Tìm hiểu vấn đề dạy học hợp tác môn ngữ văn ở các lớp 10XH1, 10XH2, 10XH3, 11TN6 trường trung học phổ thông long mỹ

Lý do chọn đề tài Để truyền đạt những kiến thức cho HS thì GV phổ thông hiện nay thường sử dụng các phương pháp dạy học như: Phương pháp thuyết trình, phương pháp giải thích và trình di

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA SƯ PHẠM

BỘ MÔN NGỮ VĂN



LÊ KIM MIỀN

TÌM HIỂU VẤN ĐỀ DẠY HỌC HỢP TÁC MÔN NGỮ VĂN Ở CÁC LỚP 10XH1, 10XH2, 10XH3, 11TN6

ĐỀ CƯƠNG TỔNG QUÁT Các kí hiệu được sử dụng trong luận văn

A Phần mở đầu

I Lý do chọn đề tài

II Lịch sử vấn đề

III Mục đích, yêu cầu của đề tài

IV Phạm vi nghiên cứu đề tài

V Phương pháp nghiên cứu đề tài

B Nội dung chính

Chương I Vấn đề dạy học hợp tác môn Ngữ Văn ở trường PT

I Thế nào là hình thức thảo luận nhóm?

II Mục tiêu, yêu cầu của vấn đề thảo luận nhóm

1 Mục tiêu của vấn đề thảo luận nhóm

2 Yêu cầu của vấn đề thảo luận nhóm

III Loại hình nhóm và cách chia nhóm

1 Loại hình nhóm

1.1 Loại hình nhóm làm việc theo cặp 2 HS

1.2 Loại hình nhóm làm việc theo nhóm 4 – 5 HS

1.3 Loại hình nhóm ghép 2 lần

1.4 Loại hình nhóm kim tự tháp

1.5 Loại hình nhóm hoạt động trà trộn

2 Cách chia nhóm

IV Quy trình tổ chức thảo luận nhóm

V Thiết kế bài tập thảo luận nhóm

1 Yêu cầu của bài tập

1.1 Nội dung

1.2 Hình thức

2 Cách thiết kế bài tập thảo luận nhóm

3 Các dạng bài tập thảo luận nhóm

3.1 Dạng bài tập định hướng bài học

3.2 Dạng bài tập khám phá kiến thức mới

3.3 Dạng bài tập củng cố, ôn tập kiến thức

VI Vai trò, nhiệm vụ của GV trong thảo luận nhóm

VII Tác dụng của thảo luận nhóm

1.1 Bài “Chuyện chức phán sự đền Tản Viên” – Nguyễn Dữ

1.2 “Luyện tập đọc – hiểu văn bản”

1.3 Bài tác gia “Nguyễn Du”

1.4 Bài “Về luân lí xã hội ở nước ta” (trích “Đạo đức và luân lí Đông Tây”) – Phan Châu Trinh

2 Nhận xét từng tiết dự

II Ý kiến HS thông qua phiếu thăm dò về vấn đề dạy học hợp tác môn Ngữ Văn ở các lớp 10XH1, 10XH2, 10XH3, 11TN6 trường THPT Long Mỹ

III Ý kiến của BGH, GV về vấn đề dạy học hợp tác ở trường THPT Long Mỹ

IV Thực tế của bản thân về việc tổ chức dạy học hợp tác trong đợt thực tập Sư phạm

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lý do chọn đề tài

Để truyền đạt những kiến thức cho HS thì GV phổ thông hiện nay thường sử dụng

các phương pháp dạy học như: Phương pháp thuyết trình, phương pháp giải thích và trình

diễn, phương pháp vấn đáp và kỹ năng đặt câu hỏi, phương pháp thảo luận trên lớp,

phương pháp thảo luận theo nhóm nhỏ (còn gọi là phương pháp dạy học hợp tác)… Trong

đó phương pháp thảo luận nhóm (còn gọi là phương pháp dạy học hợp tác) là một trong

số phương pháp dạy học tích cực nhất hiện nay Phương pháp thảo luận nhóm có khả

năng phát huy cao độ tính tự giác độc lập, sáng tạo ở người học, giúp HS khám phá kiến

thức mới Với hình thức dạy học này, người học thực sự trở thành trung tâm giờ học, còn

người dạy đóng vai trò hướng dẫn, định hướng

Phương pháp thảo luận nhóm có thể áp dụng hầu hết các môn học, trong đó có

môn Ngữ Văn, và cũng đã có nhiều tài liệu nói về phương pháp dạy học hợp tác môn Ngữ

Văn như quyển “Tổ chức thảo luận nhóm trong dạy học Ngữ Văn” của Tiến sĩ Nguuyễn

Thị Hồng Nam Với hình thức dạy học thảo luận nhóm thì giờ học Ngữ Văn sẽ thành

công hơn Các em HS trong lớp sẽ cùng nhau hợp tác, chia sẻ, bổ sung kiến thức cho

nhau Việc học như thế chẳng những giúp HS tiếp thu kiến thức mới mà còn tạo cho

không khí lớp thêm sinh động, hấp dẫn, không nhàm chán, vì HS có thể tự mình tìm tòi

khám phá kiến thức Và đặc biệt có sự tác động qua lại từ hai phía giữa thầy và trò Muốn

có một giờ học thành công thì giáo viên phải thiết kế bài tập thảo luận cho tốt, và phân

chia nhóm cũng như thời gian thảo luận nhóm cho phù hợp Với phương pháp thảo luận

nhóm thì HS sẽ học tích cực hơn, tư duy hơn, đồng thời giúp HS nhút nhát cũng có thể

nêu được quan điểm ý kiến của mình về vấn đề đặt ra

Hiện nay, những vấn đề về phương pháp và đổi mới phương pháp được xem là một

yêu cầu bức thiết trong nhà trường Do đó, phương pháp dạy học hợp tác trong dạy học

Ngữ Văn là một trong những phương pháp quan trọng trong quá trình dạy học theo

phương pháp dạy học hiện đại hiện nay Việc thiết kế câu hỏi, bài tập thảo luận cho nhóm,

cho HS thì cũng khá khó khăn Vì vậy, GV phải làm sao tạo ra môi trường giáo dục cho

phù hợp

Vì những lý do trên, và vì sau này tôi cũng sẽ là một GV đứng lớp, và tôi nhận thấy rằng đây là một hình thức dạy học tích cực, rất cần và phù hợp với quá trình công nghiệp hóa hiện nay, nên tôi đã chọn đề tài “Tìm hiểu vấn đề dạy học hợp tác môn Ngữ Văn ở các lớp 10XH1, 10XH2, 10XH3, 11TN6 trường THPT Long Mỹ để làm luận văn Với đề tài này, tôi hy vọng sẽ học hỏi được nhiều kinh nghiệm về phương pháp dạy học hợp tác để làm hành trang cho tôi sau này khi về trường phổ thông làm công tác giảng dạy Đồng thời đây cũng là cơ hội để thử thách khả năng tìm tòi, nghiên cứu của tôi

II Lịch sử vấn đề

Hiện nay Giáo dục nói chung và phương pháp giảng dạy nói riêng đang chịu sự tác

động của các xu thế mới như: Toàn cầu hóa, sự tiến bộ của khoa học và công nghệ… Do

vậy trong những thập kỹ gần đây, cùng với việc đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học theo tư tưởng hướng vào người học nhằm đào tạo thế hệ trẻ ra đời sau này thích ứng với môi trường luôn luôn biến động, đáp ứng sự phát triển kinh tế xã hội Đặc biệt là sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Trong tình hình đó, các nước có nền kinh tế phát triển trên thế giới là các nước đi đầu trong chương trình cải tiến dạy học Ở Việt Nam hiện nay cũng đang bước vào quá trình cải cách Giáo dục, đổi mới phương pháp giảng dạy

Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học cũng được Thủ tướng Phạm Văn Đồng nhắc

đến trong quyển “Văn học giáo dục thế kỷ XXI” – Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà

Nội, do Phan Trọng Luận chủ biên “Chúng ta đang tiến hành một cuộc thay đổi triệt để về phương pháp đào tạo trong nhà trường [10; tr 182]

Và ông cũng có lời dặn dò “Phương pháp giảng dạy bao giờ cũng đi đôi với nội dung giảng dạy, anh dạy thế nào giúp cho học trò, người sinh viên có khả năng độc lập suy nghĩ, giúp cho cái thông minh của họ làm việc, phát triển chứ không phải chỉ giúp cho

họ có trí nhớ Phải có trí nhớ nhưng chủ yếu là phải giúp cho họ phát triển trí thông minh, sáng tạo…”

Trong báo cáo chính trị đại hội Đảng lần thứ IX vào tháng 4 năm 2011 đã nêu rõ

“phát triển kinh tế, công nghiệp hóa, hiện đại hóa là nhiệm vụ trung tâm… Phát huy nguồn lực trí tuệ và sức mạnh tinh thần của người Việt Nam, đặc biệt coi trọng phát triển

Giáo dục – Đào tạo, khoa học – công nghệ, xem đây là nền tảng và động lực phát triển của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa”

