Nghi lộc trong phong trào cách mạng năm 1930 1931 và xô viết nghệ tĩnh

Tuy nhiên, cho đến nay theo nhnhững tài liệu, sách báo, tác phẩm mà tôi đã thống kê đợc thì có thểkhẳng định cha có một công trình nghiên cứu một cách sâu sắc, cụ thể vềphong trào cách m

A - Dẫn luận

1 - Lý do chọn đề tài

Phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 và Xô Viết Nghệ Tĩnh đãdiễn ra cách đây hàng thập kỷ Trãi qua bao thăng trầm lịch sử songnhững tên đất, tên làng gắn liền với cuộc đấu tranh ấy vẫn còn đợc lutruyền đến hôm nay và mãi mãi sau này

Xô Viết Nghệ Tĩnh là một phong trào cách mạng rộng lớn đã làmrung chuyển nền thống trị của đế quốc và phong kiến phản động ở ĐôngDơng, diễn ra trong nhiều huyện ở hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh Gópphần làm nên thắng lợi đó chúng ta không thể không nhắc địa danh NghiLộc, một trong những địa phơng của tỉnh Nghệ An đã giành đợc chínhquyền trong phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 để làm nên cuộccách mạng đã đi vào lịch sử nh những mốc son chói lọi

Trờng đại học vinh

khoa lịch sử

Đề tài:

Nghi Lộc trong phong trào cách mạng năm 1930 – 1931và xô viết nghệ tĩnh 1931và xô viết nghệ tĩnh

chuyên ngành lịch sử việt nam cận đại

Giáo viên hớng dẫn: Lê Đức Thảo

Sinh viên: Nguyễn Thị Oanh

Vinh/5/2002

Chính vì lẽ đó mà một thời nhân dân Nghi Lộc đã làm cho đế quốcPháp và chính quyền tay sai thật điên bát đảo Hoảng sợ trớc làn sóngcách mạng của quần chúng kẻ thù đã ra tay khủng bố và đàn áp một cáchdã man Thế nhng, những âm mu xảo quyệt, những hòng súng đen ngòmcủa kẻ thù cũng không lay chuyển đợc tinh thần đấu tranh trong nhândân Nghi Lộc.

Từ những thắng lợi cũng nh những đóng góp của nhân dân NghiLộc, trong phong trào cách mạng, tôi muốn lật lại những trang sử vẻvang của quê hơng tôi, để viết về cuộc đấu tranh của nhân dân huyện nhàtrong những năm 1930 – 1931

Phong trào cách mạng 1930 – 1931 và Xô Viết Nghệ Tĩnh là một

sự kiện lịch sử trọng đại trong lịch sử dân tộc, bởi vậy nó đã đợc nhiềunhà nghiên cứu trong và ngoài nớc, nhiều tác giả đề cập đến Trong cáctác phẩm viết về Xô Viết Nghệ Tĩnh thì Nghi Lộc mới chỉ đợc nhắc đếnvới t cách là những địa danh, trong tỉnh đã làm nên chiến thắng mà thôi

Có thể nói nhân dân Nghi Lộc đã có những đóng góp rất lớn để làm nênchiến thắng của Xô Viết Nghệ Tĩnh Tuy nhiên, cho đến nay theo nhnhững tài liệu, sách báo, tác phẩm mà tôi đã thống kê đợc thì có thểkhẳng định cha có một công trình nghiên cứu một cách sâu sắc, cụ thể vềphong trào cách mạng của nhân dân huyện Nghi Lộc đúng với tầm vóc,

sự hy sinh những đóng góp lớn lao của nhân dân Nghi Lộc trong phongtrào cách mạng nói trên

Ngày nay đang đợc sống trong độc lập tự do, vinh dự hơn nữa là

đang đợc sống trên vùng lãnh thổ đợc mệnh danh là “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hlàng đỏ” của cáchmạng Việt Nam, hồi tởng lại cuộc sống cơ cực dới chế độ thực dân tànbạo và phong kiến thối nát phản động, chúng ta càng cảm nhận sâu sắchạnh phúc vinh dự hôm nay vô cùng to lớn

Uống n

“Nam Đàn, Nghi Lộc, H ớc nhớ nguồn, ăn quả nhớ ngời trồng cây”

Hạnh phúc vinh dự này chính là thành quả của bao công sức, nớcmắt, xơng máu của nhiều thế hệ đã chiến đấu từ thời kỳ này qua thời kỳkhác

Để ghi nhớ công lao của các thế hệ trớc, đồng thời để thế hệ sau kếtục phát huy tô thắm thêm màu đỏ quê hơng Là một sinh viên theongành lịch sử, tôi muốn tìm hiểu những chặng đờng lịch sử, những chông

gai và những thắng lợi của nhân dân Nghi Lộc trong cuộc đấu tranh giảiphóng dân tộc.

Song có một điều tôi muốn nói rằng: Tôi yêu lịch sử Việt Nam nóichung và tôi muốn đợc tìm hiểu lịch sử mảnh đất quê hơng tôi nói riêng.Vì vậy thực hiện đề tài này tôi không tham vọng gì lớn, chỉ muốn đợcgóp một phần hiểu biết còn ít ỏi của mình cùng với các công trình nghiêncứu đã, đang và sẽ có về vấn đề này để cung cấp cho chúng ta một cáchnhìn toàn diện hơn về phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 và XôViết Nghệ tĩnh của nhân dân Nghi Lộc

Qua bản luận văn này tôi còn hy vọng nho nhỏ là đợc góp sứcmình vào nghiên cứu lịch sử địa phơng Nghi Lộc, góp phần làm phongphú thêm nội dung về lịch sử địa phơng, giúp cho việc giảng dạy tốt hơnchơng trình lịch sử địa phơng trong các nhà trờng Phổ thông ở Nghệ An

Xuất phát từ lý do trên tôi đã quyết định chọn nghiên cứu đề tài:

“Nam Đàn, Nghi Lộc, HNghi Lộc trong phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 và Xô ViếtNghệ Tĩnh”

2 Lịch sử vấn đề

Phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 và Xô Viết Nghệ Tĩnh làmột sự kiện lịch sử có ý nghĩa trọng đại, đã có không ít ngời quan tâmnghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau Nhng về phong trào cách mạngnăm 1930 – 1931 ở Nghi Lộc thì cha có một công trình chuyên khácnào nghiên cứu Vấn đề này chỉ mới đợc trình bày ở các góc độ khácnhau nh trong sách:

+ Lịch sử Đảng bộ Đảng cộng sản Việt Nam huyện Nghi Lộc“Nam Đàn, Nghi Lộc, H ” sơthảo tập I (1954 trở về trớc) nhà xuất bản Nghệ An năm 1991 đã trìnhbày những nội dung chủ yếu:

- Sự ra đời và hình thành Đảng bộ Nghi Lộc

- Đề cập đến sự hoạt động của Đảgn bộ với phong trào quần chúng

+ Lịch sử Đảng bộ Nghệ An“Nam Đàn, Nghi Lộc, H ” tập I năm 1930 – 1945 nhà xuất bảnchính trị quốc gia Hà Nội 1998

Nội dung cũng đã phản ánh một cách trung thực sinh động quátrình đấu tranh cách mạng của Đảng bộ và nhân dân Nghệ An trên bớc

đờng đấu tranh cách mạng, bớc đầu rút ra đợc một số bài học kinhnghiệm, bài học thành công cũng nh cha thành ông trong quá trình lãnh

đạo của Đảng bộ

+ Sự kiện lịch sử của Đảng bộ thành phố Vinh“Nam Đàn, Nghi Lộc, H ” tập I nhà xuất bảnNghệ An năm 2000 Tác giả giữ nguyên bản quyền chủ yếu là biên niênsử

+ “Nam Đàn, Nghi Lộc, HLịch sử Đảng cộng sản Việt Nam” cũng đã đánh giá những thành

quả cách mạng của phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 mà đỉnhcao là Xô viết Nghệ tĩnh

+ Lịch sử Đảng bộ Đảng cộng sản Việt Nam“Nam Đàn, Nghi Lộc, H ” tỉnh Nghệ Tĩnhnghiên cứu phong trào này trong phạm vi hai tĩnh Nghệ An và Hà Tĩnh

Và rải rác trong các tác phẩm về lịch sử, các tạp chí nghiên cứulịch sử về giai đoạn năm 1930 – 1931 và một số tài liệu ở kho địa chí

th viện Nghệ An, các công trình nghiên cứu của cán bộ bảo tàng Xô viết,một số hồi ký… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nhng chỉ nhắc đến nh một

sự kiện để minh họa

Còn để đánh giá một cách có hệ thống sự đóng góp của nhân dânNghi Lộc trong phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 thì cha có mộtcuốn sách nào viết một cách toàn diện

Nhìn chung lại từ trớc đến nay mảng đề tài nghiên cứu và đánh giá

về một giai đoạn lịch sử hào hùng của nhân dân Nghi Lộc vẫn đang cókhoảng trống lớn, cha đợc đầu t đúng mức ở tầm quan trọng của nó

Với đề tài này tôi hy vọng sẽ đáp ứng một phần nhỏ để chúng ta cóthể hiểu thêm giai đoạn lịch sử năm 1930 – 1931 Mà đặc biệt là phongtrào cách mạng của nhân dân Nghi Lộc đã đạt đến đỉnh cao – giànhchính quyền

Đây là một đề tài còn đợc ít ngời nghiên cứu vì vậy trong quá trìnhtìm hiểu còn gặp nhiều khó khăn và chắc chắn sẽ không tránh khỏinhững khiếm khuyết Song trong quá trình nghiên cứu tôi đã nhận đợc sựgiúp đỡ của thầy giáo hớng dẫn: Lê Đức Thảo và các thầy giáo cô giáotrong khoa lịch sử trờng Đại học Vinh Cùng khả năng nổ lực của bảnthân tôi sẽ cố gắng hoàn thành đề tài này một cách toàn vẹn và mongnhận đợc sự đóng góp ý kiến của thầy cô và các bạn

Em xin bày tỏ lòng biết ơn tới sự quan tâm giúp đỡ của thầy.

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu.

