Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết nguyễn khải luận văn thạc sĩ ngữ văn

Với tư cách là một nhà văn đangtrong giai đoạn tìm tòi thử nghiệm sáng tác, Nguyễn Khải đã đi đến nhiều miền đấtkhác nhau nhằm tích lũy thêm cho mình tư liệu và vốn sống để làm cho văn h

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

Vinh - 2011

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 6

3 Đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu, phạm vi văn bản khảo sát 10

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Đóng góp của luận văn 10

6 Cấu trúc luận văn 10

Chương 1 Khái niệm hình tượng tác giả và vấn đề hình tượng tác giả trong tiểu thuyết Nguyễn Khải 12

1.1 Khái niệm hình tượng tác giả 12

1.1.1 Khái niệm tác giả 12

1.1.2 Khái niệm hình tượng tác giả và các phương diện cấu thành hình tượng tác giả trong văn học 13

1.2 Nguyễn Khải, một cây bút tiểu thuyết xuất sắc của nền văn học Việt Nam hiện đại 18

1.2.1 Khái quát về sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải (tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch ) 19

1.2.2 Đóng góp của Nguyễn Khải ở thể loại tiểu thuyết 25

1.2.3 Khái quát các chặng đường tiểu thuyết và sự vận động, đổi mới, trong tư duy nghệ thuật của Nguyễn Khải 29

1.3 Vấn đề hình tượng tác giả trong tiểu thuyết Nguyễn Khải 44

1.3.1 Quan niệm của nhà văn về sự sáng tạo nghệ thuật và vai trò nhiệm vụ của người nghệ sĩ 44

1.3.2 Sự tương đồng và khác biệt giữa hình tượng tác giả trong tiểu thuyết và các thể loại khác (truyện ngắn, tạp văn) của Nguyễn Khải 49

1.3.3 Nhìn chung về hình tượng tác giả trong tiểu thuyết Nguyễn Khải 51

Tiểu kết chương 1 53

Chương 2 Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết Nguyễn Khải thể hiện qua cái nhìn nghệ thuật 54

2.1 Cái nhìn về hiện thực đời sống và con người trong tiểu thuyết Nguyễn Khải trước 1975 54

2.1.1 Bối cảnh lịch sử, xã hội của văn học Việt Nam giai đoạn 1945-1975 55

2.1.2 Đặc điểm cái nhìn về hiện thực đời sống và con người trong tiểu thuyết Nguyễn Khải giai đoạn trước 1975 56

2.1.3 Cái nhìn đậm tính sử thi và tinh thần lãng mạn Cách mạng 56

2.1.4 Tính chất luận đề lộ liễu trong cách nhìn nhận và mô tả hiện thực 66

2.1.5 Con người với những vẻ đẹp lí tưởng, tuyệt đối 72

2.2 Cái nhìn về hiện thực đời sống và con người trong tiểu thuyết Nguyễn Khải sau 1975 80

2.2.1 Bối cảnh lịch sử, xã hội của văn học Việt Nam giai đoạn sau 1975 81

2.2.2 Đặc điểm cái nhìn về hiện thực trong tiểu thuyết Nguyễn Khải sau 1975 82

2.2.3 Nhìn nhận và lí giải hiện thực từ trong những trải nghiệm cá nhân 84

2.2.4 Nhìn nhận và lí giải hiện thực trong nhiều tương quan đời sống 89

2.2.5 Nhìn nhận và lí giải hiện thực trong chiều sâu triết lí nhân sinh 94

2.2.6 Tính chất “phản tỉnh” sắc sảo và hài hước trong cái nhìn về hiện thực của Nguyễn Khải 98

2.3 Ý nghĩa của sự vận động cái nhìn nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Khải 102 Tiểu kết chương 2 104

Chương 3 Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết Nguyễn Khải thể hiện qua ngôn ngữ, giọng điệu và hình tượng người trần thuật 105

3.1 Tổ chức ngôn ngữ 105

3.1.1 Tổ chức lời văn theo kiểu khẩu ngữ 107

3.1.2 Gia tăng yếu tố phân tích, triết lí 110

3.1.3 Gia tăng yếu tố bình luận, trữ tình ngoại đề 115

3.1.4 Sử dụng linh hoạt các hình thức đối thoại, độc thoại 119

3.2 Giọng điệu trần thuật 125

3.2.1 Tính chất đa giọng điệu trong tiểu thuyết Nguyễn Khải 126

3.2.2 Giọng ngẫm ngợi, chiêm nghiệm 128

3.2.3.Giọng triết lý, tranh biện 132

3.2.4 Giọng châm biếm, hài hước 138

3.3 Người trần thuật xưng “tôi” - sự thể hiện độc đáo của hình tượng tác giả trong tiểu thuyết Nguyễn Khải 140

3.3.1 Nhìn chung về hình tượng người trần thuật xưng “tôi” trong tiểu thuyết Nguyễn Khải 141

3.3.2 Nhân vật “tôi” trong tiểu thuyết Nguyễn Khải - cái tôi của nhà văn được nghệ thuật hóa 145

Tiểu kết chương 3 150

KẾT LUẬN 152

TÀI LIỆU THAM KHẢO 156

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nguyễn Khải sinh ngày 03 tháng 12 năm 1930, mất ngày 15 tháng 01

năm 2008, là một trong số những nhà văn có sức sáng tạo đặc biệt Hơn nửa thế kỷlao động không ngưng nghỉ, Nguyễn Khải đã có những đóng góp to lớn cho nền vănhọc hiện đại Việt Nam ở các thể loại khác nhau: tiểu thuyết, truyện ngắn, bút ký,kịch Mỗi tác phẩm của Nguyễn Khải ra đời, dù ở thời điểm nào, đều gây được sựchú ý của độc giả, của giới nghiên cứu phê bình và các đồng nghiệp của ông Trongsuốt 50 năm cầm bút, Nguyễn Khải đã vinh dự nhận danh hiệu cao quý của nhà

nước, đó là Giải thưởng Hồ Chí Minh, ngoài ra, ông còn được nhận nhiều giải thưởng có ý nghĩa khác như: Giải Tác phẩm xuất sắc của Hội văn nghệ Việt Nam (1953), hai Giải thưởng văn xuôi của Hội nhà văn Việt Nam (vào các năm 1982 và

1988), giải thưởng ASEAN (năm 2000)

1.2 Thuộc thế hệ những nhà văn cách mạng trưởng thành trong kháng chiếnchống Pháp, Nguyễn Khải suốt đời gắn bó với sự nghiệp của Đảng, của dân tộc Bámsát đời sống, với lập trường khẳng định, đề cao cái mới, cái tốt đẹp, phê phán nhữngbiểu hiện tiêu cực làm cản trở con đường đi lên của Cách mạng, tác phẩm củaNguyễn Khải đã phản ánh từng bước đi của đời sống chính trị xã hội đất nước ta hơnnửa thế kỷ qua Trong suốt quảng đời cầm bút của mình, Nguyễn Khải đã để lại mộtkhối lượng tác phẩm khá lớn với nhiều thể loại khác nhau Tuy nhiên tiểu thuyết vẫn

là thể loại đem đến cho tác giả nhiều thành công nhất Trong số hơn 30 đầu sách củaNguyễn Khải, tiểu thuyết chiếm số lượng không nhỏ Tiểu thuyết đã góp phần khẳngđịnh vị trí nổi bật của Nguyễn Khải trên văn đàn văn học Việt Nam hiện đại

1.3 Tiểu thuyết của Nguyễn Khải từ khi ra đời đến nay luôn thu hút sự quantâm của giới nghiên cứu phê bình văn học trong nước và được độc giả đón nhậnnồng hậu Đã có nhiều ý kiến đánh giá, nhận định cũng như những tranh cãi xungquanh tiểu thuyết của ông Tất cả điều đó cho chúng ta thấy Nguyễn Khải là mộtnhà văn có tài năng và phong cách đặc trưng không thể trộn lẫn với bất kì ai Tuy

nhiên chưa có một công trình nghiên cứu nào đi vào tìm hiểu hình tượng tác giảtrong tiểu thuyết Nguyễn Khải một cách công phu, đầy đủ Với công trình nghiêncứu này, chúng tôi muốn có một cách tiếp cận tiểu thuyết Nguyễn Khải từ góc nhìnthi pháp học về hình tượng tác giả để từ đó có những đánh giá đầy đủ hơn về phongcách nghệ thuật tiểu thuyết của ông.

1.4 Trong những năm qua, tác phẩm của Nguyễn Khải được đưa vào giảngdạy trong chương trình ngữ văn phổ thông Nghiên cứu về hình tượng tác giả trongtiểu thuyết Nguyễn Khải để chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về cá tính sáng tạovăn xuôi độc đáo của nhà văn, từ đó hiểu thêm những đóng góp quan trọng của ôngđối với nền văn học nước nhà

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Kể từ khi ra mắt bạn đọc tác phẩm đầu tay đến nay, Nguyễn Khải luôn thuhút sự quan tâm của đông đảo độc giả cũng như giới phê bình nghiên cứu văn học.Tác phẩm của ông khi ra đời thường gây nên ý kiến tranh luận sôi nổi Điểm lạinhững công trình nghiên cứu, những bài viết về sáng tác của Nguyễn Khải từ trướctới nay, không thể không kể đến các học giả tiêu biểu như: Phan Cự Đệ, NguyễnĐăng Mạnh, Phan Hồng Giang, Nguyễn Văn Hạnh, Chu Nga, Huỳnh Như Phương,Vương Trí Nhàn

Cùng với thời gian, số lượng bài viết nghiên cứu sáng tác của Nguyễn Khảinói chung và thể loại tiểu thuyết của nhà văn nói riêng ngày càng phong phú Nhìnchung các nhà nghiên cứu đều khẳng định: Nguyễn Khải là một trong những nhàvăn tiêu biểu của văn học Việt Nam thế kỉ XX, một nhà văn có phong cách nghệthuật độc đáo: Đó là cái nhìn hiện thực nghiêm ngặt, giàu tính chính luận Bên cạnhnhững bài nghiên cứu, đánh giá, nhận xét chung về văn xuôi và tiểu thuyết NguyễnKhải, còn có những bài phân tích, nghiên cứu từng tiểu thuyết cụ thể từ đó khái quátthành những nhận định, đánh giá về tư tưởng nghệ thuật, về đặc điểm nhân vật, vềphong cách nghệ thuật viết tiểu thuyết của Nguyễn Khải

Hình tượng tác giả là một phương diện quan trọng của thi pháp học Bất kìmột tác giả nào sáng tác văn học, bằng cách nào đó cũng miêu tả, biểu hiện mình

trong tác phẩm Nhà văn Nguyễn Khải cũng không nằm ngoài quy luật đó Vì vậynhận diện tác giả với tư cách là một phạm trù văn học trong tiểu thuyết NguyễnKhải là một vấn đề được giới nghiên cứu phê bình văn học quan tâm trong thời gianqua Trong nhiều công trình nghiên cứu từ trước tới nay đã xuất hiện rải rác các ýkiến, nhận định về các biểu hiện của hình tượng tác giả trong tiểu thuyết NguyễnKhải qua yếu tố ngôn ngữ, giọng điệu, cái nhìn nghệ thuật của tác giả Đáng chú ý

là đánh giá của Nguyễn Đăng Mạnh trong bài viết Nguyễn Khải và hai cuốn tiểu

thuyết gần đây về giọng văn của Nguyễn Khải: “Giọng văn của ông chuyển từ độc

thoại đầy tự tin như muốn “đi guốc vào bụng thiên hạ”, sang giọng đối thoại nhũnnhặn, khiêm nhường, một cách nói lấp lửng dè dặt với một âm sắc chung là hạgiọng trước cuộc đời “ [43, tr.138] Đoàn Trọng Huy cũng có nhận xét khá sắc sảo

về ngôn ngữ, giọng điệu trong tiểu thuyết Nguyễn Khải: “Ngôn ngữ của NguyễnKhải giàu chất sống, chất văn xuôi là ngôn ngữ hiện thực Đặc biệt là tính chấtnhiều giọng điệu Nhà văn thường đứng ở nhiều góc độ, nhiều bình diện để tả và kể.Không chỉ kể bằng giọng của mình, bằng lời của người dẫn truyện, tác giả còn biếtbiến hóa thành nhiều giọng điệu phong phú khác nhau: có đối thoại, có độc thoại, cóngôn ngữ trực tiếp, có ngôn ngữ gián tiếp ” [41, tr.272] Một tác giả khác làNguyễn Thị Bình đã đưa ra ý kiến đánh giá về khuynh hướng tiểu thuyết: “Cùngvới khuynh hướng ưa “lý sự”, thích triết lý, Nguyễn Khải ngày càng định hình mộtphong cách văn xuôi triết luận Trước đây ông thiên về chính luận và triết lý xungquanh các vấn đề về chính trị ( ) Giai đoạn sau, Nguyễn Khải hướng sự chú ý vàocác vấn đề thế sự nhân sinh, sự nghiền ngẫm, kiếm tìm chân lý được cổ vũ vào niềmtin bởi giá trị của cá nhân, văn phong ông chuyển từ chính luận sang triết luận vànăng lực hiểu lòng người, năng lực phân tích đã khiến cho nhiều kết luận của ôngđưa ra đạt tới chiều sâu triết học” [6, tr.12]

