Tìm hiểu một số tập tục trong ngày tết cổ truyền của người việt

Tết đến, những tập tục cổ truyền hàng năm lại trở về với dân tộc, từ việc trang hoàng nhà cửa, sửa soạn bàn thờ cho đến việc cúng kiếng, thăm viếng họ hàng,…Hẳn, hình thức của những tập

Trang 1

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA SƯ PHẠM

BỘ MÔN LỊCH SỬ

b • a

TÌM HIỂU MỘT SỐ TẬP TỤC TRONG NGÀY TẾT CỔ TRUYỀN

CỦA NGƯỜI VIỆT

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP

MS Lớp: SD0118A1

CẦN THƠ,2005

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Trang 2

1

Đề tài được trình bày trên 37 trang giấy A4 và được chia làm ba phần: mở đầu, nội dung và kết luận

MỞ ĐẦU 1.Lý do chọn đề tài:

Mỗi năm, khi xuân về, mang theo cái hơi lạnh của tiết trời cuối Đông cũng là lúc chúng ta bước vào những ngày sinh hoạt chuẩn bị đón mừng một năm mới tràn đầy niềm vui và hy vọng Tục lệ đón mừng năm mới là ngày lễ quan trọng nhất của dân tộc, để chờ đợi một năm hưng thịnh, may mắn và tốt đẹp

Tết đến, những tập tục cổ truyền hàng năm lại trở về với dân tộc, từ việc trang hoàng nhà cửa, sửa soạn bàn thờ cho đến việc cúng kiếng, thăm viếng họ hàng,…Hẳn, hình thức của những tập tục này có thay đổi theo thời gian nhưng bản chất vốn có của

nó vẫn được giữ nguyên tới nay Vì muốn tìm hiểu nhân dân ta ăn Tết với những tập tục nào và ý nghĩa của nó đối với cuộc sống của mỗi người nên tôi đã quyết định chọn

đề tài “TÌM HIỂU MỘT SỐ TẬP TỤC TRONG NGÀY TẾT CỔ TRUYỀN CỦA NGƯỜI VIỆT” làm luận văn tốt nghiệp của mình Qua đó, giúp tôi tìm hiểu về cội nguồn, bản sắc của dân tộc, đồng thời, bổ sung cho mình nhưng kiến thức về nền văn hóa của đất nước

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tìm hiểu nét đặc trưng của nền văn hoá dân tộc Mặc dù nội dung của đề tài là Tết Nguyên Đán nhưng những tập tục cách thức thực hiện những nghi lễ mỗi nơi mỗi khác và việc ăn Tết ở mỗi cộng đồng dân tộc cũng khác nhau Do đó, ở đề tài này tôi chỉ xin góp một phần nhỏ của mình vào công việc nghiên cứu và rút ra những nét chung, tiêu biểu và phổ biến nhất của ngày Tết Nguyên Đán

3 Phương pháp nghiên cứu:

Thực hiện đề tài này, tôi đã sử dụng kết hợp nhiều phương pháp với nhau Từ việc thu thập, chọn lọc tài liệu có liên quan đến việc so sánh, phân tích, đánh giá,…Những nét văn hoá của từng miền rồi rút ra những điểm chung nhất nhằm làm

rõ cho đề tài của mình

Trên cơ sở những tài liệu đã có kết hợp với kiến thức của bản thân, tôi đã viết

và hoàn thành đề tài

Trang 3

2

NỘI DUNG

Phần nội dung được chia làm 3 chương

Chương1: Vài Nét Về Tết Cổ Truyền Của Người Việt

Trong chương này, tôi trình bày sơ lược về quá trình hình thành, đặc trưng và ý nghĩa của ngày Tết cổ truyền ở Việt Nam

Theo những tài liệu lịch sử thì Tết Nguyên Đán có từ thời Ngũ đế Tam hoàng(Trung Quốc xưa ) Do ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa, người Việt cũng tiến hành đón năm mới vào ngày Nguyên Đán, ngày mùng một âm lịch hàng năm

Tuy chịu ảnh hưởng của Trung Hoa trong việc xác định mốc đầu năm, nhưng tết cổ truyền của dân tộc ta vẫn mang đặc trưng văn hóa truyền thống của người Việt Đặc trưng văn hóa điển hình nhất của Tết Nguyên Đán là “ nếp sống cộng đồng” gia tộc, xóm làng rất đậm nét Nó được thể hiện ở chỗ, Tết là dịp duy nhất trong năm có

sự xum họp đầy đủ của tập thể gia đình và gia thần; láng giêng cùng nhau giết lợn, gói bánh chưng,…

Tết chính là lễ hội truyền thống lớn nhất, tiêu biểu nhất của nhân dân ta từ xưa

Nó thể hiện ý tưởng về cuộc sống trường tồn niềm khát khao của con người về thiên địa hài hòa, vụ mùa tươi tốt, bội thu.Tết cũng là lúc con người thể hiện hình thức xã giao thâm tình, là dịp để mọi người củng cố mối quan hệ xã hội, hàn gắn lại những gì

đã rạn nức do va chạm trong cuộc sống đời thường

Chương 2: Công Việc Chuẩn Bị Trong Những Ngày Trước Tết

Tết đến mang theo những cái mới mẽ, tốt lành và niềm hy vọng chờ đợi ở năm mới nên ai cũng cố gắng đón Tết thật trang trọng Từ việc trang hoàng nhà cửa, sửa soạn bàn thờ, đi chợ, mua sắm đến việc trả nợ nần, quà biếu và tế tự Do đó, ở chương này tôi trình bày rất cụ thể về những công việc chuẩn bị đón Tết hàng năm

Xưa kia, việc sửa soạn đón Tết được chuẩn bị trước đó rất lâu Từ việc nuôi lợn đến cái lạt buộc giò, chơi họ giò bánh,…Ở các gia đình, ngay từ rằm tháng Chạp

đã bắt đầu dọn dẹp, sơn phết, trang trí lại nhà cửa Những tờ tranh, câu đối được treo dán, cẩn thận Không khí Tết được nhận thấy rõ nhất bắt đầu từ 23 tháng Chạp với lễ tiển ông Táo lên chầu trời

Vào dịp Tết, các gia đình còn chuẩn bị rất nhiều bánh mứt, đặc biệt nhất là bánh chưng ( hay bánh tét )- một loại bánh mang hương vị đặc trưng của Tết dùng để dâng cúng tổ tiên Tục gói bánh chưng ngày Tết của nhân dân ta nói lên sự qúy trọng của con người đối với thiên nhiên, với nền văn minh nông nghiệp Bên cạnh đó, các món ăn mặn cũng được chuẩn bị công phu và cầu kì hơn (món thịt nấu Đông ở miền Bắc; thịt kho nước dừa, khổ qua hầm ở miền Nam;…) kèm với các món dưa chua và rau tươi Tất cả được bày thành mâm cỗ cúng cùng với mâm ngũ quả nhằm cầu mong cho cả năm mới được sung túc, an khang và thịnh vượng

Trang 4

3

Đồng thời, người ta còn tiến hành nhiều tục lệ một cách nghiêm túc Cụ thể là:

- Tục rước ông Vải: là hình thức các gia đình làm lễ rước tổ tiên, ông bà,

những tiền nhân đã khuất trong gia đình dòng họ về vui Tết cùng con cháu

- Tục gửi Tết: theo quan niệm của ông bà ta ngày xưa, từ những người con thứ

trở xuống, đến Tết phải gửi lễ hoặc cỗ cúng tới nhà anh cả- người có trách nhiệm thờ cúng tổ tiên Đây là tập tục thể hiện tinh thần hiếu hạnh, đạo đức của người Việt Nam

- Tục biếu Tết: Là việc biếu tặng quà cáp trong dịp Tết để bày tỏ sự quý trọng,

tình thâm giao, chăm sóc lẫn nhau giữa mọi người

- Trả nợ cuối năm: Theo quan niệm của nhân dân ta, vào cuối năm, chủ nợ thu

vốn về, con nợ thanh toán hết nợ để chuẩn bị đón năm mới cho sung túc, vui vẻ

- Về quê ăn Tết: Những người từ nơi xa về với gia đình, dòng họ cùng trang

hòa trong niềm vui, hy vọng của quê hương, làng xóm

Chương 3: Một Số Tập Tục Chủ Yếu Trong Ngày Tết Cổ Truyền

Trong ngày Tết cổ truyền của dân tộc ta có rất nhiều tập tục, do tác động của điều kiện thực tế hiện nay nên một số tập tục đã được cải tiến hay lược bỏ Vì vậy, ở chương này tôi đi vào tìm hiểu một số tập tục tiêu biểu trong ngày Tết của nhân dân:

ö Mấy tục lệ của ngày 30 Tết: Đây là ngày có nhiều tập tục, trong đó có một

số tập tục được bảo tồn và lưu truyền đến ngày nay như:

- Tục cúng gia tiên: Đó là việc các gia đình bày mâm cỗ cúng để đón rước

hương hồn của tổ tiên về cùng vui Tết

- Tục trồng cây nêu: Cứ đến ngày 30 Tết, các gia đình đều trồng một cây

nêu trước nhà với ngụ ý là xua đuổi để ma quỷ không đến quấy nhiễu

- Tục đón giao thừa: Đó là việc mọi người làm lễ rước mừng năm mới,

trong đó có lễ trừ tịch mang một ý nghĩa trọng đại là “ tống cựu, nghinh tân”- tiển cũ, đón mới Tức là tiễn vị hành khiển của năm cũ và đón rước các vị hành khiển mới Ngoài ra, nó còn chỉ việc nhân dân ta muốn xua đi những điều xấu, để đón những cái mới mẽ, tốt đẹp của năm mới

- Sau lễ cúng giao thừa, ta còn phải thực hiện một số tập tục:

Ø Chọn hướng xuất hành: Với ước vọng năm mới luôn gặp thuận lợi

trong mọi công việc

Ø Hái lộc đầu năm: Là hình thức khi đi lễ ở đình, chùa trở về, mọi

người hái một cành cây hoặc thắp một nén hương, khấn vái rồi mang về nhà mình

Ø Xông nhà, xông đất: Tức là, vào ngày đầu năm, người ta tìm chọn

một người hiền lành, vui vẻ, làm ăn phát đạt,…vào nhà làm sứ giả mang đến sự may mắn, tốt lành cho chủ nhà

Trang 5

4

ö Những tục lệ trong ngày Tết: Đây là những phong tục đẹp nên từ xưa đến

nay, nó vẫn được duy trì và phát huy:

- Cúng kiếng ngày Tết: Là việc các gia đình bày mâm cỗ để cúng ông bà, tổ

tiên nhằm thể hiện lòng hiếu thảo, sự tôn kính của con cháu đối với ông bà tổ tiên

- Chúc Tết- mừng tuổi: Là hành vi có ý nghĩa thể hiện tính lễ độ, đạo đức

của con người Tục lệ này được lưu truyền như những nét đẹp trong văn hóa ứng xử

- Lì xì Tết: Cũng là một hình thức “ban lộc” mang niềm vui cho nhau trong

phạm vi gia đình, dòng họ, láng giềng

ö Những điều kiêng kỵ trong ngày Tết:

Tết là ngày khởi đầu của năm mới, nếu không cẩn thận thì sẽ gặp phải điều phiền muộn suốt năm Theo quan niệm của ông bà ta ngày xưa, muốn tránh những điều xấu phải kiêng cử nhiều việc: kiêng đòi nợ hoặc cho vay nợ; kiêng cho lửa, xin lửa; kiêng khóc than, rầu rỉ trong ngày Tết; kiêng ngồi ngang giữa cửa nhà;… và đặc biệt nhất là kiêng hốt rác trong ngày Tết

ö Các lễ thức đầu xuân:

Trong các tập tục ngày Tết còn có tục mở đầu công việc Tùy theo nghề nghiệp khác nhau mà người ta có những cách thức thực hiện khác nhau: quan chức thì làm lễ khai ấn, học trò và sĩ phu làm lễ khai bút, nhà nông làm lễ khai canh (lễ động thổ), người buôn bán mở cửa hàng lấy ngày khai trương,… tất cả đều phải chọn ngày tốt để

mở đầu công việc Riêng lễ khai hạ được cử hành vào ngày mùng bảy Tết Đây là lễ kết thúc Tết Nguyên Đán và cũng đồng thời là lễ hạ nêu Sau lễ này mọi người bắt đầu trở lại với công việc bình thường của mình

ö Những thú chơi trong ngày Tết:

Vui chơi là một nhu cầu thiết yếu của cuộc sống con người để giải trí, cân bằng lại sức lực và tâm lý sau một thời gian làm việc mệt nhọc Vì vậy, vào dịp Tết, nhân dân có rất nhiều thú chơi truyền thống rất độc đáo, đó là:

- Chơi hoa kiểng: Là thú chơi tao nhã, thể hiện hình thức thư giản tinh thần

nhẹ nhàng, mang đầy tính nghệ thuật

- Chơi tranh Tết: Với nhiều đề tài khác nhau, tranh Tết thể hiện những ước

vọng về một cuộc sống hạnh phúc cùng khát khao hướng tới những điều tốt đẹp

- Chơi câu đối Tết: Làm câu đối, chơi câu đối vốn là hình thức sinh hoạt văn

hóa độc đáo của người Việt Nam Nó thể hiện trí thông minh, cách ứng xử linh hoạt của ông bà ta ngày xưa Đồng thời thể hiện tinh thần hiếu học, sự quí trọng chữ nghĩa

- Chơi cờ bạc: Là một hình thức chơi ăn thua, ở đây, người ta muốn thử

may, rủi của mình trong năm mới

Trang 6

5

KẾT LUẬN

Thông qua việc tìm hiểu đề tài, tôi đã rút ra những kết luận sau:

- Thứ nhất: Tết-năm mới là một ngày thiêng liêng nhất trong tất cả những

ngày Tết ở mỗi nơi, dù đến sớm hay đến muộn thì phong tục lễ Tết của các dân tộc trên thế giới cũng rất đa dạng, phong phú Riêng đối với người Việt Nam, ngày Tết không chỉ là những ngày nghỉ ngơi mà còn là những ngày lễ hội truyền thống dân tộc mang ý nghĩa hết sức thiêng liêng và quan trọng

- Thứ hai: Tết cổ truyền của người Việt chịu ảnh hưởng của hệ thống lễ Tết

Trung Hoa Nó tiếp thu có chọn lọc những yếu tố văn hóa tiến bộ mà vẫn bảo tồn được bản sắc của dân tộc Việt Nam Từ đó, có thể lưu truyền và phát huy ngày càng mạnh mẽ văn hóa truyền thống của người Việt

- Thứ ba: Đặc điểm truyền thống, nổi bật trong ngày Tết cổ truyền của người

Việt là tính cộng đồng sâu sắc Do lòng thành kính đối với tổ tiên, với đạo nhân nghĩa của con người và với tín ngưỡng đa thần ở nếp sống cộng đồng đã làm nảy sinh trong dân tộc ta rất nhiều cổ tục mang bản sắc văn hoá Việt Nam Trải qua hàng ngàn năm, những phong tục tập quán đẹp vẫn được giữ gìn và ngày càng được phát huy cho phù hợp với xu thế phát triển của xã hội Hiện nay, do sự chi phối của nền kinh tế thị trường đến mọi mặt đời sống xã hội nên lễ hội của người Việt nói riêng và của các dân tộc Việt Nam nói chung có ít nhiều biến đổi

Vì vậy, chúng ta phải biết giữ gìn, phát huy bản sắc của dân tộc trên cơ sở kết hợp những nét truyền thống bản địa với những tinh hoa văn hóa của nhân loại Đồng thời, biết loại bỏ những điều xấu, dở, những cái không phù hợp với cuộc sống của hiện tại để phong tục tập quán của dân tộc luôn luôn là phong tục đẹp, góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn hoá Việt Nam

Trang 7

TÌM HIỂU MỘT SỐ TẬP TỤC TRONG NGÀY TẾT CỔ TRUYỀN

CỦA NGƯỜI VIỆT

Trang 8

MỤC LỤC

Trang

MỤC LỤC 1

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 2

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

4 Phương pháp nghiên cứu 4

PHẦN NỘI DUNG 5

Chương 1 VÀI NÉT VỀ TẾT CỔ TRUYỀN CỦA NGƯỜI VIỆT .5

1.1 Nguồn gốc và đặc trưng của Tết cổ truyền 5

1.1.1 Nguồn gốc của ngày Tết cổ truyền 5

1.1.2 Đặc trưng của ngày Tết 6

1.2 Vai trò, ý nghĩa của Tết cổ truyền đối với người Việt 6

Chương 2 CÔNG VIỆC CHUẨN BỊ TRONG NHỮNG NGÀY TRƯỚC TẾT 8

2.1 Không khí của những ngày trước Tết 8

2.1.1 Sửa soạn đón Tết 8

2.1.2 Tết ông Táo 8

2.2 Phiên chợ Tết và công việc trong những ngày cận Tết 10

2.2.1 Chợ Tết và việc mua sắm Tết 10

2.2.2 Bánh , mứt ngày Tết 11

2.2.3 Món ăn ngày Tết 13

2.2.4 Mâm ngũ quả ngày Tết 14

2.3 Các thủ tục cần thiết vào cuối năm 15

2.3.1 Rước ông Vải 15

2.3.2 Gửi Tết 16

2.3.3 Biếu Tết 16

2.3.4 Trả nợ cuối năm 17

2.3.5 Về quê ăn Tết 17

Trang 9

Chương 3

MỘT SỐ TẬP TỤC CHỦ YẾU TRONG NGÀY TẾT CỔ TRUYỀN 18

3.1 Mấy tục lệ của ngày 30 Tết 18

3.1.1 Cúng gia tiên 18

3.1.2 Tục trồng cây nêu ngày Tết 18

3.1.3 Tục đón giao thừa 20

3.1.4 Các tục lệ sau lễ cúng giao thừa 22

3.2 Những tục lệ trong ngày Tết 23

3.3 Những điều kiêng kỵ trong ngày Tết 26

3.4 Các lễ thức đầu xuân 27

3.5 Những thú chơi trong ngày Tết 29

3.5.1 Hoa kiểng ngày Tết 29

3.5.2 Tranh Tết 30

3.5.3 Câu đối Tết 31

3.5.4 Chơi cờ bạc 32

PHẦN KẾT LUẬN 34

TÀI LIỆU THAM KHẢO 36 PHỤ LỤC

Trang 10

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Khi xuân về, mang theo cái hơi lạnh của tiết trời cuối đông, từng đàn chim én

đã dập dìu bay lượn trên bầu trời ấm áp với ánh nắng xuân đầu tiên cũng là lúc chúng

ta bước vào những ngày sinh hoạt chuẩn bị đón mừng một năm mới, một mùa xuân mới với tràn đầy niềm hy vọng Đón mừng năm mới là ngày lễ quan trọng nhất của dân tộc ta để chờ đợi một năm hưng thịnh, may mắn và tốt đẹp

Mở đầu cho lễ mừng năm mới là ngày Tết Nguyên Đán-Tết cổ truyền của người Việt Nam Đây là cái Tết lớn nhất, vui nhất và được mọi người chào đón long trọng nhất Đã là người Việt Nam thì bất cứ ai, dù giàu hay nghèo, dù ở tại quê hương hay nơi phương trời xa lạ, khi Tết đến cũng phải chuẩn bị mọi thứ để ăn Tết

Tết không chỉ là dịp để mọi ngưòi vui chơi, hưởng thụ mà còn là dịp để thể hiện đạo lý, trách nhiệm của mình đối với tổ tiên, ông bà và những người đã khuất; đối với những mối quan hệ trong cuộc sống đời thường Tết đến, những tập tục hàng năm lại trở về với dân tộc, từ việc trang hoàng nhà cửa, sửa soạn bàn thờ cho đến việc cúng kiếng, thăm viếng họ hàng, …Hẳn, hình thức của những tập tục này có thay đổi theo thời gian nhưng bản chất vốn có của nó vẫn được giữ nguyên từ xưa tới nay Vì muốn tìm hiểu nhân dân ta ăn Tết với những tập tục và ý nghĩa của nó đối với cuộc sống của

mỗi người ra sao nên tôi đã quyết định chọn đề tài “TÌM HỂU MỘT SỐ TẬP TỤC

TRONG NGÀY TẾT CỔ TRUYỀN CỦA NGƯỜI VIỆT” làm đề tài cho luận văn

tốt nghiệp của mình Qua đó, giúp tôi tìm hiểu về cội nguồn, về bản sắc của dân tộc, đồng thời bổ sung cho mình những kiến thức về văn hoá đất nước

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề:

Mỗi nơi trên thế giới đều có những phong tục đón Tết khác nhau Có phong tục tồn tại, phát triển và ngày càng cải tiến để thích hợp với thời đại mới, có phong tục lại mất đi theo sự phát triển của xã hội riêng, việc đón Tết của người Việt bắt nguồn từ những tập tục cổ truyền, những huyền thoại xa xưa được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác qua các tác phẩm nghiên cứu như: Phong Tục Tập Quán Các Dân Tộc Việt Nam-nhiều tác giả, Nếp Cũ Hội Hè Đình Đám-Toan Ánh, Tết-Lễ Hội Mùa Xuân-ABZ của Phạm Côn Sơn,… Điều dáng ghi nhận hiện nay là thế hệ trẻ đã có sự quan tâm đến bản sắc văn hoá dân tộc, biểu hiện qua nhiều đề tài nghiên cứu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là tìm hiểu nét đặc trưng của nền văn hoá dân tộc Mặc dù nội dung của đề tài là Tết Nguyên Đán nhưng những tập tục cách thức thực hiện những nghi lễ truyền thống ở mỗi nơi mỗi khác và việc ăn Tết ở mỗi cộng đồng dân tộc cũng khác nhau Do đó, ở đề tài này tôi chỉ xin góp một phần nhỏ của mình vào công việc nghiên cứu và rút ra những nét chung, tiêu biểu và phổ biến nhất của ngày Tết Nguyên Đán

Hiện nay, nước ta đang trong xu thế hòa nhập với cộng đồng các dân tộc trên thế giới nên việc giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc là điều cần được quan tâm Do đó, đối với các thế hệ trẻ cần hiểu sâu sắc hơn về văn hoá, về cội nguồn dân tộc Từ đó, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp của người xưa để lại