Từ lịch sử vấn đề trên chúng tôi xác định đối tợng nghiên cứu củaluận văn là “Nam Đàn, Nghi Lộc, HNghi Lộc trong phong trào cách mạng năm 1930 – 1931 vàXô Viết Nghệ Tĩnh”

Về thời gian: Giai đoạn từ năm 1930 đến tháng 10 năm 1931 và

Xô Viết Nghệ Tĩnh Do đó luận văn chỉ nghiên cứu Nghi Lộc trongnhững năm 1930 – 1931

Về nội dung: Tập trung phân tích đánh giá phong trào cách mạng

của nhân dân Nghi Lộc trong phong trào cách mạng năm 1930 – 1931

và Xô Viết Nghệ Tĩnh nh: Đề cập đến điều kiện thiên nhiên, con ngờiNghi Lộc, đặc biệt đề cập sâu nguyên nhân bùng nổ, diễn biến cao trào,

thành quả đạt đợc, sự ra đời hoạt động của các Xô Viết nông dân và cuộc

đấu tranh chống chính sách khủng bố của địch bảo vệ thành quả cáchmạng của nhân dân Nghi Lộc

Những vấn đề nằm ngoài khung thời gian và nội dung trên khôngthuộc phạm vi đối tợng nghiên cứu của đề tài này

4 Nguồn t liệu.

Đây là một đề tài thuộc về lịch sử địa phơng, do đó nguồn tài liệu

có phần hạn chế ngoài các tài liệu giáo trình:

+ Đại cơng lịch sử Việt Nam tập II NXB

+ Tiến trình lịch sử Việt Nam từ năm 1958 đến nay

Chúng tôi chủ yếu khai thác và dựa vào nguồn tài liệu từ kho địachỉ Th viện Nghệ An nh:

+ Lịch sử Đảng bộ Đảng cộng sản Việt Nam huyện Nghi Lộc

+ Lịch sử Đảng bộ Đảng cộng sản Việt Nam tĩnh Nghệ Tĩnh

+ Văn kiện Đảng tập I

+ Lịch sử Đảng cộng sản Việt Nam… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

Và một số tác phẩm lịch sử, các tạp chí nghiên cứu lịch sử, các hồi

ký… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh có đề cập đến phong trào cách mạng năm 1930 – 1931

5 Phơng pháp nghiên cứu.

Để nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đặt nó trong quá trình pháttriển cũng nh trong từng bối cảnh lịch sử nhất định Vì vậy phơng phápchủ yếu là su tầm, thống kê, trích dẫn tài liệu, trên cơ sở đó phân tích mổ

xẻ, so sánh và đi đến kết luận đánh giá phong trào cách mạng năm 1930– 1931 của nhân dân Nghi Lộc nh đề tài đã đặt ra

đến năm 1930

I.1- Nghi Lộc trong lịch sử dân tộc

I.1.1- vài nét về địa lý Nghi Lộc

I.1.2- Con ngời Nghi Lộc.

I.2- Nghi Lộc trong cuộc vận động giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XX

Ch ơng II : Nghi Lộc trong phong trào cách mạng năm 1930 – 1931và xô viết nghệ tĩnh 1931

và xô viết nghệ tĩnh

II.1- Nghi Lộc trớc phong trào cách mạng năm 1930 – 1931.II.2- Phong trào cách mạng của quần chúng Nghi Lộc

II.2.1- Thời kỳ mở đầu phong trào: Biểu tình, bãi công

II.2.2 - Phong trào phát triển lên đến đỉnh cao

II.3 - Sự ra đời và hoạt động của các Xô Viết nông dân

Ch ơng III : Cuộc đấu tranh chống chính sách khủng bố trắng

của địch bảo vệ thành quả cách mạng.

III.1- Âm mu thủ đoạn của đế quốc và thực dân phong kiến NamTriều

III.2 - Đảng bộ Nghi Lộc lãnh đạo quần chúng đấu tranh chốngkhủng bố

C – 1931và xô viết nghệ tĩnh Kết luận

B - Nội Dung

Ch ơng I Tình hình chính trị xã hội Nghi Lộc đến năm 1930.

I.1 - Nghi Lộc trong lịch sử dân tộc.

I.1.1 - Vài nét về địa lý Nghi Lộc

ở về phía đông nam Nghệ An, Nghi Lộc là một trong ba huyệnmiền biển, bao gồm 26 huyện, vùng đất hạ lu tả ngạn dòng Nam Giang

Từ xa nơi đây cũng là “Nam Đàn, Nghi Lộc, HĐịa linh nhân kiệt” một vùng đất hẹp đợc hìnhthành sớm và có bề dày lịch sử tràn đầy sức sống

Đất linh thiêng sinh ra ngời hào kiệt, để trờng tồn trong lòng dântộc Từ thuở các Vua Hùng dựng nớc trên mảnh đất huyện Nghi Lộcngày nay đã có c dân ngời Việt Cổ sinh sống Thuở ấy nơi đây là lãnhthổ Bộ Việt Thờng Qua hàng ngàn năm cai trị của các tập đoàn phongkiến Trung Quốc và các triều đại phong kiến Việt Nam Cũng nh các địaphơng trong cả nớc, địa giới và tên gọi của huyện Nghi Lộc đã nhiều lầnthay đổi, tới năm 1889 Vua Thành Thái mới đổi tên huyện thành huyệnChân Lộc dới triều Tây Sơn thành huyện Nghi Lộc Mời năm sau năm

1899 địa giới giữa Phủ Hng Nguyên và huyện Nghi Lộc đợc điều chỉnh.Tổng Yên Trờng phía Bắc Vinh - Bến Thuỷ trớc thuộc huyện Nghi Lộcnay cắt sang Phủ Hng Nguyên Tổng Vân Trình phía Tây Sông Cấm trớcthuộc phủ Hng Nguyên nay cắt sang huyện Nghi Lộc, tách các làng xãphía Đông Bắc Sông Cấm thành lập ra Tổng La Vân, địa giới này ngàycàng ổn định

Nghi Lộc là một huyện đồng bằng của tĩnh Nghệ An nằm sát phíaBắc Thành phố Vinh trên toạ độ từ 18 độ 40 đến 18 độ 55 vĩ độ Bắc, từ

105 độ 28 đến 105 độ 45 kinh Đông, phía Bắc giáp hai huyện Yên Thành

và Diễn Châu, đờng xe lửa và đờng quốc lộ I Hà Nội – Vinh, phía Namgiáp thành phố Vinh và hai huyện Hng Nguyên, Nam Đàn Phía Đônggiáp biển Đông và huyện Nghi Xuân (tĩnh Hà Tĩnh) phía Tây giáp huyện

Đô Lơng

Vùng phía Bắc và phía Tây Tây Nam, từ tả ngạn Sông Cấm trởlên, núi đồi nối tiếp nhau dạn dày suốt dọc địa giới chung với các huyệnNam Đàn, Đô Lơng, Yên Thành, Diễn Châu, lấn sâu vào nội địa lan rộng

ra dọc bờ biển phía Bắc Cửa Lò Lớn hơn đó là dãy núi Đại Vạc, bắt đầu

từ các làng Cổ Văn, Cổ Lãm (Nghi Văn) địa đầu phía Tây bắc huyện ventheo địa giới chung các huyện Yên Thành, Diễn Châu, chạy thẳng xuốngSông Cấm đối đầu với Núi Voi ở phía Hữu ngạn tạo thành cửa vào ra củacác tuyến đờng giao thông Bắc Nam của đất nớc Núi đồi ở vùng này hầuhết có độ dốc lớn (350 – 400) và bị xói mòn nặng Vị đất đai bị rửa trôichỉ còn lại sỏi đá nên thực vật chỉ có loại cây lùn bụi và hiếm động vật.Khoáng sản, tuy có các thứ sắt, mang gan, phốt phát… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh song trữ lợng ít,chất lợng thấp, giá trị công nghiệp không nhiều Diện tích bản sơn địachiếm tỷ lệ lớn, bị phủ dày sỏi đá nghèo chất mùn và chất hữu cơ Thunglũng đồng bằng vì tiếp giáp với núi đồi nên khập khểnh bị chia cắt, tỷ lệsắt độ PH thấp (từ 4,5 – 5%)

Vùng phía Đông và Đông Nam từ hữu ngạn Sông Cấm trở xuống,tuy không có nhiều núi đồi, song địa hình cũng rất phức tạp Sau các đợtbiển lùi, cứ cách nhau khoảng trên 1km lại nổi lên một cồn cát cao rộng,kéo dài song song theo bờ biển Trên các dãy cồn cát ấy không có cỏcây Về mùa hè cát nóng nh rang, xen kẻ giữa các dãy cồn cát là cáclòng chảo và bàu đầm Thổ nhợng ở các lòng chảo có hiện tợng tích tụsắt và nhôm, rất nghèo chất mùn, chất hữu cơ và hàm lợng trao đổi rấtthấp Đồng bằng màu mở của huyện phần lớn nằm dọc hai bên SôngCấm, nhất là phía Hữu ngạn, thổ nhợng ở đây là đất cát pha sét, hàm l-ợng mùn và NPK tổng hợp cao, thích nghi với nhiều loại cây trồng nhất

là lúa

Huyện Nghi Lộc có bờ biển dài và có hai cửa sông lớn là Cửa Lò

và Cửa Hội, hai cửa sông này có vị trí chiến lợc cả về quân sự, kinh tếcủa Quốc gia và Quốc tế thời quốc gia Đại Việt (từ thế kỷ thứ X đến thế

kỷ XIV) Cho nên nơi đây trở thành một trong những cửa lạch, thuyềnbuôn trong và ngoài nớc ra vào tấp nập Các Vơng Triều Quốc gia ĐạiViệt đều quan tâm xây dựng, củng cố vững chắc đồn phòng thủ ở hai cửasông này để bảo vệ đất nớc [11:10] Cửa Lò và Cửa Hội cũng là nơi giàukhoáng sản có giá trị kinh tế cao nh: Tôm, mực, cá thu… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

Về khí hậu: Cũng nh các vùng đất khác trên đất nớc ta, Nghi Lộc

chịu ảnh hởng sâu sắc của khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm ở đây có sựphân biệt rõ rệt giữa các mùa trong năm Do đặc thù về vị trí địa lý nênNghi Lộc không chỉ là nơi hứng chịu ảnh hởng của gió mùa đông Bắc

mà còn là điểm gần nh đón đầu những trận gió Lào, kèm theo nắngnóng trong mùa Hạ Lợng ma hàng năm ở Nghi Lộc khá lớn!

Nghi Lộc đợc coi là điểm tiếp nhận ảnh hởng của hai đờng khí hậu

ở hai miền, là nơi giao thoa của nhiều chế độ thời tiết, vì thế, khí hậu ởNghi Lộc tơng đối khắc nghiệt Đây cũng là một trong những nhân tố

góp phần hình thành nên nhân cách của con ngời xứ Nghệ và Nghi Lộcnói riêng.

