế hoạch hoạt động mà giáo viên vật lí là người có tác dụng quyết định Quy trình tổ chức các hoạt động ngoại khóa phải căn cứ và mục tiêu khóa học, phải lập kế hoạch, lựa chọn nội dung, phân chia nội dung, xây dựng nội dung thành các nhiệm vụ nhận thức, chia nhóm thế nào, dự kiến tiến trình dạy học, hướng dẫn học sinh thảo luận vấn đề ấy và tiến hành giải quyết vấn đề

đó

Khi lập kế hoạch, giáo viên phải xuất phát từ những nhiệm vụ đề ra cho nhà trường, phù hợp với chương trình và hứng thú học tập của học sinh về vấn đề này hoặc vấn đề khác Giáo viên tính toán đến thiết bị của phòng thí nghiệm và dự định phải chế tạo những dụng cụ gì, bổ sung dần cho phòng thí nghiệm trong từng năm học đồng thời, phải dự tính về nhu cầu nguyên vật liệu và dụng cụ

1.6 Thực tế dạy học chương “Cơ học” – Vật lí 6 THCS

1.6.1 Mục đích:

Tìm hiểu các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học mà giáo viên

sử dụng và kết quả học tập chương “Cơ học” – Vật lí 6 THCS, phát hiện những khó khăn và sai lầm của học sinh trong học tập chương này

1.6.2 Phương pháp điều tra:

+ Trao đổi với Ban Giám hiệu nhà trường

+ Điều tra giáo viên và học sinh (qua phiếu điều tra, trao đổi trực tiếp, xem vở ghi, vở bài tập dự giờ và quan sát hoạt động của học sinh trong các giờ học trên lớp)

+ Tham quan phòng học của học sinh, phòng thí nghiệm vật lí của nhà trường

1.6.3 Đối tượng và thời gian điều tra:

Giáo viên vật lí và học sinh của ba trường: Trường THCS Đồng Quế; trường THCS Đồng Thịnh; trường THCS Quang Yên thuộc huyện Sông Lô tỉnh Vĩnh Phúc

Số phiếu điều tra giáo viên là 15

Số giáo viên được hỏi ý kiến là 15

Số phiếu điều tra học sinh là 80

Việc điều tra được tiến hành sau khi học xong chương “Cơ học” – Vật

dạy học của tất cả các trường thuộc thí nghiệm do dự án THCS cấp, chưa đủ

về số lượng (theo quy định 6 học sinh làm 1 bộ thí nghiệm), chưa đảm bảo về chất lượng, sử dụng vài lần dẫn đến sai số, hoặc thí nghiệm không thành công Thí nghiệm do giáo viên và học sinh lắp ráp, chế tạo từ các vật liệu dễ kiếm,

rẻ tiền để phục vụ học tập hầu như chưa có

1.6.4.2 Về phương pháp và hình tổ chức dạy học của giáo viên

+ Phương pháp dạy học cổ truyền đã ngấm sâu vào tiềm thức của giáo viên, việc bồi dưỡng giáo viên dạy theo chương trình đổi mới chưa được áp dụng triệt để, giáo viên còn ngần ngại khi tổ chức một giờ học hiện đại… đã ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng dạy học

+ Giáo viên đã áp dụng các phương pháp dạy học để học sinh tự lực, tích cực hoạt động chiếm lĩnh kiến thức nhưng chưa được áp dụng triệt để theo đúng tinh thần đổi mới Tuy giáo viên đã cho học sinh thảo luận, dự đoán hiện tượng, quan sát kết quả thí nghiệm để từ đó rút ra nhận xét và kết luận Nhưng lại không hướng dẫn học sinh đề xuất các phương án thí nghiệm và làm thí nghiệm nhằm kiểm tra dự đoán với lý do không đủ thời gian, cơ sở vật chất không đầy đủ do vậy mà nhiều giáo viên thường làm thay học sinh