Trang 11

4 Phương pháp nghiên cứu:

Thực hiện đề tài này, tôi đã sử dụng kết hợp nhiều phương pháp với nhau Từ

việc thu thập, chọn lọc tài liệu có liên quan đến việc so sánh, phân tích, đánh

giá,…Những nét văn hoá của từng miền rồi rút ra những điểm chung nhất nhằm làm rõ

cho đề tài của mình

Trên cơ sở những tài liệu đã có kết hợp với kiến thức của bản thân, tôi đã lập đề

cương cho đề tài gồm có ba chương:

Chương 1: Vài Nét Về Tết Cổ Truyền Của Người Việt

Chương 2: Công Việc Chuẩn Bị Trong Những Ngày Trước Tết

Chương 3: Một Số Tập Tục Chủ Yếu Trong Ngày Tết Cổ Truyền

Sau đó, tôi đi vào viết nội dung cụ thể của từng chương và hoàn thành đề tài

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi đã gặp nhiều thuận lợi là: có nguồn tài liệu

phong phú, được sự giúp đỡ từ nhiều phía,…và đã tìm hiểu tương đối nhiều về Tết

Nguyên Đán hàng năm Bên cạnh đó ,tôi cũng gặp không ít khó khăn là: tài liệu tham

khảo có các thông tin còn rời rạc, không tập trung nên phải thu thập từ nhiều nguồn;

thêm vào đó, kiến thức của bản thân còn nhiều khiếm khuyết Do đó, chắc chắn đề tài

sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong được sự đóng góp ý kiến của quí thầy

cô và các bạn

Hoàn thành đề tài này tôi xin chân thành cảm ơn cô Nguyễn Thị Hiền đã tận

tình hướng dẫn tôi thực hiện đề tài, xin cảm ơn các cán bộ thư viện trường Đại Học

Cần Thơ và thư viện Thành Phố Cần Thơ, xin cảm ơn quí thầy cô, các cô chú, các

bạn,…và gia đình đã giúp đỡ và có nhưng ý kiến quí báo giúp tôi hoàn tất đề tài!

Cần Thơ, Tháng 5 năm 2005 Sinh viên thực hiện

Đào Thị Thu Cúc

Trang 12

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 VÀI NÉT VỀ TẾT CỔ TRUYỀN CỦA NGƯỜI VIỆT 1.1 Nguồn gốc và đặc trưng của Tết cổ truyền:

Tìm hiểu về tết cổ truyền của người Việt tức là tìm hiểu về tết Nguyên Đán, cái tết mà cứ mỗi năm, mọi người đều nô nức chào đón một cách hân hoan.Không khí tết bắt đầu từ rằm tháng Chạp trở về sau, càng gần ngày tết, nhà nhà càng nhộn nhịp hẳn lên với đủ thứ các công việc chuẩn bị đón Tết

Tết hay ngày đầu năm là một ngày lễ, nó đã trở thành một phần trong ý thức hệ của người Việt, thể hiện sâu đậm bản sắc dân tộc, là kết quả hỗn dung của lễ hội Việt Nam với ảnh hưởng của truyền thống lễ Tết Trung Hoa

1.1.1 Nguồn gốc của ngày Tết cổ truyền:

Đối với người Việt Nam, tiếng “Tết” đã trở nên thân thuộc Không biết chính xác nó xuất hiện trong tiếng Việt từ bao giờ, chỉ biết nó vốn là một từ gốc Hán Theo tài liệu cho thấy, chữ “Tết” bắt đầu từ chữ “Tiết” mà ra Chữ “Tiết” có rất nhiều nghĩa, nghĩa gốc là “mắt tre” Từ nghĩa này, nó tiếp tục mở rộng để chỉ thời điểm chuyển tiếp giữa hai khoảng thời gian phân chia theo thời tiết trong năm Sau đó, “Tiết” chuyển thành nghĩa: “ngày lễ, dịp cúng lễ, vui mừng” Đây chính là nguồn gốc trực tiếp của từ

“Tết”

Phần lớn, tiếng Hán có phiên âm “iê”, khi sang tiếng Việt biến thành “ê”:

“thiêm” biến thành “thêm”, “chiết” biến thành “chết’,…và “tiết” cũng vậy, biến thành

“tết” Ngoài nghĩa “ngày lễ, dịp cúng lễ, vui mừng” như tết Thanh Minh, tết Đoan Ngọ, tết Trung Thu… Trong tiếng Việt, Tết còn dùng để chỉ một dịp đặc biệt duy nhất đầu năm Như vậy, từ danh từ chung, nó trở thàmh danh từ riêng Từ “Tết” là kết quả của sự rút gọn và biến âm từ “Xuân Tiết” trong tiếng Hán hay cách nói gọn từ Tết Nguyên Đán trong tiếng Việt

Trong từ Tết Nguyên Đán, Nguyên Đán là từ gốc Hán: Nguyên có nghĩa là đầu tiên, Đán là buổi sớm Như vậy, Tết Nguyên Đán nghĩa là buổi sáng đầu tiên của một năm theo chu kỳ

Tết Nguyên Đán có từ thời Ngũ đế Tam hoàng (Trung Quốc xưa) Đời Tam hoàng, nhà Hạ đã lấy 12 chi đặt cho 12 tháng Vì chuộng màu đen nên đã chọn tháng Dần-tháng đầu năm tức là tháng Giêng để ăn tết Sang đến thời nhà Đường, lại thích màu trắng, do đó đã lấy tháng Sửu tức là tháng Chạp làm tháng đầu năm Qua đời nhà Chu lại ưa sắc đỏ và đã lấy tháng Tý tức tháng mười một làm tháng Tết Nói chung, các vua chúa nói trên đều theo ngày giờ lúc mới tạo thiên lập địa mà đặt ra ngày Tết khác nhau

Đến đời Đông Chu đã đổi ngày Tết vào một tháng nhất định là tháng Dần Mãi cho đến đời nhà Tần,Tần Thủy Hoàng lại đổi qua tháng Hợi, tức tháng mười và khi nhà Hán trị vì, Hán Vũ Đế lại đặt ngày Tết vào tháng Dần giống như đời nhà Hạ Từ

đó về sau, trải qua bao nhiêu thời đại, không còn nhà vua nào thay đổi về tháng Tết nữa

Trang 13

Tóm lại, xuất xứ của Tết Nguyên Đán là từ Trung Quốc Còn ở Việt Nam ta đã

có tục ăn Tết này từ khi nào?

Dựa vào sử sách, nhà nghiên cứu Nhất Thanh viết rằng: “Theo từ điển Từ Hải mục trung ngoại lịch đại sư niên biểu thị thì từ khởi điểm lịch Tàu là 3000 năm trước Tây lịch, sau đó khoảng hơn 100 năm, họ Hồng Bàng nước Việt ta mới bắt đầu, tức là vào năm Nhâm Tuất (trước Tây lịch 2879 năm); Nhưng mãi đến đời nhà Hạ (2205-

1818 trước Tây lịch), lịch Tàu mới lấy tháng Dần làm tháng Giêng Vậy, ta có ăn Tết theo Âm lịch như hiện giờ thì chắc chắn không phải từ đời Hồng Bàng và nếu phỏng đoán là từ khi chịu ảnh hưởng phong hóa của Tàu do Tích Quang và Nhâm Diên truyền sang khoảng từ thế kỷ I Tây lịch trở về sau chứ không sớm hơn được” [20, 73-74]

Như vậy người Việt Nam ăn Tết từ lúc nào? Chúng ta thật khó để xác định Không thể nói nước ta ăn Tết sớm, cũng từ thế kỷ thứ I Nhưng với ý kiến cho rằng ta

ăn Tết trước thế kỷ I có lẽ phù hợp hơn vì dân ta đã có sinh hoạt văn hóa nề nếp từ lâu, trước khi người Tàu sang đô hộ Song, với sự ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc thì người Việt cũng tiến hành đón năm mới vào ngày Nguyên Đán, ngày mùng một tháng Giêng Âm lịch hàng năm

1.1.2 Đặc trưng của ngày Tết:

Tết là lễ hội đầu năm, mở màng cho hệ thống các lễ hội trên khắp mọi miền đất nước Đây là thời gian khí trời mát mẻ, ấm áp, vạn vật sinh sôi, nảy nở, nhịp độ lao động vất vả của một năm tạm ngừng Người dân không còn bận rộn nghề nông cho nên lúc rãnh rỗi, người ta có tâm lý chơi bù, ăn bù cho những ngày làm việc cực nhọc Duy chỉ có dịp Tết, mọi người mới có thể thỏa mãn hết những nhu cầu về tinh thần lẫn vật chất

Ở Việt Nam có rất nhiều lễ Tết, tuy nhiên Tết lớn nhất là Tết Nguyên Đán-ngày Tết cổ truyền của dân tộc hay còn gọi là Tết Cả để phân biệt với các Tết khác còn lại

Có thể nói, đặc trưng văn hóa điển hình nhất của Tết Nguyên Đán là “nếp sống cộng đồng” gia tộc, xóm làng rất đậm nét: có thể thấy, khoảng từ ngày 23 tháng Chạp, hầu hết các chợ ở các vùng nông thôn cũng như thành thị đều đông đúc, náo nhiệt Mọi người đi chợ vào dịp Tết rất đông Không chỉ người bán, người mua mà có cả những người đi chơi, đi ngắm chợ Tết Ở các làng quê, các gia đình chung nhau giết lợn, chung nhau gói bánh chưng, bánh Tét, cùng nhau ngồi quanh bên bếp lửa canh nồi bánh Tét

Nếp sống cộng đồng này còn được thể hiện ở việc đoàn tụ gia đình, ông bà tổ tiên, thánh thần Con cháu trong nhà dù có đi làm ăn nơi đâu, Tết đến cũng phải cố gắng về quê nhà sum hợp với gia đình, cùng ăn Tết với gia đình, với tổ tiên ông bà Cho nên Tết như là thời điểm để củng cố và phát triển tình cảm huyết thống, tính cộng đồng bền vững Trong ba ngày Tết, mọi người đi thăm viếng họ hàng, bạn bè thân thuộc, hàng xóm láng giềng, chúc tụng, mừng tuổi lẫn nhau Tập tục này cũng là cơ sở thắt chặt và làm tăng cường tính cộng đồng đã có từ ngàn xưa

1.2 Vai trò, ý nghĩa của Tết cổ truyền đối với người Việt:

Tết chính là lễ hội truyền thống lớn nhất, tiêu biểu nhất của nhân dân ta từ xưa đến nay Việc ăn Tết bao hàm nhiều ý nghĩa phong phú thuộc về vấn đề tâm sinh lý, nhân cách xã hội của con người

Trang 14

- Đối với đời sống tinh thần: lễ Tết là một bộ phận của đời sống tinh thần quan

trọng Nó có ý nghĩa cơ bản thể hiện ý tưởng về cuộc sống trường tồn, thể hiện niềm khát khao của con người về thiên địa hài hòa ban cho họ vụ mùa tươi tốt, bội thu