Trong các phương pháp dạy học hiện đại hiện nay thì hình thức dạy học hợp tác (dạy học thảo luận nhóm) được thống nhất đánh giá là mang lại hiệu quả cao trong giảng dạy và học tập giữa thầy và trò Trong bối cảnh chung của thế giới, những năm gần đây ở Việt Nam đã có những công trình nghiên cứu tập chung vào vấn đề học nhóm

Nếu trước đây Giáo dục ở Việt Nam dạy theo phương pháp truyền thống, lấy GV làm trung tâm thì ngày nay HS đã giữ vai trò trung tâm trong dạy học Trong dạy học lấy

HS làm trung tâm điều quan tâm trước hết là chuẩn bị cho HS “thích ứng” với đời sống xã hội, tôn trọng mục đích, nhu cầu, khả năng, hứng thú, lợi ích học tập của HS

Đề tài “Tìm hiểu vấn đề dạy học hợp tác môn Ngữ Văn ở các lớp 10XH1, 10XH2,

10XH3, 11TN6 trường THPT Long Mỹ” do tôi đảm nhận là một đề tài khá mới mẻ Nói như vậy, không có nghĩa là chưa có nhà nghiên cứu nào nói về vấn đề dạy học hợp tác ở trường THPT Nhưng đến nay tôi chưa tìm được đề tài nào tương tự như vậy, bên cạnh

đó, trong quá trình tìm tòi, nghiên cứu thì tôi đã tìm thấy một số đề tài nghiên cứu vấn đề

dạy học thảo luận nhóm Nghe có vẻ như có mâu thuẫn ở đây, tuy là cả hai đều nghiên cứu về vấn đề dạy học thảo luận nhóm, nhưng đề tài của tôi là tìm hiểu vấn đề dạy học ở các lớp 10XH1, 10XH2, 10XH3, 11TN6 trường THPT Long Mỹ, còn các đề tài khác thì chủ yếu là lý thuyết hay dựa vào đó mà thiết kế các bài tập thảo luận nhóm cho một số bài học trong SGK

Về vấn đề thiết kế bài tập thảo luận nhóm cho một số bài học trong SGK thì tôi đã tìm được nhiều cuốn luận văn nghiên cứu về đề tài này chẳng hạn như cuốn luận văn

“Thiết kế bài tập thảo luận nhóm cho một số bài học trong SGK Ngữ văn 10 (Sách thí

điểm – Ban KHXH và Nhân văn bộ 1) – Do sinh viên Dương Thị Thủy, Khoa Sư phạm trường Đại học Cần Thơ thực hiện vào năm 2006 Đề tài này gồm có ba phần chính: Phần

mở đầu, phần nội dung và phần kết luận

Phần nội dung gồm ba chương:

Chương I Tìm hiểu chương trình SGK Ngữ Văn 10 thí điểm - Ban KHXH và Nhân văn (bộ 1)

Chượng II Cơ sở lý luận của thảo luận nhóm

Chương III Thiết kế bài tập thảo luận nhóm cho một số bài học trong SGK Ngữ Văn 10 (Sách thí điểm - Ban KHXH và Nhân văn bộ 1)

Cuốn luận văn “Tổ chức dạy học nhóm trong dạy học Ngữ Văn PTTH” do sinh viên Hồng Thị Cẩm Em, Khoa Sư phạm trường Đại học Cần Thơ thực hiện vào năm

2003 Đề tài này gồm ba phần: Mở đầu, nội dung và kết luận

Phần nội dung gồm hai chương:

Chương I Lý thuyết chung về thảo luận nhóm

Chương II Tổ chức dạy học nhóm trong dạy học Ngữ văn

Ngoài ra tôi còn tìm được một số nghiên cứu của các nhà nghiên cứu khác như: Trong cuốn kỷ yếu “Hội nghị khoa học tổng kết 5 năm (1997 - 2002) đổi mới phương pháp dạy học” của trường Đại học Cần Thơ, Ts Nguyễn Thị Hồng Nam cũng có bài “Vận dụng dạy học khám phá và thảo luận nhóm vào dạy học văn ở trường Đại học” cũng dã viết về vấn đề dạy học thảo luận nhóm Và vấn đề này cũng được Ts Nguyễn Thị Hồng Nam bổ sung hoàn chỉnh trong chuyên đề “ Tổ chức thảo luận nhóm trong dạy học Ngữ văn”

Trong quyển “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” - Nhà xuất bản

Đại học Sư Phạm, do Phan Trọng Ngọ chủ biên, trong phần thứ hai “Các phương pháp

dạy học trong nhà trường hiện nay” ông đã viết “Thảo luận theo nhóm nhỏ là sự phát triển của phương pháp thảo luận trên lớp ngày càng được sử dụng phổ biến trong dạy học” [13;

tr 223] và ông đã đề cập đến vấn đề thảo luận nhóm nhỏ trong phần “Phương pháp thảo luận theo nhóm nhỏ”

Trong quyển “Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách giao khoa” - Nhà xuất bản Đại học sư phạm, Trần Bá Hoành cũng viết về phương pháp thảo luận nhóm như:

- Cách chia nhóm

- Tổ chức hoạt động theo nhóm

Trên đây là một số công trình nghiên cứu đã được ghi nhận là khá hoàn chỉnh Trong đề tài này, tôi chỉ chọn lọc trích dẫn một số ý kiến, quan điểm của một số tác giả với mục đích là áp dụng phương pháp này vào việc dạy Ngữ Văn ở trường PTTH tốt hơn

III Mục đích, yêu cầu của đề tài

Tôi thực hiện đề tài này là để đi sâu tìm hiểu, khảo sát vấn đề dạy học hợp tác môn Ngữ Văn ở các lớp 10XH1, 10XH2, 10XH3, 11TN6 trường THPT Long Mỹ Và thông qua đó nhận thấy được những điểm mạnh cũng như hạn chế, thiếu sót trong quá trình dạy học hợp tác môn Ngữ Văn ở các lớp 10XH1, 10XH2, 10XH3, 11TN6 trường THPT Long Mỹ từ đó rút ra kinh nghiệm bổ ích cho bản thân

Yêu của đề tài này là phải tìm hiểu kỹ lý thuyết về cách tổ chức dạy học hợp tác trong trường THPT Sau đó phải thực tế khảo sát vấn đề dạy học hợp tác môn Ngữ Văn của GV và HS ở các lớp 10XH1, 10XH2, 10XH3, 11TN6 trường THPT Long Mỹ Từ đó rút ra nhận xét của bản thân Để thực hiện được đề tài này thì người thực hiện phải siêng năng tìm hiểu và có tinh thần học hỏi nghiêm chỉnh trong quá trình thực hiện đề tài Và phải có mối quan hệ tốt với GV và HS ở các lớp 10XH1, 10XH2, 10XH3, 11TN6 trường THPT Long Mỹ, qua đó trao đổi với GV và HS về vấn đề dạy học hợp tác môn Ngữ Văn Khi thực hiện đề tài này cần phải thấy được những khó khăn để có biện pháp khắc phục hiệu quả

IV Phạm vi nghiên cứu đề tài

Đối tượng nghiên cứu đề tài này là GV và HS ở các lớp 10XH1, 10XH2, 10XH3,

V Phương pháp nghiên cứu đề tài

Trong quá trình nghiên cứu đề tài này tôi đã sử dụng nhiều phương pháp nhằm phục vụ cho đề tài, chủ yếu là các phương pháp như: tìm tòi, nghiên cứu tài liệu về vấn đề dạy học hợp tác, khảo sát thực tế qua các buổi dự giờ, trao đổi với BGH, GV và HS về vấn đề dạy học hợp tác ở trường THPT nói chung và các lớp 10XH1, 10XH2, 10XH3,

11TN6 trường THPT Long MỸ nói riêng Đồng thời sử dụng phiếu thăm dò để tìm hiểu khả năng tiếp nhận của HS qua các phương pháp giảng dạy của GV môn Ngữ Văn mà chủ yếu là phương pháp dạy học hợp tác, để từ đó thấy được thái độ của HS đối với phương pháp dạy học của GV dạy môn Ngữ Văn lớp mình, và sự yêu, ghét của HS ở các lớp 10XH1, 10XH2, 10XH3, 11TN6 trường THPT Long Mỹ đối với môn Ngữ Văn, cũng như

GV giảng dạy của mình Trên cơ sở đó tôi thống kê, phân tích đối chiếu, so sánh và cuối cùng tổng hợp lại làm sáng tỏ các vấn đề và có cách giải quyết phù hợp

Trên đây là những phương pháp chính được tôi sử dụng thường xuyên trong suốt quá trình thực hiện đề tài này

B NỘI DUNG CHÍNH Chương I Vấn đề dạy học hợp tác môn Ngữ Văn ở trường PT

I Thế nào là hình thức thảo luận nhóm?