Đoàn Trọng Huy trong bài viết Vài đặc điểm phong cách nghệ thuật Nguyễn

Khải đã nhận xét: “Từ lâu Nguyễn Khải được chú ý vì cái độc đáo của cá tính sáng

tạo Nhà văn sớm định cho mình một phong cách riêng và ngày càng tỏ rõ bản lĩnhnghệ thuật Ở Nguyễn Khải người ta thấy nổi bật lên khuynh hướng văn xuôi hiện

thực tỉnh táo giàu yếu tố chính luận và tính thời sự” Tuy nhiên theo tác giả: “nétphong cách của Nguyễn Khải cũng bộc lộ rõ nhiều nhược điểm Những tác phẩm

mà sự đan lồng, xen kẽ các yếu tố thể loại truyện, ký chưa chặt chẽ, sự nhào nặnnhân vật và tình tiết chưa nhuần nhuyễn dễ để lại ấn tượng về sự “nham nhở”, kếtthúc câu truyện nhiều khi không tránh khỏi gây hụt hẫng cho người đọc” [41,tr.266]

Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn đã có những phác họa về hành trình laođộng, sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Khải Theo đó trong chặng đường “trên dướibốn chục năm của ngòi bút Nguyễn Khải” là: “Sự gắn bó sâu sắc với đời sống chínhtrị của đất nước, niềm ao ước vô tận muốn nắm bắt cho được bao đổi thay trongcuộc sống cách mạng, cùng khả năng dựng lên một loại nhân vật mới đầy ý chí vàkhao khát cải biến xã hội một thời gian dài” “Trong dăm bảy năm trở lại đây:

“ngòi bút của ông trở nên khoan hòa thắm thiết trong những trang viết đầy yêuthương và thông cảm” Cuối cùng tác giả bài viết khẳng định sự thống nhất ở ngòibút Nguyễn Khải: “Đó là một khao khát vô tận, khao khát khôn cùng muốn được cómặt trong đời sống, là niềm vui sướng kì lạ mỗi khi được lắng nghe, được tròchuyện với mỗi người đương thời, rồi lại được ghi chép, trình bày ra trên mặt giấy,được mọi người chuyền tay nhau đọc, rồi bàn tán, rồi khen, chê ”, “cũng khôngnên quên rằng Nguyễn Khải là người sớm thâm nhập và viết về những người công

giáo như trong Xung đột, Cha và con và , Thời gian của người, Điều tra về một cái

chết Trong các tác phẩm trên, nhân vật của ông dù là gì và tin ở tôn giáo nào, thì

cũng đều có chỗ giống ông là xem trọng đời sống tinh thần và say mê đắm đuối theođuổi mục đích mà họ tự nguyện gắn bó” [59, tr.10] Tác giả Lê Ngọc Trà trong bài

viết: “Văn học Việt Nam những năm mở cửa: Vai trò và thách thức”, đã nhận xét:

“giọng người kể chuyện vẫn thông minh, lôi cuốn như trước đây, nhưng mỗi ngàymột mềm mại, uyển chuyển hơn Trong cái nói đi đã có cái nói lại, bên cạnh sự tựtin đã có cái tự chế giễu mình, cuộc sống đã được nhìn từ nhiều phía khác nhau ( ).Bản thân lời kể chuyện cũng giàu chất suy tư hơn, cái nghĩ đã thấm đượm nỗi buồncủa người nhận ra ý nghĩa của thời gian và quy luật của đời sống” [64, tr.22] Về

ngôn ngữ kể chuyện: Nguyễn Khải là người đặt nền móng về sự cách tân văn xuôi

tự sự Việt Nam “đa thanh”, “đa giọng điệu” Tác giả Lê Thành Nghị với bài viết

“Gặp gỡ cuối năm”, một tiếng nói nghệ thuật khẳng định cuộc sống” đã khẳng định

“Một trong những biểu hiện tài năng của Nguyễn Khải là nghệ thuật kể chuyện, làcách sử dụng ngôn ngữ đối thoại đầy thuyết phục ( ), trong đó tiếng nói của ngườidẫn truyện - người “vắng mặt” trong cuộc gặp gỡ, như tiếng nói của một thầy phùthuỷ cao tay đang điều khiển âm binh trước mặt” [67, tr.335]

Ngoài ra còn một số luận án, luận văn nghiên cứu về tiểu thuyết Nguyễn

Khải như chuyên luận Phong cách văn xuôi Nguyễn Khải của Tuyết Nga Tác giả

của chuyên luận này làm rõ phong cách của Nguyễn Khải qua quan niệm nghệthuật, quan niệm về hiện thực và con người của nhà văn, giọng điệu của tác giả từ

đó làm nổi bật phong cách văn xuôi của Nguyễn Khải “Nguyễn Khải có một nănglực chiếm lĩnh hiện thực khái quát và một khuynh hướng triết luận sâu sắc” [55,

tr.239] Một chuyên luận khác Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Khải của

Nguyễn Thị Kỳ, tác giả này đi vào khảo sát các kiểu nhân vật và nghệ thuật xâydựng nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Khải

Các tác phẩm tiểu thuyết của Nguyễn Khải cũng là đề tài thu hút sự tìm tòinghiên cứu của nhiều luận văn, khóa luận tốt nghiệp ở các trường đại học trong

nhiều năm qua Tiêu biểu là luận văn Hành trình tiểu thuyết Nguyễn Khải của Nguyễn Thị Ngọc, Người kể chuyện trong truyện và tiểu thuyết Nguyễn Khải của

Hà Huy Dũng Các đề tài nghiên cứu này đã khảo sát tiểu thuyết Nguyễn Khải vàđưa ra nhận xét, đánh giá về phương diện nội dung lẫn nghệ thuật của Nguyễn Khải

Nhìn chung các bài viết phê bình, nghiên cứu về tiểu thuyết của NguyễnKhải rất đa dạng, phong phú, đã góp phần khẳng định tài năng, tâm huyết và nhữngđóng góp về phương diện nghệ thuật tiểu thuyết cho nền văn học Việt Nam hiệnđại Tuy nhiên chưa có một công trình nghiên cứu nào tìm hiểu trọn vẹn về hìnhtượng tác giả trong tiểu thuyết của Nguyễn Khải Những bài viết, công trình nghiên

cứu trên chính là gợi mở vô cùng quý báu giúp người viết thực hiện được mục đích

nghiên cứu của luận văn này

3 Đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu, phạm vi văn bản khảo sát

Đối tượng nghiên cứu của luận văn này là: Hình tượng tác giả trong tiểuthuyết Nguyễn Khải

Luận văn xác định các nhiệm vụ nghiên cứu chính như sau:

- Tìm hiểu khái niệm hình tượng tác giả và vấn đề hình tượng tác giả trongtiểu thuyết Nguyễn Khải

- Tìm hiểu hình tượng tác giả trong tiểu thuyết Nguyễn Khải qua cái nhìnnghệ thuật

- Tìm hiểu hình tượng tác giả trong tiểu thuyết Nguyễn Khải qua tổ chứcngôn ngữ, giọng điệu và hình tượng người trần thuật ở ngôi thứ nhất

Luận văn tập trung khảo sát các tiểu thuyết Nguyễn Khải, cụ thể:

Xung đột (1959), Đường trong mây (1970), Ra đảo (1970), Chủ tịch huyện

(1972), Chiến sỹ (1973), Cha và con, và (1979), Gặp gỡ cuối năm (1982), Thời

gian của người (1984), Điều tra về một cái chết (1985), Vòng sóng đến vô cùng

(1987), Một cõi nhân gian bé tý (1988) , Thượng đế thì cười (2002)

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp loại hình

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

5 Đóng góp của luận văn

Nghiên cứu các phương diện của hình tượng tác giả trong tiểu thuyết NguyễnKhải, người viết nhằm cung cấp cho người đọc một cái nhìn toàn vẹn về các biểuhiện của con người tư tưởng tác giả trong văn học qua cái nhìn nghệ thuật, giọngđiệu trần thuật, hình tượng người trần thuật Từ đó, để đánh giá được phong cáchnghệ thuật và những đóng góp quan trọng của Nguyễn Khải đối với nền văn họcViệt Nam hiện đại

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn được triển

khai qua 3 chương:

Chương 1 Khái niệm hình tượng tác giả và vấn đề hình tượng tác giả trong

tiểu thuyết Nguyễn Khải

Chương 2 Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết Nguyễn Khải biểu hiện qua

cái nhìn nghệ thuật

Chương 3 Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết Nguyễn Khải biểu hiện qua

ngôn ngữ, giọng điệu và hình tượng người trần thuật

Chương 1 KHÁI NIỆM HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ VÀ VẤN ĐỀ HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN KHẢI

1.1 Khái niệm hình tượng tác giả

1.1.1 Khái niệm tác giả

Theo tiếng La tinh, tác giả là “autor”, có nghĩa là: người soạn thảo, ngườithiết kế, người sáng lập Trong tiếng Hán, “tác” nghĩa là “làm ra”, “giả” là “kẻ”.Như vậy, tác giả là khái niệm chỉ chủ thể tạo ra một luận thuyết, lý thuyết, một côngtrình khoa học, một công trình nghệ thuật

Nếu vậy, từ tác giả đến tác giả văn học khác nhau như thế nào? Tác giả vănhọc - nhà văn - là người đã sáng tạo nên những tác phẩm văn học Trong các đốitượng nghiên cứu của lịch sử văn học (bao gồm nhiều loại hiện tượng: tác giả, tácphẩm, thể loại, trào lưu, hệ thống thi pháp một thời kì văn học ), phạm trù tác giảvẫn là phạm trù hạt nhân đóng vai trò trung tâm tổ chức và thống nhất các mối quan

hệ văn học Theo nhà nghiên cứu Bakhtin: “Tác giả là trung tâm tổ chức nội dung hình thức của cái nhìn nghệ thuật Thế giới của cái nhìn nghệ thuật là thế giới được

-tổ chức, được chỉnh đốn, được hoàn thành xuyên qua tính hiện hữu và ý nghĩa xungquanh một con người cụ thể, như là một trường nhìn giá trị” [4, tr.34] Trong cuốn

Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả đã đưa ra định nghĩa về tác giả văn học như

sau: “Nhìn bề ngoài tác giả là những người làm ra văn bản ngôn từ: bài thơ, bài văn,bài báo, tác phẩm văn học Về thực chất tác giả văn học là người làm ra cái mới,người sáng tạo ra các giá trị văn học mới Sự bắt chước, mô phỏng, theo đuôi thờithượng hoặc sáng tác không có bản sắc không làm nên tác giả văn học đích thực.Xét về mặt xã hội, tác giả văn học là người có ý kiến riêng về đời sống và thời cuộc

Đó là người phát biểu một tư tưởng mới, quan niệm mới, một cách hiểu mới về cáchiện tượng đời sống, bày tỏ một lập trường xã hội và công dân nhất định Xét về đặctrưng, tác giả văn học là người xây dựng thành công các hình tượng nghệ thuật độcđáo, sống động, có khả năng tồn tại được trong sự cảm thụ thích thú của người đọc

Về mặt nghề nghiệp, tác giả văn học là người xây dựng được một ngôn ngữ nghệthuật mới, có phong cách, giọng điệu riêng, có bộ mặt riêng trong thể loại, có hệthống hình ảnh biểu tượng đặc trưng riêng Tác giả văn học được nhận ra trong bốicảnh của quá trình văn học, là người có được bản sắc riêng trong vô vàn mối ảnhhưởng Chỉ những người có nhân cách, tài năng và có ý thức rõ rệt về nghề thì mới

có thể trở thành tác giả của các sáng tác bất hủ” [62, tr.242-243] Còn trong 150

thuật ngữ văn học do Lại Nguyên Ân biên soạn, tác giả được định nghĩa như sau:

“Tác giả văn học là người làm ra tác phẩm nghệ thuật ngôn từ, bài thơ, bài báo,quyển sách, vở kịch Tác giả văn học là người sáng tạo ra các giá trị văn học mới;bằng cách đó và bằng bản sắc sáng tạo độc đáo của mình, tác giả văn học là mộtđơn vị, một “điểm tính”, một bộ phận hợp thành quá trình văn học, một “gươngmặt” không thể thay thế, tạo nên “diện mạo” chung một thời lỳ hoặc thời đại vănhọc Ở phương diện này, khái niệm “tác giả” tương ứng với các khái niệm “cá tínhsáng tạo”, “phong cách”[3, tr.284]

Như vậy, tác giả văn học là chủ thể của những tác phẩm văn học có giá trịcao về mặt tinh thần, góp phần quan trọng vào tiến trình phát triển của một nền vănhọc nhất định Thông qua những sáng tác nghệ thuật, nhà văn đã bộc lộ tư tưởng,quan điểm của mình làm cơ sở của hình tượng tác giả trong văn học

1.1.2 Khái niệm hình tượng tác giả và các phương diện cấu thành hình tượng tác giả trong văn học

Một điều tất yếu không thể chối cãi được, đó là không có tác giả thì không cótác phẩm, tác phẩm là sản phẩm của sự sáng tạo của tác giả Những tác phẩm dângian khi mới ra đời cũng có tác giả Sau đó, trong quá trình lưu hành, nó được biếnthành tác phẩm của tập thể Phạm trù tác giả thực sự là phạm trù không thể thay thếtrên tiến trình văn học Một nền văn học lớn bởi có nhiều tác giả lớn Tác giả trởthành một đơn vị, một điểm tính quan trọng không thể thay thế được của lịch sử vănhọc Đó là thành tựu cơ bản để tạo nên diện mạo, đặc sắc của một quá trình văn học