Tết đến đã mở ra cho mọi người thấy được sự phụ thuộc giữa trật tự thiên nhiên

và trật tự con người Đây là yếu tố cơ bản của mọi tín ngưỡng dân gian tồn tại trong đời sống của con người Lễ cúng “đưa ông Táo về trời” là một hành vi tượng trưng cho

sự hướng tới đạo đức, hướng tới điều phúc lành Các lễ cúng tổ tiên, gia thần là việc làm của con cháu tiếp cận với các thế hệ quá cố để bày tỏ lòng tôn kính, biết ơn và xin ban phát cho họ những điều an lành, thịng vượng trong năm mới Cúng giao thừa là tiễn năm cũ rước năm mới về cùng với những điều may mắn, tốt đẹp Bánh chưng, bánh tét là lễ vật chính trong ngày Tết của người Việt, vì nó là biểu tượng của nghề trồng lúa nước, của tư duy lưỡng hợp và triết lý Âm-Dương, của ý thức về cội nguồn dân tộc

Tết còn là ngày hội của gia đình, là dịp để con cháu thể hiện lòng hiếu thảo của mình đối với ông bà, cha mẹ Trong tâm thức của người Việt Nam, đoàn tụ vào dịp Tết

là vấn đề thiêng liêng và rất được đề cao Con cháu ngày thường đi làm ăn xa,Tết đến cũng không quên trở về với gia đình, chăm sóc lại mồ mã ông bà, cùng vui Tết với gia đình, làng xóm

- Đối với đời sống xã hội: ngày Tết là dịp để mọi người rũ bỏ hết những buồn

phiền, quên đi đói khổ, giấu bớt nỗi bần cùng, người thân quen tìm nhau tay bắt mặt mừng Trong nhà ngoài phố rộn rã tiếng cười nói, mất hẳn những tiếng cải vã, chưởi thề mà chỉ thấy những lời cầu phúc, chúc tụng.Hơn nữa, vào dịp Tết, điều kiện ngoại cảnh cũng rất đẹp và thuận lợi, bắt đầu sang xuân, không khí ấm áp, trời quang đãng làm cho con người thư thái, vui vẻ về tinh thần và trở nên lịch sự, cởi mở với nhau hơn

Như vậy, ngày Tết đã biến xã hội nơi trần gian thành nơi tiên cảnh, biến cuộc sống hiện thực thành thiên đường mơ ước với con người là những thiên thần bé nhỏ

Bên cạnh đó, Tết cũng là lúc con người thể hiện hình thức xã giao thân tình, thể hiện lễ nghĩa và nhân cách của người hiểu biết Mọi người chúc Tết lẫn nhau rất chân thành, nồng thắm với những lời chúc may mắn, tốt đẹp nhất Ngoài ra, đây còn là lúc

để mọi người củng cố lại mối quan hệ xã hội, hàn gắn lại những gì đã rạn nức do va chạm trong cuộc sống đời thường Người ta trao đổi, biếu quà Tết lẫn nhau: kẻ dưới biếu người trên, ông lớn ban cho thuộc hạ, người ngang hàng gửi cho nhau kẹo mứt, đồng thời cũng là dịp để những người làm ăn khá giả giúp nhưng người gặp khó khăn, túng thiếu trong cuộc sống Hơn nữa, Tết còn là dịp để mọi người họp nhau lại cùng ăn uống vui vẻ, cùng lo chấn chỉnh lại nề nếp gia phong, duy trì lễ giáo

Trang 15

CHƯƠNG 2 CÔNG VIỆC CHUẨN BỊ TRONG NHỮNG NGÀY TRƯỚC TẾT

2.1 Không khí của những ngày trước Tết:

Vào khoảng đầu tháng Chạp, đâu đâu cũng nghe những câu nói quen thuộc “sắp đến Tết rồi”, “năm hết Tết lại đến” hoặc “lụi hụi lại tới Tết”,…Tất cả mọi người đều quan tâm đến Tết, cuộc sống thường ngày bắt đầu chuyển đổi nhộn nhịp hẳn lên Tuy nhiên, không khí rộn ràng hơn cả là vào giữa tháng Chạp Trong khoảng thời gian này, các gia đình đều bắt tay vào công việc sửa soạn đón Tết Người ta lo trang hoàng nhà cửa, chưng dọn bàn thờ, đi chợ, mua sắm, chuẩn bị đồ ăn thức uống, … Đó là những việc đầu tiên mà ai cũng phải chuẩn bị để “ ăn Tết”

2.1.1 Sửa soạn đón Tết:

Xưa kia, việc sửa soạn đón Tết được chuẩn bị trước đó rất lâu, từ việc nuôi lợn đến cái lạt buộc giò, nhà nào cũng lo muối một vại dưa hành (hay dưa kiệu ở miền Nam) Nhiều nơi còn chơi “ họ giò bánh”, mỗt tháng góp tiền cho nhà cái, người này thu tiền đong lúa gạo, nuôi heo, đến Tết gói bánh chưng, làm giò chia nhau Những người trồng hoa, cây cảnh thì lo vun xén, cắt tỉa để kịp bán trong dịp Tết Người buôn bán thì phải chuẩn bị đầy đủ các mặt hàng bán trong ngày Tết

Ở các gia đình, ngay từ rằm tháng Chạp, nhà nào cũng dọn dẹp, sơn phết, trang trí lại căn nhà cho khang trang hòa vào không khí Tết Bàn thờ được lau chùi sạch sẽ, những đồ thờ như bình hương, đỉnh đồng được đem ra đánh bóng sáng choang… Công việc lau dọn xong xuôi, người ta mới bắt đầu chưng bày đầy đủ nhang đèn, hoa quả, bánh mứt, rượu trà nhiều nhà còn dán thêm giấy đỏ có viết chữ xuân ( bằng chữ Hán); trên cành mai, cành đào cắm trong bình có đính theo các thiệp chúc Tết Những tờ tranh, câu đối Tết được treo dán cẩn thận Mâm ngũ quả bày ra với đủ sắc màu

Mọi người còn phải đi chợ, mua sắm sẵn các vật dụng ngày Tết Họ mua vàng hương để cúng tổ tiên, riêng bánh mứt, quà cáp, một phần dành cho gia đình, một phần

để biếu cho họ hàng thân thuộc hay ân nhân Người ta lo sắm bộ quần áo mới để mặc trong ngày Tết và cũng không quên mua gà thả sẵn trong vườn để cúng mùng ba Và bận rộn nhất là những ngày giáp Tết

Tuy nhiên, mọi công việc sửa soạn chỉ kéo dài cho đến ngày cuối cùng của năm

cũ, thậm chí nhiều nhà chuẩn bị đón Tết mãi đến lúc giao thừa mới xong

2.1.2 Tết ông Táo:

Không khí Tết được nhận thấy rõ nhất bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp, ngày Tết Táo Quân Nhà nào cũng phải làm lễ tiễn ông Táo lên trời tâu trình với Thượng Đế về tình hình ăn ở của gia đình trong năm qua Ông Táo hay còn gọi là Thần Bếp hoặc Táo Quân, có nơi còn gọi là ông Đầu Rau Ông Táo thường hay bị nhầm lẫn với Thổ Công, Thổ Địa-là thần đất trong nhà Mặc dù người ta đã phân biệt giữa các vị thần đó, nhưng sự phân biệt này vẫn còn rất mơ hồ Tuy nhiên điểm khác là Táo Quân được thờ bằng bộ ba, trong đó có một thần nữ và hai thần nam ở hai bên

“ Thế gian một vợ một chồng Chẳng như vua Bếp hai ông một bà”

Trang 16

Bên cạnh thờ cúng tổ tiên, việc thờ cúng những vị thần này cũng chứa một phần quan trọng trong đời sống gia đình người Việt Người xưa đã cung cấp cho nền văn học dân gian của ta một truyền thuyết rất cảm động, chuyện kể rằng:

“Ngày xưa, có hai vợ chồng nọ rất nghèo Người chồng là Trọng Cao, vợ là Thị Nhi Họ lấy nhau đã lâu mà không có con nên thường buồn phiền cãi cọ nhau Một hôm, Trọng Cao đã tức giận đánh vợ, Thị Nhi bỏ nhà ra đi rồi gặp Phạm Lang Hai người đã trở thành vợ chồng Trọng Cao hối hận, đi tìm vợ khắp nơi, lang thang từ nơi này đến nơi khác, đến khi hết tiền phải đi xin ăn

Một hôm, Trọng Cao vào đến nhà nọ, bà chủ mang cơm cho nhận ra Trọng Cao, Trọng Cao cũng chợt nhận ra bà chủ chính là Thị Nhi Đang lúc hậu đãi người chồng cũ, thoáng thấy người chồng mới về tới Sợ chồng ngờ vực, Thị Nhi liền bảo người chồng cũ trốn vào đống rơm Phạm Lang về tới nhà, trước lúc đi nghỉ, chàng nghĩ đến việc đốt đống rơm để sáng mai rắc tro lên thửa ruộng mà chàng phải cày Chàng bèn ra châm lửa đốt đống rơm có người chồng cũ trong đó Thị Nhi thấy ánh lửa, chạy ra, nàng chợt hiểu rằng mình là nguyên nhân của vụ ngộ sát Để trừng phạt, nàng đã lao vào ngọn lửa Phạm Lang rất yêu vợ, liền nhảy theo nàng, thế là cả ba người bị lửa thiêu chết

Ngọc Hoàng cảm kích tấm lòng nhân nghĩa của ba người nên phong cho họ làm Táo Quân trong nom việc bếp núc Về sau này, người ta làm bếp lò bằng đất nung có

ba cái mô dùng để kê nồi, chảo lên nấu gọi là ba ông Táo”. [ 15, 39]

Táo Quân thường được tôn là Đệ nhất gia chi chủ, nghĩa là vị chủ thứ nhất tại một nhà Vì vậy, mỗi khi có cúng lễ nào, gia chủ đều phải cúng Táo Quân trước

Thường, ở bài vị bàn thờ Táo Quân có ghi câu đối không bao giờ thay đổi: “Hữu đức năng ty hỏa

Vô tư khả đạt thiên”

Nghĩa là:

Có đức trông coi việc lửa

Vô tư có thể lên trời

Hoặc có nơi, bài vị được ghi là: “Định phúc Táo Quân” Nghĩa là, ông vua Táo qui định phúc đức từng nhà

Bàn thờ Táo Quân đặt ở những vị trí khác nhau tùy theo từng địa phương Có nơi đặt ngay bên cạnh bàn thờ tổ tiên nhưng nhỏ hơn và đơn giản hơn Có nơi lại đặt

bệ thờ ngay trên bếp Ở Hà Tiên, người ta đặt bệ thờ Táo Quân ở vách giữa phía sau nhà Lễ cúng ông Táo được chuẩn bị rất chu đáo Đến ngày Tết Táo Quân, nhà nào cũng sắm sửa cho ông Táo bộ lễ đầy đủ gồm: áo, mũ, đôi hia, vàng mã Ở các làng quê Bắc Bộ có tập tục cúng con cá chép sống (thả ở chậu nước) Tất cả đồ lễ được bày lên bàn thờ Táo Quân Khi đã khấn vái xong, đồ mã được đốt đi, con cá chép được thả ra sông để ông Táo nhận được và cưỡi lên chầu trời Còn miền Trung, ông Táo cưỡi con ngựa đồ mã đủ yên cương; ở miền Nam, ông Táo được cúng cặp giò (cặp hia mã) Trong việc mua sắm đồ cho ông Táo, duy chỉ có một điều mà cho đến nay không ai sắm cho ông Táo là cái quần để mặc Do đó, từ mấy nghìn năm nay, ta chỉ có nghe đến