Hiện nay, ngành Giáo dục đang đổi mới theo hướng HS làm trung tâm trong quá trình dạy học Vì vậy, cách tổ chức học hợp tác là đi đúng hướng qui định đó Hình thức dạy học hợp tác đã có lâu ở các nước có nền Giáo dục phát triển Ở Việt Nam mới đưa vào sử dụng khoảng vài năm nay, với hình thức này vẫn còn mới nên thường gặp những khó khăn nhất định, GV và HS chưa quen Tuy đó là một hình thức còn mới mẽ nhưng cũng đã có nhiều nhà nghiên cứu về vấn đề dạy học hợp tác, và họ đã đưa ra những khái niệm khá tương đồng về dạy học hợp tác

Trong quyển “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” của Phan Trọng Ngọ, ông đã đưa ra khái niệm về dạy học thảo luận nhóm trong chương 6 “Nhóm phương pháp trao đổi” trong phần hai “Các phương pháp dạy học trong nhà trường hiện nay”:

“Thảo luận nhóm là phương pháp trong đó lớp học được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó” [23; tr 223]

Trong giáo trình “Tổ chức thảo luận nhóm trong dạy học Ngữ Văn” của Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Nam đã đưa ra nhận định hoàn chỉnh về hình thức thảo luận nhóm:

“Thảo luận nhóm là hình thức tổ chức dạy học trong đó các nhóm HS cùng nhau giải quyết các nhiệm vụ học tập do GV nêu ra, từ đó rút ra bài học dưới sự hướng dẫn của

GV Mỗi HS tham gia đóng góp ý kiến trực tiếp và tích cực vào quá trình học tập và sẽ tạo nên môi trường giao tiếp, hợp tác giữa trò – trò, thầy – trò, trong đó vai trò của mỗi

HS như nhau.”

Như vậy, hình thức thảo luận nhóm là “các nhóm nhỏ HS cùng nhau nghiên cứu, giải quyết các nhiệm vụ học tập do GV đề ra trong thời gian quy định, và từ đó rút ra bài học dưới sự góp ý của GV”

II Mục tiêu, yêu cầu của vấn đề thảo luận nhóm

1 Mục tiêu của vấn đề thảo luận nhóm

Dạy học thảo luận nhóm nhằm:

- Giúp HS cỡi mỡ hơn, rèn luyện kĩ năng trong giao tiếp

- Trong học hợp tác HS có thể sử dụng kinh nghiệm bản thân để hình thành một kiến thức mới tốt hơn là kiến thức cũ có từ thầy giáo

- Khi học hợp tác với bạn bè trong học tập giúp HS ghi nhớ và hiểu kiến thức sâu hơn

- Giúp HS nhận ra rằng: ý kiến tập thể tốt hơn ý kiến cá nhân vì “Một cây làm chẳng nên non …” Qua thảo luận, HS sẽ thấy rằng có thể có nhiều câu trả lời, ý kiến, quan điểm khác nhau cho cùng một vấn đề

- Tạo điều kiện cho tất cả HS khá, giỏi, trung bình, yếu có cơ hội tham gia vào các hoạt động học tập trong lớp

- Tạo điều kiện để HS phát huy tối đa tính chủ động, sáng tạo, năng lực tư duy

- Rèn luyện cho HS có thói quen biết lắng nghe ý kiến của người khác

- Rèn luyện năng lực diễn đạt, tăng cường sự tự tin cho HS

2 Yêu cầu của vấn đề thảo luận nhóm

Phải biết lập kế hoạch cho nhóm

Tất cả các thành viên cùng tham gia thực hiện và đánh giá hoạt động của nhóm Các thành viên trong nhóm phải phụ thuộc nhau một cách tích cực Tức là mỗi thành viên trong nhóm cần phải đảm bảo rằng các thành viên trong nhóm hoàn thành nhiệm vụ được giao thì nhiệm vụ chung mới được hoàn thành, nếu một thành viên trong nhóm không hoàn thành thì cả nhóm bị ảnh hưởng

Giữa các thành viên trong nhóm phải có sự đối mặt nhau

Tất cả các thành viên trong nhóm phải cùng nhau hợp tác Họ cùng nhau giải quyết nhiệm vụ học tập mà GV đề ra

Mỗi cá nhân trong nhóm phải nêu cao tinh thần trách nhiệm, xem đó là nhiệm vụ của mình

Tất cả các thành viên trong nhóm phải tăng cường khả năng học tập bằng cách chia

sẻ nguồn tài liệu, kiến thức, động viên, khuyến khích lẫn nhau

Mỗi thành viên phải có đóng góp ý kiến riêng của mình để hoàn thành nhiệm vụ của nhóm

Tất cả các thành viên phải biết ủng hộ và chấp nhận ý kiến của người khác, cho dù

ý kiến đó khác ý kiến của mình

Từng thành viên trong nhóm (đặc biệt là nhóm trưởng) phải biết cách giải quyết xung đột giữa các thành viên trong nhóm với tinh thần xây dựng bài

Cả nhóm chịu trách nhiệm với GV về kết quả thực hiện nhiệm vụ của nhóm

Tuy nhiên, việc sử dụng hình thức thảo luận nhóm thì đòi hỏi GV khi soạn giáo án phải sáng tạo trong việc thiết kế các tình huống học tập Trên lớp, GV phải hết sức linh hoạt trong giờ học để điều khiển lớp học đi đúng hướng

III Loại hình nhóm và cách chia nhóm

1 Loại hình nhóm

Có hai loại hình nhóm cơ bản, đó là nhóm cố định và nhóm không cố định

Nhóm cố định: đây là loại hình nhóm HS hoạt động nhóm trong suốt một thời gian dài từ một tuần đến vài tuần, hoặc là một đề tài lớn cần thời gian chuẩn bị

Ví dụ: nhóm HS cùng nhau chuẩn bị một bài thuyết trình về văn hóa, xã hội, sưu tầm tư liệu mẫu vật, tài liệu có liên quan đến một tác gia, tác phẩm trong chương trình, khảo sát một vấn đề trong thực tế

Nhóm không cố định: đây là loại hình nhóm HS làm việc từ vài phút cho đến một tiết học để giải quyết một vấn đề, nhiệm vụ trong giờ học, vấn đề, nhiệm vụ này không quá phức tạp Nhóm không cố định có thể được thành lập nhiều lần trong một giờ học để giải quyết nhiều nhiệm vụ, số lượng thành viên trong nhóm là 3 hay 4, 5 HS tùy thuộc vào

số HS trong lớp Kiểu nhóm này có ưu điểm là các thành viên trong nhóm luôn được thường xuyên thay đổi, do vậy HS có cơ hội tiếp xúc thảo luận với tất cả các thành viên trong lớp học Trong loại hình nhóm không cố định này GV có thể sử dụng nhiều cách chia nhóm khác nhau tùy theo nội dung nhiệm vụ giao cho các nhóm và thời lượng của tiết học Đó là các nhóm: nhóm 2 HS, nhóm 4, 5 HS, nhóm ghép, nhóm kim tự tháp, nhóm hoạt động trà trộn

Trong đề tài này, tôi chỉ đề cập đến loại hình nhóm không cố định được sử dụng trong một tiết học

1.1 Loại hình nhóm làm việc theo cặp 2 HS

Hai HS ngồi cạnh nhau trong lớp học, có nhiệm vụ giải quyết một tình huống do

GV đưa ra, HS sẽ thu nhận ý kiến một cách tích cực Bài tập thường ngắn, ít độ phức tạp Thời gian thảo luận cho nhóm 2 HS thường là từ 2 đến 3 phút, bài tập đòi hỏi sự hợp tác giữa hai người thì mới giải quyết được trong thời gian đó

Với loại hình nhóm 2 HS này thì HS không phải mất thời gian để di chuyển chỗ ngồi, không mất thời gian chia nhóm, HS có thể thảo luận với nhau một cách dễ dàng

MÔ HÌNH NHÓM 2 HS 1.2 Loại hình nhóm làm việc theo nhóm 4, 5 HS

GV chia lớp ra thành nhiều nhóm nhỏ, mỗi nhóm gầm 4, 5 HS với nhau cùng thảo luận các bài tập, câu hỏi, tình huống do GV nêu ra Có hai loại bài tập cho loại hình nhóm này là: Bài tập dạng hoạt động trao đổi và dạng bài tập hoạt động so sánh Trong hoạt

động trao đổi, mỗi nhóm giải quyết một vấn đề khác nhau (nhưng cùng một chủ đề), sau

đó trao đổi vấn đề và cách giải quyết vấn đề của nhóm mình với nhóm khác Trong hoạt động so sánh, tất cả các nhóm cùng giải quyết một vấn đề, sau đó so sánh cách giải quyết

khác nhau của các nhóm để bổ sung kiến thức cho nhau

Cách chia nhóm 4, 5 HS: ghép HS ở bàn trên và HS ở bàn dưới lại với nhau thành một nhóm và cùng nhau thảo luận một vấn đề

Ưu điểm của nhóm 4, 5 HS: HS không cần xáo trộn bàn ghế và không cần phải

mất thời gian để di chuyển chỗ ngồi Riêng loại hoạt động trao đổi thì thường được sử dụng cho những bài học có dung lượng kiến thức lớn mà thời gian lại hạn chế