Từ xa xưa, khi nói đến tác giả văn học, người ta thường đưa ra các nhận định

“kiến văn như kiến nhân” từ đời Tùy, Đường, Tống (từ thế kỷ VII ở Trung Quốc)

và “phong cách ấy là con người” (Buyphông, thế kỷ XVIII ở phương Tây) Tuynhiên, tác giả như một phạm trù thi pháp thì người ta biết đến rất muộn Trước đó,các nhà nghiên cứu mới chú ý đến phạm trù xã hội học của tác giả - hay còn gọi làtác giả tiểu sử Các yếu tố của tác giả tiểu sử như: con người, cuộc đời, gia đình, quêquán, hoàn cảnh lớn, hoàn cảnh nhỏ góp phần soi sáng cho các khía cạnh tưtưởng, tâm lý trong tác phẩm Nó là khái niệm ngoài thi pháp Hình tượng tác giảhiện hình trong tác phẩm mới là phạm trù của thi pháp học Hình tượng tác giả cũng

là một hình tượng được sáng tạo ra trong tác phẩm, như hình tượng nhân vật nhưngtheo một nguyên tác khác hẳn Nếu hình tượng nhân vật được xây dựng theonguyên tắc hư cấu, được miêu tả theo một quan niệm nghệ thuật về con người vàtheo tính cách nhân vật thì hình tượng tác giả được thể hiện theo nguyên tắc tự biểuhiện sự cảm nhận và thái độ thẩm mỹ đối với thế giới nhân vật Trong giao tiếpngười ta có nhu cầu tự biểu hiện mình với người đối thoại như là người uyên bác,hào phóng, hiếu khách, giàu lòng đồng tình theo những yêu cầu tiến bộ của xã hội.Cũng vậy, trong văn học các nhà văn thường biểu hiện mình như người phát hiện,người khám phá cái mới, người có nhãn quan cấp tiến, có cá tính nghệ sĩ v.v Điều

đó đã trở thành yêu cầu quy ước đối với người đọc L.Tônxtôi từng nói, nếu trướcmắt ta là một tác giả mới, thì câu hỏi đặt ra là liệu anh ta có thể nói điều gì mới đốivới người đọc? L.Tônxtôi còn nói, khi đọc tác phẩm văn học, hứng thú chủ yếuchính là tính cách của tác giả thể hiện trong đó Nếu một nhà văn không có gì mới,không có gì riêng thì có thể nói anh ta không phải là một tác giả đáng để chú ý

Hình tượng tác giả là cái được biểu hiện ra trong tác phẩm một cách đặc biệt.Nhà thơ Đức I W Gớt nhận xét: mỗi nhà văn bất kể muốn hay không, đều miêu tảchính mình trong tác phẩm của mình một cách đặc biệt Có nghĩa là nhà văn biểuhiện cảm nhận của mình về thế giới, cách suy nghĩ của mình và ngôn ngữ, cách diễnđạt của mình Và cảm nhận đó trở thành trung tâm tổ chức tác phẩm, tạo thành sựthống nhất của nội tại tác phẩm, và sự thống nhất tác phẩm về mặt phong cách học

Sự biểu hiện hình tượng tác giả trong sáng tác là một vấn đề đang đượcnghiên cứu Có người xem hình tượng tác giả biểu hiện ở phương diện ngôn ngữ, có

người xem hình tượng tác giả biểu hiện trên tất cả các yếu tố và cấp độ tác phẩm: từcách quan sát, cách suy nghĩ, thích cái gì, ghét cái gì trong lập trường đời sống, đếngiọng điệu lời văn Trong giọng điệu thì không chỉ giọng điệu người trần thuật mà

cả trong giọng điệu của nhân vật Có người tập trung biểu hiện tác giả vào mấyđiểm: cái nhìn nghệ thuật của tác giả, sức bao quát không gian, thời gian, cấu trúccốt truyện, nhân vật và giọng điệu Theo một cách nhìn hợp lý thì hình tượng tác giảbiểu hiện chủ yếu ở: cái nhìn riêng độc đáo, nhất quán có ý nghĩa tư tưởng, đạo đức,thị hiếu; giọng điệu trần thuật gồm cả một phần giọng điệu nhân vật; và sự miêu tảhình dung của tác giả đối với chính mình

1.1.2.1 Cái nhìn nghệ thuật

Cái nhìn là một năng lực tinh thần đặc biệt của con người nó có thể thâmnhập vào sự vật, phát hiện đặc điểm của nó mà vẫn ở ngoài sự vật, bảo lưu sự toànvẹn thẩm mỹ của sự vật, do đó cái nhìn được tận dụng muôn vẻ trong nghệ thuật.Nghệ thuật không thể thiếu cái nhìn M.Khápchencô nhận xét: “Chân lý cuộc sốngtrong sáng tác nghệ thuật không tồn tại bên ngoài cái nhìn nghệ thuật có tính cánhân đối với thế giới, vốn có ở từng nghệ sỹ thực thụ” [42, tr.66] Dù đối với nghệthuật dân gian, thần thoại, tính cá nhân có thay đổi nhất định, thì cái nhìn là mộtđiều kiện quyết định Nhà văn Pháp, Mácxen Prútxt có nói: “Đối với nhà văn cũngnhư đối với nhà họa sỹ, phong cách không phải là vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề cáinhìn” [63, tr.109] Do vậy cái nhìn là một biểu hiện của tác giả Cái nhìn biểu hiệntrong tri giác, cảm giác, quan sát, do đó có thể phát hiện cái đẹp, cái xấu, cái hài, cáibi Cái nhìn bao quát không gian, bắt đầu từ điểm nhìn trong không gian và thờigian và bị không gian thời gian chi phối Cái nhìn xuất phát từ một cá thể, mang thịhiếu và tình cảm yêu, ghét Cái nhìn gắn với liên tưởng, tưởng tượng, cảm giác nộitâm, biểu hiện trong ví von, ẩn dụ, đối sánh Cái nhìn có thể đem các thuộc tính xanhau đặt bên nhau, hoặc đem tách rời thuộc tính khỏi sự vật một cách trừu tượng

Cái nhìn thể hiện trong chi tiết nghệ thuật, bởi chi tiết là điểm rơi của cáinhìn Khi nhà văn trình bày cái họ nhìn thấy cho ta cùng nhìn thấy thì ta đã tiếp thucái nhìn của họ, tức là đã bước vào cái phạm vi ý thức của họ, chú ý cái mà họ chú

ý Khi ta nhận thấy nhà văn này chú ý cái này, nhà văn kia chú ý cái kia, tức là ta đãnhận ra con người tinh thần, con người tư tưởng của tác giả.

1.1.2.2 Giọng điệu

Giọng điệu là một yếu tố đặc trưng của hình tượng tác giả trong tác phẩm.Nếu như trong đời sống ta thường chỉ nghe giọng nói là nhận ra con người, thì trongvăn học cũng vậy Giọng điệu giúp nhận ra tác giả Có điều giọng điệu ở đây khôngđơn giản là một tín hiệu âm thanh có âm sắc đặc thù để nhận ra người nói, mà làmột giọng điệu mang nội dung tình cảm, thái độ ứng xử trước các hiện tượng đờisống “Hệ số tình cảm của lời văn được thể hiện trước hết ở trong giọng điệu cơbản” [63, tr.110]

Nền tảng của giọng điệu là cảm hứng chủ đạo của nhà văn V.Bêlinxki từngnói: “Cảm hứng chủ đạo là gì? Sáng tác, đó không phải là trò đùa, và tác phẩm nghệthuật không phải là sản phẩm của nhàn hạ hay tùy hứng, nó đòi hỏi lao động củangười nghệ sĩ cảm hứng là một sức mạnh hùng hậu Trong cảm hứng nhà thơ làngười yêu say tư tưởng, như yêu cái đẹp, yêu một sinh thể, đắm đuối vào trong đó

và anh ta ngắm nó không phải bằng lý trí, lý tính, không phải bằng tình cảm haymột năng lực nào đó của tâm hồn mà bằng tất cả sự tràn đầy và toàn vẹn của tồn tạitinh thần của mình, và do đó tư tưởng xuất hiện trong tác phẩm không phải là nhữngsuy nghĩ trừu tượng, không phải là hình thức chết cứng, mà là một sự sáng tạo sốngđộng” [63, tr.112]

Cảm hứng xuất hiện khi tác giả nói đến một cái gì cao cả, có ý nghĩa đối vớitồn tại con người, nói đến niềm vui, nỗi đau, lòng căm giận có ý nghĩa sâu rộng.Nếu cảm hứng là cao cả thì giọng điệu là cao cả, nhà văn sẽ sử dụng loại ngôn từcao cả, to lớn, những từ ngữ cổ kính, có âm hưởng biểu hiện thống thiết, về cú pháp

sẽ sử dụng các câu hỏi, câu cảm thán, câu mệnh lệnh, câu kêu gọi Tác phẩm sử thi,thơ tụng ca, hành khúc thường có giọng điệu như vậy Các hình thức đó thể hiệnniềm tin, khát vọng, ý chí của tác giả Nếu nhà văn có cảm hứng chính luận, phêphán, bất mãn với thực tại thì anh ta sẽ có giọng điệu lên án mỉa mai, châm biếm,nhại Yếu tố tình thái, biểu hiện sự đánh giá của tác giả đối với phát ngôn của mình

cũng là yếu tố quan trọng của hình tượng tác giả Bên trong cảm hứng là thái độ củangười nghệ sĩ đối với đối tượng miêu tả và đối với người đối thoại ở trong hayngoài tác phẩm, là chất giọng bắt nguồn từ bản chất đạo đức của tác giả

Các nhà nghiên cứu đã nói đến giọng điệu của Tônxtôi trong Chiến tranh và

hòa bình, một giọng điệu mềm mại, tỉnh táo, đôn hậu của một người vững tin vào

đạo lý và chân lý Ngay các nhân vật chính diện của ông cũng thẩm thấu chất giọngcủa ông Ngôn ngữ giản dị, mặn mà, dễ thương của đại úy Tusin,, giọng điệu vui vẻ,

âm vang của Natasa đều thể hiện những tình cảm trong sáng, chân thành, là nhữngtình cảm mà tác giả yêu mến, bảo vệ

1.1.2.3 Sự tự thể hiện của tác giả thành hình tượng

Mỗi một tác giả văn học thông qua sáng tác của mình đã phần nào biểu hiệnhình ảnh con người tinh thần của mình trong tác phẩm Đó có thể là chỉ những nétphác thảo tiêu biểu về tính cách, tâm hồn , thể chất của tác giả Ta có thể bắt gặpđiều đó trong các tác phẩm giàu yếu tố tự truyện như hồi kí, bút kí, truyện ngắn, tiểuthuyết Nhà văn người Nga Mắc xim Goocki đã thuật những bất hạnh và sự nổ lực

vươn lên trong cuộc sống qua bộ ba tự thuật: Thời thơ ấu, Kiếm sống, Những

trường đại học của tôi Nhà văn Nguyên Hồng đã tái hiện lại tuổi thơ nhiều mất

mát, thiệt thòi trong tác phẩm Những ngày thơ ấu v.v Điều đó đã tạo thêm hứng

thú cho người đọc khi tiếp nhận tác phẩm văn học Nhiều trường hợp tác giả tự hìnhdung hình tượng của mình trong tác phẩm Khi Thế Lữ viết:

Tôi là kẻ bộ hành phiêu lãng Đường trần gian xuôi ngược để vui chơi.

Hoặc khi Xuân Diệu Viết:

Tôi là con chim đến từ núi lạ, Ngứa cổ hát chơi

Hoặc:

Tôi muốn riết mây đưa và gió lượn Tôi muốn say cánh bướm với tình yêu Tôi muốn thâu trong một cái hôn nhiều

Và non nước, và cây, và cỏ rạng

Người đọc dễ dàng nhận ra diện mạo tư tưởng của tác giả thể hiện trong tácphẩm Tuy nhiên, đó chỉ là biểu hiện của hình tượng tác giả trong tác phẩm đã đượckhúc xạ qua lăng kính của người nghệ sĩ, không được đồng nhất máy móc hìnhtượng tác giả với bản thân tác giả ngoài đời.

Tóm lại, cái nhìn, giọng điệu và sự tự thể hiện là ba yếu tố cơ bản tạo thànhhình tượng tác giả trong thế giới nghệ thuật của họ mà người đọc luôn bắt gặp trongquá trình giao tiếp, thưởng thức

1.2 Nguyễn Khải, một cây bút tiểu thuyết xuất sắc của nền văn học Việt Nam hiện đại

Nguyễn Khải tên khai đầy đủ là Nguyễn Mạnh Khải Ông sinh tại Hà Nội, làcon của vợ lẽ của một viên quan tri huyện Mặc dù xuất thân trong một gia đìnhquan lại bậc trung nhưng Nguyễn Khải không có may mắn được hưởng thụ cuộcsống no ấm về vật chất, đầy đủ về tình cảm Ngược lại, ông phải trải qua một tuổithơ nhiều vất vả, khổ nhục, bị chính người bố đẻ và họ hàng bên nội hắt hủi Năm

16 tuổi, Nguyễn Khải vào bộ đội Chính thời gian trong quân ngũ đã tạo nên mộtbước ngoặt lớn trong cuộc đời của ông, đưa Nguyễn Khải từ một người nhút nhát,rụt rè trở thành một nhà văn nổi tiếng của nền văn học Việt Nam giai đoạn nửa sauthế kỉ XX Ban đầu, Nguyễn Khải tham gia viết báo tường cho đơn vị bộ đội nơiông tham gia đóng quân Năm 1951, Nguyễn Khải được trung đoàn cử đi học lớpnghiên cứu văn nghệ ngắn hạn do hai chi hội Văn nghệ Liên khu III và IV tổ chức ởThanh Hóa Tại đây, Nguyễn Khải lần đầu tiên được gặp các nhà văn Nguyễn Tuân,Xuân Diệu, Đồ Phồn Theo ông, đó là cái mốc quan trọng trên chặng đường dẫnông tới nghề văn

Từ những bước đi chập chững đầu tiên, đến năm 1959, Nguyễn Khải đã gây

được sự chú ý cho người đọc với sự xuất hiện của tiểu thuyết Xung đột (phần I).