I.1.2 - Con ngời Nghi Lộc

Trên nền tảng thiên nhiên cơ bản thuận lợi ấy, con ngời đã bắt đầu

định c dọc ven Sông Cấm và đờng Thiên Lý (tên trớc khi có đờng quốc

lộ I) rồi lan rộng ra khắp vùng trong huyện, trớc hết là vùng phía Đông

và Đông nam theo sự lùi dần của biển

Sau khi biển lùi, nhánh Sông Cấm phía Nam bồi lấp, ông NguyễnHội quê làng Cơng Gián, huyện Nghi Xuân (Hà Tĩnh) chiêu dân lập ra.Hai đồng muối Thợng Xá (Nghi Xá - Nghi Hợp) và Yên Lơng (NghiThuỷ) Tiếp đó Nguyễn Xí con thứ của ông là một danh tớng nhà Lê lấy

tù binh quân minh (Trung Quốc), và quân ChămPa Chiêm Thành (cácquốc gia phía Nam) khai phá đất hoang, do bờ biển từ Cửa Lò đến CửaHội làm cho ruộng đất canh tác ở vùng này ngày càng mở rộng

Đi đôi với phát triển dân c và ruộng đất canh tác ven biển, cáctrang trại, khai khẩn đất hoang ở đồng bằng và bán sơn địa cũng đợchình thành ngày càng nhiều Khi đợc triều đình cử vào trấn thủ ở Nghệ

An, Thái bảo lãng, Quận Công Trần Bá Chúc đã chiêu dân khai phá đấthoang lập nên các làng Tuy nhiên, sự hình thành, phát triển dân c tronghuyện còn mang tính tự nhiên và hết sức chênh lệch giữa các vùng, vùngven biển xung quanh Cửa Lò và Cửa Hội mật độ dân số rất cao, còn cácvùng núi đồi thì tha dần

Trong huyện các chợ cũng đợc hình thành theo sự phát triển củatừng cụm dân c Do đặc điểm hình thành và phát triển dân c trong huyệnnên phần lớn các làng xã là ngời góp của nhiều địa phơng trong cả nớc.Nên trong mỗi làng, có nhiều họ và mỗi vùng thậm chí mỗi làng có mộtgiọng nói khác nhau Qua chung sống lâu đời và cùng lao động sản xuất,xây dựng gia đình, làng mạc, đất nớc, mọi ngời đã hoà nhập thành ngờichủ ở quê hơng mới, không còn phân biệt sắc tộc dân c… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh Mỗi ngời dântrong từng làng, từng vùng đã đem hết sức lực, kinh nghiệm, nghề nghiệpcủa mình, kế tục nhau tự cải tạo và điều chỉnh về mọi mặt nhằm khôngngừng khai thác tài nguyên thiên nhiên phát triển ngành nghề, phục vụcho nhu cầu sinh sống của mình và của xã hội

Từ thâm canh lúa nớc trên các thung lũng đồng bằng, con ngờiNghi Lộc đã từng bớc lấn sâu vào khai thác những mảnh đất, thửa ruộngdọc các chân núi, các khe suối để tăng gia sản xuất và lợi dụng đất Bảnsơn địa để chăn nuôi trâu, bò đàn Nhân dân vùng phía Đông và phíaNam đã dày công cải tạo “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hcồn khô, cát bạc đồng chua nớc mặn” nơi mà

“Nam Đàn, Nghi Lộc, Hlúa cấy không có ăn, khoai trồng ra không có ngọn, đậu trồng ra không

có ngọi” [11:16] Thành những đồng lúa, đồng rau, đám vờn, và thuầnthục những giống cây trồng thích nghi để có thu hoạch dù năng suấtthấp.

Bên cạnh nghề làm ruộng, đánh cá, làm muối là chủ yếu, nhân dâncác làng xã trong huyện còn phải làm nhiều nghề khác nh nghề thủ công,nghề trồng bông, dệt vải… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

Nghi Lộc là một trong nhiều địa phơng ở Nghệ Tĩnh, tuy nghèo

đói về đời sống vật chất, nhng đời sống tinh thần, nhất là tinh thần hiếuhọc trong nhân dân không ngừng đợc phát huy, việc học hành, thi cử ởNghi Lộc từ đầu đã trở thành phong trào thi đua mạnh mẽ trong tầng lớpNho sỹ, bần hàn cũng không chịu thua kém trên con đờng cử nghiệp.Mặc dù việc học hành thi cử của họ không phải là con đờng tiến thân vàomục đích vào làm quan, mà họ muốn đem những trí thức của mìnhtruyền thụ cho dân, đấu tranh cho công lý, cho lẻ phải… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

Rồi phong tục mời nhau uống nớc chè xanh, đã trở thành nề nếpsinh hoạt lâu đời, phổ biến của nhân dân trong huyện, tập tục này đã gắnmọi ngời lại trong “Nam Đàn, Nghi Lộc, Htình làng nghĩa xóm, tối lứa tắt đèn có nhau”

Tất cả vừa mang đặc trng văn hoá Nghệ Tĩnh Trong nền văn hoáchung của dân tộc Việt Nam, vừa phản ánh đậm đà bản sắc dân tộc củamột vùng quê giàu truyền thống đấu tranh, xây dựng và bảo vệ tổ quốc

Điều đó đã góp phần không ngừng nâng cao những truyền thốngtốt đẹp của những ngời dân nơi đây, tô đậm nhân cách con ngời NghệTĩnh trong phẩm chất cao quý của con ngời Việt Nam

I.2 - Nghi Lộc trong công cuộc vận động giải phóng dân

tộc đầu thế kỷ XX.

Với vị trí địa lý khá đặc biệt, gồm sông núi, biển đồng bằng nênNghi Lộc bất cứ thời nào cũng đợc coi là một vị trí chiến lợc quan trọng

Năm 1884 thực dân Pháp thiết lập nền cai trị của chúng trên đất

n-ớc ta biến Việt Nam thành nn-ớc thuộc địa, nửa phong kiến Chúng đã chianớc ta làm ba kỳ, mỗi kỳ có một thủ đoạn cai trị riêng Nghi Lộc là địaphơng nằm trong xứ Trung Kỳ, xứ “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hbảo hộ” của Pháp, nên mọi mặt vềchính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội trong huyện đều biến đổi theo chínhsách cai trị của chúng trong cả xứ

Trớc sự áp bức, bóc lột tàn bạo của chủ nghĩa đế quốc và phongkiến Nam Triều, đời sống của những ngời dân Nghi Lộc càng rơi vàocảnh bần cùng và lạc hậu Nó đã đợc phản ánh qua các bài vẽ đợc phổbiến truyền miệng trong nhân dân Nghi Lộc thời bây giờ

“Nam Đàn, Nghi Lộc, H Nạp su nạp thuế xong rồi

Chỉ đổ vô vốn ba miếng khoai khô hay là”

Ăn toàn cháo cám cháo khoai Lại thêm tạp dịch phu phen nặng nề”

Vì thế gặp những năm hạn hán, lụt lội, mất mùa thì nhân dân chết

đói rất nhiều Chính tình hình này đã gây trong lòng ngời dân Nghi Lộcnhững phẩn nộ cao độ, mâu thuẫn giữa nông dân với bọn hào lý Tây

đoan, địa chủ phong kiến, đế quốc càng thêm sâu sắc Cho nên bất kỳ ở

đâu hay lúc nào hễ có ngời đứng ra hô hào là nhân dân Nghi Lộc đứng rahởng ứng, tích cực tham gia vào các vụ kiện cáo, tranh chấp ruộng đất và

đánh đập bọn Tây đoan chống phục thù làm bộ đã xảy ra thờng xuyên,trong nông thôn Nghi Lộc

Những ngời con u tú trong huyện đã nối gót nhau làm rạng danhcho đất nớc vẻ vang thêm truyền thống yêu nớc của quê hơng Truyềnthống cách mạng của nhân dân Nghi Lộc bắt nguồn từ những thế kỷ trớc

Nghi Lộc là một trong những địa phơng tham gia phong trào CầnVơng mạnh mẽ Hởng ứng lời kêu gọi cụ Phan Đình Phùng, các sỹ phuyêu nớc nh Đình Văn Chất, Ngô Quang, Đặng Thọ Ngơi… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh đã chiêu binhtập luyện và lập căn cứ kháng chiến ngay trên quê hơng mình, nhằmngăn chặn từng bớc tiến của kẻ thù

Ngoài ra nhân dân các địa phơng còn góp tiền gạo tiếp tế chonghĩa quân và bảo vệ Văn Thân Sỹ phu tham gia khởi nghĩa

Nghi Lộc cũng là một trong những địa phơng của tỉnh hởng ứngphong trào Đông du do cụ Phan Bội Châu phát động Mặc dù bị chínhquyền thực dân và phong kiến kiểm soát ráo riết, nhng nhân dân NghiLộc vẫn tiếp tục vận động con em đi xuất dơng Kết quả đã có 28 thanhniên Nghi Lộc sang Nhật theo cụ Phan hoạt động và trong số thanh niêntheo cụ Phan sang Nhật đã có không ít ngời sau này trở thành những cán

bộ chủ chốt trong phong trào cách mạng đầu thế kỷ XX nh Trơng VănLĩnh (xã Nghi Phơng)

Phong trào đấu tranh của nhân dân Nghi Lộc ngày một phát triểnmạnh mẽ kể từ năm 1900 đến năm 1929 Trong khoảng thời gian nàynhân dân Nghi Lộc là một trong những địa phơng đi đầu trong công cuộc

đấu tranh chống chính sách áp bức, bóc lột của chính quyền đế quốc vàphong kiến Hàng trăm cuộc đấu tranh chống su thuế (rợu, muối) chốngbọn hào lý tham nhũng, chống địa chủ chiếm đoạt ruộng đất đã diễn ra

Mặc dù các cuộc đấu tranh này cha thu đợc kết quả mĩ mãn nhngphong trào đấu tranh, đã góp một tiếng nói của nhân dân Nghi Lộcchống lại chính sách cai trị, áp bức, bóc lột của thực dân phong kiến

Sống trên mảnh đất có đặc điểm địa lý, địa hình đa dạng, phức tạp,không đợc thiên nhiên u đãi lại nằm ở vị trí chiến lợc quốc phòng trọngyếu của đất nớc nên từ thuở xa xa, nhân dân Nghi Lộc đã phải chốngchọi ác liệt với hai kẻ thù: Thiên tai và địch hoạ, để không ngừng pháttriển sản xuất, duy trì sự sống của mình Cuộc chiến đấu liên tục đầygian khổ, thử thách và hy sinh đó đã tôi luyện cho ngời dân Nghi Lộcdạn dày kinh nghiệm trong sản xuất, có ý thức cộng đồng cao, trongchiến đấu và hun đúc nên những phong cách ,nề nếp sinh hoạt bền vữngtrong cuộc sống.

Đó chính là đức tính cần cù, chịu khó, năng động sáng tạo tronglao động sản xuất và xây dựng cuộc sống, đó là tinh thần khảng khái bảo

vệ chân lý, bảo vệ lẽ phải, dũng cảm đấu tranh chống lại mọi điều gian

tà, bất chính trái với đạo lý làm ngời Đó là ý chí xả thân vì nghĩa lớn, vì

độc lập tự do của tổ quốc

Những phẩm chất đó, những tính cách đó, những truyền thống tốt

đẹp đó mãi mãi, là vốn quý của nhân dân Nghi Lộc mà các thế hệ nốitiếp nhau không ngừng phát huy và đóng góp to lớn vào sự nghiệp xâydựng và bảo vệ tổ quốc

Ch ơng II :

Nghi Lộc trong phong trào cách mạng

1930 – 1931và xô viết nghệ tĩnh 1931 và Xô viết nghệ tĩnh.