MÔ HÌNH NHÓM 4, 5 HS

1.3 Loại hình nhóm ghép 2 lần

Trong hình thức ghép nhóm, việc tổ chức các nhóm có tính luân chuyển Tùy theo

số lượng HS trong lớp mà chia nhóm cho phù hợp

Cách chia nhóm ghép 2 lần: Trước tiên, GV chia lớp thành nhiều nhóm, sau đó cho

HS đếm số và tất cả các HS cùng số về một nhóm Giả dụ như ta muốn chia lớp ra thành 5 nhóm, mỗi nhóm gồm 5 thành viên Ta cho HS đếm số từ 1 đến 5, và chia nhóm theo hình thức sau: nhóm 1 gồm 5 thành viên mang số 1 (tức là: 1 1 1 1 1); Nhóm 2 gồm 5 thành viên mang số 2 (tức là 2 2 2 2 2); các nhóm 3, 4, 5 còn lại cũng chia tương tự như vậy Mỗi nhóm cùng thảo luận một vấn đề do GV giao cho, và mỗi thành viên trong nhóm phải nắm được bài tập của mình Sau khi tất cả các nhóm thảo luận xong có kết quả thì chúng ta thành lập nhóm mới GV tách các thành viên trong nhóm cũ ra để thành lập 5 nhóm mới, mỗi nhóm mới cũng gồm 5 thành viên gồm các thành viên mang các số 1, 2,

3, 4, 5 của các nhóm cũ Các thành viên này khi hình thành nhóm mới sẽ trở thành “đại sứ” cho nhóm cũ trong nhóm mới, họ phải trình bài kết quả thảo luận của mình trong nhóm cũ cho nhóm mới nghe, để cùng nhau bổ sung cho nhau để hoàn thành nhiệm vụ

Bên cạnh đó khi sử dụng nhóm ghép 2 lần thì cũng mắc phải một số hạn chế như: khó sử dụng ở những lớp đông HS, và HS phải mất thời gian di chuyển

MÔ HÌNH GHÉP NHÓM 1.4 Loại hình nhóm kim tự tháp

Đây là nhóm ghép theo hình kim tự tháp Hoạt động nhóm kim tự tháp là cách tổng

hợp ý kiến của tập thể lớp về vấn đề bài học

Cách chia nhóm: Trước tiên, GV nêu ra một vấn đề, yêu cầu từng cá nhân HS thực hiện vấn đề đó Sau đó ghép 2 HS thành một cặp để các HS chia sẻ ý kiến của mình với nhau, kế đến các cặp sẽ kết hợp lại thành nhóm 4 HS và tiếp tục trao đổi ý kiến Các nhóm sẽ hợp lại thành các nhóm 8 HS rồi 16 HS … cuối cùng sẽ có một bảng tổng kết các

ý kiến hoặc một giải pháp tốt nhất để giải quyết một vấn đề Như vậy, bất kỳ ý kiến cá nhân nào đều được đưa trên ý kiến của số đông

Hình thức học tập này thể hiện tính dân chủ và dựa trên nguyên tắc tương hổ Cách học này giúp HS nhận ra rằng: ý kiến tập thể tốt hơn ý kién cá nhân “Một cây làm chẳng nên non …”, HS có thể học những cái hay từ bạn Việc tổ chức học theo mô hình kim tự tháp rất phù hợp vơi các giờ ôn tập, khi HS cần phải nhớ các định nghĩa, khái niệm, công thức … đã học trong một chương

1.5 Loại hình nhóm hoạt động trà trộn

Trong hình thức này tất cả HS trong lớp phải đứng dạy và di chuyển trong lớp để thu thập thông tin từ các thành viên khác mà mình thích, mình muốn, giống như các khách mời trong một buổi tiệc đứng gặp gỡ, tiếp xúc với nhau

Khi cho HS thực hiện loại hình nhóm này thì có ưu điểm: sự di chuyển khỏi chỗ ngồi cố định làm cho các HS cảm thấy thích thú, năng động hơn Đối với HS trung bình hoặc yếu, kém thì đây là cơ hội cho họ hỏi nhiều người khác nhau mà không cảm thấy xấu hổ hay ngại ngùng gì Cũng bằng cách học này, HS sẽ thấy rằng có thể có nhiều câu trả lời đúng, nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau cho cùng một vấn đề Có thể coi hoạt

động trà trộn là “bảng trưng cầu ý kiến” hoặc “khảo sát ý kiến” của tập thể, vì để từ đó

mình học hỏi thêm Hoạt động này rất thích hợp với một giờ ôn tập

Bên cạnh đó thì khi thực hiện hoạt động nhóm này cũng gặp một số hạn chế: HS phải di chuyển chỗ ngồi, lớp ồn ào không giống cách học truyền thống Chưa thật thích hợp với cách bố trí bàn ghế, chỗ ngồi trong trường lớp chúng ta, và chưa quen với GV và

Nhóm lớn từ 7 đến 10 HS trao đổi các chủ đề cần so sánh (đối lập, tương phản) hoặc đi sâu hơn vào một nội dung đã thảo luận ở các nhóm nhỏ nhưng khó thực hiện chung với cả nhóm Tùy theo mục đích yêu của vấn đề thảo luận, GV chọn cách chia nhóm ngẫu nhiên (kết hợp các thành viên một cách ngẫu nhiên) hoặc cách chia nhóm có chủ định (kết hợp các thành viên theo một chỉ định nào đó, ví dụ theo giới tính, theo địa bàn công tác, theo ngành nghề, theo trình độ…)

Cách chia nhóm ngẫu nhiên: khi chia nhóm này thì GV phải dựa vào số lượng

HS trong lớp để chia Cho HS đếm số từ 1 đến 5 (Tức là 1, 2, 3, 4, 5 rồi 1, 2, 3, 4, 5…), những HS nào cùng một số thì vào một nhóm

Ví dụ 1: Muốn chia lớp thành 2 nhóm HS ngẫu nhiên, GV thực hiện các bước sau:

Bước 1 (điểm danh) : Yêu cầu HS đầu bàn đầu tiên đọc số chẵn, HS kế tiếp đọc là

lẻ, cứ như thế thay phiên đọc cho đến hết lớp

Bước 2 (Lập nhóm) : Yêu cầu các HS chẵn vào một nhóm, các HS lẻ vào một nhóm Và ta có hai nhóm chia ngẫu nhiên trên lớp

Bước 3: giao nhiệm vụ và điều khiển cho nhóm thảo luận

Ví dụ 2: muốn chia lớp thành 5 nhóm ngẫu nhiên thì ta cung thực hiện 3 bước như sau:

Bước 1: Yêu cầu HS đầu bài đầu tiên đọc là 1, HS kế tiếp đọc là 2 cho đến HS thứ năm đọc là 5, và cứ thế cho HS đọc từ 1 đến 5 Ta chia nhóm thành 5 nhóm với nhóm 1 toàn những HS mang số 1, nhóm 2 toàn những HS mang số 2 …

Với cách chia nhóm ngẫu nhiên này được sử dụng cho nhóm ít HS, bàn ghế đơn giản, dễ di chuyển, và cách đếm số thì luôn được GV thay đổi

Cách chia nhóm ngẫu nhiên có ưu điểm: khả năng giao tiếp rộng giữa các đối tượng trong nhóm HS sẽ thấy cơ hội được phân vào các nhóm là như nhau Các nhóm tương đối đồng đẳng về số lượng cũng như về trình độ chung giữa các nhóm

Nhược điểm: Sẽ có một số HS không hợp nhau, không biết cá tính của nhau, vì vậy trong giai đoạn đầu học hợp tác có thể chưa thật ăn ý Cũng có thể có nhóm toàn HS khá, giỏi, hoặc có nhóm toàn HS yếu, kém như vậy thì trình độ giữa các nhóm không điều nhau HS phải di chuyển khỏi vị trí

Cách chia nhóm theo chỉ định: Những HS ngồi gần nhau sẽ tạo thành một nhóm,

hoặc sắp xếp sao cho một nhóm có đủ trình độ khá, giỏi, trung bình, yếu Để chia nhóm theo chỉ định, GV cần nắm vững các đặc điểm của HS và lưu ý để các nhóm không chênh lệch quá nhiều về số lượng nhóm

Ví dụ 1: Ta có thể cho 2 HS ngồi cạnh nhau tạo thành một nhóm, hoặc 2 HS bàn trên hợp với 2 HS bàn dưới thành một nhóm

Ví dụ 2: để chia lớp thành 4 nhóm đủ trình độ, ta thực hiện các bước sau:

Bước 1: Phân hoạch (một cách tương đối) trình độ HS trong lớp thành 3 loại: khá, giỏi (cùng một nhóm), trung bình, yếu với số lượng tương đương

Bước 2 (Điểm danh độc lập 3 nhóm): Yêu cầu HS ở mỗi nhóm đọc lần lượt một số (1, 2, 3, 4)