áo mũ chứ không nghe nhắc đến quần

Trang 17

Từ ngày 23 tháng Chạp, ông Táo lên Thiên đình Ngày 30 tháng Chạp, ông trở

về trần gian, bắt đầu công việc của năm mới Theo tục xưa ông bà ta tin rằng, Táo Quân có quyền năng đối với gia đình và việc báo cáo hàng năm của vua Bếp lên thượng đế là hết sức quan trọng đối với sự thịnh suy của gia đình Do đó, nhiều gia đình bày đồ để cúng rất hậu hỉ để làm vừa ý các vị thần mang sớ tâu trình hàng năm về các hành động tốt xấu của trần gian

Khi nói về ông Táo-vua Bếp là nói đến lửa Về mặt xã hội, loài người từ khi biết dùng lửa đã chuyển sang một bước ngoặc sinh hoạt mới và có sự tiến bộ trong cuộc sống Con người biết quí lửa, giữ lửa và tôn lửa thành thần Khi xã hội phát triển, gia đình là hạt nhân của xã hội thì bếp lửa là biểu tượng của một gia đình, tổ ấm Cho nên vào mỗi dịp giỗ chạp, lễ Tết hàng năm, mỗi nhà đều phải cúng Thần Bếp (Táo Quân) Đây là bóng dáng của tục thờ lửa ngày xưa

Với việc thờ Thần Bếp cũng nhầm nhắc nhở tính thủy chung, cách ăn ở, cư xử với nhau cho trọn tình, trọn nghĩa Vì vậy ngọn lửa phải được trân trọng, vì lửa chính

là cội nguồn của cuộc sống con người

Tóm lại, việc đón Tết ông Táo được xem như là một nghi thức khai xuân Hiện nay, vẫn còn nhiều nơi giữ nghi thức này, hàng năm theo tập tục, một số nơi vẫn cúng hăm ba tháng Chạp, đưa ông Táo về trời rất chu đáo và thành kính Bên cạnh, cũng có một vài nơi, vài gia đình cúng ông Táo cho có hình thức bằng một dĩa bánh mứt, ba cây nhang đốt ở xó bếp, cũng gọi là cúng

2.2 Phiên chợ Tết và công việc trong những ngày cận Tết:

2.2.1 Chợ Tết và việc mua sắm Tết:

Vào tháng Chạp,chẳng nơi đâu vui bằng chợ Trăm ngã đường đổ về lối chợ Lúc này quan cảnh phiên chợ thật nhộn nhịp, sầm uất, tất bật Các mặt hàng đều gia tăng về số lượng và được bày bán hấp dẫn Mọi người ai nấy đều tất bậc: người bán bận rộn, người mua hối hả, vội vã mua những thứ ngon, thứ tốt mình cần để còn kịp về nhà lo việc khác Chợ tháng Chạp như mới hơn, rộng hơn, những quầy mới được kê bán lan tràn ra cả lối đi

Bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp, chợ nào cũng được gọi là chợ Tết, nhưng đến ngày 29 - 30, người ta gọi là phiên chợ giáp Tết Chợ Tết là nơi buôn bán đăc thù, là nơi cung cấp nhu cầu thụ hưởng của mọi người đến chợ Tết, từ đầu chợ đã gặp ngay hàng lá dông xanh mướt chiếm một khoảng dài, hàng gạo nếp, hàng đậu đủ loại mà nhiều nhất là đậu xanh,… Đây là những vật liệu chủ yếu dùng để gói bánh trong ngày Tết Những mảng thịt lợn dăng dăng nối tiếp nhau: thịt nạt, thịt mỡ, chân giò,… từng tảng riêng Người mua chen nhau, người bán nhanh tay pha thịt, nâng cân, giao hàng rồi nhận tiền Liền dãy là hàng gia cầm: gà, vịt, ngang , ngỗng, …mà chủ yếu là gà bởi

vì mỗi gia đình đều phải dự trữ gà sẵn trong nhà để cúng hoặc để đãi khách Hàng cá, tôm, cua, ốc,…đều có đủ trong chợ Tết

Những mặt hàng lễ vật như: hương, hoa, quả, bánh mứt, những nải chuối xanh, những sọt bưởi vàng, có cam, có quýt cùng các hàng hoa đủ màu sắc, đủ loại hoa đang

nở rộ vào dịp Tết Những chậu cảnh bày la liệt dưới đất, các chai rượu màu đứng chen nhau trên sạp, tất cả như muốn đón mời khách vào mua Mùi thơm của các loại bánh, kẹo, mứt cùng màu sắc của nó khiến bất cứ ai đi ngang qua dù không mua cũng liếc

Trang 18

mắt nhìn Ngoài ra, còn có các quầy bán chè (miền Nam gọi là trà) với nhiều loại khác nhau: chè ướp hương, chè gói, chè hộp,…

Ngày Tết, dân ta còn có tục chơi pháo, vì vậy hàng pháo cũng được bày bán rất nhiều Nhà nào cũng phải mua ít nhất một bánh pháo để đốt lúc giao thừa, do đó những quầy bán pháo là một trong những nơi có nhiều người để ý, nhất là nam giới từ người trẻ đến người lớn

Chợ Tết cũng không thể thiếu món hàng đặc biệt đó là tranh Tranh Tết cũng có nhiều loại: tranh thờ, tranh chơi, tranh trẻ em, tranh cầu lộc,… Các loại tranh Đông Hồ với những đề tài hóm hỉnh, vui vẻ, như tranh hứng dừa, tranh thầy đồ cóc, đám cưới chuột, đánh ghen,… Đầu chợ còn có những ông đồ mặc áo the đen, khăn nhiểu tím, đôi mắt sáng loáng sau cặp kính trắng ngồi chỉnh tề trên chiếu viết những câu đối cho khách hàng Đây là hình ảnh rất quen thuộc của phiên chợ ngày Tết xưa

Vào những ngày Tết, từ sáng sớm, phiên chợ đã nhộn nhịp Đến chợ, không chỉ

có người mua , người bán, mà có cả những người đi thưởng thức không khí của chợ Tết, xem xét, bình phẩm các mặt hàng Chợ Tết ở mỗi nơi đều khác nhau về giá cả, về hình thức buôn bán và mua sắm Chợ hoa, chợ trái cây, chợ dưa hấu, có nơi rẻ, nơi đắc Chợ bánh mứt thì giá cả có vẻ như đồng nhất hơn Tuy nhiên cũng có nhiều loại bánh mứt giá cả tăng vọt đột ngột vào những ngày cận Tết Mặc dù vậy nhưng mọi người cũng phải mua, phải sắm chút ít để trong nhà ba ngày Tết Các cụ bà lo mua trầu, cau, vôi, hương hoa, quả trái, đồ mã Các cụ ông thường chửng chạc trong bộ áo dài tìm mua đôi liễn mới, mua thêm chai rượu nếp, một gói chè ướp hương sen và đôi cây mía làm “ gậy ông Vải” dựng hai bên bàn thờ Những bà nội trợ thì lo mua sắm thức ăn, vật dụng trong ngày Tết, một vài dụng cụ gia đình dùng vào việc nấu nướng Các cô gái thường kín đáo chú ý đến những sạp hàng tạp hóa tìm mua cái gương, cái lược, chiếc khăn hoặc một sợi dây đeo tay hay đeo cổ để chưng diện trong ngày Tết

Ồn ào nhất là lũ trẻ con, đi với bà, với mẹ, chúng đòi mua thứ này thứ kia toàn là quà bánh hay đồ chơi, ngoài ra cũng cần phải sắm thêm cho chúng một hai bộ quần áo mới mặc Tết

Đến chợ Tết còn có một số người khác gồm cả thanh niên, trung niên và có một vài cụ già với thái độ nghiêm trang, châm chú dừng trước hàng tạp hóa mua ít giấy bản, giấy hồng điều, một cây bút lông, một thỏi mực tàu,… Đây là các nho sinh, thầy

đồ đi mua giấy mực mới về viết câu đối hoặc sửa soạn cho việc khai bút đầu xuân

Đi chợ Tết mua sắm, mọi người cũng không thể quên mua một cành đào, cành mai cấm vào bình hoa trong nhà đặt cùng với mâm ngũ quả Một vài chậu hoa nhỏ để trang trí cho căn nhà thêm tươi vui, sáng sủa trong ba ngày Tết

Vậy là cái Tết truyền thống đã đến với mọi nhà Những người lo toan đã sắm sửa hầu như xong mỗi thứ cho Tết Do đó, chợ Tết, chợ giáp Tết có đông vui, quan trọng bao nhiêu cũng là để chuẩn bị cho cái Tết của từng gia đình được hoàn hảo bấy nhiêu

Trang 19

Trong những ngày Tết, đi đến đâu cũng được mời ăn bánh, mứt Đây chính là điểm đặc thù của ngày Tết ở Việt Nam Vào Tết, các gia đình chuẩn bị rất nhiều loại bánh: bánh in, bánh cốm, bánh tráng, …đặc biệt nhất là bánh chưng-một loại bánh mang hương vị đặc trưng của Tết:

“ Thịt mỡ-dưa hành-câu đối đỏ Cây nêu-tràng pháo-bánh chưng xanh”

Vào dịp Tết, nhà nào cũng gói bánh chưng (hay bánh tét) để cúng tổ tiên Tập tục này có từ ngàn xưa Đây hẳn là ý của các bậc tiền nhân muốn nhắc nhở con cháu chớ quên cội nguồn Bánh chưng, bánh dầy có từ thời các vua Hùng Theo truyền thuyết, bánh chưng-một trong hai thứ bánh là lễ vật của Lang Liêu (người con thứ 18 của vua Hùng) dâng lên vua cha Chuyện kể rằng:

“Ngày đó, vua Hùng trị vì đất nước Vua tuổi đã già Thấy sức khỏe của mình

ngày một yếu đi, vua có ý chọn người nối ngôi bèn cho họp tất cả hoàng tử lại và nói rằng: “cha muốn truyền ngôi cho một người trong số các con Bây giờ, mỗi con cố tìm hoặc làm một món ăn lạ để cúng tổ tiên Ai có món ăn ngon, vừa ý ta thì ta sẽ chọn người đó”

Nghe vua cha tuyên bố, các hoàng tử thi nhau cho người đi khắp mọi nơi để tìm món ngon , vật lạ Trong số các vị hoàng tử đó, có Lang Liêu là hoàng tử thứ 18, vì mẹ

đã mất, không ai giúp đỡ nên ngày đêm lo lắng Chỉ còn ba ngày nữa là đến kỳ thi mà Lang Liêu vẫn chưa có lễ vật gì để dâng lên vua cha Đêm ấy, Lang Liêu nằm gác tay lên trán mơ mơ, màng màng thấy mình cùng với các anh em đang làm bánh thi Lang Liêu chưa biết nên bắt đầu làm việc gì thì bỗng có một vị nữ thần từ trên trời bay xuống giúp chàng làm bánh Nữ thần bảo: “to lớn trong thiên hạ không gì bằng trời đất, của quý báu nhất trần gian không gì bằng gạo Ta đừng làm nhiều, chỉ hai thứ bánh có ý nghĩa là đủ Hãy nhặt hộ cho tôi chỗ nếp này, rồi đi kiếm cho tôi một ít đậu”