Suốt từ đó đến nay, không phụ sự đợi chờ háo hức và tin cậy của đông đảo bạn đọc,Nguyễn Khải luôn có sáng tác kịp thời, đặt được nhiều vấn đề có khả năng thu hút

sự quan tâm của dư luận, khiến cho vị trí nhà văn ngày càng được khẳng định chắcchắn Mặc dù Nguyễn Khải tham gia viết ở rất nhiều thể loại nhưng tiểu thuyết

được xem là lĩnh vực thành công nhất Vì vậy nhắc đến Nguyễn Khải là chúng tanhớ đến một cây bút tiểu thuyết xuất sắc của nền văn học Việt Nam hiện đại vớimột phong cách văn xuôi độc đáo

1.2.1 Khái quát về sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải (tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch )

Nguyễn Khải là nhà văn có hành trình sáng tạo nghệ thuật gần nửa thế kỉ gắnliền với thời kì lịch sử đầy biến động của lịch sử dân tộc.Với tinh thần lao độngnghiêm túc và ý thức trách nhiệm cao của nhà văn đối với đời sống xã hội conngười đương thời, Nguyễn Khải đã cho ra đời nhiều tác phẩm văn học có giá trịkhẳng định tài năng và tên tuổi của ông trên văn đàn văn học Việt Nam Sự nghiệpsáng tác của Nguyễn Khải được chia làm hai thời kì: Đó là giai đoạn trước năm

1975 và giai đoạn sau 1975 Nhà văn Nguyễn Khải đã để lại một sự nghiệp sáng táckhông chỉ đồ sộ về khối lượng mà còn phong phú, đa dạng về thể loại, bao gồm: Ký,kịch, truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, tạp văn, tản văn…

1.2.1.1 Giai đoạn sáng tác của Nguyễn Khải trước 1975

Trước khi trở thành một nhà văn có tên tuổi, Nguyễn Khải làm nhiệm vụ viếtbáo cho đơn vị bộ đội của mình Tuy nhiên với niềm đam mê sáng tác và ý thứckhẳng định mình, Nguyễn Khải đã không ngừng tự mày mò học hỏi kinh nghiệmcủa những nhà văn đi trước để tạo dựng sự nghiệp cho mình sau này Tác phẩm đầutiên mở đầu cho con đường viết văn đầy gian khổ của Nguyễn Khải là truyện ngắn

Ra ngoài đăng trên tạp chí Lúa mới năm 1951 Năm 1952, Nguyễn Khải tiếp tục

cho ra đời truyện dài Xây dựng, tác phẩm đã đạt giải khuyến khích của Hội Văn

nghệ Việt Nam 1951 - 1952 Đó chính là động lực để Nguyễn Khải quyết tâm trởthành một nhà văn và dành trọn mọi sức lực, trí tuệ cho công việc sáng tác văn học

Năm 1956, Nguyễn Khải viết truyện dài Người con gái quang vinh Cảm hứng của

tác phẩm được bắt nguồn hứng từ nhân vật người nữ anh hùng Mạc Thị Bưởi Mặc

dù đã có nhiều nỗ lực cố gắng trong việc xây dựng chân dung nhân vật nhưng tácphẩm này vẫn chưa khẳng định được tên tuổi của ông

Từ 1954, miền Bắc chuyển từ giai đoạn chiến tranh sang hòa bình Cả miềnBắc nô nức tiến hành nhiệm vụ khôi phục và cải tạo kinh tế, bước đầu xây dựng cơ

sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội Một hiện thực xã hội sôi động đang diễn ra vẫygọi người nghệ sĩ tìm nguồn cảm hứng sáng tạo Với tư cách là một nhà văn đangtrong giai đoạn tìm tòi thử nghiệm sáng tác, Nguyễn Khải đã đi đến nhiều miền đấtkhác nhau nhằm tích lũy thêm cho mình tư liệu và vốn sống để làm cho văn họcthực sự trở thành một tấm gương phản chiếu hiện thực cuộc sống Ông về vùngcông giáo toàn tòng ở Nam Định, nơi dang diễn ra cuộc đấu tranh chính trị gay gắttrong nội bộ nhân dân Chính từ mảnh đất nóng bỏng này nhà văn đã nhìn thấy diệnmạo cùng những vấn đề đang và sẽ còn đặt ra cho đời sống chính trị - xã hội của đất

nước Tiểu thuyết Xung đột phần 1 ra đời vào năm 1959 và phần 2 năm 1961 đã tập

trung khai thác những xung đột nhiều mặt của xã hội đương thời: Xung đột giai cấpđịch - ta, xung đột trong nội bộ nhân dân và cả những xung đột giằng xé trong tâm

hồn mỗi người Tiểu thuyết Xung đột đã khẳng định tài năng Nguyễn Khải trong

việc nhanh nhạy nắm bắt và phản ánh hiện thực ở các vấn đề lớn của đất nước Tácphẩm đã thu hút được sự quan tâm chú ý của người đọc và giới nghiên cứu phê bìnhvăn học đương thời

Từ năm 1960 trở đi là thời kì Nguyễn Khải sáng tác sung sức nhất Đề tài màNguyễn Khải quan tâm khai thác là nông thôn miền Bắc trong phong trào sản xuất

xây dựng kinh tế mới Mùa lạc là tập truyện ngắn xuất sắc của Nguyễn Khải thời kì này Tập truyện Mùa lạc là kết quả của chuyến đi thực tế nông trường Điện Biên,

một trong những nông trường sản xuất sôi động nhất của đất nước thời kì xây dựng

chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc Các truyện ngắn tiêu biểu của tập truyện này như Đứa

con nuôi, Mùa lạc, Chuyện người tổ trưởng máy kéo, Một cặp vợ chồng Các tác

phẩm chủ yếu đi vào phản ánh số phận bất hạnh trước đó của các nhân vật và sự đổi

đời của họ khi đến với nông trường Điện Biên Đó là Đào trong Mùa lạc, em Tấm trong Đứa con nuôi, Thoa trong Chuyện người tổ trưởng máy kéo là những phụ

nữ đã biết vượt lên hoàn cảnh, được trả lại giá trị đích thực của mình trong lao độngtập thể và tìm thấy hạnh phúc

Những năm 60 của thế kỷ XX phong trào hợp tác hóa ở nông thôn phát triểnmạnh đặt ra vấn đề cấp thiết về phẩm chất, năng lực, đạo đức của người cán bộ.

Nguyễn Khải đã thể hiện chủ đề này qua các tập truyện ngắn Hãy đi xa hơn nữa (1963), Người trở về (1964) và tiểu thuyết Chủ tịch huyện (1972) Từ hình dung về

một mô hình sản xuất nông thôn lớn xã hội chủ nghĩa, Nguyễn Khải soi chiếu vàocác quan hệ cụ thể giữa cá nhân với cộng đồng và nhanh chóng nhận ra những điềubất ổn Đó là căn bệnh sính thành tích, phô trương ồn ào của một số đơn vị tiên tiếnnhưng nhận thức về cái chung và cái riêng có khi còn mập mờ, là những tính toán

có màu sắc vụ lợi hoặc tự phụ cá nhân của một số cán bộ chủ chốt khiến người dânnghi ngờ, phân tâm Nguyễn Khải vừa rất có ý thức miêu tả bộ mặt đầy sức sốngcủa nông thôn miềm Bắc với những vẻ đẹp mới mẻ vừa đấu tranh không khoannhượng với những biểu hiện tiêu cực trái ngược với tinh thần của chế độ xã hội chủ

nghĩa như thói thu vén cá nhân (Vợ Nam trong Hãy đi xa hơn nữa), lối làm ăn theo kiểu phường hội (Tuy Kiền trong Tầm nhìn xa), thói hãnh tiến tầm thường (Mơ trong Chủ tịch huyện) Bằng ngòi bút nghiên cứu, Nguyễn Khải chỉ ra rằng đầu óc

tư hữu và tâm lí nông dân gia trưởng thâm căn cố đế dưới nhiều biến tướng tinh viđang cản trở con đường tiến lên sản xuất lớn Từ đó ông đòi hỏi người cán bộ mớicủa nông thôn vừa có đạo đức, vừa có tầm nhìn, cách nghĩ đáp ứng yêu cầu mới của

cách mạng Tầm nhìn xa thực sự là một tác phẩm văn xuôi xuất sắc viết về đề tài

nông thôn và nông dân thời kì này Nhân vật Tuy Kiền hiện lên sống động sắc nétvới một tính cách phong phú, phức tạp, độc đáo từ ngoại hình đến tư tưởng Điềuthú vị bất ngờ là Tuy Kiền nhân vật phản diện khi đó lại báo trước về một mẫu nhânvật tích cực trong tương lai - mẫu người chủ động chối từ sự áp đặt chủ quan duy ýchí và căn bệnh nghèo nàn tư duy ngụy trang bằng những lí lẽ hình thức, giáo điều

Từ năm 1965, đế quốc Mỹ phát động cuộc chiến tranh phá hoại ở miền Bắc.Cao trào của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước đã bứt Nguyễn Khải ra khỏinhững mảng đề tài quen thuộc để đến với những chiến trường ác liệt mong phản ánhnhững sự kiện và con người đang làm nên những tranh sử hào hùng Nguyễn Khải

đã có mặt ở những nơi chiến sự đang diễn ra ác liệt như tuyến lửa Vĩnh Linh

-Quảng Trị, đảo Cồn Cỏ, đường Chín - Nam Lào Kết quả của những chuyến đi ấy

là sự ra đời của các tập bút kí Họ sống và chiến đấu (1966), Hòa Vang (1967) và các tiểu thuyết Ra đảo (1970), Đường trong mây (1970), Chiến sĩ (1973) Đây là

những tác phẩm tiêu biểu viết về đề tài chiến tranh cách mạng của Nguyễn Khải.Bám sát các sự kiện lớn trong cuộc sống chiến đấu của dân tộc, Nguyễn Khải đãtruyền đến cho người đọc những nội dung mang tính thời sự nóng hổi Hiện thựckhốc liệt của cuộc chiến tranh được nhà văn dùng làm phông nền để khắc nổi bậthọa vẻ đẹp của con người Việt Nam: yêu nước, căm thù giặc, lý tưởng sống hi sinhquên mình vì độc lập tự do của dân tộc, ý thức tập thể Đó cũng là cách NguyễnKhải lý giải, cắt nghĩa về chủ nghĩa anh hùng cách mạng, điều căn bản làm nênchiến thắng tất yếu của dân tộc ta Viết về chiến tranh, Nguyễn Khải ít nhắc đếnnhững hi sinh mất mát của chiến tranh mà chủ yếu đi sâu ca ngợi sức mạnh tinhthần tiềm ẩn trong mỗi con người, đặt họ vào các tình huống thử thách để họ bộc lộtrí thông minh, nhân cách Nhân vật trong các sáng tác về đề tài chiến tranh củaNguyễn Khải hầu hết là những người lính tuổi đời còn rất trẻ, say mê lí tưởngnhưng cũng rất chín chắn về nhận thức Đặc biệt họ là những người nhanh nhẹn,thông minh, dễ thích ứng và chiến thắng mọi hoàn cảnh như Huy, Đang, Thùy, Vị

(Chiến sĩ ), Vịnh, Thụ, Cảo, Hiền (Đường trong mây ), Hòa, Nam, Biền, Giang (Ra

đảo ), Khang, Đắc (Họ sống và chiến đấu ) Các tác phẩm đã tạo được ấn tượng cho

người đọc bởi các chi tiết đặc sắc và lối kể chuyện hóm hỉnh, giàu màu sắc chínhluận, hùng biện Bên cạnh đó, cảm hứng lãng mạn cách mạng và khuynh hướng sửthi trong cái nhìn về hiện thực của Nguyễn Khải đã phần nào làm giả bớt tính chânthực cũng như chiều sâu số phận, tính cách nhân vật trong các tác phẩm Tuy nhiênNguyễn Khải đã đóng góp một tiếng nói riêng trong văn xuôi giai đoạn này đóchính là tính tư tưởng mà nhà văn gửi gắm vào trong các tác phẩm thông qua việckhai thác những vấn đề lớn có ý nghĩa lịch sử của dân tộc Trong giai đoạn này bêncạnh những sáng tác văn xuôi về đề tài cách mạng, một thể loại sáng tác khác của

Nguyễn Khải đã gây được sự chú ý của người đọc là Tạp văn Tạp văn Nguyễn

Khải đã đi vào những khía cạnh thuộc diện mạo tinh thần của con người với những

trạng thái đối lập nhau: hay - dở, tốt - xấu Nguyễn Khải đã lấy nhân vật là ngườitrí thức với những quan niệm, cách sống khác nhau để soi vào chuẩn mực chung của

xã hội Nguyễn Khải đã vạch mặt chỉ tên những biểu hiện xấu xa, tiêu cực trong đờisống tinh thần, tư tưởng của con người đương thời như: thói dối trá, lối sống thoái

lui đầu hàng hèn nhát, chủ nghĩa cá nhân vị kỷ Tạp văn Nguyễn Khải đã góp phần

tạo một luồng dư luận mạnh mẽ: ủng hộ cái tốt, cái tiến bộ, lên án cái xấu, cái tiêucực

Sáng tác của Nguyễn Khải trước 1975 đã đóng góp một tiếng nói riêng độcđáo vào dòng văn học cách mạng Việt Nam giai đoạn chống Mỹ cứu nước

1.2.1.2 Sáng tác của Nguyễn Khải sau 1975

Sau 1975, chiến tranh kết thúc, hòa bình được lập lại, một hiện thực mới mẻ,phong phú mở ra trước mắt người nghệ sĩ cầm bút Nguyễn Khải đã nhanh chóng cómặt tại miền Nam để kịp thời phản ánh cuộc sống và con người nơi đây sau ngàygiải phóng Ngòi bút Nguyễn Khải chuyển từ những đề tài mang tính thời sự - chínhluận sang các đề tài đời tư - thế sự Con người trở thành tâm điểm khám phá của

nhà văn Nguyễn Khải lúc này Hiện thực cuộc sống của “cái hôm nay ngổn ngang,

bề bộn” (Gặp gỡ cuối năm) đã thực sự thu hút sự quan tâm của Nguyễn Khải.