Bước 3 (Lập nhóm): HS mang số 1 của tất cả các nhóm khá, giỏi, trung bình, yếu hợp lại thành một nhóm 3 HS, các HS mang số 2 của các nhóm khá, giỏi, trung bình, yếu hợp thành một nhóm 3 HS, và cứ như vậy chia lớp thành 4 nhóm 3 HS với đủ cả ba trình

độ

Bước 4: GV giao nhiệm vụ và điều khiển nhóm

Với cách chia nhóm này được sử dụng cho lớp đông HS, khắc phục HS ngồi gần nhau luôn là một nhóm, muốn vậy thì nên hai tháng đổi chỗ ngồi cho HS trong lớp một lần và cách đếm số luôn thay đổi để tránh tình trạng các HS luôn cùng nhóm với nhau

Ưu điểm của cách chia nhóm theo chủ định là GV có thể tận dụng khả năng tương

tác giữa các HS khá, giỏi với các HS trung bình hoặc còn yếu, để các HS còn yếu sẽ học

được từ HS khá, giỏi về cách làm, cách diễn đạt và bổ sung thêm ý kiến cho mình Ngược

lại HS khá, giỏi thông qua việc sửa lỗi, góp ý giữa các HS trung bình, yếu cũng rút kinh nghiệm cho bản thân và hiểu sâu, hiểu rõ hơn những vấn đề trong bài học

Ngược lại, với cách chia nhóm này sẽ có một số HS yếu, kém sẽ dựa dẫm, ỷ lại và

ăn theo kết quả làm việc của HS khá, giỏi HS khá giỏi sẽ cảm thấy mất thời gian vì phải

nhắc đi nhắc lại những điều đã biết

Khi chia nhóm GV cần lưu ý:

Cố gắng để các thành viên trong nhóm có đủ các trình độ: khá, giỏi, trung bình, yếu và có HS nam, HS nữ Các thành viên trong nhóm cần được thường xuyên luân chuyển Điều này sẽ tạo cho HS cơ hội được tiếp xúc, học hỏi và khám phá ý kiến của tất

cả HS trong lớp

GV sử dụng nhóm tùy thuộc vào nội dung bài học, thời lượng tiết học và số HS cũng như bàn ghế trong lớp Bài tập giao cho nhóm 4, 5 HS trở lên thì phải khó hơn bài tập cho nhóm 2 HS Để đảm bảo thời gian của tiết học, GV phải xác định rõ thời gian cho mỗi lần thảo luận, thời gian thảo luận ngắn thì số lượng HS trong nhóm phải ít, nội dung bài tập phải đơn giản

GV hạn chế sử dụng nhóm 7, 8 HS trở lên, vì số lượng HS trong nhóm quá nhiều thì những HS thụ động sẽ ỷ lại vào các HS khác, không tham gia hoặc tham gia không tích cực vào hoạt động của nhóm

Mỗi thành viên trong nhóm phải được phân công nhiệm vụ rõ ràng và phải cùng hợp tác để giải quyết vấn đề, nhiệm vụ chung của cả nhóm

Không nên lạm dụng quá nhiều hình thức thảo luận nhóm trong tiết học, mà trong một tiết học có thể thảo luận 2 lần với thời gian từ 3 đến 5 phút

IV Quy trình tổ chức thảo luận nhóm

Bước 1: GV chia nhóm

Bước 2: GV giao bài tập cho các nhóm thảo luận Để giúp HS hiểu rõ nhiệm vụ của nhóm mình, GV phải nhắc lại câu hỏi hai lần hoặc viết các câu hỏi lên bảng Đối với những bài tập dài, để tránh mất thời gian, GV viết sẵn nội dung bài tập ra giấy bìa cứng hoặc giấy A0 , hay photo cho mỗi nhóm một tờ hoặc viết trước ở nhà trên bảng phụ

Bước 3: HS huy động kinh nghiệm cá nhân thảo luận với các thành viên cùng nhóm để giải quyết vấn đề được giao Trong quá trình các nhóm thảo luận, GV phải đi

đến các nhóm, nêu câu hỏi gợi ý hoặc điều chỉnh hoạt động của HS khi chệch đường hoặc

nhắc nhở vấn đề thời gian, theo dõi và nhắc nhỡ HS thụ động

Bước 4: GV tổ chức cho HS thảo luận chung trên lớp bằng cách yêu cầu mỗi nhóm báo cáo kết quả Khi đại diện nhóm trình bày kết quả, GV ghi lại những ý kiến đúng, nêu câu hỏi gợi mở cho HS tiếp tục phát triển những vấn đề mà nhóm chưa tìm ra câu trả lời, yêu cầu các nhóm khác bổ sung, sau đó GV bổ sung, chốt lại vấn đề, nhận xét đánh giá Qua quá trình đó, HS tự lĩnh hội, tự điều chỉnh tri thức thu nhận được bằng cách so sánh ý kiến của nhóm mình với các nhóm khác và với ý kiến của GV

QUY TRÌNH TỔ CHỨC THẢO LUẬN NHÓM

Kinh nghiệm

cá nhân

Kinh nghiệm nhóm

HS cùng

GV rút ra bài học

GV nêu vấn đề, tổ chức thảo luận

Lớp cùng giải quyết vấn đề

V Thiết kế bài tập thảo luận nhóm

1 Yêu cầu của bài tập

Trong thảo luận nhóm, HS phải cùng nhau giải quyết các nhiệm vụ học tập do GV nêu ra, từ đó rút ra bài học Nói cách khác đây là hình thức dạy học khám phá Điều kiện tiên quyết là GV phải thiết kế được các nhiệm vụ học tập cho HS khám phá

Để thiết kế được các nhiệm vụ học tập cho HS thì GV cần phải đáp ứng những yêu

cầu sau:

1.1 Nội dung

Thiết kế bài tập thảo luận nhóm là vấn đề khó khăn đối với GV Đòi hỏi GV nắm vững nội dung bài học cả chiều sâu lẫn chiều rộng, và nắm kiến thức của HS để thiết kế bài tập cho phù hợp Bài tập đưa ra phải có vấn đề cho HS thảo luận, có độ khó đòi hỏi sự hợp tác của nhóm, không nên đưa ra những bài tập HS không cần tư duy, hoặc câu trả lời

có sẵn trong SGK

Ví dụ: Trong bài “Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân, ta có thể cho:

1) Phân tích tính cách nhân vật Huấn Cao

2) Vì sao nói cảnh cho chữ là cảnh tượng xưa nay chưa từng có?

Các nhiệm vụ khám phá phải được xây dựng trên những nội dung trung tâm của bài học, sao cho quá trình giải quyết các nhiệm vụ này HS rút ra được nội dung bài học Nói cách khác, GV không trình bày, diễn giảng nội dung bài học mà GV phải thiết kế vấn

đề để HS giải quyết vấn đề, qua đó khám phá vấn đề

TIẾN TRÌNH GIỜ HỌC KHÁM PHÁ

Mục tiêu bài học

Nội dung bài học

HS thảo luận các nhiệm vụ khám phá

Ví dụ: Khi dạy bài “Chuyện chức phán sự đền tản viên” của Nguyễn Dữ, ta không nên diễn giảng, trình bài nội dung bài học theo kiểu: Thái độ của Ngô Tử Văn đối với quỷ, thần là vẫn điềm nhiên trước những lời đe dọa của hồn ma … mà nên cho HS thảo luận với câu hỏi là : Thái độ của Ngô Tử Văn đối với quỷ, thần như thế nào?

Bài tập phải thú vị, hấp dẫn (Bài tập mang tính thực tế thu hút HS)

Yêu cầu của bài tập phải rõ ràng, dễ hiểu, đảm bảo HS phải nắm được yêu cầu của câu hỏi trước khi thảo luận

Nếu sử dụng bài tập dạng hoạt động trao đổi thì độ khó của bài tập phân cho các nhóm phải có tính tương đương, tránh trường hợp bài tập cho nhóm này quá dễ, nhóm kia quá khó

Lượng thời gian thảo luận cho các bài tập phải phù hợp, tránh trường hợp các nhóm thừa hoặc thiếu thời gian hoàn thành bài tập

Các hình thức bài tập phải đa dạng: Bài tập dạng câu hỏi ngắn, bài tập dạng sơ đồ, bản đồ, mô hình khuyết yêu cầu HS điền những thông tin thích hợp, bài tập dạng vấn đề yêu cầu HS thuyết trình, bài tập dạng thực hiện thí nghiệm …

Các cách giao bài tập phải phong phú: photo bài tập cho các nhóm, ghi bài tập trên bảng hoặc chiếu trên máy …

Bài tập thảo luận tập trung vào bài học là những kiến thức cơ bản Nhiều hình thức bài tập xen kẻ nhau Không nên dùng một dạng nhiều lần

1.2 Hình thức

Hình thức thảo luận nhóm cần đa dạng: Bài tập là một câu hỏi trực tiếp

Nhiệm vụ khám phá cụ thể là câu hỏi hoặc yêu cầu chú giải một bức tranh, giải thích một sơ đồ, mô hình, tìm kiếm thông tin điền vào biểu bảng, sơ đồ, mô hình, xác định các bước thực hiện một thí nghiệm, tìm ví dụ từ thực tế…