Lang Liêu thấy thần lần lượt lấy ra những tàu lá rộng và xanh Thần vừa nói vừa giảng giải: “bánh này tượng trưng cho đất Đất có cây, cỏ, đồng ruộng, núi, rừng thì màu phải xanh, hình phải vuông vắn Trong bánh phải bỏ thịt, bỏ đậu để lấy ý nghĩa đất chở cầm thú, cỏ cây,…rồi đem nếp thơm giã và làm thứ bánh tượng trưng cho trời, màu phải trắng, hình phải tròn và cong cong như vòm trời”

Tỉnh dậy, Lang Liêu bắt đầu làm bánh y như trong giấc mộng Đến kỳ, vua truyền cho các con bày lễ vật lên Xem qua khắp lượt, thấy không thiếu thức gì Duy chỉ có Lang Liêu chỉ tiến dâng bánh chưng, bánh dầy Vua nếm thử bánh, thấy ngon miệng, hơn hẳn những thứ của các hoàng tử khác Vua lấy làm ngạc nhiên và hỏi, Lang Liêu đem giấc mộng thuật lại Nghe xong, vua tuyên bố: hoàng tử thứ 18 là được nhất và sẽ được truyền ngôi Vua cầm thứ bánh đó lên và nói: thứ bánh này chẳng những ngon và quý mà còn chứa đầy tình quê hương, đồng ruộng Nó rất dễ làm và được làm bằng hạt ngọc quý nhất của trời đất mà hạt ngọc ấy, mọi người đều làm ra được Vua bèn truyền ngôi cho Lang Liêu Anh em 21 người đều giữ các nơi phiên trấn Và khi đến Tết, vua lấy bánh này dâng cúng cha mẹ, từ đó thiên hạ bắt chước và trở thành tục lệ” [18, 422]

Hàng năm, cứ mỗi độ Tết đến, các gia đình đều gói bánh chưng để dâng cúng, đồng thời cũng thể hiện lòng tôn kính, biết ơn trời đất, các vị khai sáng quốc gia, các

Trang 20

bậc sinh thành, dưỡng dục Ngoài ra, bánh còn được dùng làm quà biếu cho bà con thân thuộc

Tục gói bánh chưng ngày Tết của dân tộc ta cũng đã nói lên sự quý trọng của con người đối với hạt gạo, đối với nền văn minh nông nghiệp Nó thể hiện ý thức luôn luôn nhớ về cội nguồn văn hóa của dân tộc

Nếu miền Bắc có bánh chưng là thứ bánh tiêu biểu nhất trong ngày Tết thì ở miền Nam có bánh tét Theo một số tài liệu nói rằng, bánh tét là loại bánh được cải tiến từ bánh chưng, theo chân những người đi mở đất vào phương Nam đã thay đổi hình dạng từ tấm bánh chưng vuông thành đòn bánh tét tròn, dài Tuy hình dạng khác nhau nhưng thành phần cơ bản của bánh tét giống hệt như bánh chưng Cũng gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn nhiều mỡ ướp hành tiêu, gia vị Tùy theo từng địa phương, từng gia đình mà người ta gói bánh to hay nhỏ, loại nhân mặn hoặc nhân ngọt Ngoài ra, ở một

số nơi, người ta ngâm gạo nếp với nước cốt dừa khoảng vài phút, sau đó mới gói bánh

Ở miền Nam còn có một loại bánh, đó là bánh ít Bánh ít được gói bằng lá chuối có hình tháp Nó được làm bằng bột xây trộn đường mật, nhân đậu xanh hay nhân dừa

Ngoài các loại nói trên, mứt là loại thực phẩm rất được chuộng vào dịp Tết Đây là sản phẩm của ruộng vườn, cây trái Việt Nam, được chế biến theo khẩu vị riêng

Dù rất bận rộn nhưng mỗi nhà ai nấy cũng bỏ ra chút ít thời gian để làm bánh mứt, cũng có thể người ta mua ở chợ đem về nhằm tiết kiệm thời gian và công sức mà lại đẹp hơn Nhưng nếu như vậy thì sẽ không có cảnh chị em quây quần bên bếp lửa vừa làm vừa trò chuyện, nhìn ngắm và thưởng thức sản phẩm từ chính bàn tay mình làm ra

Từ các loại trái cây được chế biến thành các loại mứt như: mứt me, mứt mãng cầu, mứt bí, mứt gừng, mứt mận,…Tết đến rãnh rỗi, đôi ba ngày đi thăm viếng bạn bè được mời ăn vài miếng bánh, mứt mang đậm hương vị quê hương do chính tay người nhà làm mới thấy yêu thương và mến tài của chủ nhà

Nhìn chung, dân tộc nào cũng có niềm tự hào về các thứ bánh , mứt của mình Nhưng có lẽ không ở đâu có bốn mùa bánh trái như ở nước ta Mỗi loại bánh mứt, lại

có phong vị, sắc thái, lịch sử riêng và được lưu truyền suốt mấy ngàn năm Đó cũng là một nét văn hóa đặc trưng của dân tộc Việt Nam

2.2.3 Món ăn ngày Tết:

Một trong những cái thú của người nội trợ là chuẩn bị các món ăn cho gia đình, bạn bè trong những ngày Tết Ngoài những chiếc bánh chưng ,bánh tét, các loại mứt thì các món ăn mặn lại rất quan trọngvà được các gia đình chuẩn bị chu đáo và rất công phu Theo truyền thống, dân ta ăn Tết với các món ăn của ngày Tết hoặc cũng là các món ăn thường ngày nhưng được nấu nướng cầu kì hơn

Do phong thổ và tập quán mà các món ăn của các miền có sự khác biệt, chỉ giống nhau ở các món dưa chua Ngày Tết không có dưa hành thì không thể trôi được thịt mỡ Do đó, từ lâu, dưa chua đã trở thành món ăn truyền thống của người thành thị

và nông thôn

Đối với các món thịt cá thì rất phong phú Ở miền Bắc, có món thịt nấu đông là thịt chân giò được nấu và cho gia vị vào, có vị nhạt hơn kho và mặn hơn luộc, hoặc dùng cá thu nướng cho vàng thơm rồi đem kho chung với thịt ba chỉ, vài gióng mía, chút trà xanh Sau khi kho, thịt cá chắc, mềm lại thơm mùi trà và dịu của mía Món đặc trưng nhất trong ngày Tết là thịt bò kho quế Đó là những nạm được ướp với chút nước

Trang 21

cốt tỏi, chút mắm, muối rồi cho miếng ba chỉ cắt mỏng vào giữa, cuộn tròn lại, dùng lạt buộc chặt rồi chiên sơ trước khi cho vào nồi kho Thả miếng thịt vào nồi nước sôi

đã có sẵn xì dầu, chút đường và một miếng quế nhỏ sang thơm, nấu cho đến khi thịt mềm thì vớt ra để nguội Bỏ lạt và cắt thành khoanh, miếng thịt bò mềm, chắc, không

bị nát Món này ăn kèm với bánh chưng hay cơm nếp thì thật không gì ngon bằng Trong mấy ngày Tết có thể hâm đi, hâm lại món ăn này mà thịt vẫn ngon chứ không bị nát hay bị mặn Ngoài ra, các gia đình còn trữ thêm cá kho để ăn trong mấy ngày Tết Đây sẽ là món chống ngán cho những món bánh chưng, thịt mỡ,…

Ở miền Nam, món ăn truyền thống trong mấy ngày Tết thường là món thịt kho tàu Thịt ba chỉ để miếng to khoảng 4cm, ướp gia vị, cho vào nồi kho với nước dừa Xiêm, có thể cho thêm trứng gà, trứng vịt luộc hay cá vào Món này có thể để lâu ngày

và được ăn kèm với các món dưa chua mà chủ yếu là dưa giá Món khổ qua hầm thịt là món có thể thay canh trong mấy ngày Tết Khổ qua rút ruột rồi dồn thịt heo băm, mộc nhĩ, tàu hủ vào trong rồi hầm cho nhừ Ngoài ra, còn có những món ăn khác như: thịt bắp chân, chân giò hầm với vài vị thuốc bắc, nem, bì,…và món tráng miệng không gì ngoài dưa hấu

Các loại rau tươi cũng được người ta mua dự trữ sẵn để ăn kèm với các món kho cho đỡ ngán

Ngày Tết, bày ra những bữa cơm tươm tất với các món ăn chế biến theo kiểu cổ truyền, trước là để dâng lên tổ tiên, sau là để cả gia đình cùng bằng hữu, xóm giềng cùng quây quần, ăn uống vui vẻ Các món ăn đó, ít nhất cũng là những món ngon để hoài niệm về ông bà ta ngày xưa Chúng dường như đã lắng đọng thật sâu trong tâm hồn người Việt Nam dù ở tận nơi cùng trời, cuối đất

Như vậy, ngày Tết cũng có thể được xem như là ngày lễ hội ẩm thực nhỏ trong từng gia đình của người Việt Nam

2.2.4 Mâm ngũ quả ngày Tết:

Mỗi năm, cứ vào dịp Tết đến, trên bàn thờ các gia đình đều chưng bày mâm ngũ quả Mâm cỗ cúng, bánh trái có thể lớn nhỏ, nhiều ít tùy thuộc vào hoàn cảnh của mỗi gia đình nhưng dù giàu hay nghèo, mỗi nhà cũng phải lo làm sao có được một mâm ngũ quả chưng Tết

Trước hết, mâm ngũ quả là để cúng tổ tiên, trời phật, sau đó là điểm tô cho màu sắc Tết được thêm phần trang trọng Với màu sắc rực rỡ, hình dáng độc đáo cùng những ý nghĩa sâu xa, mâm ngũ quả làm cho Tết sinh động, thiêng liêng và tạo không khí ấm cúng trong các gia đình Chưng bày mâm ngũ quả làm cho người ta liên tưởng đến một vụ mùa bội thu, sự dồi dào, no đủ Thuở xưa, mâm ngũ quả chủ yếu là năm loại trái cây: Đào , Mận, Hạnh, Lật, Táo Đây là năm loại trái mà con người rất quí trọng Với con số năm, ông bà ta quan niệm đây là con số cân bằng, ứng với năm hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ Đó là con số trật tự, thành ý và may mắn

Ngoài những loại như trên, mâm ngũ quả cũng có thể là những loại quả hạt, múi, hình dáng lạ ý muốn nói lên sự sinh sôi, nảy nở Chẳng hạn như quả Phật thủ có hình tượng bàn tay Phật là sự tập trung tinh thần, sự chế ngự thiêng liêng; nải chuối theo quan niệm của Phật giáo tượng trưng cho sự mong manh không ổn định của cuộc đời phù du; quả bưởi là sự tròn đầy; quả hồng thể hiện sự tỏa sáng, sự cân bằng về tinh thần và quả cam tượng trưng cho tín ngưỡng phồn thực Mâm ngũ quả tạo nên một ấn

Trang 22

tượng êm đềm hạnh phúc Đó là một phần hình ảnh của gia đình được lặp đi, lặp lại nhiều lần và gắn liền với tiềm thức của nhân dân ta