Từ sau chiến tranh thế giới thứ nhất, hoà chung với không khí sôi

động của cả nớc, phong trào đấu tranh của nhân dân Nghi Lộc cũng ngàymột mạnh mẽ hơn Đặc biệt vào cuối năm 1929 đầu 1930 cuộc khủnghoảng kinh tế trong thế giới T bản Chủ nghĩa đã tác động đến đời sốngchính trị và xã hội Việt Nam, trong đó có cả nhân dân Nghi Lộc, côngnhân bị sa thải, nông dân bị bòn vét, bóc lột đến tận xơng tuỷ, điều đó

*

*

*

càng khắc sâu thêm mối thù đế quốc và phong kiến của nhân dân cả nớcnói chung nhân dân Nghi Lộc nói riêng.

Mâu thuẫn xã hội nổ ra gay gắt, các cuộc đấu tranh chống đế quốc

và phong kiến của nhân dân cả nớc tiếp tục phát triển Lúc này, phongtrào đấu tranh cách mạng đã nổ ra ở nhiều nơi nh: Đấu tranh của côngnhân nhà máy Xi măng Hải Phòng đòi tăng lơng, giảm giờ làm, côngnhân của hãng dầu Xôcôni ở nhà Bè bãi công đòi yêu sách Nhìn chung

ở Nghệ Tĩnh phong trào đấu tranh của công nhân phát triển mạnh

Trớc tình hình đó, vào những năm tháng cuối năm 1929, nhân dânNghi Lộc càng đợc thức tỉnh, khích lệ bởi những t tởng cách mạng mới

và sự hoạt động tích cực khẩn trơng của tổ chức Đông dơng cộng sản

Đảng Nhân dân Nghi Lộc đã đứng dậy đấu tranh, các cuộc đấu tranhliên tiếp diễn ra phong trào này bị dập tắt lại có những phong trào khácnổi lên, cứ nh vậy trong các cuộc đấu tranh chung nhân dân Nghi Lộckhông hề vắng mặt bất cứ cuộc đấu tranh nào

Trong thời kỳ này để giác ngộ quần chúng, công tác tuyên truyền

đợc tiến hành đầy đủ và thờng xuyên Hình thức tuyên truyền rất phongphú, nhng truyền đơn là hình thức tuyên truyền hàng đầu đợc các cấp bộ

Đảng áp dụng Chính vì thế vào dịp này cứ đến ngày kỷ niệm lịch sử là

có truyền đơn của Đảng, nội dung của truyền đơn, không chỉ dừng lạinói ý nghĩa của ngày lễ mà còn kêu gọi quần chúng đứng lên đấu tranh

đòi quyền lợi Sự xuất hiện các truyền đơn tạo nên sự bàn luận sôi nổi vàkhích lệ mạnh mẽ tinh thần cách mạng của các tầng lớp nhân dân

Nhân ngày 1/8/1929 kỷ niệm ngày Quốc tế chống chiến tranh Đếquốc hay ngày 7/11/1929 kỷ niệm ngày cách mạng tháng 10 Nga thànhcông là dịp truyền đơn, cờ đỏ xuất hiện nhiều nơi, kêu gọi thợ thuyền,dân cày, binh lính, học sinh và các tầng lớp nhân dân bị áp bức ở NghiLộc đoàn kết lại noi gơng cách mạng Nga, đánh đổ đế quốc Chủ nghĩa

và T bản chủ nghĩa, đánh đổ Nam Triều và chế độ phong kiến, lập chínhquyền Xô Viết công nông binh Đông Dơng, giao nhà máy cho thợthuyền, giao ruộng đất cho dân cày, công nông chuyên chính thực hiệnChủ nghĩa cộng sản” Đây là một sự kiện lịch sử quan trọng, nó thúc đẩyquá trình đấu tranh của quần chúng Nghi Lộc bớc vào một thời kỳ mới,

đồng thời sự kiện này cũng thúc đẩy sự ra đời của các Chi bộ cộng sảntrong huyện Nghi Lộc

Ngày 10/3/1930 Đảng cộng sản Việt Nam phát truyền đơn kêu gọicác tầng lớp nhân dân gia nhập các hội quần chúng để cùng tranh đấu

đòi quyền lợi Truyền đơn đã vạch ra nội dung, mục tiêu đấu tranh thiếtthực cho các giới nh bỏ thuế, chống bắt phu… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

Những nội dung mới mẻ mà truyền đơn của Đảng đề cập trong dịpnày đã khơi dậy một niềm tin cách mạng to lớn cho nhân dân Nó khôngnhững chí cho nhân dân biết ý nghĩa chống chiến tranh Đế quốc và ýnghĩa của cách mạng tháng 10, mà còn nêu ra mục tiêu đấu tranh thiếtthực, phù hợp với nguyện vọng lâu đời của mọi ngành mọi giới Truyền

đơn không chỉ đề cập đến nguyện vọng về kinh tế mà yêu cầu cả vềchính trị nh: Tự do lập hội, đòi lập chính quyền Xô Viết nh nớc Nga

Bên cạnh việc sử dụng truyền đơn làm công cụ để tuyên truyền, tổchức quần chúng thì một số hình thức đấu tranh tuyên truyền mới cũng

đã xuất hiện Đó là sự ra đời của một số tờ báo bằng chữ quốc ngữ đã

đực phổ biến rộng rãi ở Nghi Lộc nh: Báo “Nam Đàn, Nghi Lộc, HNhà Nông” của tổ chức nônghội, báo “Nam Đàn, Nghi Lộc, HTân Tiến” của thanh niên, báo “Nam Đàn, Nghi Lộc, HBạn gái” của phụ nữ… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh Nộidung chính của các tờ báo này đều nói lên sức mạnh vô địch của sự đoànkết và chỉ có đấu tranh mới giành đợc quyền lợi

Có thể nói ngay từ những ngày đầu tiên của năm 1930, hoà chungvới phong trào đấu tranh của nhiều nơi trong tỉnh Phong trào cách mạngcủa nhân dân Nghi Lộc bắt đầu nổ ra Kể từ ngày 01/5/1930 ngày mà

Đảng cộng sản Việt Nam phát động phong trào đấu tranh nhân kỷ niệmngày quốc tế lao động 01/5 Từ đấy cuộc đấu tranh của nhân dân NghiLộc bớc vào một thời kỳ mới, thời kỳ mà Đảng bộ Nghi Lộc trực tiếplãnh đạo cuộc đấu tranh

II.2 - Phong trào cách mạng của quần chúng.

II.2.1 - Thời kỳ mở đầu phong trào: Biểu tình, bãi công

Ngày 3/2/1930 Đảng cộng sản Việt Nam ra đời Đây là thời kỳphong trào cách mạng Việt Nam bớc sang một giai đoạn mới, thời kỳ

Đảng lãnh đạo triệt để và toàn diện cuộc đấu tranh cách mạng của nhândân cả nớc nói chung và Nghi Lộc riêng ở địa phơng dới sự lãnh đạocủa Đảng bộ một phong trào đấu tranh chống áp bức, bóc lột của bọnthực dân, phong kiến đã nổ ra đòi quyền Tự do, dân chủ của công nông,nông dân, học sinh và các tầng lớp khác trong xã hội

Để ngăn chặn phong trào đấu tranh của nhân dân ngày một lêncao, thực dân Pháp và tay sai đã tiến hành truy nã, khủng bố, tiêu diệtcác tổ chức yêu nớc cùng các chiến sỹ cách mạng Và cũng chính từ đâycác phong trào cách mạng đấu tranh lại diễn ra một cách quyết liệt hơn.Thực dân Pháp không chỉ tiến hành truy nã các tổ chức yêu nớc mà thâm

độc hơn chúng còn rải truyền đơn, viết báo xuyên tạc chủ nghĩa Cộngsản, bài bác cách mạng Tháng mời Nga và hăm doạ quần chúng Nhữnghành động đó không những không lừa bịp đợc quần chúng đã đợc giác

ngộ cách mạng mà ngợc lại càng thổi bùng lên ngọn lửa căm thù vàquyết tâm cách mạng của nhân dân.

Ngày 18/3/1930 phân cục Trung ơng Đảng cộng sản Việt Nam ởTrung Kỳ (đóng tại vinh) phát truyền đơn kêu gọi các giới gia nhập các

tổ chức quần chúng của Đảng để đấu tranh đòi quyền lợi, chống lại âm

mu thủ đoạn của địch

Ngay sau đó dới sự lãnh đạo của Đảng bộ Nghệ An vào đầu tháng4/1930 tại nhà thờ cử nhân Nguyễn Thức Tự, ông nội của Nguyễn ThứcMẫn, gồm các đồng chí Nguyễn Thức Mẫn, Nguyễn Hữu Cơ, Nguyễn

Đình Xuân, Hoàng Văn Tâm Họp hội nghị đã cử ra ban chấp hànhhyuện uỷ lâm thời Đảng cộng sản Việt Nam ở Nghi Lộc và đồng chíNguyễn Thức Mẫn đợc cử làm chỉ huy Dới sự chỉ đạo trực tiếp của phâncục Trung kỳ, tỉnh uỷ Vinh và hoạt động tích cực của huyện uỷ lâm thờithì các chi bộ ở Nghi Lôc lần lợt đợc thành lập nh:

Chi bộ Ân Hậu (Nghi Ân) do đồng chí Phạm Duy Thanh làm bí th.Chi bộ Đức Hậu (Nghi Đức), Yên Đại (Nghi Phú) do đồng chíNguyễn Thành Đại làm bí th

Chi bộ Kim Khê Thợng (Nghi Long) do đồng chí Nguyễn ViếtThiện làm bí th

Chi bộ Phan Thôn, Xuân Liệu (Nghi Kim) do đồng chí Cao TrọngNựu làm bí th

Chi bộ Long Trảo, Khánh Duệ (Nghi Khánh); Mỹ Xã (Nghi Xá),

do đồng chí Hoàng Văn Can làm bí th

Chi bộ Lò bao gồm các làng phía Bắc Tống Thợng Xá (NghiQuan, Nghi Tân); Trung Kiên (Nghi Thiết) do đồng chí Hoàng Văn Tâmlàm bí th

Chi bộ Văn Trung, Đông Quan (Nghi Hơng); Xuân Đình (NghiThạch) do đồng chí Hoàng Mạnh Kha làm bí th

Chi bộ Mỹ Chiêm, Phú ích, Phợng Cơng (Nghi Phong) do đồng chíNguyễn Văn Pháng làm bí th