+ Việc tổ chức cho học sinh tích cực hoạt động nhận thức còn hạn chế,

ví dụ: Chưa có nhiều câu hỏi định hướng tư duy và phát triển hoạt động nhận thức tích cực, tự lực, tự chủ và tư duy sáng tạo của học sinh, còn e ngại tổ chức cho học sinh hoạt động theo nhóm sợ học sinh mất trật tự, sợ không đủ thời gian

+ Chưa tạo được nhiều tình huống học tập quen thuộc diễn ra trong đời sống hàng ngày làm nảy sinh nhu cầu giải quyết các vấn đề của học sinh

+ Chưa chú ý đúng mức đến các bài tập có nội dung thực tế nhằm giải thích các hiện tượng diễn ra trong tự nhiên, trong đời sống và kỹ thuật

1.6.4.3 Về phương pháp học của học sinh

+ Học sinh đầu cấp THCS rất chân thành, thẳng thắn, dễ tin và cũng dễ ghét Nếu được động viên, khích lệ kịp thời và có các phương pháp, hình thức

tổ chức dạy học thích hợp các em rất phấn khởi, nhiệt tình và tích cực học tập

+ Phương pháp dạy học theo chương trình đổi mới SGK bước đầu cho thấy học sinh đã có những chuyển biến tích cực trong học tập, ít nhiều đã tự lực hoạt động trong quá trình chiếm lĩnh kiến thức Tuy nhiên chúng tôi nhận thấy rằng:

+ Vẫn còn nhiều học sinh ở thế bị động luôn chờ đợi sự giảng giải, tổng kết của giáo viên Học sinh ngừng hoạt động nếu giáo viên ngừng hướng dẫn Khi giáo viên tổ chức để học sinh thảo luận nhóm đề xuất dự đoán, đề xuất phương án thí nghiệm kiểm tra thì một số còn rụt rè, không thảo luận hoặc ngại phát biểu vì sợ phát biểu sai Nếu không được động viên khích lệ thì thường ngồi ỳ không có ý kiến, không động não

+ Số học sinh tự lực làm thí nghiệm khi nghiên cứu bài mới là ít, vì vậy

kỹ năng làm thí nghiệm của đa phần các em còn yếu việc chưa chủ động tích cực trong lĩnh hội kiến thức dẫn đến kiến thức thu được của nhiều học sinh không sâu, không chắc chắn Đa phần học sinh còn lúng túng khi giải quyết các bài tập liên quan đến thực tế và ít hứng thú học môn này

+ Rất ít học sinh làm thí nghiệm kiểm chứng ở nhà với những thí nghiệm kiểm chứng mà giáo viên yêu cầu

1.6.4.4 Các khó khăn chủ yếu và những sai lầm phổ biến của học sinh khi học chương “Cơ học” - Vật lí lớp 6

Qua các phiếu điều tra cho giáo viên và học sinh, xem xét vở bài tập,

vở ghi và bài làm của học sinh về chương “Cơ học”, chúng tôi thấy:

- Về khó khăn

+ Chưa được làm thí nghiệm nhiều nên kỹ năng thực hành của học sinh chưa đạt yêu cầu, các thao tác làm thí nghiệm còn lúng túng

+ Chưa linh hoạt vận dụng kiến thức đã học trong chương “Cơ học” để giải thích các hiện tượng vật lí có liên quan nhất là khi gặp các tình huống có thay đổi chút ít so với tình huống quen thuộc

+ Diễn đạt và trình bày bằng ngôn ngữ vật lí còn yếu khi diễn đạt các ý tưởng, các vấn đề mà học sinh hiểu hoặc nêu vấn đề muốn hỏi chưa rõ ràng, mạch lạc

- Các sai lầm phổ biến

Những sai lầm mà học sinh mắc phải tập trung nhiều ở nội dung kiến thức phần đo chiều dài, chiều cao; khối lượng riêng với trọng lượng riêng; lực với trọng lực Cụ thể rất nhiều học sinh cho rằng:

+ Khối lượng riêng và trọng lượng riêng của một chất được xác định bằng khối lượng của một một đơn vị thể tích (m3) chất đó được tính theo công thức: D=m/V

+ 2 lực cân bằng là hai lực mạnh như nhau, có cùng phương cùng chiều + Dùng máy cơ đơn giản cho ta lợi về công…

- Phương hướng khắc phục những khó khăn và sai lầm của học sinh trong dạy học chương “Cơ học”

Theo chúng tôi nguyên nhân của những khó khăn và sai lầm trên là do: + Một số cán bộ quản lí chưa đổi mới về phương pháp dạy học

+ Giáo viên còn ngại khi tổ chức cho học sinh hoạt động theo nhóm + Cơ sở vật chất còn thiếu thốn, trang bị thí nghiệm chưa đủ về số lượng, chưa đảm bảo về chất lượng

+ Hầu hết giáo viên chưa đầu tư nghiên cứu chế tạo và lắp ghép các dụng cụ thí nghiệm từ nguyên liệu dễ kiếm, rẻ tiền để phục vụ quá trình dạy học và bổ sung cho phòng thí nghiệm bộ môn

+ Việc phân tích nội dung kiến thức cơ bản cần dạy của giáo viên còn hạn chế, chưa tạo được tình huống học tập gây sự chú ý và kích thích hứng

thú học tập cho học sinh, chưa đầu tư thích đáng cho hệ thống câu hỏi hướng dẫn nhằm phát triển tính tích cực, tự lự học tập cho học sinh

+ Học sinh chịu ảnh hưởng nặng nề của cách học thụ động, kiến thức học sinh thu được sau mỗi buổi học không phải kết quả của sự hoạt động tích cực để chiếm lĩnh kiến thức do đó học sinh nắm kiến thức không sâu, vận dụng dễ mắc sai lầm

Do vậy, chúng tôi đề ra phương hướng khắc phục là:

+ Nên tổ chức tốt các giờ học nội khóa chương này

+ Nên tổ chức các buổi học ngoại khóa để củng cố, bổ sung, mở rộng kiến thức và rèn luyện các kỹ năng mà học sinh còn hạn chế sau khi học xong chương “Cơ học”, đồng thời hướng dẫn để học sinh tham gia chế tạo lắp ráp dụng cụ thí nghiệm bổ sung cho giờ học nội khóa

+ Chú ý rèn luyện ngôn ngữ vật lí cho học sinh, hướng dẫn các em trình bày bằng lời, nhất là suy luận lôgic để khái quát hóa các hiện tượng và rút ra kết luận từ kết quả thí nghiệm

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Hoạt động ngoại khóa vật lí là một trong những hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, có tổ chức, được học sinh tiến hành theo nguyên tắc tự nguyện dưới sự hướng dẫn của giáo viên vật lí Tính chất muôn hình muôn vẻ của nó làm cho quá trình dạy học thêm phong phú, toàn diện Kiến thức và các kỹ năng học sinh thu nhận, hình thành được trong các quá trình hoạt động ngoại khóa thường sâu sắc và bền vững hơn Muốn việc tổ chức hoạt động ngoại khóa có kết quả tốt, thì giáo viên phải nghiên cứu để lựa chọn nội dung học tập, phương pháp hướng dẫn, hình thức tổ chức và soạn thảo tiến trình hướng dẫn các buổi ngoại khóa sao cho phù hợp với đối tượng học sinh, đồng thời lôi cuốn được đông đảo học sinh tham gia

Người giáo viên nghiên cứu mục tiêu dạy học vật lí, tìm hiểu xem các giờ học trên lớp thực hiện mục tiêu ấy như thế nào?Những mặt nào còn hạn chế chưa thực hiện được? Những lí do đó đã thúc đẩy chúng tôi trong việc xây dựng hoạt động ngoại khóa trong dạy học chương “Cơ học” cho học sinh lớp 6 THCS nhằm giúp học sinh kích thích hứng thú học tập,củng cố kiến thức, vận dụng thành thạo kiến thức, phát huy tính tích cực và hoạt động sáng tạo cho học sinh

CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA CHƯƠNG

“CƠ HỌC” – VẬT LÍ 6 THCS 2.1 Mục tiêu dạy học chương “Cơ học” – Vật lí 6 THCS

2.1.1 Về kiến thức:

- Biết đo chiều dài (l) trong một số tình huống thường gặp

- Biết đo thể tích (V) của vật theo phương pháp bình tràn

- Chỉ ra được hai lực cân bằng là hai lực mạnh như nhau, có cùng phương nhưng ngược chiều

- Phân biệt được khối lượng (m) và trọng lượng (P)

- Biết khối lượng của vật được đo bằng cân đòn

- Biết ròng rọc, đòn bẩy, mặt phẳng nghiêng dùng để đổi hướng của lực

hoặc dùng lực nhỏ thắng được lực lớn

2.1.2 Về kỹ năng:

- Quan sát các hiện tượng, quá trình vật lí diễn ra khi làm thí nghiệm để thu thập thông tin, xử lý thông tin và dữ liệu cần thiết để rút ra các kết luận tương ứng với mỗi bài học

- Sử dụng các dụng cụ đo lường vật lí phổ biến, ước lượng gần đúng các giá trị đo

- Xác định GHĐ và ĐCNN của các dụng cụ đo, đọc và ghi kết quả đo

- Vận dụng các kiến thức về cơ học để giải thích các hiện tượng vật lí đơn giản, giải được các bài tập vật lí chỉ đòi hỏi những suy luận lôgic và những phép tính cơ bản cũng như để giải quyết một số vấn đề thực tế của cuộc sống

- Đề xuất được phương án thí nghiệm đơn giản để kiểm tra dự đoán hoặc giả thuyết đã đề ra

- Chế tạo, lắp ráp và tiến hành các thí nghiệm vật lí đơn giản như đòn bẩy, mặt phẳng nghiêng

- Kỹ năng thực hành thí nghiệm và thái độ ứng xử trong thí nghiệm

- Diễn đạt rõ, chính xác bằng ngôn ngữ vật lí các định nghĩa, quy tắc

2.2 Tiến trình tổ chức một số buổi học ngoại khoá chương “Cơ học” Vật

lí 6 THCS

2.2.1 Ý đồ sư phạm chung của việc xây dựng nội dung

- Ý đồ sư phạm của việc xây dựng nội dung ba buổi học ngoại khóa: + Kích thích hứng thú học tập, củng cố, khắc sâu và mở rộng nội dung kiến thức phần cơ học

+ Tăng cường khả năng vận dụng các kiến thức đã học ở chương “Cơ học”- Vật lí 6 để giải thích một số hiện tượng trong tự nhiên, trong đời sống

và vận dụng kiến thức kiến thức đó vào lao động sản xuất hàng ngày

+ Phát huy tính tích cực hoạt động, phát triển năng lực tư duy khoa học

và rèn luyện kỹ năng thực hành thí nghiệm

+ Hình thành ý thức tự chế tạo, lắp ghép thí nghiệm vật lí phục vụ học tập từ những dụng cụ dễ kiếm, rẻ tiền nhằm trang bị thí nghiệm cho giờ học nội khóa

+ Tạo điều kiện để các em tự mình làm thí nghiệm và tự mình chế tạo dụng cụ thí nghiệm

+ Hình thành kỹ năng tổ chức, giao tiếp, thói quen tự đánh giá, phát triển nhân cách học sinh một cách toàn diện

- Việc xây dựng nội dung ba buổi học ngoại khóa chương “Cơ học” chúng tôi dự kiến dựa trên cơ sở:

+ Khó khăn sai lầm của học sinh sau khi học chương này

+ Tình hình trang thiết bị của nhà trường

+ Nguyện vọng của học sinh trong quá trình học bộ môn

+ Củng cố khắc sâu kiến thức

2.2.2 Nội dung hoạt động ngoại khoá