Tìm dẫn chứng, ví dụ từ trong thực tế đời sống Sưu tìm tư liệu thông tin trong bảng thuyết trình

Cách giao bài tập cho HS tùy theo đời sống HS, thời gian cho phép mà GV sử dụng các cách giao bài tập khác nhau

Có thể ghi bài tập trên bảng phụ hoặc chiếu trên máy Đối với HS ở trường lớp khó khăn không nên đưa ra những bài tập gây tốn kém cho HS

2 Cách thiết kế bài tập thảo luận nhóm

Việc thiết kế bài tập có vai trò rất quan trọng trong việc giúp HS thảo luận nhóm, khám phá kiến thức Để thiết kế được các bài tập, GV phải thực hiện hai bước sau:

Bước 1: GV phân tích nội dung bài học xác định rõ đâu là nội dung bài học, đâu là kiến thức cần thảo luận

Bước 2: Lựa chọn những vấn đề quan trọng, cơ bản để xác định bài tập thảo luận nhóm

Điều kiện tiên quyết cho sự thành công của thảo luận nhóm là GV phải thiết kế được các bài tập cho nhóm thảo luận, các câu hỏi cho HS thảo luận Các câu hỏi cho HS

thảo luận phải rõ ràng, ngắn gọn, dễ hiểu, HS phải nắm được yêu cầu của câu hỏi, bài tập trước khi thảo luận

3 Các dạng bài tập thảo luận nhóm

Có nhiều dạng bài tập cho HS khi thảo luận, sau đây là một số dạng

3.1 Bài tập định hướng bài học

Khi thực hiện dạng bài tập thảo luận này, GV có thể cho HS chuẩn bị bài mới trước khi đến lớp bằng cách: trước khi học bài mới, giao cho mỗi nhóm HS chuẩn bị một

lí thuyết, một khái niệm, sưu tầm các vấn đề để thuyết trình trong tiết học sắp tới Hoặc giao cho các nhóm tìm các tài liệu, tranh ảnh trong báo chí, sách tham khảo hoặc thu thập thông tin từ những người có hiểu biết về những vấn đề có liên quan đến bài học

Hỏi – đáp: Yêu cầu HS đọc bài sắp học ghi những câu hỏi về vấn đề bài học Những câu hỏi này ta dùng để thảo luận nhóm hoặc vào đầu tiết học GV chỉ định hai HS ngẫu nhiên, một HS hỏi một HS trả lời

Thuyết trình: Trước khi học một bài nào đó GV yêu cầu HS chuẩn bị, đến khi học thì thuyết trình trên lớp

Ví dụ: Tóm tắt tác phẩm, các đặc điểm chính của một giai đoạn Văn học

Sưu tầm: GV yêu cầu HS tìm nhiều tài liệu như: tranh ảnh có liên quan đến bài học, tài liệu từ sách tham khảo…

Ví dụ: Khi dạy ca dao, GV cho HS sưu tầm ca dao địa phương

3.2 Dạng bài tập khám phá kiến thức mới

So sánh: Yêu cầu HS so sánh, rút ra những điểm giống nhau và khác nhau giữa hai

sự kiện, hai vấn đề

Phân tích: Yêu cầu HS phân tích kết cấu ngữ pháp của một câu, phân tích ý nghĩa một chi tiết, biện pháp nghệ thuật, phân tích tính cách nhân vật, nội dung một đoạn văn, một câu thơ

Phân loại: Cho HS một tập hợp các yếu tố, yêu cầu HS phân chia sắp xếp theo từng loại

Xếp loại theo thứ tự: Yêu cầu HS sắp xếp trình tự các sự kiện, biến cố trong một tác phẩm, sắp xếp theo trình tự các bước phân tích đề, các thao tác tóm tắt một văn bản, các bước tiến hành một thí nghiệm…

Lựa chọn: Yêu cầu HS lựa chọn các chi tiết, hiện tượng, sự kiện phù hợp với tiêu chí GV đã đề ra

Mô phỏng: sau khi GV cho ví dụ, hoặc làm thí nghiệm, yêu cầu HS phải có ví dụ khác tương tự hoặc thực hiên lại thí nghiệm

Lập kế hoạch: Yêu cầu HS xác định các bước thực hiện thí nghiệm, các bước trình bày một vấn đề, các thao tác tóm tắt một văn bản, các bước phân tích một đề văn

Cải tiến: Cho một bài tập sai, yêu cầu HS sửa lại

Các bài tập dạng biểu đồ, sơ đồ: Đây là những hình minh họa, sử dụng hình tròn, hình vuông, khung và các mũi tên, đường thẳng để biểu thị mối quan hệ giữa các khái niệm trừu tượng hoặc các sự kiện Các biểu đồ, sơ đồ này có hai dạng:

- Dạng biểu đồ, sơ đồ hoàn chỉnh: Cung cấp đầy đủ các thông tin, các thông tin này

được thể hiện bằng những mô hình thích hợp, có ý nghĩa khái quát Dạng bài tập này yêu

cầu HS giải thích được ý nghĩa mô hình

- Dạng biểu đồ, sơ đồ không hoàn chỉnh (biểu đồ, sơ đồ khuyết): Cung cấp một phần thông tin có tính chất gợi ý, HS phải tìm ra các thông tin còn lại để điền vào chỗ trống cho hoàn chỉnh biểu đồ, sơ đồ

3.3 Dạng bài tập củng cố, ôn tập kiến thức

Nhớ lại: Yêu cầu HS nhớ lại các khái niệm, định nghĩa, sự kiện…

Ghép đôi: Yêu cầu HS nối kết hai cột thông tin cho sẵn A và B, tương tự hình thức trắc nghiệm, ghép đôi

Tóm tắt bài học: Sau khi học xong bài học bằng trí nhớ của mình yêu cầu HS tóm tắt lại nội dung chính của bài học

Biểu bảng: Các loại biểu bảng rất thích hợp trong giờ ôn tập, giờ rèn luyện kỹ năng, giúp HS khám phá hệ thống và khắc sâu kiến thức

VI Vai trò, nhiệm vụ của GV trong thảo luận nhóm

Vai trò của GV trong các giờ tổ chức thảo luận nhóm là: tổ chức, hướng dẫn, quản

lý hoạt động học tập của HS chứ không làm thay cho HS

Trước tiên, GV phải thiết kế các bài tập, các vấn đề, các tình huống cho các nhóm

HS giải quyết Các bài tập thảo luận nhóm phải là những thử thách đối với HS, yêu cầu

HS phải suy nghĩ, tìm tòi cách giải quyết Nếu GV nêu ra các bài tập, vấn đề đã có sẵn câu trả lời trong SGK thì việc tổ chức cho HS thảo luận nhóm thất bại Sự thành công của thảo luận nhóm là GV nêu ra được các vấn đề thú vị, thách thức HS trả lời, buộc HS phải cùng nhau hợp tác để có thể tìm ra câu trả lời Sự hợp tác này thể hiện ở chỗ: mỗi cá nhân trong nhóm góp một phần kinh nghiệm, kiến thức của mình để giải quyết bài tập của nhóm Mỗi nhóm có thể hoàn thành một phần trong bài tập lớn mà GV giao cho cả lớp Hoặc tất cả các nhóm cùng hoàn thành vấn đề mà GV nêu ra Mỗi nhóm có thể có cách giải quyết khác nhau hoặc có nhiều câu trả lời Điều này tăng thêm cơ hội học tập, mở rộng tầm nhìn cho HS, cái mà hình thức dạy học truyền thống không làm được

Thứ hai là: GV kích thích tinh thần học tập của HS, khuyến khích sự hợp tác trong nhóm và giữa các nhóm, phát huy tối đa năng lực trí tuệ và sự tự tin của HS bằng các biện pháp sau:

- Tạo không khí cỡi mở, thoải mái trong tiến trình thảo luận

- Nêu rõ các tiêu chuẩn cần đạt khi làm bài tập cho các nhóm, nếu mỗi thành viên trong các nhóm đạt được tiêu chuẩn đã nêu thì bản thân HS đó và cả nhóm được điểm tốt

- Làm cho HS thấy rõ trách nhiệm của mỗi cá nhân trong nhóm và trách nhiệm của nhóm đối với tập thể lớp bằng cách phân công nhiệm vụ cho từng thành viên trong nhóm

Ví dụ: HS A làm nhiệm vụ thư kí, HS B có nhiệm vụ thu thập tài liệu, HS C đóng vai trò

là người thuyết trình, HS D nhắc nhở các bạn phân bố thời gian cho từng bài tập sao cho

hợp lý để có thể hoàn thành bài tập đúng thời gian Vai trò của các thành viên phải được chuyển đổi trong mỗi lần thảo luận

- Hạn chế tình trạng 1, 2 HS độc chiếm diễn đàn lấn át các HS khác bằng cách phân công một HS làm trưởng nhóm đóng vai trò xúc tác, kích thích các thành viên khác phát biểu