Tuy nhiên, do đặc điểm khí hậu, đất đai từng vùng khác nhau nên có khi không thể có đủ năm loại trái cây như trên Nếu thiếu loại nào thì các gia đình tìm những trái tương tự thay vào Có thể nói, đây cũng là một thú chơi độc đáo của nhân dân ta

Bên cạnh đó, cũng còn tùy theo quan niệm của từng vùng, từng địa phương và gia đình về ý nghĩa của các loại trái mà có thể chọn để bày lên mâm ngũ quả Mâm ngũ quả ở miền Bắc, nhìn chung nhỏ hơn mâm ngũ quả ở miền Nam và không thể thiếu ba loại quả: chuối, bưởi, quýt ( hoặc cam) Mâm ngũ quả miền Nam thì khó có thể thiếu cặp dưa hấu và bốn loại quả: mãng cầu ( na), dừa, đu đủ, xoài Bởi vì cầu-dừa-đủ-xoài, theo tiếng người miền Nam có nghĩa là “ cầu vừa đủ xài”, đây là mong ước phổ biến nhất của họ trong năm mới Một số nhà lại bày thêm trên mâm ngũ quả một chùm sung và đu đủ với ngụ ý cầu mong cuộc sống gia đình sẽ luôn “ đầy đủ, sung túc”

Dưa hấu là loại quả được người ta chưng phổ biến nhất Trên bàn thờ của mỗi gia đình, thông thường được chưng một cặp Tục chưng cúng dưa hấu cũng nhằm nhắc nhở mọi người về tinh thần tự lập, cần cù lao động để có được một thành quả tốt đẹp Trên mâm ngũ quả, mỗi loại đều có dáng vẻ, màu sắc riêng Tất cả hợp lại thành một bức tranh vui mắt mà thiêng liêng Trong khói hương nghi ngút của ngày Tết, những quả trái cây màu xanh, màu vàng trên mâm ngũ quả đã để lại trong tâm thức của mỗi người về một cụôc sống mới với sự no đủ về vật chất cũng như tinh thần Ngày nay, trong cuộc sống hiện đại với sự giao lưu phong tục làm cho mâm ngũ quả ít nhiều bị biến đổi Đồng thời do trái cây ngày càng nhiều và loại nào cũng ngon nên để thể hiện cao nhất lòng hiếu thảo đối với tổ tiên, số quả trên mâm ngũ quả có thể nhiều hơn nhưng những loại quả có ý nghĩa thì không thể thiếu được Mặc dù số lượng quả tăng lên khỏi con số năm nhưng người ta vẫn gọi là mâm ngũ quả

Nhìn chung, mâm ngũ quả thể hiện sinh động ý nghĩa triết học, tín ngưỡng, thẩm mỹ ngày Tết cùng những ước vọng lạc quan mà mỗi gia đình mang theo khi bước vào năm mới

2.3 Các thủ tục cần thiết vào cuối năm:

Đối với người Việt, trước và sau Tết đều có rất nhiều tục lệ chi phối trong đời sống xã hội Các tục lệ này đều được mọi người gìn giữ và thực hiện nghiêm túc trong mọi trường hợp

2.3.1 Rước ông Vải:

Việc chuẩn bị đón Tết sớm hay muộn tùy theo mỗi gia đình Có gia đình từ rằm tháng Chạp đã bắt đầu lo mọi việc có gia đình vào ngày 23 tháng Chạp, sau lễ cúng Táo Quân mới thật sự bắt tay vào lo Tết Trong đó, lễ rước ông Vải là một trong những công việc quan trọng, chuẩn bị đón Tết

Do dân tộc ta có tục thờ cúng tổ tiên và theo quan niệm của người Việt: ông bà khi đã khuất, Nhưng vẫn ở cùng với con cháu, ngay nơi thờ tự được gọi chung là ông Vải hay ông Bà, ông Vải Vậy thì tại sao ta phải rước?

Rước là rước những tiền nhân đã khuất trong gia đình, dòng họ Mời tất cả tụ hội về vui với con cháu và chứng minh cho lòng thành của con cháu Vì vậy, người ta

Trang 23

phải dọn dẹp, bày biện lại bàn thờ cho trang hoàng, sạch đẹp để đón hương hồn của ông bà, tổ tiên

Trong việc dọn dẹp, những chân hương cũ được bỏ đi bằng cách đem đốt ở nơi thanh sạch hoặc đổ xuống sông, xuống ao hồ, kể cả tro trong lư hương, rồi lau sạch bát hương và thay tro mới vào Lễ này thường được các nhà tiến hành vào khoảng 25 tháng Chạp

“ Cây có gốc mới nở nhành sanh ngọn

Nước có nguồn mới bể rộng sông sâu

Người ta nguồn gốc ở đâu?

Có tổ tiên trước rồi sau có mình”

Tục con cháu gửi Tết nhằm để bày tỏ lòng nhớ ơn và kính trọng đối với ông bà,

tổ tiên Bên cạnh đó, còn thắt chặt thêm mối dây thâm tình, cốt nhục giữa những người trong dòng họ

2.3.3 Biếu Tết:

Cùng với việc gửi Tết, biếu tết cũng là một hành động tốt đẹp trong mối tương giao giữa thân bằng,quyến thuộc Nó thể hiện lòng hiếu thảo của con cháu đối với ông

bà, cha mẹ, sự quan tâm lẫn nhau trong mối quan hệ anh em, bè bạn Người cùng làm

ăn biếu tặng lẫn nhau, học trò tưởng nhớ đến công ơn dạy học của thầy,…

Chuyện biếu tặng quà cho nhau trong dịp Tết là sự bày tỏ lòng quý trọng, tình thâm giao và cũng là sự chăm sóc giữa người này với người kia mà trong năm không

có dịp qua lại thăm viếng nhau Tất cả mọi chuyện biếu Tết đều bắt đầu từ ngày 25 tháng Chạp, trễ lắm là vào ngày cuối cùng của năm tức là ngày 30 Tết Việc biếu Tết này là tùy tâm của mỗi người, không có một thể thức nhất định nào cả Thông thường,

lễ vật biếu là rượu, bánh mứt, con gà, trái cây hoặc gói trà ướp sen

Trong niềm thân ái, tương quan lễ nghĩa thì việc đi biếu Tết không có gì là xấu

cả Tuy nhiên, bên cạnh ý nghĩa tốt đẹp đó cũng có những trường hợp người ta biếu Tết nhằm mục đích vụ lợi, đút lót, hối lộ Những hiện tượng như vậy đã góp phần làm tăng tệ nạn quan liêu trong xã hội ngày nay

Trang 24

2.3.4 Trả nợ cuối năm:

Thường vào những ngày cuối năm, người chủ nợ hay đi thúc giục các con nợ,

cố đòi lại cho được số tiền mà họ đã vay mượn Bởi vì, mỗi người quan niệm rằng nếu

nợ không đòi được trước lúc giao thừa thì sang ngày hôm sau, ngày mùng một đầu năm các chủ nợ không thể đi đòi được nữa Đây là ngày rất kiêng kị, nếu đến đòi nợ không khéo sẽ bị mắng lại thì sẽ gặp xui xẻo trong năm Hơn nữa, món nợ này nếu để qua năm mới thì sẽ trở thành nợ cũ, nợ cũ thì sẽ rất khó đòi

Đối với những người mượn nợ thì lo mất ăn, mất ngủ trong việc trang trải nợ nần Vì vậy, cuối năm các con nợ thường mang lễ đến biếu chủ nợ cốt là để xin khất thêm với chủ nợ một thời hạn nữa Trường hợp quá túng quẩn, các con nợ thường lẩn trốn, không ở nhà cho đến sắp giao thừa , lúc mà chủ nợ không còn đi đòi nữa, mới trở

về nhà lo sửa soạn cho giao thừa

Cảnh nghèo là như vậy, ngày Tết đối với các gia đình lao động nghèo khổ, vất

vả là một dịp lo lắng trĩu nặng Mặc dù vậy nhưng mỗi khi Tết đến xuân về, nhà nhà đều đón Tết bằng một tinh thần phấn khởi và đầy hi vọng

2.3.5 Về quê ăn Tết:

Theo quan niệm của người Việt, đoàn tụ gia đình trong ngày Tết là vấn đề thiêng liêng và rất được đề cao Con cháu có gia đình, ra ở riêng hay đi làm ăn nơi xa, đến Tết cũng phải về lại quê hương, xứ sở, nơi “ chôn nhao, cắt rốn” của mình để sum họp gia đình Gặp lại người thân , bạn bè, thăm viếng họ hàng làng xóm với bao kỉ niệm, bao chuyện hay dở, vui buồn đều được hồi tưởng lại để gần gũi nhau thêm, để rồi sau đó lại chia tay mỗi người một phương trở lại với công việc tìm kế sinh nhai của mình

Vào những ngày giáp Tết, trên mọi nẻo đường từng tốp người tay xách tay mang, chồng vợ, con cái kéo nhau về quê ăn Tết Mệt mỏi và tốn kém biết mấy, lên tàu, xuống xe, đi bộ qua những chặng đường dài để được về tới nhà mình nhưng mọi người đều lấy làm vui sướng và luôn chờ đón thời gian này Hàng năm Tết đến xuân

về, cả người xa quê lẫn người ở nhà đều ngóng tin nhau

Về lại quê nhà không chỉ để chung vui với người thân , bạn bè mà còn để thăm lại mồ mã tổ tiên, sửa lại nấm mộ, thắp một nén hương trên bàn thờ để có ít phút nhớ đến tổ tiên, những thế hệ tiền nhân đã để lại cho con cháu cơ ngơi và sự nghiệp hôm nay

Như vậy, về quê ăn Tết tức là tìm về với cội nguồn; với niềm thương yêu của gia đình , dòng họ; hòa với niềm vui, hi vọng của quê hương làng xóm

Trang 25

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ TẬP TỤC CHỦ YẾU TRONG NGÀY TẾT CỔ TRUYỀN 3.1 Mấy tục lệ của ngày 30 Tết:

Ngày 30 Tết là ngày cuối cùng của năm, chỉ trong ngày này mọi công việc dù

to hay nhỏ, xa hay gần, dù quan trọng đến mấy cũng phải làm xong hoặc có thể tạm gác lại để lo chuẩn bị đón phút giao thừa thiêng liêng nhất của giây phút “ tiễn năm cũ đón năm mới” Đây cũng là ngày có nhiều phong tục đẹp để mọi người thực hiện nhằm thể hiện tấm lòng của mình

3.1.1 Cúng gia tiên:

Theo quan niệm của người xưa, tổ tiên, ông bà luôn luôn gần gũi với con cháu, nhất là trong những lúc vui, buồn của gia đình Do đó, vào những ngày trước Tết, mỗi gia đình đã lo sửa soạn lại bàn thờ, xem lại nhà cửa, dọn dẹp, trang hoàng lại lần cuối cho sạch đẹp để đón tiếp hương hồn của tổ tiên về vui Tết cùng gia đình Trong bếp, các bà nội trợ tất bật lo mâm cỗ cúng Lễ vật cúng phải thơm ngon, đầy đặn và đẹp mắt Bận nhất là gia chủ, người phải lo quán xuyến mọi việc nhất là những việc hệ trọng, liên quan đến tổ tiên và những người đã khuất