Chi bộ Cố Đan, Cố Bái, Phúc Lợi, Phúc Thọ (Nghi Thái) do đồngchí Trơng Xuân Hải

Chi bộ Song Lộc (Nghi Hải, Nghi Hoà); Tân Hợp (Nghi Xuân) do

phóng, đoàn thanh niên cộng sản, hội tán trợ cách mạng, hội quốc tế

đỏ… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh cũng lần lợt đợc thành lập Sự ra đời của các tổ chức này đã chấmdứt giai đoạn hoạt động phân tán, mò mẫm thiếu đờng lối của các lực l-ợng yêu nớc trong huyện, đa phong trào đấu tranh yêu nớc và cách mạngcủa nhân dân tiến lên dới sự lãnh đạo thống nhất tuyệt đối của Đảng ta -

Đảng của giai cấp công nhân do đồng chí Nguyễn ái Quốc sáng lập vàrèn luyện

Sự ra đời của các cơ sở Đảng bộ Nghi Lộc có ý nghĩa quyết định

đối với phong trào cách mạng của quần chúng từ nay trở đi phong tràocủa nhân dân Nghi Lộc đã một bộ tham mu có đầy đủ trí tuệ, năng lựhoạt động Ngày 25/4 dới sự lãnh đạo của Đảng, Đảng bộ Nghi Lộc đã

đứng ra tổ chức quần chúng các làng, Ân Hậu, Đức Hậu, Song Lộc, TânHợp… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh tham gia biểu tình chống áp bức của chính quyền thực dân phongkiến

Ngày 1/5/1930, cùng với hoạt động treo cờ búa liềm, rải truyền

đơn, kêu gọi quần chúng đấu tranh ở nhiều nơi trong toàn tỉnh, một sốcuộc mít tinh biểu tình lớn đã nổ ra ở Thành phố Vinh và huyện ThanhChơng ở Nghi Lộc, dới sự chỉ huy của Nông hội đỏ nông dân các làngnô nức ngợc đờng Cửa Hội – Vinh kéo đến tập trung ở làng Lộc Đa (H-

ng Lộc) Sau khi nghe đại biểu của Đảng diễn thuyết về ý nghĩa ngàyQuốc tế lao động và nội dung biểu tình mọi ngời ghép thành hàng ngũ,theo ngọn cờ dẫn đạo của ngời tổng chỉ huy tiến vào Vinh phối hợp vớinông dân các làng Yên Dũng, Lộc Đa, Đức Thịnh cùng với công nhâncác nhà máy biểu tình lên toà Công sứ Tỉnh Nghệ An đa yêu sách đòităng lơng giảm giờ làm cho công nhân, giảm su hoàn thuế cho nôngdân… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

Đoàn biểu tình vừa kéo đến thì tri Phủ Hng Nguyên đa lính đếnngăn chặn Bất chấp lời hăm doạ của hắn, đoàn biểu tình vẫn giữ vữnghàng ngũ, gạt hàng rào ngăn cản của lính theo đờng quốc lộ I tiến xuốngBến Thuỷ phối hợp với công nhân các nhà máy Diêm, Cá hộp, rợu, vàkhu phân gác ở cảng… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh nhng bị địch khủng bố, cuộc biểu tình bị tan rã

Những hoạt động kỷ niệm ngày 01/5 của nhân dân Nghi Lộc đãchứng tỏ đợc sức mạnh lớn lao của khối công - nông liên minh dới sựlãnh đạo của Đảng Lần đầu tiên công nhân, nông dân, binh lính và họcsinh đã gặp nhau trên trận tuyến đấu tranh chống áp bức bóc lột, đòiquyền tự do, dân chủ và góp phần mở đầu cho phong trào cách mạng ở n-

ớc ta do Đảng cộng sản tổ chức và lãnh đạo

Các cuộc biểu tình có tiếng vang lớn đã thúc đẩy, cổ vũ mạnh mẽtinh thần đấu tranh của nhân dân và giáng một đòn mạnh đầu tiên vào

bọn thống trị ở Nghệ An Sự kiện này đã đợc Trung ơng Đảng thời ấy

đánh giá “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hthật là một thắng lợi lớn lao cho công nông Nghệ An mà cũng

là cho công nông khắp nơi trong cả nớc” [1:23]

Ngay sau đó, phân cục Trung ơng Trung kỳ phát truyền đơn và cho

đăng trên báo “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hlao khổ” bài tờng thuật về cuộc biểu tình này Bài báo cangợi tinh thần đấu tranh oanh liệt của nhân dân, vạch trần tội ác của bọnthực dân và tay sai, kêu gọi quần chúng tiếp tục đấu tranh, và khẳng định

“Nam Đàn, Nghi Lộc, Hcuộc đấu tranh ở An Nam đã đến ngày phải kịch liệt, mỗi ngời tronganh em, chị em phải chết thì lại có hàng trăm hàng vạn ngời khác kế tiếp

Dù đế quốc chủ nghĩa Pháp giở thói hung ác đến đâu cũng không thểngăn trở trong phong trào cách mạng đợc… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh” [21:2]

Lời kêu gọi thợ thuyền, dân cày, binh lính, thanh niên, học sinh vàcác tầng lớp nhân dân bị đè nén theo gơng hy sinh của dân cày Nghệ Anhăng hái đấu tranh phản đối vụ bắn giết quần chúng ở Bến Thuỷ, phản

đối đem lính đàn áp các cuộc biểu tình, bãi công Đã giúp các cán bộ,

Đảng viên nhanh chóng ổn định t tởng trong nội bộ Đảng cũng nh đốivới quần chúng nông dân, động viên mọi ngời vững niềm tin vào cáchmạng tiếp tục đấu tranh dới sự lãnh đạo của Đảng

Trong lúc này các cuộc bãi công của công nhân nhà máy Diêm10/5/1930, công nhân nhà máy Ca và nông dân các huyện Thanh Chơng,Anh Sơn… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh diễn ra mạnh mẽ thì ngày 2/6/1930 dới sự lãnh đạo củahuyện uỷ Nghi Lộc gần 500 nông dân các làng thuộc ba tổng Đăng Xá ,Thợng Xá, Kim Nguyên, kéo lên huyện đờng biểu tình phản đối chínhquyền thực dân đàn áp phong trào đấu tranh ở Bến Thuỷ và đòi giảm suhoàn thuế Trớc áp lực của đoàn biểu tình tên Tri Huyện chẳng nhữngkhông giám đàn áp mà còn hứa chuyển yêu sách của dân lên cấp trên.Thái độ này của tri huyện đã làm tăng thêm lòng tự tin quyết tâm đấutranh của nhân dân tạo điều kiện cho các cán bộ Đảng viên đẩy mạnhphát triển tổ chức và vận động mọi ngời đấu tranh đòi các quyền lợi hàngngày

Phong trào đấu tranh mạnh mẽ của quần chúng ở Nghệ An nóichung Nghi Lộc nói riêng đã đẩy chính quyền thực dân Pháp và phongkiến tay sai vào thế lúng túng bị động Chúng đã nhận ra rằng nếu lúcnày cứ dùng súng đạn đàn áp phong trào đấu tranh, khác nào nh đổ thêmdầu vào lửa cho nên khâm sứ Trung kỳ đã ra lệnh cho các quan lại vàlính đồn ở Nghệ Tĩnh “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hkhông dùng vũ khí, bắn giết dân biểu tình, bỏthuế vãng lai, bỏ thuế tuần canh, cấm đánh đập thợ thuyền, tăng lơng chothợ, đuổi những tên cai hành hạ thợ, thả những ngời bị bắt trong cuộcbiểu tình” [19:67]

Có thể nói cuộc biểu tình ngày 02/6/1930 của nhân dân Nghi Lộc

là một bớc chuyển biến lớn trong phong trào cách mạng Bởi trong ngàynày quần chúng đã đợc tổ chức thành đội ngũ có lãnh đạo chỉ huy thốngnhất Đây là sự kiện chứng minh rằng: Phong trào đấu tranh của quầnchúng dới sự lãnh đạo của Đảng đã thu đợc thắng lợi, kẻ thù buộc phảinhợng bộ mặc dù không nằm trong tính toán của chúng

Sự kiện ngày 02/6/1930 đã thể hiện rõ sức mạnh đoàn kết của nhândân Nghi Lộc Đây xứng đáng là sự kiện mở đầu cho phong trào cáchmạng ở huyện Nghi Lộc Thúc đẩy phong trào cách mạng của quầnchúng nhân dân ngày một phát triển rộng khắp Ngày 25/6 thực hiện chủtrơng của huyện, các Chi bộ Đảng lãnh đạo các tiêu tổ nông hội đỏ Vận

động hàng ngàn nông dân các làng xá tập trung ở cồn Mã Nờng (NghiTtrờng) dự mít tinh, hởng ứng các cuộc biểu tình của nông dân Sa Đéc(Nam Bộ) và nông dân Tiền Hải (Bắc Bộ), đòi thực dân Pháp và phongkiến Nam Triều thả những ngời bị bắt, bồi thờng cho gia đình những ng-

ời bị chết, bị thơng trong cuộc biểu tình ở Bến Thuỷ

Giữa lúc đó ngày 6/7/1930 cuộc tổng bãi công của công nhân nhàmáy Diêm - Bến Thuỷ bùng nổ Hởng ứng lời “Nam Đàn, Nghi Lộc, HBáo cần kíp” của tổngcông hội Nghệ An, cùng với các Đảng bộ trong tỉnh, huyện uỷ Nghi Lộc

đã lãnh đạo các cấp uỷ Đảng, các Chi bộ và các Hội quần chúng tổ chứcquyên tiền, bạc, gạo, khoai… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh ủng hộ các gia đình tổng bãi công Cuộcvận động ủng hộ công nhân và các cuộc mít tinh, biểu tình đấu tranh đòiquyền lợi hàng ngày của nông dân các làng kết hợp chặt chẽ với nhau đaphong trào cách mạng trong huyện càng lan rộng lên cao

Trớc tình hình đó chính quyền thực dân và phong kiến một mặt ợng bộ thực hiện một số yêu sách của cách mạng để xoa dịu tinh thần

nh-đấu tranh trong nhân dân, mặt khác lùng bắt cộng sản, đánh phá cáchmạng Phân cục Trung ơng Đảng ở Trung kỳ họp hội nghị các bí th tỉnh

uỷ, huyện uỷ tỉnh, tại Thành phố Vinh bàn kế hoạch đối phó, tiếp tục đaphong trào tiến lên Tháng 7 năm 1930 khi đang dự cuộc họp đồng chíNguyễn Thức Mẫn bí th huyện uỷ Nghi Lộc bị bắt, để báo vệ tổ chức,huyện uỷ chuyển cơ quan từ nhà đồng chí Nguyễn Đình Xuân ở làng

Đồng Chữ xuống nhà thờ họ Hoàng ở Vạn Lộc (Nghi Tân) giữ vững sựlãnh đạo của mình

Hơn nữa nhằm uốn nắn những t tởng sai lầm, mất cảnh giác khôngthấy đợc thủ đoạn thâm độc của kẻ thù nhân nhợng, mị dân để xoa dịutinh thần đấu tranh trong nhân dân của một bộ phận cán bộ Đảng viên.Ngày 13/7/1930 báo “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hngời lao khổ” của xứ uỷ Trung kỳ ra bài bình luậnvạch rõ âm mu thủ đoạn xảo quyệt của địch và chỉ cho mọi ngời thấy

rằng cuộc đấu tranh vừa qua “Nam Đàn, Nghi Lộc, Htuy thắng lợi, nhng anh em, chị em còn bịbóc lột… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh rồi đây đế quốc sẽ cải lơng cho anh chị em ít nhiều quyền lợi,song chỉ là để anh chị em đừng phản đối nó thôi” [22:3].