Những băn khoăn, chiêm nghiệm của nhà văn về lẽ sống, giá trị của con người đãtrở thành giọng điệu chủ âm trong các sáng tác giai đoạn này Với sức viết sung sức

và lòng đam mê nghề nghiệp, Nguyễn Khải đã lần lượt cho ra đời các tác phẩm ởnhiều thể loại khác nhau như: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch Ở thể loại truyệnngắn, Nguyễn Khải không tạo ra những bước đột phá như những cây bút khácnhưng nội dung phản ánh và cách viết của nhà văn đã có nhiều khởi sắc Truyệnngắn của Nguyễn Khải đã mở ra một thế giới nhân vật phong phú với những cảnhđời, số phận khác nhau Mỗi truyện ngắn là một phát hiện cảm động của nhà văn vềcon người và tất cả nhằm trả lời cho một câu hỏi khắc khoải suốt cuộc đời cầm bút:con người là ai? Nếu giai đoạn trước, nhân vật trong các truyện ngắn của NguyễnKhải là những con người trẻ tuổi, tự tin khẳng định tương lai của mình thì đến giaiđoạn này, ông viết nhiều về những người già, những người thất bại, “lạc thời”, đơn

độc như các truyện ngắn: Mẹ và các con, Đời khổ, Hai ông già ở Đồng Tháp Mười,

Người kể chuyện thuê Có thể nói, truyện ngắn của Nguyễn Khải giai đoạn này

chứa đựng nhiều nhiều chiêm nghiệm về nhân thế, là cách chắt lọc tính người từcuộc mưu sinh đầy phồn tạp Nguyễn Khải đo cái đẹp bằng nhãn quan văn hóa mà

tiêu biểu là cái đẹp nữ tính thể hiện trong các tác phẩm: Mẹ và con, Chúng tôi và

bọn hắn, Người vợ, Đời khổ, Một người Hà Nội, Chút phấn của đời, Người của nghề; và vẻ đẹp thanh lịch, hào hoa của đất kinh kì qua tập truyện Hà Nội trong mắt tôi Từ góc độ văn hóa, ông đặt ra những vấn đề rất có ý nghĩa như nhu cầu hạnh

phúc của người già trong truyện ngắn Nắng chiều, nhu cầu tự do cá tính trong Lãng

tử, Má đào, sự công bằng đối với trẻ con trong Người vợ Truyện ngắn Nguyễn

Khải đã bộc lộ một cái nhìn hiện thực sắc sảo nhưng cũng trĩu nặng yêu thương củanhà văn đối với con người, đối với cuộc đời Thể loại tiểu thuyết được xem là thànhcông của Nguyễn Khải giai đoạn này, nó thể hiện sự vận động về quan niêm nghệthuật của nhà văn khi hướng sự quan tâm đến những số phận đời thường của conngười Trong vòng 30 năm cầm bút ở giai đoạn sau 1975, Nguyễn Khải đã cho rađời một loạt các tiểu thuyết tạo được sự chú ý của độc giả Đó là các tiểu thuyết viết

về đề tài tôn giáo: Cha và con và (1979), Thời gian của người (1984), Điều tra về

một cái chết (1986) Viết về tôn giáo, các tiểu thuyết của Nguyễn Khải giai đoạn

này không đi vào phản ánh sự đối đầu về ý thức hệ của những người theo đạo thiênchúa mà lý giải, cắt nghĩa tôn giáo theo quan điểm lập trường giai cấp Tôn giáo sẽtrở nên chân chính nếu nó đem lại cho con người một cuộc sống có ý nghĩa, nó giúpcon người vươn tới cái Chân - Thiện - Mỹ Tôn giáo chân chính là một giá trị vănhóa của nhân loại Niềm tin tôn giáo trở nên đúng đắn khi có sự gặp gỡ với niềm tincách mạng Con người tôn giáo trở thành con người cao quý, có khả năng dâng hiến

cho đồng loại (Cha Vĩnh trong Thời gian của người ) Ngược lại tôn giáo sẽ là tà

giáo, sẽ hủy hoại niềm tin cũng như cuộc sống của con người Con người ngu tín

chỉ nhận kết cục thảm hại (Tư Tốn trong Điều tra về một cái chết) Sau 1975,

Nguyễn Khải đã có dịp khẳng định chiến thắng tất yếu của cuộc cách mạng và côngcuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa của dân tộc thông qua tiếng nói của những người

bên kia chiến tuyến trong tiểu thuyết Gặp gỡ cuối năm (1982) Những con người

thua cuộc nhưng chưa chấp nhận đầu hàng cuối cùng đã nhận ra ý nghĩa của cuộcsống mới, xã hội mới trong cuộc đối thoại cởi mở ở bàn tiệc cuối năm Các tiểu

thuyết Vòng sóng đến vô cùng (1987), Một cõi nhân gian bé tý (1989), Thượng đế

thì cười (2003) chủ yếu đi vào khai thác số phận con người trong cuộc sống đời

thường với bao nỗi lo toan, buồn -vui, đau khổ - hạnh phúc, thành công - thất bại Tất cả được nhà văn Nguyễn Khải phản ánh bằng cái nhìn sắc sảo, giàu chất triết lí

và một giọng kể đa thanh, hài hước, hóm hỉnh Tiểu thuyết Nguyễn Khải đã bắtnhịp với cuộc sống của đất nước thời kì đổi mới và đem lại nhiều thành công chonhà văn trong cuộc đời sáng tác Bên cạnh truyện ngắn và tiểu thuyết là hai thể loạiNguyễn Khải gặt hái được nhiều thành công chúng ta cũng không thể không nhắc

đến thể loại kịch với những tác phẩm tiêu biểu: Cách mạng, Khoảnh khắc đang

sống, Hành trình đến tự do, Cách mạng, Khoảnh khắc đang sống viết về đề tài con

người và cuộc sống miền Nam sau ngày giải phóng Nguyễn Khải đã triển khainhững mâu thuẫn, xung đột căng thẳng trong đời sống tư tưởng con người trí thứccủa chế độ cũ để cuối cùng khẳng định sự chiến thắng tất yếu của chân lí cáchmạng

Có thể thấy trong suốt cuộc đời cầm bút Nguyễn Khải đã để lại một sự nghiệpsáng tác vừa đa dạng, phong phú về thể loại vừa độc đáo về nội dung phản ánh vàcách thức biểu hiện Dù ở giai đoạn sáng tác nào, Nguyễn Khải cũng có nhiều đónggóp quan trọng cho nền văn học nước nhà, khẳng định tên tuổi, phong cách nghệthuật của ông trong lòng độc giả Nguyễn Khải xứng đáng là nhà văn hàng đầu củavăn học cách mạng Việt Nam nửa sau thế kỉ XX

1.2.2 Đóng góp của Nguyễn Khải ở thể loại tiểu thuyết

Như chúng ta đã biết, trong suốt hơn năm mươi năm cầm bút sáng tác,Nguyễn Khải đã để lại một sự nghiệp văn học phong phú bao gồm nhiều thể loại:truyện ngắn, kịch, kí sự, tạp văn Nhưng nhà văn được bạn đọc và giới nghiên cứuphê bình văn học nhắc tới nhiều nhất vẫn là ở thể loại tiểu thuyết 13 tiểu thuyết đã

ra đời trong suốt quá trình cầm bút của Nguyễn Khải chiếm một vị trí quan trọng

trong sự nghiệp văn học của ông Từ tiểu thuyết đầu tay cho đến tác phẩm viết gầncuối đời, Nguyễn Khải bao giờ cũng đem đến cho người đọc những mảng màu đadạng của cuộc sống hiện thực: là hiện thực hào hùng trong chiến tranh bảo vệ tổquốc, hiện thực khẩn trương, sôi nổi trong xây dựng cuộc sống mới xã hội chủnghĩa, là số phận của con người khi trở về với cuộc sống đời thường sau chiếntranh Tất cả đều được nhà văn khai thác trở thành đề tài nóng hổi trên từng trangviết Thành công ở lĩnh vực tiểu thuyết của Nguyễn Khải phải nói đến quá trình laođộng nghệ thuật nghiêm khắc của nhà văn Nguyễn Khải thai nghén ý đồ sáng tạo,nghiền ngẫm hiện thực, tìm hiểu tư liệu để trang bị thêm vốn hiểu biết, vốn sống vềcác vấn đề mà ông quan tâm rồi mới chuyển tải đến người đọc Với những vấn đềđời sống được phản ánh trong tác phẩm của mình, Nguyễn Khải đã đem đến chonền văn xuôi Việt Nam loại hình tiểu thuyết chính luận, giàu tính tư tưởng, chứađựng những ý nghĩa tiêu biểu khái quát về hiện thực cuộc sống Nếu nhà vănH.BanZắc (Pháp) từng quan niệm: Nhà văn là người thư kí trung thành của thời đạithì chính Nguyễn Khải đã làm được điều đó ở nền văn học Việt Nam Các tiểuthuyết của Nguyễn Khải luôn bám sát từng bước đi của đời sống, đưa đến cho ngườiđọc một cách tiếp cận với chân lí của hiện thực cuộc sống Ông đã ngợi ca tinh thầnchiến đấu anh dũng, kiên cường của những người lính trên trận tuyến bảo vệ TổQuốc, truyền đến cho độc giả âm hưởng hào hùng và khí thế chiến thắng của thờiđại Hồ Chí Minh Nguyễn Khải cũng tái hiện cuộc sống lao động sôi nổi khẩntrương và những mẫu con người mới của dân tộc ta trong những năm đầu xây dựngchủ nghĩa xã hội ở miền Bắc Vì vậy tính thời sự là một đặc điểm nổi bật của tiểuthuyết Nguyễn Khải, nó bao trùm lên toàn bộ tác phẩm từ đề tài, chủ đề, cách xâydựng nhân vật Chúng ta có thể tìm thấy các sự kiện lịch sử lớn trên các trang viếtcủa Nguyễn Khải như: Cuộc cải cách ruộng đất ở nông thôn miền Bắc, phong tràohợp tác hóa nông thôn những năm 60 khi miền Bắc tiến lên xã hội chủ nghĩa, cuộckháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc, hiện thực và cuộc sống của con ngườitrong thời kì đổi mới Viết về những đề tài mang tính thời sự nên tiểu thuyết củaNguyễn Khải mang tính chính luận sâu sắc Nội dung chính luận của tác phẩm