Việc làm lễ rước các cụ tùy theo từng vùng mà mỗi nhà có thể tiến hành theo một trong hai cách: hoặc là tiến hành làm lễ rước các cụ nhưng không ra đến mộ, chỉ bày mâm cỗ lên bàn thờ, đèn hương dâng cúng rồi khấn vái cầu mời các cụ về dự hưởng; hoặc là gia chủ cùng vài người ra đến mộ dọn sạch cỏ, đắp lại nấm mộ cho cao rồi đốt hương khấn mời tổ tiên về ăn Tết

Lễ cúng gia tiên được các gia đình tiến hành trong ngày 30 Tết sau khi rước các cụ về ăn Tết, đợi cháy hết tuần hương,cỗ cúng được hạ xuống, cả nhà quần tụ xung quanh mâm cơm tất niên vui vẻ Điều quan trọng là mọi thành viên trong gia đình kể

cả những người đi xa, đều có mặt để hàn huyên mọi chuyện vui buồn xảy ra trongnăm Nhất là đối với những gia đình nề nếp, bữa cơm cuối năm này là rất quan trọng, không thể thiếu được

Tục thờ cúng tổ tiên là một trong những phong tục truyền thống đẹp của nhân dân ta, tục này đã tồn tại lâu đời và đã ăn sâu vào nếp sống, nếp nghĩ của mỗi người dân Việt Nam

3.1.2 Tục trồng cây nêu ngày Tết:

Bắt nguồn từ một sự tích với ý nghĩa sâu xa, mang đậm tính dân tộc và nhân văn, cây nêu được coi là biểu tượng thiêng liêng , đặc sắc của Tết cổ truyền Việt Nam

“ Cu kêu ba tiếng cu kêu Trông cho đến Tết dựng nêu ăn chè”

Từ xa xưa, cây nêu đã góp phần vào nét đẹp văn hóa của ngày Tết, làm phong phú thêm hội xuân của người Việt.Theo tập tục, cứ đến ngày 30 Tết mọi người háo hức chờ xem dựng nêu Một cảnh sắc đặc biệt trong ngày Tết cổ truyền là tại các làng trong sân đình, chùa và sân của mỗi nhà đều trồng một cây nêu Trễ lắm là tới sau giờ Ngọ ngày 30, các nơi đều đã dựng nêu xong

Trang 26

Cây nêu hiện diện trong bảy ngày cùng với nhân dân tổ chức vui xuân Có thể nói, cây nêu ở đây là cây thiêng, tự nó biểu trưng cho sự sống, tiến hóa Những vật treo trên nêu hẳn là những gì thuộc về tín ngưỡng dân gian của người Việt Trải qua quá trình tồn tại và phát triển của đất nước, việc trồng cây nêu cũng đã trở thành một phong tục của người Việt

Tục trồng cây nêu trong ngày Tết xuất phát từ sự tích sau: “theo truyền thuyết

và Phật thoại xa xưa Người và Quỷ cùng sống trên mặt đất Quỷ cậy mạnh chiếm đoạt toàn bộ đất đai và bắt Người làm thuê cho chúng với những điều kiện ngày càng khắc khe

Phật bảo Người thương lượng với Qủy để mua một miếng đất chỉ bằng bóng của chiếc áo cà sa với điều kiện: Người sẽ trồng một cây tre trên đó mắc áo cà sa của Phật, đất của người sẽ là phần giới hạn bởi bóng áo ấy Quỷ nghĩ chẳng đáng là bao nên đồng ý và hai bên giao ước: đất trong bóng áo là của Người, ngòai bóng áo là của Quỷ

Khi Người trồng xong cây nêu, Phật đứng trên ngọn tung áo cà sa tỏa ra thành một miếng vải tròn, rồi hóa phép cho cây tre cao vút lên mãi Bóng áo nhờ vậy ngày càng lan rộng, lấn nhanh vào đất của Quỷ khiến chúng phải dắt nhau lùi mãi và cuối cùng chạy ra biển Đông

Quỷ tập hợp lực lượng phản công, hòng chiếm lại đất Cuộc chiến diễn ra rất ác liệt Biết quân Quỷ sợ máu chó, lá dứa, tỏi, vôi bột nên Phật và Người sử dụng những thứ ấy làm vũ khí Quỷ đại bại, bị Phật bắt đày ra biển Đông Chúng van xin Phật, mỗi năm cho chúng vào thăm đất liền và phần mộ tổ tiên vài ba ngày Phật thương tình đồng ý Vì thế, hàng năm cứ đến dịp Tết là Qủy vào đất liền, Người ta lại trồng cây nêu để Quỷ không dám đến nhà quấy nhiễu” [18, 416]

Trồng cây nêu đã trở thành tục lệ phổ biến trong ngày Tết của dân tộc ta Cây nêu là một cây tre dài được tước hết các cành, chỉ để lại những cụm lá ở ngọn Trên ngọn nêu treo khánh đất nung, đồng thời buộc thêm lá dứa, cành đa, túm lông gà, lá thiên tuế cùng một tán tròn bằng nứa dán giấy đỏ để đuổi Quỷ Có nơi còn treo những chiếc đèn lồng, đèn xếp hoặc xấp tiền vàng mã…Ngoài ra, người ta còn vẽ hình cung tên hướng mũi nhọn về phía Đông để dọa và rắc bột để cấm cửa Quỷ Dù với dụng ý khác nhau nhưng những vật treo đều tượng trưng cho nội dung bảo vệ con người, tạo lập hạnh phúc cho con người Ví như lá dứa để dọa Quỷ, không cho chúng vào quấy phá nhà Cái khánh đồng âm có nghĩa là phúc: năm mới đem lại hạnh phúc cho gia đình Cành đa tượng trưng cho điều lành và tuổi thọ Tiền vàng mã để cầu tài lộc Lông gà là biểu tượng chim thần Tán tròn bằng giấy đỏ tượng trưng cho mặt trời và ngọn nêu là nơi chim thần đậu

Tục trồng cây nêu ở mỗi nơi có cách chọn, trồng và trang trí khác nhau Người

ta thường trồng nêu vào ngày 30 tháng Chạp, ở miền Bắc hay trồng vào buổi trưa, miền Trung trồng vào buổi chiều và miền Nam trồng vào khoảng chạng vạng tối Có nơi các gia đình còn treo những lá phướn của Phật ngậm cho lũ Quỷ biết nơi đó có đức Phật ở để mà tránh

Đặc biệt, cây nêu còn được coi là cây vũ trụ nối liền đất với trời Cuối năm, trồng nêu để đầu năm ngọn nêu vươn lên đón xuân, đón ánh nắng xuân Cây nêu còn là biểu tượng độc đáo của người xưa trong ý chí quyết tâm giữ đất trừ gian nêu cao tinh thần quật khởi, giành giữ lấy chủ quyền và nền độc lập cho dân tộc Cây nêu cũng

Trang 27

chính là khát vọng hòa bình, ấm no , hạnh phúc của dân tộc Việt Nam Nhìn cây nêu vươn cao, chúng ta có thể tự hào về sức sống của cha ông ta ngày xưa phải đương đầu với bao nhiêu khó khăn để tồn tại

Trong điều kiện ngày nay, đất hẹp, người đông, nhà cửa san sát nhau, nền đất

đã lót gạch tráng xi măng, cho nên Tết đến muốn trồng cây nêu không phải là việc đơn giản Chẳng may cây nêu bị ngã thì rất nguy hiểm mà còn là điềm xui xẻo Do đó, thay

vì dựng cây nêu với đầy đủ lễ vật thì mọi người có thể treo những thứ ấy ở cái cột ngang cửa nhà cho tiện

3.1.3 Tục đón giao thừa:

Theo thời gian, một chu kỳ của Tết bắt đầu từ lúc giao thừa của năm đầu thì kết thúc cũng đúng vào lúc giao thừa của năm sau Theo từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh, giao thừa có nghĩa là “cũ giao lại, mới đón lấy” Giao thừa chính là điểm hội tụ của hai quan niệm thời gian “phút cuối hết của năm cũ, phút mở đầu của năm mới” Đơn vị thời gian để có giao thừa là một năm, vừa tròn một vòng quay của bốn mùa thời tiết trong vũ trụ Hai thời gian năm cũ , năm mới này nối với nhau liền mạch và rồi cũng khác biệt nhau, thoáng chốc đã biến cũ thành mới

Để chào mừng, đánh dấu thời điểm thiêng liêng này, mọi người đã cử hành một loạt các nghi thức cúng lễ, đặc biệt là trừ tịch trong nhà hoặc tại sân đình, sân chùa Đối với những gia đình có nề nếp thì đêm giao thừa, lễ trừ tịch có ý nghĩa rất thiêng liêng Đây là khoảng thời gian quan trọng mà cũng là ngắn ngủi nhất để mọi người tĩnh tâm, ôn lại những thành quả của một năm lao động vất vả, đồng thời hoạch định công việc cho năm mới Cũng có nhiều gia đình, theo thông lệ hàng năm, kể từ lúc 11 giờ khuya, bắt đầu hết năm cũ, chuyển sang năm mới thì con cháu phải có mặt đầy đủ trong nhà chờ đón giao thừa, lo việc cúng kiếng, làm lễ rước mừng năm mới cùng với gia đình

- Lễ trừ tịch:

Vào lúc giao tiếp giữa hai năm mới, cũ này, người ta làm lễ trừ tịch Từ các nhà đến các xóm, ngõ, đình, chùa, đâu đâu cũng bắt đầu làm lễ trừ tịch Lễ này được cử hành trong khoảng giữa giờ Hợi cho đến giờ Tý, tức khoảng 10 giờ đêm năm cũ Các gia đình làm lễ với ý nghĩa là đem bỏ đi hết những điều xấu, điều dở, điều cũ kỷ của năm cũ để đón những cái mới mẻ, tốt đẹp và hạnh phúc của năm mới Lễ trừ tịch còn bao hàm một ý nghĩa trọng đại là “tống cựu, nghinh tân”-tiễn cũ, đón mới Cái cũ ở đây, ngoài những điều xấu, dở như đã nói, nó còn để chỉ mọi người đưa tiễn vị hành khiển của năm cũ và đón rước các vị hành khiển mới

Trong lễ giao thừa, mọi người cúng ai? Theo phong tục xưa tin rằng, mỗi năm

có một ông hành khiển trông coi việc nhân gian, hết năm thì Thần nọ bàn giao công việc cho Thần kia Vì vậy, các gia đình cúng tế để tiễn ông cũ và đón ông mới Quan hành khiển có tất cả 12 ông, các ông luân phiên từ năm Tý tới năm Hợi là 12 năm Hành khiển cũng có ông thiện, ông ác Có năm trời gây ra thiên tai, mất mùa hay dịch bệnh là do sớ tâu của hành khiển cũng có khi là trừng phạt vua quan không chân chính hay do dân ăn ở càn dở

Để thực hiện lễ này, mỗi nhà bày hương án ra giữa sân trước cửa nhà, đình, chùa Đồ lễ gồm các thứ: Đĩa xôi, bánh trái, trầu rượu, vàng hương, những đồ ăn nguội

Định dạng
Số trang	55
Dung lượng	1,42 MB