Nội dung của bài báo đã chỉ ra cho quần chúng, Đảng viên thấy

đ-ợc âm mu xảo quyệt của kẻ thù, cần phải cảnh giác và nâng cao tinh thầncách mạng tiến công Phong trào đấu tranh của quần chúng dới sự lãnh

đạo của Đảng tiếp tục dâng cao Công nhân các nhà máy Vinh - BênThuỷ kế tiếp nhau biểu tình, bãi công trừng trị những tên cai đội, nhữngtên tay sai đắc lực cho chủ, đánh đập, ức hiếp, bòn rút, bóc lột cúp phạtcông nhân, họ đã đa yêu sách buộc chủ phải sa thải bọn cai đội này đểcho công nhân tự cai quản công việc của mình Cùng lúc phong trào đấutranh của nông dân các huyện Thanh Chơng, Nam Đàn đã nổ ra liên tiếp,quần chúng kéo đến đánh phá huyện đờng, trừng trị bọn tống lý, trihuyện và giành đợc quyền làm chủ ở các làng, xã Nh vậy đợc phongtrào đấu tranh của quần chúng trong tỉnh cổ vũ, phong trào đấu tranhchống đế quốc và phong kiến, ở Nghi Lộc ngày càng mạnh mẽ

Đến thời điểm này, phong trào cách mạng ở Nghệ An đã bớc vàothời kỳ quyết liệt Bãi công của công nhân, biểu tình của nông dân, bãikhoá của học sinh nổ ra liên tiếp các hình thức đấu tranh đã kết hợp vớinhau nhịp nhàng, và đã tạo đợc sức mạnh tấn công dồn dập vào chínhquyền thực dân và phong kiến Đặc biệt thời kỳ này, kết hợp đấu tranhchính trị đa yêu sách của nhân dân Nghệ Tĩnh chuyển dần sang tính chất

“Nam Đàn, Nghi Lộc, Htiểu bạo động” làm tan rã từng mảng bộ máy chính quyền thực dân,phong kiến ở các làng xã

Khi chính quyền của địch tan rã thì các Chi bộ Cộng sản đã thànhlập ra các Xô Viết nông dân làm rung động nền cai trị của thực dân Pháp

ở nớc ta kẻ địch bắt đầu hoang mang lo sợ khâm sứ Trung kỳ đã thừanhận trong bài báo gửi chính phủ Pháp ngày 5/7/1930, “Nam Đàn, Nghi Lộc, HLâu nay chúng

ta chỉ mới biết những phơng pháp hoạt động của các Đảng cách mạng

cũ, lần này các quan lại hình nh lúng túng, bối rối về sự tổ chức hoàn hảocủa Cộng sản theo kiểu Châu Âu Tình thế ấy đã bắt chúng ta vào tìnhtrạng đôi đờng khó xử, hoặc là nghiêm trị thì không sao tránh khỏi bịphản đối và có thể bị cô lập, hoặc có thể có thái độ khoan hồng thì bị dluận cho chúng ta là bất lực yếu đuối” [10:63]

Những thắng lợi này là kết quả của cả một quá trình đấu tranh bền

bỉ, gay go, ác liệt nhng cũng rất sáng tạo của quần chúng dới sự lãnh đạocủa Đảng bộ Nghi Lộc Phong trào đấu tranh ngày càng phát triển lêncao

II.2.2 - Phong trào phát triển lên đỉnh cao.

Sau khi xem xét tình hình ở Thành phố Vinh, các huyện Nam Đàn,Thanh Chơng, Anh Sơn, Hng Nguyên, Nghi Lộc Chính quyền thực dânphong kiến và tay sai tìm mọi cách lập lại trật tự Từ nhợng bộ hoà hoãnchúng chuyển sang khủng bố trắng đàn áp phong trào ở Nghệ Tĩnh Tuynhiên không vì thế mà phong trào cách mạng lắng xuống Ngợc lại kẻthù càng điên cuồng đàn áp, khủng bố thì tinh thần cách mạng của quầnchúng càng nâng cao Từ tháng 7/1930 trở đi phong trào cách mạng củanhân dân Nghi Lộc đã bớc vào thời kỳ cao trào, nếu nh trớc đây thực dânPháp thờng dùng thủ đoạn hoà hoãn để xoa dịu tinh thần đấu tranh củaquần chúng, thì giờ đây đứng trớc tình hình nguy khốn nhất thực dânPháp bắt đầu cuộc khủng bố đàn áp một cách khốc liệt Bởi vậy cuộc đấutranh của nhân dân Nghệ An, trong đó có nhân dân Nghi Lộc sẽ cam go

và áp liệt hơn gấp bội

Cùng lúc thực dân Pháp và bọn tay sai tiến hành khủng bố ác liệtcũng là lúc phong trào của nhân dân Nghệ Tĩnh lên đến đỉnh cao Nhândân các huyện trong tỉnh nh Nam Đàn, Thanh Chơng, Anh Sơn, NghiLộc đã đứng lên Có thể coi đây là thời kỳ “Nam Đàn, Nghi Lộc, Htiền khởi nghĩa” của phongtrào cách mạng năm 1930 – 1931

Từ tháng 8 năm 1930, các cuộc biểu tình của nhân dân đã dùng

đến bạo lực Quần chúng nhân dân không thừa nhận chính quyền của đếquốc phong kiến nữa, phong trào đang tiến đến thời kỳ đỉnh cao nó đợcthể hiện bằng những sự kiện, những cuộc đấu tranh quyết liệt và quy mô

to lớn, của hàng chục vạn nhân dân Nam Đàn, Thanh Chơng, Diễn Châu,Anh Sơn, Nghi Lộc, Hng Nguyên, Đô Lơng… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh ở Nghệ An và của hàngchục vạn nhân dân các huyện Can Lộc, Thạch Hà, Cẩm Xuyên, Kỳ Anh

- Hà Tĩnh nhất là ở các huyện xung quanh thị xã, Vinh Phong trào đấutranh của nhân dân đã kết hợp với cuộc đấu tranh bãi công của côngnhân các nhà máy Diêm Ca - Bến Thuỷ, các nhà máy Xe Lửa trờng thicông nhân nhà máy Cá hộp… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh Vì vậy nó tạo nên một liên minh chiến đấu

và tạo ra sức mạnh to lớn làm cho chính quyền thực dân phải hoảng sợ.Ngày 12/9/1930 đã đi vào lịch sử cách mạng Việt Nam nói chung lịch sửphong trào cách mạng của quần chúng Nghệ An và Hà Tĩnh nói riêng.Hoảng sợ trớc phong trào của nhân dân chính quyền thực dân đã thẳngtay đàn áp Để quốc Pháp đã cho máy bay ném bom vào cuộc biểu tìnhcủa hàng ngàn nông dân và công nhân Hng Nguyên, làm hàng trăm ngời

bị chết và hàng trăm ngời bị thơng, có những làng hầu nh nhà cửa đã bị

đốt cháy, bị phá huỷ… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

Vụ thảm sát này mở đầu chính sách khủng bố trắng của thực dânPháp, làm chấn động d luận trong và ngoài nớc, gây nên sự bất bình cao

trong nhân dân Song vụ tàn sát đẩm máu đó của kẻ thù không làm nhụt

ý chí của nhân dân Lòng dân ta nh lửa đổ thêm dầu, căm thù sục sôi kẻthù, ngọn lửa đấu tranh càng bốc lên ngùn ngụt Nhân dân các tĩnh tronghuyện nén đau thơng làm lễ truy điệu những ngời hy sinh ở Hng Nguyên,sau đó đã tổ chức phá nhà lao đốt huyện đờng, tấn công vào các đồn línhkhổ sanh phá các trạm điện tín, trừng trị bọn địa chủ gian ác và bọn cờnghào phản động Nhân dân Nghi Lộc dới sự lãnh đạo của Chi bộ Đảng nhKim Khê, Nghi Long, Nghi Hoa đã tổ chức lễ truy điệu những ngời dânvô tội bị tàn sát ở Hng Nguyên Trên 200 ngời đã tập trung tại đình chợXâm mít tinh với biểu ngữ và khẩu hiệu “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hkhông đợc đụng đến công nôngNghệ Tĩnh, không đợc tàn sát dân biểu tình bồi thờng cho gia quyếtnhững ngời bị hy sinh ở Thái Láo” Các cuộc biểu tình thị uy trừng trịcảnh cáo bọn tay sai, phong kiến nổ ra liên tiếp, trong huyện Chi bộ

Đảng và nông hội đỏ các làng, Tổng Đặng Xá vận động nhân dân míttinh ở Cồn Mô, Cố Bái - Phúc Thọ, bắt những tên tổng lý phản cáchmạng ra cảnh cáo, rồi kéo đến Cửa Hội đập phá sở đại lý bán rợu củaPháp, đòi tên chủ sự sở “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hxi nhan” không đợc nhũng nhiễu nhân dân, đòitên quan võ phụ trách đồn trấn thủ bỏ việc kiểm soát và thu thuế cácthuyền của nhân dân ra vào Cửa Hội ngày 20/9/1930

Thực hiện chỉ thị của huyện uỷ, ngày 28/9 Chi bộ Đảng và nônghội đỏ các làng xã trong huyện, biểu tình kéo đến trấn an trừng trị tên ĐỗToàn chủ thầu thu thuế chợ ở Long Trảo - Nghi Khánh về tội hống hách,

ức hiếp nhân dân Chi bộ Đảng và nông hội đỏ các làng xã thuộc tổng ợng xá liên tiếp vận động nhân dân hợp lực với tự vệ đỏ trừng trị nhữngtên hào lý phản cách mạng ở các làng: Lý Trởng Mỹ Xã (Nghi Xá), lý tr-ờng Xuân Tình (Nghi Thịnh)… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh Về tội chống phá cách mạng

th-Nếu nh những ngày đầu tháng 9 phong trào mới chỉ nổ ra ở một sốxã thì đến cuối tháng 9 năm 1930 phong trào đấu tranh của quần chúngnhân dân đã lan rộng ra quy mô toàn huyện Đặc biệt, vào tháng 10 năm

1930 phong trào đấu tranh của nhân dân nổ ra hầu hết các làng, xã tronghuyện, quần chúng các làng Xuân Lý Nghi Quang, Nghi Tân, Xuân Địnhgồm hàng trăm ngời tham gia biểu tình ở Đồng Chử có hơn 300 quầnchúng tập trung tổ chức mít tinh diễn thuyết, quần chúng ở tổng ĐặngXá - Nghi Thái và các làng lân cận biểu tình tuần hành trấn áp tên mật

độ ở làng Bờng ngày 5/10 ở làng Mỹ Xá, Văn Xá quần chúng tập trung

ở núi Đọng Đinh - Nghi Khánh trấn áp tên Võ Văn Lu một tên địa chủgian ác, phản cách mạng Ngày 8 tháng 10 năm 1930 các chi bộ Đảng vànông hội đỏ tổng kim nguyên vận động nhân dân hợp lực với tự vệ đỏ

trừng trị tên cựu lý trởng chống cách mạng ở làng Kim Khê Thợng, NghiLong và đập phá một số điểm canh của hào lý lập ra để chống cộng sản.