Nguyễn Khải có khi vươn lên cấp độ khái quát cao hơn, mang ý nghĩa triết lí sâu

sắc hơn Trong tiểu thuyết đầu tay Xung đột, Nguyễn Khải đặt ra vấn đề giải phóng

con người khỏi niềm tin tôn giáo u mê, lạc hậu, là việc lựa chọn chỗ đứng của con

người trong xã hội mới trong các tiểu thuyết Cha và Con và , Gặp gỡ cuối năm

Không chỉ khám phá, mổ xẻ hiện thực dựa trên những sự kiện lịch sử chính trị xãhội, tiểu thuyết của Nguyễn Khải còn chạm đến được những vấn đề bức thiết nhấtcủa cuộc sống và con người, thể hiện những trăn trở, chiêm nghiệm, triết luận sâusắc của nhà văn về cuộc sống Nội dung của các tiểu thuyết Nguyễn Khải luôn đềcập đến những vấn đề trọng đại của đất nước nhằm tác động tới nhận thức của conngười giúp con người có một cái nhìn đúng đắn về hiện thực Tính chính luận củatiểu thuyết Nguyễn Khải đã chi phối cách xây dựng nhân vật của nhà văn Tiểuthuyết của Nguyễn Khải không hấp dẫn người đọc bởi những nhân vật có ngoạihình đẹp hay những tính cách phức tạp Nguyễn Khải ít chú trọng xây dựng nhânvật tính cách mà thường xây dựng loại “nhân vật vấn đề”, “nhân vật tư tưởng” Nhàvăn đặt vấn đề qua nhân vật, lấy nhân vật làm nơi thể hiện các quan niệm nghệ thuật

và ý đồ tư tưởng của mình Trong các tiểu thuyết sáng tác trước 1975 viết về đề tài

cách mạng như Ra đảo, Đường trong mây, Chiến sĩ, nhân vật người chiến sĩ là

những con người lí tưởng, có những phẩm chất cao đẹp, sống có tổ chức kỷ luật

Các nhân vật Huy trong Chiến sĩ, Thụ trong Đường trong mây, Giang, Hòa trong

Ra đảo trở thành phương tiện để phát ngôn cho những tư tưởng, quan niệm của nhà

văn về thời đại Nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Khải không phải là những tínhcách đã hoàn thiện mà là những con người đang trong quá trình vận động tư tưởng,tìm kiếm chân lí để tự hoàn thiện mình Hành trình đi tìm chuẩn mực tinh thần củacác nhân vật diễn ra không đơn giản, dễ dàng mà đầy khó khăn, trắc trở Nhân vậtthường được đặt trong những tình huống có vấn đề để tự tư duy, tự tìm hiểu, tự đốithoại, cọ xát với các ý thức, tư tưởng khác để nhận chân sự thực Các tình huốngtrong tiểu thuyết Nguyễn Khải không éo le, ly kỳ nhưng vẫn hấp dẫn người đọc bởitác giả lấy đó làm cái cớ, làm điểm nút để từ đó mở toang cánh cửa tâm hồn nhânvật buộc nó phải bộc lộ tâm lý, suy nghĩ tư tưởng và những nhận thức riêng trước

thực tại đời sống Linh mục Thư trong tiểu thuyết Cha và con và , bà Hoàng, ông

Đại, Quý, Chương trong Gặp gỡ cuối năm, Tư Tốn trong Điều tra về một cái

chết đều đã trải qua một quá trình nghiền ngẫm đời sống, khám phá bản thân trước

khi đi đến một sự lựa chọn phù hợp ha một xác tín cho riêng mình Nhân vật trongtiểu thuyết Nguyễn Khải còn là những con người đời thường với những lo âu, trăntrở về những điều tưởng như nhỏ nhặt nhưng nó lại chi phối các mối quan hệ củacon người trong cuộc đời: một niềm vui, một nỗi buồn, một cách nghĩ, một lốisống

Tiểu thuyết Nguyễn Khải không chỉ hấp dẫn người đọc bởi lối đặt vấn đềthông minh, sắc sảo và cách xây dựng kiểu nhân vật tư tưởng mà nó còn độc đáo ởnghệ thuật dựng đối thoại Mỗi tiểu thuyết của Nguyễn Khải là một cuộc bàn luận,đối thoại lớn về các vấn đề nổi cộm của cuộc sống như tôn giáo và chủ nghĩa xã hội

trong Cha và con và , đối thoại giữa người thắng và người thua trong Gặp gỡ cuối

năm, đối thoại về cách nhìn nhận cuộc sống giữa hai thế hệ già - trẻ trong Vòng sóng đến vô cùng, Một cõi nhân gian bé tý Ở cấp độ nhân vật, đối thoại của nhân

vật trong tiểu thuyết Nguyễn Khải chủ yếu là đối thoại tư tưởng nhằm bộc lộ mộtcách nhìn, cách nghĩ trước cuộc sống Bằng đối thoại, nhân vật bộc lộ bản chất vàtính cách của mình Nhân vật Nguyễn Khải từ già đến trẻ, từ nông dân đến trí thứcluôn ham nói lý, triết lý, tranh biện Nhu cầu đối thoại thể hiện ý thức cá nhân trướcđời sống Ý thức cá nhân càng cao thì nhu cầu đối thoại càng lớn Hầu hết các tiểuthuyết của Nguyễn Khải đều xuất hiện đối thoại, thậm chí cmột số tác phẩm từ đầuđến cuối được dệt lên chủ yếu bởi hình thức đối thoại, tranh luận giữa các nhân vật

như Gặp gỡ cuối năm, Vòng sóng đến vô cùng Một đóng góp nữa của Nguyễn

Khải ở thể loại tiểu thuyết đó là giọng điệu trần thuật đa thanh Tiểu thuyết trước

1975, Nguyễn Khải chủ yếu trần thuật bằng một giọng nhưng những tiểu thuyếtsáng tác sau 1975, Nguyễn Khải đã có giọng điệu trần thuật khá biến hóa, linh hoạt.Giọng người kể chuyện và giọng nhân vật có lúc tách bạch, lúc chuyển hóa, hòa

nhập rất uyển chuyển Tiêu biểu là tiểu thuyết Gặp gỡ cuối năm, vừa là lời của tác

giả vừa là lời của nhân vật tham gia bàn bạc các vấn đề về chính trị, thiền học, bói

toán Tiểu thuyết Nguyễn Khải luôn thể hiện một cái nhìn nghệ thuật sắc sảo, cóchiều sâu về con người và cuộc đời Chính vì vậy, giọng điệu triết lí, chiêm nghiệm,suy ngẫm trở nên nổi bật trong tiểu thuyết của ông.

Là một nhà văn đa diện và nhiều biến hóa, ngòi bút của ông linh hoạt và tiềmtàng những màu sắc khác nhau trong cá tính Nguyễn Khải là người có dấu ấnphong cách đậm nét trong số các nhà văn đương đại Việt Nam Khả năng phát hiệnvấn đề, cách tổ chức tác phẩm, xây dựng nhân vật mang tính vấn đề và tầm kháiquát, ý nghĩa xã hội, ý nghĩa nhân sinh - triết học của những vấn đề mà NguyễnKhải đặt ra trong sáng tác của mình đã làm văn tiểu thuyết của ông có nhiều khácbiệt so với người khác Với những đóng góp nổi bật về thể loại tiểu thuyết, NguyễnKhải xứng đáng đứng vào hàng ngũ là một trong những cây đại thụ của nền văn họccách mạng Việt Nam nửa sau thế ký XX

1.2.3 Khái quát các chặng đường tiểu thuyết và sự vận động, đổi mới, trong tư duy nghệ thuật của Nguyễn Khải

Nguyễn Khải gắn bó với sự nghiệp văn học trong một quãng thời gian hơnnăm mươi năm Trong suốt hành trình sáng tác văn học đó, các tác phẩm của ôngthường nhanh nhạy bám sát những vấn đề thời cuộc - từ quá trình xây dựng nôngthôn miền Bắc cho đến những băn khoăn của con người thời hậu chiến Có thể nóirằng toàn bộ sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khải đều có sự thống nhất về quanđiểm văn học mà nhà văn từng đề ra Đó là nhà văn phải là người phản ánh đượcnhững vấn đề mang tính thời sự của đất nước, mang tầm khái quát cao Sáng tác củanhà văn Nguyễn Khải nói chung và tiểu thuyết của ông nói riêng luôn vận độngcùng với những chuyển biến của lịch sử dân tộc Chính vì vậy, mặc dù có sự thốngnhất về phong cách nhưng quá trình sáng tác tiểu thuyết của Nguyễn Khải vẫn tự nóchia làm hai giai đoạn, trước 1975 và sau năm 1975 Đó là những mốc thời gianquan trọng của lịch sử dân tộc có ảnh hưởng đến sáng tác của nhà văn Nguyễn Khảinói riêng và văn nghệ sĩ Việt Nam nói chung Bản thân nhà văn, khi nhìn lại quátrình sáng tác của mình, Nguyễn Khải đã phân biệt hai thời kì rõ rệt: “Từ 1955 đến

1978 tôi sáng tác theo một cách, từ 1978 đến nay, theo một cách khác”(7, tr.65) Cả

hai thời kì, ông luôn luôn là nhà văn xông xáo, có sức viết tốt, đặc biệt có khả năngphát hiện nhanh nhạy các vấn đề mang ý nghĩa tư tưởng của đời sống Tác phẩmcủa ông, từ đề tài, cốt truyện đến nhân vật đều nổi bật ở “tính vấn đề”, tính chínhluận sâu sắc.

1.2.3.1 Sáng tác tiểu thuyết của Nguyễn Khải trước năm 1975

Trước 1975, Nguyễn Khải sáng tác với ý thức dùng văn học làm vũ khí để cổ

vũ cuộc chiến đấu của dân tộc Để tìm tư liệu cho những trang viết của mình,Nguyễn Khải đã không ngần ngại đi đến những nơi cuộc sống đang diễn ra sôi động

và quyết liệt nhất làm cơ sở cho sự phản ánh và sáng tạo nghệ thuật Những năm từ

1957 đến 1964 là giai đoạn khẳng định tài năng của Nguyễn Khải Đây là nhữngnăm nông thôn miền Bắc bước đầu chuyển mạnh lên cách mạng xã hội chủ nghĩa

Đề tài được Nguyễn Khải tập trung khai thác lúc này là “xung đột” thể hiện con

người đi từ bóng tối ra ánh sáng của quan hệ xã hội mới Tác phẩm Xung đột I, II

(1959-1961) giàu tính hiện thực và tính chiến đấu đã ra đời Nó được xem là tácphẩm đề cập đến vấn đề tôn giáo sớm nhất trong văn xuôi cách mạng Việt Nam và

là tác phẩm đã “mang đến một luồng không khí lành mạnh cho văn học những năm

1956-1957” (Phan Cự Đệ) Tác phẩm đã minh chứng cho khả năng bám sát vào

hiện thực cuộc sống và phát hiện ra tính có “vấn đề” nảy sinh từ hiện thực đó Xung

đột cuốn hút người đọc vào những sự kiện sôi động của một hiện thực đầy mâu

thuẫn căng thẳng, phức tạp ở một vùng quê theo đạo Thiên chúa: Những hành độngquấy rối điên cuồng, mù quáng của những tín đồ cuồng đạo, âm mưu chống phácách mạng của những kẻ phản động đội lốt tôn giáo Cuộc đấu tranh từ nhiều phíacàng quyết liệt và phức tạp vì nó được che đậy dưới lớp vỏ “tôn giáo” Tác giả chothấy âm mưu và và hành động phá hoại điên cuồng cuả bọn phản động đội lốt thầy

tu náu mình trong chiếc áo thâm xẻ tà đầy quyền uy dối với giáo dân Bọn chúngđang âm mưu bôi nhọ cán bộ, gây xô xát với bộ đội rồi kéo chuông báo động, loantin “nổi dậy” cho toàn giáo xứ Từ em bé cho đến người già đều bị lôi kéo vào các

tổ chức phản động trá hình: hội kèn, hội trống, hội nghĩa binh Chỉ cần mấy chục

người cùng thổi một bài kèn thì đấy là “khúc ca tiến quân của hàng chục con người

ở xứ này, của hàng vạn con người ở toàn miền này sẵn sàng dâng máu mình cho sự nghiệp giải phóng của hội thánh” Cuộc tranh chấp giữa ta và địch sở dĩ có khó

khăn phức tạp hơn nhiêu vì nó còn diễn ra ngay trong đầu óc những người dân thiênchúa giáo Người dân xứ Hỗ từ bao đời sống nhẫn nhục chịu đựng trong u mê, tămtối, trong sự ràng buộc khắc nghiệt của giáo lí nhà thờ Họ rất sợ sự thay đổi Cáimới đến với họ nhưng họ không dám theo vì sợ bị sụp đổ niềm tin thiêng liêng mà

bấy lâu nay vẫn dựa vào để sống Xung đột không chỉ tái hiện lại cuộc đấu tranh

quyết liệt giữa nhân dân ta, cán bộ cách mạng với những kẻ phản động đội lốt tôngiáo mà còn là cuộc đấu tranh giai dẳng âm thầm trong nội bộ những người làmcách mạng, giữa chân lý của Đảng và các tín điều của Chúa Môn và Thụy lànhững cán bộ kiên trung trong cuộc đấu tranh với bè lũ phản động chống phá cáchmạng Nhưng khi họ đã bước đầu giành được thắng lợi và bắt tay vào lao động, sảnxuất để xây dựng cuộc sống mới thì nhiều mâu thuẫn lại nảy sinh Đó là sự đánhmất lòng tin lẫn nhau trong nội bộ những người cách mạng giữa Môn và Thụy NếuMôn vẫn giữ được bản lĩnh của mình trước thời cuộc thì Thụy lại đánh mất chínhmình, sa ngã trước những cám dỗ của vật chất Thụy không chỉ mâu thuẫn, trởthành vật cản của phong trào cách mạng mà ngay chính trong bản thân Thụy cũngdiễn ra một cuộc “xung đột tinh thần” trước những sai lầm của bản thân Với tiểu

thuyết đầu tay, Xung đột của Nguyễn Khải đã đưa ra được nhiều vấn đề có ý nghĩa

không chỉ mang tính “thời sự” tại thời điểm đó mà vẫn rất cần thiết cho cuộc đấutranh bảo vệ sự hòa bình, ổn định của đất nước trong thời điểm hiện tại Đó là sựliên quan giữa tâm lý mê tín dị đoan và niềm tin tôn giáo trong người nông dân, làmối quan hệ giữa tôn giáo và chính trị Chính sự nhạy bén trong việc nắm bắt cácvấn đề của hiện thực đời sống đã đưa đến cho Nguyễn Khải sự thành công khi đivào một đề tài mang tính chính trị - xã hội của nước ta những năm 60: Đó là cuộcđấu tranh chống bọn phản động đội lốt tôn giáo, bắt tay vào công cuộc xây dựng

nền kinh tế mới của Đảng Tiểu thuyết Xung đột đã tạo được tiếng vang trên văn

đàn văn học và từng bước khẳng định “phong cách văn xuôi hiện thực tỉnh táo” củaNguyễn Khải