- Động viên các nhóm bằng cách cho điểm cộng (1 hoặc 2 điểm cộng vào điểm kiểm tra 15 phút hoặc 1 tiết), bằng những lời nhận xét, khen ngợi

Thứ ba là: trong khi thảo luận nhóm, GV phải đến gần các nhóm để nhắc nhở HS vấn đề thời gian, giải đáp thắc mắc, lắng nghe ý kiến của HS, ghi chép những vấn đề nảy sinh trong quá trình thảo luận, ghi chép những ý kiến hay của HS và yêu cầu HS đó phát biểu lại ý kiến đó trước cả lớp Khuyến khích HS trình bày ý kiến của mình bằng sơ đồ, hình vẽ hoặc bằng biểu đồ khái niệm để giải thích cho cả lớp Cần lưu ý rằng thảo luận nhóm là cách dạy giúp các em rèn luyện kĩ năng nói và làm cho các em mạnh dạn nói lên những ý kiến của mình dù có thể là ý kiến sai Bên cạnh đó, GV phải chú ý quan sát tinh thần, thái độ làm việc của các HS Điều này giúp GV đánh giá cá nhân HS và đánh giá các nhóm công bằng hơn

Nhiệm vụ thứ tư là: sau khi HS đã thảo luận xong GV tạo điều kiện cho tất cả các nhóm được trình bày kết quả thảo luận của nhóm trước lớp bằng một số cách như:

- Chia bảng làm nhiều cột, cho các nhóm đồng thời viết kết quả thảo luận lên bảng (Nếu có đủ thời gian)

- Cho mỗi nhóm trình bày kết quả thảo luận trên các poster tự làm (ví dụ: trên mặt trái của tờ lịch, trên tờ giấy khổ A3 hoặc A0), sau đó treo lên hoặc dùng băng keo hai mặt dán lên tường cho các nhóm khác đánh giá, nhận xét

- Yêu cầu đại diện một nhóm đứng tại chỗ trình bày bài tập của mình, GV ghi ý kiến lên bảng (nếu cần) sau đó yêu cầu các nhóm khác bổ sung Luân phiên đổi nhóm khác trong lần thảo luận sau

- Cho mỗi nhóm chọn 1 hoặc 2 vấn đề mà nhóm thấy quan trọng nhất trình bày trước lớp

- Yêu cầu mỗi nhóm trình tự lần lượt phát biểu một ý kiến trong bài tập được giao

Khi báo cáo công việc, HS thường để cho những em khá, giỏi đảm nhận, nêu hạn chế tình trạng trên bằng cách yêu cầu bất kỳ thành viên nào trong nhóm trình bày, sau đó cho các thành viên khác cùng nhóm bổ sung hoặc yêu cầu mỗi thành viên trình bày một ý Cách này buộc tất cả các HS phải tham gia giải quyết vấn đề cùng với nhóm, đồng thời tăng cường trách nhiệm của các cá nhân trong nhóm

Khi một nhóm trình bày ý kiến, GV nhắc nhở các nhóm khác lắng nghe, đánh giá,

bổ sung ý kiến Nếu nhóm được giao thuyết trình một vấn đề, GV có thể cho các nhóm khác đánh giá bài thuyết trình theo mẫu sau:

MẪU ĐÁNH GIÁ THUYẾT TRÌNH

Tóm lại, khi thực hiện hình thức thảo luận nhóm, GV cần đảm bảo 5 yếu tố sau:

- B (Build): Xây dựng các bài tập buộc HS phải tư duy

- U (Untie): Đoàn kết các thành viên trong nhóm và các nhóm trong lớp, tạo sự tin cậy lẫn nhau để cùng hợp tác làm việc

- I (Insure): Đảm bảo tất cả các thành viên trong nhóm đều hoạt động, hoạt động nhóm tạo điều kiện thuận lợi cho các cá nhân nắm vững kiến thức và kĩ năng

- L (Look): Phải quan sát xem HS đã làm việc như thế nào và biết những gì, dạy

HS cách đánh giá, cách suy nghĩ, cách lắng nghe và tiếp nhận ý kiến của người khác

- D (Develop): Phát triển kĩ năng giao tiếp cho HS

Kết hợp các chữ cái đầu của các hoạt động trên, ta sẽ được chữ BUILD, thể hiện ý nghĩa của toàn bộ các hoạt động trên

Dạy học theo hình thức thảo luận nhóm đòi hỏi GV phải sáng tạo trong việc xây dựng bài tập thảo luận, linh hoạt trong việc tổ chức thảo luận Thiếu những phẩm chất này, việc áp dụng thảo luận nhóm trong dạy học khó có thể thành công

VII Tác dụng của thảo luận nhóm

1 Đối với GV

Với hình thức dạy học theo kiểu thảo luận nhóm sẽ tạo điều kiện cho GV:

+ Đo lường và đánh giá chính xác mức độ hiểu bài, nhận thức, tình cảm và năng lực diễn đạt cũng như các năng lực tư duy của HS

+ Điều chỉnh phương pháp dạy học hợp lý, và tạo cho GV một phong cách dạy học mới, luôn sáng tạo, linh hoạt để có thể tạo nên cho lớp học một không khí học tập sôi

động và tích cực

2 Đối với HS

Thảo luận nhóm sẽ tạo điều kiện cho tất cả HS có cơ hội tham gia vào các hoạt

động học tập trong lớp, không phân biệt khả năng học khác nhau của HS

Tăng cơ hội học hỏi cho HS từ thầy từ nhiều bạn trong lớp Tạo điều kiện cho HS

được bộc lộ những suy nghĩ, chính kiến của mình

Phát huy tính chủ động, sáng tạo, năng lực tư duy cho HS, và tập cho HS khả năng nhận xét, đánh giá một vấn đề

Rèn luyện tinh thần hợp tác giữa các thành viên trong nhóm, thể hiện ở việc làm tập thể, biết chấp nhận ý kiến khác với mình, biết giải quyết xung đột theo cách xây dựng, biết chia sẻ kinh nghiệm và thông tin mà mình có

Tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau giữa các HS trong lớp

Rèn luyện năng lực diễn đạt, trình bày thông tin ngắn gọn, rõ ràng và chính xác

HS có cơ hội điều chỉnh phương pháp học tập của bản thân có thể bổ khuyết cho nhau các “lỗ hổng” về tri thức, thái độ

Qua quá trình giải quyết được vấn đề mà GV nêu ra, HS sẽ tăng cường sự tự tin và nâng cao lòng tự trọng của bản thân

VIII Ưu điểm và hạn chế của vấn đề dạy học hợp tác ở trường PT

1 Ưu điểm:

So với dạy học truyền thống thì dạy học hợp tác có nhiều ưu điểm:

- Tăng thêm kinh nghiệm

- Phát huy tính tích cực của mỗi người

- Rèn luyện kỹ năng hợp tác (Làm việc tập thể)

- Phát triển năng lực lập luận sáng tạo, tranh luận

- Nhìn vấn đề rộng hơn với nhiều gốc độ

- Lớp học sinh động hơn

- Rèn luyên kỹ năng tự đánh giá, đánh giá lẫn nhau

- Hiệu quả công việc cao hơn

- Như vậy khi dạy học thảo luận nhóm thì sẽ tăng cường tính tích cực, chủ động của người học, giúp người học tập trung vào bài học, phát triển được các kỹ năng tư duy

và óc phê phán, các kỹ năng giao tiếp xã hội quan trọng khác

2 Hạn chế

Dạy học hơp tác mặc dù có nhiều ưu điểm, nhưng bên cạnh đó thì cũng có một số hạn chế đáng chú ý:

- Khi thảo luận nhóm, nhiều quan điểm khác nhau sẽ dẫn đến những xung đột

- Hiệu quả của nhóm phụ thuộc rất nhiều vào tinh thần tham gia của các thành viên trong nhóm Vì vậy, nếu trong nhóm thảo luận chỉ có một vài người tham gia tích cực sẽ dẫn đến tình trạng là sẽ có một vài người là chủ còn các thành viên khác là khách ngồi nghe, để mặc cho người khác dẫn dắt và quyết định Do đó, việc đánh giá của các thành viên trong nhóm sẽ không chính xác, và sẽ có một số thành viên ỷ lại mà không tham gia thảo luận Tốn nhiều thời gia, và dễ tạo ra trạng thái mệt mỏi

Chương II Tìm hiểu vấn đề dạy học hợp tác môn Ngữ Văn ở các lớp 10XH1, 10XH2, 10XH3, 11TN6 trường THPT Long Mỹ

I Dự giờ và nhận xét

1 Biên bản dự giờ

1.1 Bài “Chuyện chức phán sự đền Tản Viên” – Nguyễn Dữ

Lớp dạy 10XH1 Sĩ số 41 Vắng 01

Ngày 22/02/2011 Buổi chiều; tiết 4, 5

Giáo viên giảng dạy: Trần Thị Thu Hà

Hoạt động Thời

gian

Nội dung lưu

Ý kiến riêng

15h20’ * Kiểm tra bài cũ GV dán nội dung

câu hỏi lên bảng:

1) Hãy nêu bốn sự kiện trong bài học thể hiện nhân cách của Trần Thủ Độ?