Ngày 10/10/1930 quần chúng các làng Mỹ Chiêm, Văn Trạch, ợng Cơng, Yên Lạc (Nghi Phong) có khoảng trên hai trăm ngời tập trungtại chùa Hoà Bình, biểu tình phản đối đế quốc tàn sát quần chúng biểutình Cùng ngày quần chúng tập trung tại bốn địa điểm kéo đến mít tinhtại bãi cát Kỳ Trân Nghi Trờng diễn thuyết rồi tuần hành trấn áp phámáy nhà lý trởng Nguyễn Hữu Cơ Thợng Xã [20:105]

Ph-Ngày 18/10/1930 quần chúng toàn huyện biểu tình giải vây chocác cán bộ Đảng viên bị đế quốc bắt giam tại đồn chợ Thợng - Thợng XáNghi Hợp, bọn chúng đã xả súng vào đoàn biểu tình làm khoảng gần 10ngời bị chết, một số ngời bị thơng Đây cũng là cuộc đổ máu đầu tiêncủa nhân dân Nghi Lộc, cuộc biểu tình buộc phải giải tán Các cán bộ

Đảng viên đã cùng với nông hội đỏ, ở các làng có ngời bị nạn, lợm xácmai táng những ngời hy sinh, chạy chữa thuốc men cho những ngời bị th-

ơng, ổn định t tởng cho mọi ngời tiếp tục đấu tranh

Nh vậy chỉ trong vòng hai tháng, tháng 9 và tháng 10 đã có trên 20cuộc biểu tình, tuần hành, thị uy, trấn áp bọn hào lý ở địa phơng Qua

đây chúng ta có thể thấy đợc ngay từ những ngày đầu cách mạng, dới sựlãnh đạo của Đảng, nhân dân Nghi Lộc đã liên tục đứng dậy đấu tranhhầu hết các ngày trong tháng ngày nào đâu đâu cũng có những cuộc đấutranh của quần chúng với quy mô khác nhau

Phong trào cách mạng của nhân dân ngày càng phát triển mạnh mẽ

đồng thời đây cũng là lúc những hành động đàn áp của kẻ thù càng tànkhốc Song sự tàn bạo của kẻ thù không làm nhụt ý chí của nhân dânNghi Lộc Ngợc lại ngọn lửa cách mạng trong lòng quần chúng càng đợcthổi bùng lên, tinh thần quật cờng ý chí một lòng cách mạng đánh đổ kẻthù giành độc lập cho dân tộc ngày một lên cao

Lúc này cơ quan huyện uỷ Nghi Lộc ở làng Vạn Lộc, Nghi Tân bị

địch bắn phá nên chuyển lên làng Ông La (Nghi Long), tới đây đồng chíNguyễn Hữu Cơ đã cùng với đồng chí Hoàng Văn Tâm triệu tập hội nghị

bổ sung thêm 3 uỷ viên mới vào huyện uỷ là: Nguyễn Hữu Bá, NguyễnThị Xân (Làng Kỳ Trân) và Nguyễn Đình Hiến ở làng Song Lộc Hộinghị quyết định tổ chức truy điệu những chiến sỹ đã hy sinh, vạch tội ácdã man của thực dân Pháp và phong kiến Nam Triều, quyên góp tiền bạccứu giúp gia đình những ngời bị nạn, kêu gọi mọi ngời gia nhập các tổchức quần chúng cách mạng chuẩn bị đấu tranh nhân kỷ niệm cáchmạng tháng 10 Nga (7/10) và Quãng Châu Công Xá (11/12)

Thực hiện nghị quyết của Hội nghị, các chi bộ Đảng lần lợt tổ chứcmít tinh truy điệu những chiến sỹ hy sinh Các chi bộ đã tổ chức quầnchúng rải truyền đơn, treo cờ búa liềm, cổ động cho ngày kỷ niệm cáhmạng tháng 10 ở một số nơi dới sự lãnh đạo của các Chi bộ Đảng, banchấp hành nông hội đỏ đã phát động hội viên đấu tranh buộc bọn tổng, lýphải thực hiện những yêu sách của mình nh: Hoãn thu su thuế, đem lúanghĩa thơng ra giúp dân bị đói, hàng chục tổng lý, mật thám chống phácách mạng đều bị nhân dân nghiêm trị trong dịp này.

Ngày 28/12/1930 các cấp uỷ Đảng trong huyện lãnh đạo nông hội

đỏ, Hội phụ nữ giải phóng, Thanh niên cộng sản đoàn… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh vận động nhândân dự lễ truy điệu các chiến sỹ đã hy sinh, do xứ uỷ Trung kỳ phối hợpvới tỉnh uỷ Vinh, tổ chức tại dặm Mụ Nuôi tại làng Lộc Đa (Hng Lộc).Hàng ngàn nhân dân Nghi Lộc cùng với công nhân các nhà máy, nhândân Thành phố Vinh Bến Thuỷ và phủ Hng Nguyên tập trung về đây dự

lễ Cuộc vận động này đã đợc đồng chí Nguyễn ái Quốc phản ánh trong

bài Nghệ Tĩnh đỏ gửi Bộ Phơng Đông của quốc tế cộng sản ngày

19/2/1931 Ngời viết “Nam Đàn, Nghi Lộc, H… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nhở làng Lộc Đa cách Vinh 20 km, 4000 côngnhân Thành phố Vinh và nhân dân Nghi Lộc, Hng Nguyên đã đến dựtruy điệu những chiến sỹ đã hy sinh… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nhmột lá cờ búa liềm đợc chăng ratrên một chiếc bàn thờ đầy hơng hoa, ngời chủ trì lễ đọc điếu văn, sau đó

đại biểu công hội, nông hội và đại biểu các làng lên nói chuyện Một đạibiểu đề nghị ngày hôm sau tất cả các chợ ở Hng Nguyên và Nghi Lộc

đều bãi thị Đề nghị đó đợc mọi ngời nhiệt liệt hởng ứng Ngày hôm sau

đúng nh lời cam kết tất cả các chợ đều vắng tanh Trong lúc buổi lễ đangtiến hành, anh em công nhân cắt điện làm cho cả Thành phố Vinh BếnThuỷ chìm ngập 10 phút trong bóng đêm Cuối cùng ngời kết luận “Nam Đàn, Nghi Lộc, HBom

đạn, súng máy, đốt nhà dồn binh, tuyên truyền của chính phủ, báo chí… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

đều bất lực không dập tắt nổi phong trào cách mạng ở Nghệ Tĩnh”[3:310]

Sau sự kiện này, Chi bộ Đảng và nông hội đỏ các làng Song Nghi Hải Nghi Hoà, Tân Hợp - Nghi Xuân nhân dân phát động phongtrào đấu tranh buộc hào lý không đợc thu thuế chợ mới trang và thuế đòqua hội thống (Nghi Xuân) Tiếp đó Tổng uỷ Đặng Xá họp các bí th Chi

Lộc-bộ Đảng tại làng Lộc Châu Nghi Xuân thảo luận kế hoạch vay lúa cứu

đói cho dân

Sáng ngày 2/01/1931 trong lúc Chi bộ Đảng Kim Khê đang tổchức họp tại đình chợ Xâm, Chi bộ Đảng tổng Đặng Xá, Thợng Xá, KimKhê tổ chức họp tại Đền Phợng Cơng, cùng với các đồng chí xứ uỷTrung kỳ, huyện uỷ Nghi Lộc, Nguyễn Thúc Mẫu, Hoàng Văn Tâm,

Nguyễn Duy Trinh, Nguyễn Thị Phúc, Nguyễn Hữu Cơ… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh[13:241] Bàn

kế hoạch vay lúa của địa chủ, của nhà giàu cứu đói cho dân, chống lạimọi thủ đoạn cỡng bức rớc cờ vàng, nhận thẻ quy thuận của chính quyềnbảo hộ Hội nghị đang họp, tri huyện Tôn Thất Hoan đa lính đến nhà lýtrởng làng Song Lộc đàn áp quần chúng và bắt hai gia đình cách mạng.Nghe tin tổng uỷ Đặng Xá ngừng hội nghị, cấp tốc vận động nhân dâncác làng biểu tình giải thoát cho hai gia đình này Phong trào đấu tranhcủa nhân dân ngày càng lớn mạnh, chỉ sau hai, ba tiếng đồng hồ có hơn

400 quần chúng làng Mỹ Chiêm, Văn Trạch, Phợng Cơng, Yên Lạc(Nghi Phong) tập trung tại chùa Kỳ Tu và hơn 200 quần chúng nhân dâncác xã Kim Khê tập trung tại đình chợ Xâm, kẻ gậy ngời giáo mác, trống

mỏ, ngũ liên ào ạt kéo xuống phối hợp với đoàn biểu tình tổng Đặng Xá,Thợng Xá, Song Lộc… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh với lòng căm thù cao độ khí thế cách mạng sụcsôi quần chúng đã vùng lên giết tri huyện Tôn Thất Hoan cùng tay saicủa hắn trớc bến sông Chính Vị

Hành động này của nhân dân đã vợt ra ngoài chủ trơng của lãnh

đạo vì vậy ngay sau khi xảy ra tình hình, tổng uỷ Đặng Xá đã lãnh đạocác Chi bộ Đảng, ban chấp hành nông hội đỏ họp hội nghị khẩn cấp bànbiện pháp đối phó Thực hiện chủ trơng của chi bộ Đảng các đội tự vệ

đỏ, canh gác các ngã đờng, phá các cầu trên đờng Cửa Hội - Vinh, CửaHội – Cửa Lò để cản cuộc hành quân đàn áp của địch từ Vinh xuống và

từ đồn Thợng Xá kéo lên Tiếp đó, huyện uỷ cứ cán bộ đến chỉ đạo cácChi bộ Đảng, một mặt đa số cán bộ, Đảng viên đã bị lộ mặt đi họat độngnơi khác, họp hội viên nông hội đỏ thảo luận kế hoạch đối phó khi địch