Một tác phẩm khác của Nguyễn Khải ở giai đoạn trước năm 1975 viêt về đề

tài nông thôn là tiểu thuyết Chủ tịch huyện (1972) Chủ tịch huyện là kết quả của

chuyến đi thâm nhập thực tế các vùng nông thôn ở miền Bắc của nhà văn Bằng cái

nhìn sắc sảo, Nguyễn Khải thông qua tiểu thuyết Chủ tịch huyện đã đặt ra nhiều vấn

đề quan trọng không chỉ có ý nghĩ thời sự lúc bấy giờ mà tầm quan trọng của nó vẫn

có tác dụng đối với con người và cuộc sống của ngày hôm nay Đó là cách nghĩ,cách sống của con người trong quan hệ sản xuất mới, vấn đề đạo đức, nhân cách,phẩm chất, tính cách của những người cán bộ quản lí nông thôn; là vấn đề xây dựngcác mối quan hệ chặt chẽ gắn bó giữa Đảng với chính quyền, giữa cấp dưới với cấptrên, giữa lãnh đạo với nhân dân Tác phẩm đã phát huy sở trường đào sâu và phântích tâm lí con người của nhà văn Nguyễn Khải Những người cán bộ ở nông thôntrong thời kì xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc hiện lên chân thực, sinh độngvới tất cả những nét tính cách đa dạng và phức tạp Cũng giống như tiểu thuyết

Xung đột , trong tiểu thuyết Chủ tịch huyện, Nguyễn Khải đã đặt ra vấn đề năng lực

của người cán bộ, mối quan hệ giữa họ với quần chúng nhân dân, bản lĩnh trước

những cám dỗ của vật chất Chủ tịch huyện đã bước đầu xây dựng được những nhân

vật có tính cách như Hiệp, An, Mơ

Không chỉ quan tâm đến công cuộc khôi phục kinh tế xã hội ở nông thônmiền Bắc, Nguyễn Khải còn hướng ngòi bút của mình về một đề tài đang thu hút sựchú ý của mọi người là chiến tranh cách mạng Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứunước vĩ đại mà cả dân tộc ta đang dốc hết sức người sức của để đánh thắng kẻ thùtrở thành một chủ đề lớn trong văn học nước ta lúc bấy giờ Để tìm nguồn cảm hứng

và tư liệu sống động cho công việc sáng tạo văn học của mình, Nguyễn Khải đãkhoác ba lô đi đến các chiến trường, nơi cuộc sống đang diễn ra ác liệt, cùng sốngvới các chiến sỹ, dùng ngòi bút của mình để ghi lại những giờ phút hào hùng củalịch sử Một loạt các tác phẩm viết về đề tài chiến tranh và người lính trong kháng

chiến chống Mỹ của Nguyễn Khải ra mắt bạn đọc Tiểu thuyết Đường trong mây,

Ra đảo, Chiến Sĩ đã xây dựng vẻ đẹp của hình ảnh người lính trong chiến tranh

chống Mỹ vói những chiến công oanh liệt và những hi sinh thầm lặng của họ

Đường trong mây (1970) là kết quả của chuyến đi thực tế đường Trường Sơn

của Nguyễn Khải Tác phẩm chủ yếu xoay quanh công việc bảo vệ đường, sữa chữanhững khúc đường bị bom đạn của địch phá hỏng, đồng thời phải mở những conđường mới của đại đội 4, một đơn vị công binh Những người lính như Thụ, Vịnh,Súy phải làm việc trong những điều kiện hết sức khó khăn, khắc nghiệt của địa

hình đồi núi hiểm trở với những “vực sương mênh mang, huyền bí Chỉ cần nhích

chân lên một bước, cái vực ấy sẽ lập tức hút lấy, sẽ cuốn đi, sẽ xóa nhòa mọi vết tích”, những thiếu thốn về vật chất: “cả đời đi giày ướt, cả đời mặc quần áo ẩm”, sự

rình rập của kẻ thù: trên đầu máy bay Mĩ oanh tạc, dưới mặt đất bọn thổ phỉ truylùng nhằm triệt hạ lực lượng Đối với những người lính công binh, ranh giới giữa

sự sống và cái chết hết sức mong manh Nhưng vượt lên tất cả những khó khăn đó

họ đã chiến đấu dũng cảm và lập nhiều chiến công oanh liệt để mở đường cho xe ratiền tuyến Có những người lính đã vĩnh viễn nằm lại khi tuổi đời còn rất trẻ nhưGiang, người chiến sĩ quê Thanh Hóa Tuy nhiên bằng cảm hứng ngợi ca, bằngcái nhìn lãng mạn, Nguyễn Khải đã vẻ nên hình ảnh những người lính dũng cảm,kiên cường, sẵn sàng hi sinh cả tính mạng của mình cho Tổ quốc Đối với nhà văn,thước đo dánh giá con người trong chiến tranh là sự gan dạ, dũng cảm, tinh thần

chiến đấu bất khuất, kiên cường Đường trong mây còn là bài ca về tình đồng đội,

đồng chí keo sơn của những người lính chung một chiến hào, vào sinh ra tử vớinhau

Nếu Đường trong mây là bài ca về những người lính công binh phải sống và

chiến đấu ở những địa hình cheo leo hiểm trở ở trên núi cao thì Ra đảo (1970) lại ca

ngợi những người lính - thủy thủ đang phải chèo chống với phong ba bão tố và sự

uy hiếp của kẻ thù để tiếp tế hàng hóa, vũ khí cho đảo Cồn Cỏ Lấy bối cảnh là cuộcchiến đấu của người dân Vĩnh Linh, Quảng Trị, tác phẩm đã được nhà văn sử dụngđậm đặc phương ngữ miền Trung Nhân vật của tiểu thuyết là những chàng trai côgái trẻ tuổi, giàu lòng yêu nước như Xuân, Nam, Hòa, Biền, Giang Dù phải đươngđầu với nhiều khó khăn, thử thách nhưng họ vẫn không lùi bước Hàng tấn tàu hànghóa vẫn vượt biển, phá vòng vây thép mà đi Đêm đêm những con thuyền gỗ thô sơ,

mỏng mảnh chạy bằng chèo tay và buồm vải cứ vượt sóng gió và đạn lửa, buôngneo quanh đảo Những người thủy thủ - chiến sĩ như buồm căng trước gió, lòng đầy

sóng cuộn lao tới xa khơi, tung hoành biển cả: “Mần tới thôi, khó khăn hung nhưng

cứ phải mần tới thôi!” Đó là một câu nói cửa miệng như một khẩu lệnh sống và

chiến đấu, là châm ngôn hành động với tư thế cách mạng tiến công Nhận xét về

tiểu thuyết này, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh gọi “Ra đảo là một bài thơ của

biển cả quật cường, là khúc tráng ca sảng khoái của những người anh hùng nơi đầu

sóng ngọn gió của miền Bắc chống Mỹ và thắng Mỹ” [52].

Hiện thực khốc liệt và khí thế hào hùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ củadân tộc là nguồn cảm hứng để Nguyễn Khải viết nên những tác phẩm giàu tính ngợi

ca, thấm đẫm tinh thần lãng mạn Cách mạng trước những năm 1975 Tiếp nối các

tác phẩm Đường trong mây, Ra đảo, tiểu thuyết Chiến sĩ (1973) là cuốn tiểu thuyết

đầy đặn hơn cả về hình ảnh người lính trong kháng chiến chống Mĩ Cũng nằm

trong cảm hứng viết về chiến tranh và người lính nhưng Chiến sĩ phong phú một

cách khác, vươn lên một tầm khái quát mới Tác phẩm có miêu tả và biểu hiện, cótường thuật và ghi chép, nhất là gia tăng bình luận, triết lí và khối lượng nghị luậnchiếm phần đáng kể Nhân vật xuât hiện chỉ là cái cớ để nhà văn thuyết lí về cộinguồn của những chiến công, về chủ nghĩa anh hùng cách mạng của dân tộc Nhân

vật trong tiểu thuyết Chiến sĩ cũng giống với nhân vật của tiểu thuyết Ra đảo,

Đường trong mây đều là những người lính tuổi đời còn rất trẻ và giàu nhiệ huyết

yêu nước, khao khát lập công khi tham gia chiến trường Trong số các nhân vật đó,Huy là người nổi bật Nhân vật Huy được Nguyễn Khải xây dựng là người có tínhcách và tâm hồn khá phong phú đa dạng Mặc dù còn trẻ nhưng Huy có tinh thầnchiến đấu rất dũng cảm Anh đã góp phần làm nên nhiều chiến công cho đơn vị tăngthiết giáp nói riêng và cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc nói chung

Cùng với Đường trong mây, Ra đảo, tiểu thuyết Chiến sĩ là những khúc ca

về người lính trong cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc

Viết về người chiến sĩ trong cuộc kháng chiến chống Mĩ là một thành côngcủa Nguyễn Khải trong thời kì sáng tác trước 1975 Cảm hứng lãng mạn và khuynh

hướng sử thi đã chi phối cái nhìn của nhà văn về hiện thực cuộc chiến đấu của dântộc Nhân vật người lính được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩnên còn mang vẻ đẹp của lí tưởng mà thiếu đi sự tròn trịa của số phận và tính cách.Nhưng dù sao đó cũng là sản phẩm của giai đoạn văn học gắn liền với chính trị, vớinhiệm vụ cao cả động viên tinh thần chiến đấu của cả dân tộc nên vẫn được sự đónnhân của độc giả.

Như vậy những năm trước 1975, nhà văn Nguyễn Khải bằng sự quan sát tinh

tế và nắm bắt vấn đề cuộc sống một cách kịp thời, nhạy bén, ông đã đưa vào trongsáng tác của mình những con người, sự kiện có ý nghĩa tiêu biểu cho thời đại lịch

sử Từ những tác phẩm viết về các chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước về

cải cách ruộng đất như Xung đột, về mô hình sản xuất nông nghiệp mới như Chủ

tịch huyện, đến những sáng tác về đề tài chiến tranh cách mạng như Đường trong mây, Ra đảo, Chiến sĩ, Nguyễn Khải đã thực hiện đúng sứ mệnh cao cả của nhà văn

đồng thời cũng là người chiến sĩ

Tiểu thuyết Nguyễn Khải giai đoạn này, bên cạnh những thành công còn cónhững mặt hạn chế nhất định Như chúng ta đã biết, văn học Việt Nam giai đoạn

1945 - 1975 phát triển trong một hoàn cảnh lịch sử đặc biệt Vì vậy, hầu hết nhữngtác phẩm văn học bấy giờ là sản phẩm của một nền văn học phục vụ chính trị, cổ vũchiến đấu Tiểu thuyết của Nguyễn Khải không nằm ngoài ngoại lệ đó Bao trùm lêntiểu thuyết của Nguyễn Khải giai đoạn này là tính luận đề về các vấn đề chính trị -

xã hội Nội dung tiểu thuyết của Nguyễn Khải giai đoạn này chỉ tập trung vào phảnánh những vấn đề lớn của cả cộng đồng, dân tộc mà thiếu đi sự quan tâm đến sốphận riêng tư của con người cá nhân Cái nhìn về hiện thực đó đã chi phối cách xâydựng nhân vật của nhà văn Nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Khải giai đoạn này

là những con người tiêu biểu cho một ý thức hệ của xã hội, kiểu nhân vật tư tưởng,nhân vật luận đề Nhân vật của tiểu thuyết Nguyễn Khải chưa có tính cách, tâm lýtrọn vẹn Những nhược điểm, hạn chế đó đã được Nguyễn Khải khắc phục ở giaiđoạn sáng tác sau 1975 Tiểu thuyết sau 1975 của Nguyễn Khải vẫn tiếp tục tínhluận đề, nhưng cách thể hiện của nhà văn không khô khan, nặng về thuyết giáo như

trước mà mềm mại, linh hoạt hơn Nội dung tiểu thuyết Nguyễn Khải sau 1975 luận

đề về đời tư, thế sự nên thấm đẫm hơi thở của cuộc sống đời thường

1.2.3.2 Sáng tác tiểu thuyết của Nguyễn Khải sau 1975

Ngày 30/4/1975 đã đi vào lịch sử như một mốc son chói lọi đánh dấu sựthắng lợi của nhân dân Việt Nam trong cuộc đấu tranh chống kẻ thù xâm lược bảo

vệ Tổ quốc Đất nước ta hoàn toàn thống nhất, giang sơn thu về một mối Sự kiệnchính trị to lớn đó đã tác động đến đến tất cả mọi mặt của đời sống xã hội nước ta

và tâm tư tình cảm của mỗi cá nhân Trước một hiện thực hoàn toàn mới mẻ với baongổn ngang, bề bộn và tự bản thân nó đang nảy sinh nhiều vấn đề quan trọng đángđược quan tâm, Nguyễn Khải đã nhanh chóng phát huy sở trường của mình trongcách nhìn nhận, khám phá hiện thực đời sống ở những sự kiện mới manh nha, cácquan hệ xã hội mới sắp hình thành, chỗ đứng của con người cũ trong một chế độchính trị mới Tất cả những mối quan tâm đó được Nguyễn Khải chuyển thành cáctác phẩm tiểu thuyết giàu tính triết lí sâu sắc, thể hiện một cái nhìn hiện thực mới

mẻ, một ngòi bút linh hoạt trước những biến chuyển lớn lao của đất nước Có thểnói từ sau 1975, các sáng tác của Nguyễn Khải nói chung và thể loại tiểu thuyết nóiriêng vừa là sự tiếp nối quan điểm và phong cách sáng tác của ông trước 1975nhưng đồng thời nó lại là một bước phát triển cao hơn trong tư tưởng và cái nhìncủa nhà văn về các vấn đề xã hội cũng như đời sống con người Bao trùm lên cácsáng tác sau 1975 của Nguyễn Khải là cái nhìn hiện thực trong nhiều tương quancủa đời sống xã hội, đầy tính chiêm nghiệm sâu sắc, giàu chất triết lí nhân sinh.Tiểu thuyết của Nguyễn Khải sau 1975 thấm đẫm hơi thở của cuộc sống hiện tại vớinhững thân phận, tính cách, cuộc đời riêng Vẫn là văn phong chính luận nhưng nóbớt đi tính luận đề khô khan hơn so với các tiểu thuyết của Nguyễn Khải trước1975

Sau 1975, một lần nữa Nguyễn Khải tiếp tục đề tài tôn giáo qua các tiểu

thuyết Cha và con, và , Điều tra về một cái chết, Thời gian của người.