2) Điền vào chỗ trống

ba cụm từ nói lên nhân cách của Trần Thủ Độ?

- Trần Thủ Độ là người: …… ,

+ Đối với người hạch tội mình

+ Đối với người lính giữ hiềm cấm

+ Đối với kẻ cậy nhờ xin chức tước

+ Đối với thói gia

đình trị, kéo bè kết đảng

- Trần Thủ Độ là người: Công bằng,

xử sự theo lẽ phải không theo tình

- Chỉ có vài

phong

?

15h25’ * Vào bài mới

vô tư, giữ nghiêm phép nước – Cúc soạn bài đầy đủ, thuộc bài nhưng ghi dài dòng nên được 9

điểm

Chúng ta đã từng học tác phẩm nào của Nguyễn Dữ?

GV tóm lại tác phẩm “Người con gái Nam Sương” và vào bài mới

Dựa vào Tiểu dẫn trong SGK Hãy nêu đôi nét về

Nguyễn Dữ?

cảm riêng, thông minh, sáng suốt, biết giữ phép nước

Nguyễn Dữ, người xã Đỗ Tùng, Trường Tân Sáng tác vào nữa đầu thế

kỷ XVI, gồm 20 truyện Hiện chưa

- Phương pháp đàm thoại

?

?

Dữ và dặn HS về xem thêm trong SGK

Về tác phẩm thì ông có cách viết như thế nào?

* GV đưa thêm câu hỏi gợi ý

Ông sáng tác

truyện?

Tác giả tự suy nghĩ sáng tác hay dựa vào đâu?

Nguyễn Dữ sáng tác gồm 20 truyện, bằng chữ Hán Tác giả sáng tác dựa vào dân gian, có sự kết

trai của Nguyễn Tường Phiêu, và ông đỗ tiến Sĩ vào năm 1496

đại

Gồm 20 truyện viết bằng chữ Hán

Tác giả dựa vào nhân dân để sáng tác

- HS vừa lắng nghe vừa ghi bài

?

?

?

3/ Tóm tắt

hợp giữa văn xuôi và thơ, kết hợp giữa hiện thực và kỳ ảo

“Chuyện chức phán sự đền Tản Viên” là tác phẩm phản ánh hiện thực lịch sử, mượn hình

ảnh thần linh để phê

phán quan lại

* GV gọi HS nêu tóm tắt tác phẩm

Tác phẩm có những sự kiện lớn nào? Nhân vật chính

là ai?

* GV vừa lắng nghe vừa gợi ý cho HS trả lời, sau đó tóm tắt tác phẩm thành sơ đồ:

- Nhân vật chính Ngô

Tử Văn – Đốt đền 

hồn ma Bách hộ họ Thôi  gặp Thổ

Công  bị hại, tên

quỉ dẫn đi  Diêm

Vương xử kiện 

Ngô Tử Văn thắng, nhận chức phán sự ở

Truyện nói về Ngô Tử Văn tên Soạn, đốt đền và

- Phương pháp diễn giảng

- Phương pháp đàm thoại

- Từng HS lần lượt trả lời các câu hỏi của GV hoàn thành

sơ đồ

?

Hãy giới thiệu

về nhân vật Ngô Tử Văn?

Tính cách của Ngô Tử Văn như thế nào?

* GV vừa tóm lại câu trả lời của HS vừa ghi bảng, và gọi ý tiếp

Tính cách đó thể hiện qua hành động gì?

* GV đọc cho HS nghe đoạn đầu nói về quá trình đốt đền của

Tử Văn Sau đó đặt câu hỏi cho HS:

Ngô Tử Văn đã hành động như thế nào?

* GV tiếp tục đưa ra những câu hỏi gợi ý

để HS trả lời và tóm

tắt quá trình đốt đền

Ngô Tử Văn tên là Soạn, người huyện Yên Dũng,

đất Lạng Giang

Ngô Tử Văn là người khảng khái, nóng nảy, thấy sự tà gian không chịu

được

Tính cách đó thể hiện qua hành

động đốt đền

- HS lắng nghe và ghi chép

- HS không

có câu trả lời

- Từng HS lần lượt trả lời các câu

?

?

?

?

- Thái độ trước

thần linh, ma quỉ:

+ Điềm nhiên

trước những lời đe

dọa của hồn ma

của Ngô Tử Văn thành sơ đồ:

ta thấy Ngô Tử Văn tin vào việc làm của mình là chính nghĩa,

đốt đền vì đây là đền

một vị thần gian ác

* GV yêu cầu HS xem đoạn từ “Đốt

đền xong … khoan

giảm”, và thảo luận nhóm trả lời câu hỏi:

Thái độ của Ngô

Tử Văn đối với quỉ, thần như thế nào?

* GV chia lớp thành

4 nhóm tương ứng với 4 tổ cùng nhau thảo luận câu hỏi trên Thời gian thảo luận 5 phút

* GV đến từng nhóm quan sát theo dõi GV luôn quan sát và nhắc

HS thảo luận – ghi vào bảng phụ

hỏi gợi ý của GV

- Dạy học hợp tác

- Các nhóm thảo luận tích cực

?

nhở những HS thảo luận

* Sau khi các nhóm thảo luận xong, GV

đưa ra các câu hỏi và

yêu cầu các thành viên trong nhóm trả lời

Sau khi đốt đền thì Ngô Tử Văn bị gì?

Chú ý hình dáng?

Thái độ của Ngô

Tử Văn như thế nao khi gặp Cư sĩ?

Hồn ma đe dọa như thế nào để bắt Ngô Tử Văn dựng lại

đền?

Nếu không dựng trả lại đền thì sao?

Sau đó, khi gặp Thổ Công thì Tử Văn

Sau khi đốt

đền Ngô Tử Văn

thấy trong mình khó chịu, đầu lảo đảo, bụng run run, rồi nổi lên một cơn nóng sốt rét

Khi gặp Cư sĩ Ngô Tử Văn mặc kệ vẫn cứ ngồi điềm nhiên

Hồn ma đe dọa Ngô Tử Văn là biết

- Sau khi

luân nhóm,

GV đưa rra các câu hỏi cho HS trả lời để tìm

* GV vừa giảng vừa ghi bảng

Khi xuống âm phủ Ngô Tử Văn bộc

lộ thái độ gì?

* GV vừa lắng nghe vừa ghi lên bảng Sau

đó giảng giải thêm

Không phải có một mình Thổ công

mà còn có nhiều thần khác nữa

Hai tên quỉ sứ chỉ Tử Văn đến cầu dài, gió xanh sóng xám, hơi lạnh thấu xương, hai bên cầu

có quỉ dạ xoa …

Khi xuống âm phủ Ngô Tử Văn dũng cảm, kêu to:

“Ngô Soạn này là một nghĩa sĩ ngay thẳng ở trần gian,

có tội lỗi gì xin bảo cho, không nên bắt

?

?

?

bị tội gì mà bắt xuống

đây…

* GV cho HS đóng vai đoạn từ “Chợt nghe trên điện có lời quát … Cửu U.”

Ngô Tử Văn rơi vào hoàn cảnh như thế nào?

Nguyên đơn là ai? Bị đơn là ai?

* GV vừa giảng vừa ghi vào bảng để cho

chết một cách oan uổng.”

Nguyên đơn là Bách hộ họ Thôi

Bị đơn là Ngô

Tử Văn

- HS hăng hái xung phong để được đóng

vai

- Phương pháp đàm thoại

?

?

Bách hộ Tử Văn

họ thôi Diêm Vương đối với Ngô Tử Văn như thế nào?

Dù bị quát bị mắng như vậy, nhưng thái độ của Ngô Tử Văn như thế nào?

Ta thấy trong cảnh xử kiện dù Ngô

Tử Văn bị quát bị mắng nhưng chàng vẫn điềm nhiên, rất cứng cỏi trước Diêm Vương, và thuật lại

nghe toàn bộ câu chuyện mà Thổ công

kể với mình …

Sự thật của câu chuyện là gì?

Diêm Vương quát Ngô Tử Văn

Trong cảnh xử kiện mặc dù bị quát,

bị mắng nhưng Ngô

Tử Văn vẫn cứng cỏi, quyết tâm bảo

vệ công lý

Sự thật thì đền của Thổ công chứ không phải của họ Thôi  Bách hộ họ

- HS lắng nghe và ghi bài

?

?

?

và đuổi Thổ công đi

Cuối cùng sự việc như thế nào?

* GV gọi một HS đọc

đoạn cuối của văn

bản

Chức phán sự là chức như thế nào?

Chức phán sự là người xét xử những kiện tụng ở địa

phương – là những người cầm cáng cân bảo vệ công lí

Hãy rút ra nhận xét về tính cách của Ngô Tử Văn?

Qua đó ta thấy Ngô Tử Văn là người dám đứng ra đấu

Thôi là tên cướp nước

Ngô Tử Văn

là người cứng cỏi, công bằng, chính trực, liêm khiết

?

?

?