Cha và con, và là một hướng tiếp cận với đề tài tôn giáo của Nguyễn Khải

trong một hoàn cảnh lịch sử xã hội mới Khác với tiểu thuyết Xung đột, tác phẩm ra

đời khi chủ nghĩa xã hội mới bắt đầu được xây dựng ở miền Bắc, tiểu thuyết Cha và

con, và được Nguyễn Khải sáng tác khi chế độ xã hội nước ta đã đạt được những

thành công nhất định Lúc này nhà văn có thời gian hơn để tìm hiểu, suy nghĩ,chiêm nghiệm một cách sâu sắc mối quan hệ giữa chế độ xã hội chủ nghĩa và niềmtin tôn giáo và thể hiện nó ở một chiều sâu mới Không phải là những mâu thuẫn,xung đột gay gắt giữa cách mạng và những kẻ đội lốt tôn giáo như đã từng xuất hiện

trong Xung đột Cuộc đấu tranh trong tiểu thuyết Cha và con, và lặn vào bề sâu,

chủ yếu là qua sự đấu trí của các nhân vật Sức công phá là từ bên trong Sự rạn vỡniềm tin trước hết lại là ở các linh mục, những người đại diện nhà thờ lẽ ra phải cóđức tin sáng láng nhất Cha Thư, nhân vật chính của tiểu thuyết, là một linh mục trẻđược đào tạo hết sức bài bản ở Chủng viện và một tâm tưởng rất mực kính Chúa,yêu Chúa Cha Thư rời Tòa giám về xứ Nhất nhậm chức Ông quyết tâm sống trongsạch, khổ hạnh với hi vọng làm người chăn chiên kiểu mẫu, làm “sáng danh nướcChúa” Nhưng rồi thực tế đã nhanh chóng dẫn ông đến những bế tắc, bị khủnghoảng trên đường hành đạo Thực tế hùng hồn đã làm nổ tung những định kiến, đảolộn mớ giáo lí, sách vở thấm đượm tính chất duy tâm phản động Là một người cóhọc, giàu nhiệt tâm với đời, chỉ vì mang trong mình ý tưởng tôn giáo siêu hình màcha Thư đã bị lẫn lộn, trở thành kẻ ngớ ngẩn trước cuộc sống Trải qua nhiều bănkhoăn, dằn vặt, đau đớn, cha Thư đã thay đổi trong nhận thức và bắt đầu tự tìm lấycho mình một cách sống trong một hoàn cảnh mới Cuối cùng ông đã thấy chân lí

giản dị mà vô cùng sâu sắc: “Chúa ở cùng và ở trong những người trung thực, chất

phác, những người lao động chịu đựng mọi khó khăn Đi với giáo hữu, tuân theo ý muốn của giáo hữu sẽ hòa hợp được tất cả, vì giáo hữu là nền tảng, là cội nguồn cách mạng cũng từ đây mà có, bổn phận của linh mục cũng từ đây mà có” [29;

tr.604] Nhân dân đã lựa chọn chủ nghĩa xã hội Cha Thư chấp nhận hiện thực củalịch sử dân tộc và con đường hòa hợp tất yếu giữa Thiên Chúa giáo và cách mạng

Cũng viết về đề tài tôn giáo, một trong những đề tài vốn được Nguyễn Khải

quan tâm từ rất sớm, tiểu thuyết Điều tra về một cái chết lại xoáy sâu vào tấn bi

kịch của con người vì niềm tin tôn giáo mù quáng, mê muội Tư Tốn là nhân vật

chính của tiểu thuyết Tư Tốn là người theo cha mẹ lên làm công quả tại Tòa Thánh

từ nhỏ Đức Hộ Pháp - vị quản đạo vừa là ân nhân vừa là người thầy hướng đạo của.Lớn lên, Tư Tốn làm tới chức Lễ Sanh, chức cao nhất trong hàng chức việc Tư Tốn

là người thông minh, học vấn của anh “giáo sư trong đạo chưa dễ đã bằng” và anh

ta được coi là rường cột của Đạo trong tương lai Tư Tốn Mặc dù đã nhìn rõ chântướng tà giáo của Hội Thánh nhưng Tư Tốn vẫn là một kẻ cuồng tín, bảo thủ TưTốn vẫn theo đuổi hoài bão làm cuộc cách mạng về tôn giáo: cải cách Hội giáo,chấn hưng Đạo pháp, phổ độ chúng sinh, tẩy rửa mọi vết nhơ để Đạo của mình trởnên sáng chói Tuy nhiên trên con đường thực hiện khát vọng của một con chiên mộđạo, sùng đạo, Tư Tốn đã vỡ mộng và rơi vào bế tắc Cái chết đến với anh ta nhưmột sự giải thoát khỏi tấn bi kịch của một con người lầm đường, lạc lối khi tìmkiếm một đạo giáo chân chính, tiến bộ Qua bi kịch cá nhân của Tư Tốn, nhà vănNguyễn Khải đã lên án, tố cáo những tổ chức độ lốt tôn giáo để làm những điều bấtchính, hủy hoại cuộc sống của con người Nguyễn Khải đã vạch trần những phươngdiện xấu xa, lạc hậu, phản động của tôn giáo giả danh trong tiến trình phát triển củađất nước Qua đó, nhà văn nhằm đi đến khẳng định và đề cao tôn giáo chân chính,phục vụ cuộc sống, phục vụ con người

Thời gian của người được tác giả Nguyễn Khải viết năm 1985 Thời gian của người khai thác đề tài tôn giáo ở khía cạnh tôn giáo và cách mạng tìm được

tiếng nói chung Cha Vĩnh là một linh mục nhưng đồng thời cũng là một chiến sĩ

cách mạng chiến đấu cho sự nghiệp giành độc lạp tự do của dân tộc Thời gian của

người là câu chuyện về những cách sống đẹp Ở đây khuynh hướng triết luận, cảm

quan văn hóa đã giúp Nguyễn Khải mở rộng nội hàm “sống đẹp” Các nhân vậtchính: Quân - chiến sĩ tình báo lão luyện, Ba Huệ - bí thư huyện ủy, cựu chiến sĩbiệt động, Hai Riềng - vị giám đốc nông trường đã sống qua mấy chế độ nhưng lúcnào cũng một niềm đam mê cây cao su, say mê cống hiến cho đời, cha Vĩnh - vịlinh mục dành trọn đời mình làm giảm nhẹ những đau khổ của thế gian, mỗi ngườiđều là một nhân cách cao cả, đẹp đẽ Họ mang vẻ đẹp của trí thức sống hết mình

cho một niềm tin nên họ đã có những khoảnh khắc “chói sáng, rực rỡ, ăm ắp những

xúc cảm, những kỉ niệm”, họ là biểu tượng sâu sắc về tự do, về khả năng “để lại dấu

vết”, chuẩn bị cho tương lai Với họ, khái niệm thời gian là khái niệm giá trị vì nó

luôn gắn với khát vọng tiến bộ, hoàn thiện của con người Tác phẩm Thời gian của

người tiếp tục cảm hứng đối thoại - triết luận nhưng giọng văn trầm tĩnh, khoan hòa,

nhiều sắc thái chiêm nghiệm hơn so với các tiểu thuyết trước

Các tiểu thuyết của Nguyễn Khải càng về sau càng thể hiện sự quan tâm củanhà văn đến số phận của con người cá nhân với những lo âu, băn khoăn trước hiệnthực cuộc sống Đó là những con người trong cuộc sống đời thường, hay nhữngngười chiến sĩ từng chiến đấu anh dũng trong cách mạng giải phóng dân tộc nay trở

về với cuộc sống hòa bình nhưng họ vẫn giữ vững phẩm chất, chí khí của ngườichiến sĩ trong cuộc sống mới Các vấn đề thời sự - chính trị tiếp tục được nhà vănchọn lựa để sáng tác Cảm hứng chính trong các tiểu thuyết viết về đề tài thế sựmang âm hưởng ngợi ca cái mới, khẳng định giá trị đẹp đẽ của con trong thời đại

hôm nay Tác phẩm Gặp gỡ cuối năm (1982) ra đời đã rất được đông đảo bạn đọc

quan tâm và sự chú ý của giới phê bình, nghiên cứu văn học Nguyễn Khải đã từchỗ đứng của người chiến thắng trong thời điểm hiện tại để nhìn sâu vào suy nghĩ,thái độ tình cảm của những con người thất bại nhưng vẫn chưa hoàn toàn hòa nhậpvào chế độ xã hội mới Nhân vật chính trong tiểu thuyết là bà Hoàng, một đại diệntiêu biểu cho những người từng gắn bó mật thiết với chế độ cũ Đúng như cái têncủa tác phẩm, những con người với những nghề nghiệp khác nhau, địa vị xã hộikhác nhau và xu hướng chính trị hoàn toàn đối lập đã có một cuộc gặp gỡ trong mộtbữa tiệc cuối năm tại nhà bà Hoàng Chính tại đây họ đã bộc lộ tất cả những suynghĩ, thái độ của mình đối với chế độ xã hội mới Nguyễn Khải đã rất khôn khéotrong việc lựa chọn mối quan hệ giữa các nhân vật là họ hàng, ruột thịt để từ đó cácnhân vật có thể tự do bộc lộ quan điểm, thái độ và những suy nghĩ thầm kín củamình đối với thời cuộc hiện tại Các cuộc tranh luận diễn ra cởi mở, tự nhiên, suồng

sả nhưng cũng không kém phần gay gắt giữa nhưng nhân vật đã từng là “cái đinh,cái vít” của xã hội cũ như bà Hoàng, ông Chương, Quý, ông Đại và những nhân vậtđại diện cho chế độ xã hội mới như Quân - chiến sĩ tình báo sắc sảo, Việt - nhà văn

cách mạng, Bình - một kĩ sư trẻ, thông minh giỏi giang Trái với dự định ban đầucủa chủ nhân bữa tiệc là bà Hoàng, muốn tuyên bố sự tuyệt giao với chế độ mớithông qua cuộc gặp gỡ đầy đủ với những người thân thiết Nhưng khi chứng kiếncuộc trò chuyện giữa mọi người với nhau trước khi bữa tiệc diễn ra, bà Hoàng vànhững người như ông Chương, ông Đại đã thay đổi cách suy nghĩ của bản thân.

Họ như được bừng tỉnh khi nhận ra bản chất xấu xa, mục ruỗng của chế độ mà trướcđây họ đã hết lòng bảo vệ và giành trọn niềm tin Họ được cởi bỏ những mê hoặc,nhận ra những lầm lẫn trong lựa chọn con đường đi, trong phân biệt tốt, xấu, tronglựa chọn bạn thù Sự nhận thức của họ dẫu muộn màng nhưng hết sức cần thiết,giúp họ tìm lại chính mình trong sự lựa chọn mới, trở về với dân tộc, với nhân dân

Với Gặp gỡ cuối năm, Nguyễn khải đã “khẳng định chế độ mới bằng lời nói ngược”

(Lại Nguyên Ân), bằng sự phê phán, phủ định chế độ cũ, Nguyễn Khải đã đem đếncho người đọc những nhận tức mới về bản chất cuộc sống, giúp họ tìm thấy conđường đi đúng nhất trong cái rối rắm, bộn bề của hiện thực

Vòng sóng đến vô cùng là tiểu thuyết viết về người chiến sĩ giữa cuộc sống

đời thường với cảm hứng khẳng định, ngợi ca Nhân vật chính của tác phẩm làMười Sanh, một điển hình tiêu biểu cho những con người chiến đấu vì lí tưởng.Mười Sanh, nhân vật chính của tác phẩm từng là một chiến sĩ cách mạng gan dạ,dũng cảm trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ của dân tộc Ông trởthành một nhân chứng, một huyền thoại, một “vòng sóng” có sức lan tỏa “đến vôcùng” Không chỉ là người lính chiến đấu quên mình trong chiến tranh, ông còn làngười tiếp tục đeo đuổi một cuộc chiến đấu không kém phần gay gắt, quyết liệt khitrở về với cuộc sống thời bình Đó là cuộc chiến chống những biểu hiện tiêu cựcnảy sinh trong cuộc sống, là sự vật lộn âm thầm với hy vọng giành lại đồng đội khi

họ sa ngã, đi vào con đường bất chính Cuộc chiến đó chưa có có kết thúc, chưa cóchiến thắng Mặc dù vậy ông vẫn không từ bỏ Tuổi già, bệnh tật, vẫn không ngăncản được nhiệt huyết đấu tranh, tấm lòng luôn trăn trở, lo lắng cho sự nghiệp chung

của ông Như vậy với tiểu thuyết Vòng sóng đến vô cùng, nhà văn Nguyễn Khải vừa

khẳng định những giá trị bền vững của truyền thống quá khứ đối với cuộc sống hiện