đến đàn áp, mặt khác họp mít tinh chuẩn bị tinh thần đấu tranh cho nhândân Đến tối, nhận lệnh của công sứ và tổng đốc Nghệ An giám binhPơty đa 16 lính khổ xanh đến làng Song Lộc Lý trởng và hào, lý tronglàng đã đa gia đình đi lánh nạn Nông hội đỏ nổi trống mỏ, nhân dân già,trẻ, gái trai lại kẻ dao ngời đòn gánh gậy gộc, đổ ra đờng biểu tình đấutranh Nhìn thấy cảnh tợng đã và đang xảy ra suốt đêm hôm ấy, từ giámbinh đến lính tráng đều “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hán binh bất động”

Sáng hôm sau ngày 3/1/1931 công sứ Pháp và Tổng đốc Nghệ Anlại cử Hà Xuân Hải bố chánh Nam Triều đa thêm 60 lính khổ xanh đếnhợp lực với giám binh Pơty tiến hành cuộc đàn áp Bọn chúng đóng quântại nhà Thánh làng Song Lộc, ngày đêm chúng cho lính vào làng gặp ng-

ời nào bắt ngời ấy đem ra tra hỏi truy tìm tội phạm, chúng còn cớp lơngthực, thực phẩm trâu bò lợn gà của nhân dân… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh ới sự lãnh đạo của tỉnhD

uỷ và huyện uỷ các Chi bộ Đảng đã phát động nhân dân họp mít tinh,biểu tình phản đối những hành động giả man của chúng

Tri huyện và một số lính vừa bị nhân dân đánh chết, cha có ngờithay, Nha lại ở huyện đờng và tống lý, hơng chức ở các làng xã hốthoảng, tan tác nh gà mất mẹ Bọn chúng ngày đêm sống nơm nớp trong

lo âu sợ hại Mỗi khi nghe trống mỏ, cổ động mít tinh, biểu tình là bọnchúng tìm nơi ẩn trách Trong lúc đó, Chi bộ Đảng, nông hội đỏ làngSong Lộc và Tân Hợp đa những ngời già nua bệnh tật, trẻ em và của cảisơ tán sang các làng lân cận Còn các hội viên nông hội đỏ, hội viên phụnữ giải phóng, đoàn thanh niên cộng sản… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh ở lại cùng với tự vệ đỏ đốiphó với địch

Nhận đợc báo cáo, xứ uỷ Trung Kỳ liền phát truyền đơn, và cho

đăng bài trên báo công nông binh, giải thích việc Tôn Thất Hoan bị nhândân trừ khử “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hlà vì quần chúng khổ sở quá mà tự động làm” xứ uỷ nhắcnhở các cấp uỷ Đảng vận động nhân dân đấu tranh nhng tránh bạo động

nh ở Nghi Lộc “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hvì làm liều nh vậy là đem thân nạp cho súng đạn của

địch” và đặt trách nhiệm cho các cấp uỷ Đảng bằng mọi cách “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hbênh vựcanh em ta ở Nghi Lộc và đánh đổ chính sách khủng bố của đế quốcPháp”

Hởng ứng lời kêu gọi của xứ uỷ, phong trào đấu tranh bênh vựcnhân dân Nghi Lộc bùng lên khắp nơi trong tỉnh Nghệ An và một số tỉnhtrong xứ Ngoài rải truyền đơn, tổ chức mít tinh, biểu tình, biểu thị tình

đoàn kết chiến đấu, nhiều nơi Chi bộ Đảng lãnh đạo nông hội đỏ quyêntiền bạc thóc gạo, chăn chiếu giúp các gia đình ở Song Lộc và Tân Hợp

bị địch đốt phá Đồng bào các làng nơng tựa vào nhau cùng duy trì hoạt

động cách mạng

Dới sự lãnh đạo của Đảng và đợc khích lệ bởi phong trào đấu tranhcủa nhân dân trong tỉnh, phong trào đấu tranh của nhân dân Nghi Lộckhông chỉ đơn thuần là truyền đơn, diễn thuyết mà các cuộc biểu tìnhrầm rộ thu hút nhân dân toàn huyện tham gia Họ không chỉ đấu tranh

đòi yêu sách mà còn tấn công vào cả chính quyền đế quốc đang bị lunglay Phong trào đấu tranh của quần chúng đã chứng tỏ sức mạnh đoàn kếtcủa toàn dân làm cho chính quyền thực dân phong kiến hoang mang đếncực điểm

Phong trào đấu tranh của nhân dân đấu tranh của nhân dân NghiLộc đã kết hợp với phong trào đấu tranh của nhân dân ở các huyện đã tạonên làn sóng đấu tranh vô cùng mạnh mẽ Đặc biệt thắng lợi của cuộc

đấu tranh đã góp phần cũng cố thêm niềm tin ý chí quyết tâm, khí thếcách mạng, tất cả vì nớc, vì dân, đứng lên hoà vào làn sóng cách mạng để

đập tan, chôn vùi ách thống trị của bọn phong kiến thực dân, phong kiếntay sai… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

Nh vậy cùng với sự lớn mạnh trong phong trào đấu tranh của quầnchúng nhân dân Nghi Lộc và nhân dân cả nớc, ngay từ buổi đầu cũng làcác quá trình Xô Viết nông dân ra đời, đã lãnh đạo nhân dân Nghi Lộc

đứng lên đấu tranh giành thắng lợi Hơn hết nhờ quá trình hoạt động XôViết nông dân mà phong trào đấu tranh trong những năm 1930 – 1931

đạt tới đỉnh cao

Từ tháng 9 năm 1930 trở đi sau các cuộc biểu tình lớn cha từng cócủa nhân dân hai huyện Nam Đàn, Thanh Chơng, phong trào đấu tranhcách mạng ở Nghệ Tĩnh chuyển biến vợt ra ngoài dự kiến của các cấp bộ

Đảng Bằng những cuộc biểu tình đấu tranh chính trị có vũ khí thô sơ vàcác đội tự vệ hỗ trợ nông dân các huyện Nam Đàn,Thanh Chơng vànhiều huyện trong hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh dồn dập tấn công vàochính quyền thực dân phong kiến từ huyện đến các làng xã

Trớc bảo táp cách mạng của quần chúng, hệ thống chính quyềncủa thực dân phong kiến ở Nghệ Tĩnh bị rối loạn, các quan lại và viênchức ngời Pháp đã chuẩn bị sẵn cho mình một nơi trú ẩn phòng khi bị tấncông, bọn quan lại phong kiến Nam Triều, số xin nghĩ việc, số xin đổi đinơi khác, còn các quan lại đợc cử tra thay thế cũng dè dặt trong khi làmnhiệm vụ

Trong vòng 6 tháng cuối năm 1930 khâm sứ Trung kỳ và triều đìnhHuế đã phải thay đổi ba tổng đốc ở Nghệ An và hai tuần phủ ở Hà Tĩnh

Bộ máy chính quyền ở cơ sở hết sức rối ren, tại Thanh Chơng tri huyện,nha lại, không dám trở lại làm việc, đặc biệt ở Nghi Lộc sau khi chihuyện Tôn Thất Hoan bị giết thì các chi huyện khác mất tinh thần, binhlính các đồn không dám hoạt động, một số ngã theo cách mạng, chínhquyền địch ở các làng xã bị tê liệt hoặc tan rã

Cũng nh các huyện khác, ở Nghi Lộc từ tháng 6 năm 1930 bằng

đòn tấn công đầu tiên ngày 2/6/1930 của toàn huyện đòi hoãn su thuếbuộc tên đứng đầu bộ máy chính quyền ngoan ngoãn chấp nhận các yêusách của quần chúng, cho đến hàng loạt cuộc tấn công liên tiếp sau đólàm cho bộ máy chính quyền thực dân phong kiến ở đây đã bị rối loạn vàtan rã từng mảng Bằng bạo lực phản cách mạng kẻ thù lầm tởng có thể

đè bẹp sự vùng dậy của nhân dân, song chúng đã nhầm, càng bị đàn áplòng căm thù đế quốc và phong kiến càng cao, phong trào đấu tranh củanhân dân nh lửa đổ thêm dầu, ngọn lửa cách mạng của quần chúng ngàymột bốc cao sẵn sàng thiêu đốt bọn đế quốc phong kiến Lòng quyết tâmcách mạng đó làm cho kẻ thù lúng túng hoang mang đến cực độ, nhìn

thấy cảnh tri huyện Tôn Thất Kiều bị bắt, Tôn Thất Hoan bị giết, thì cáctri huyện khác lúng túng, do dự, không dám bớc chân ra ngõ Nha lại,lính tráng bối rối, hoang mang, tên thì nằm chờ thời cơ, tên thì bỏ việc… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

Tình hình này đã làm cho bộ máy chính quyền các làng xã tê liệt

mà khi nói về tình trạng tê liệt bất lực của chính quyền phong kiến ở địaphơng toàn quyền Rô banh (Rô bin) than thở: “Nam Đàn, Nghi Lộc, HHọ hoàn toàn bất lực,chẳng làm đợc điều gì để ngăn cản sự mở rộng của phong trào Chínhquyền bản xứ thuộc mọi cấp trong tỉnh đều tê liệt, không thể không nêutên một ngời cầm đầu nào, không thể nhờ cậy vào một sự trợ giúp nàocủa các chức tranh cấp tổng và xã, khiến ngời ta có cảm giác rằng mấthết tất cả uy quyền trên đầu quần chúng mà họ cai trị [12:260]

Nhận xét của toàn quyền Rô banh cũng phản ảnh đúng thực trạng

ở Nghi Lộc các tên phó tổng ở các làng đã bị trừng trị, một số sợ hại bỏtrốn không ra hoạt động, tri huyện Nghi Lộc bất lực và liên tiếp bị thay

đổi, tuy vậy bọn mới lên cũng chẳng giám làm gì trớc phong trào cáchmạng đang dâng lên cuồn cuộn Và một điều khá thú vị ở Nghi Lộc trớc

sự lớn mạnh của phong trào quần chúng, một số hơng hào, lý trởng cócảm tình với cách mạng, Hoàn Văn Đinh, Tổng Đoàn, Nguyễn Văn HuBanh tá Phạm Tiên, Hơng Đoàn Chơng, Hơng Chính… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh họ đã tham giavào nông hội, đi rải truyền đơn treo cờ Đảng lên nóc đền Phợng Cơng,chùa Hoà Minh, đình làng Mộc, và nơi cán bộ… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

Trong lúc phong trào cách mạng đang cao và khi bộ máy chínhquyền của thực dân và phong kiến tan rã, tê liệt thì các Chi bộ Đảng và

tổ chức nông hội đỏ đứng ra đảm nhiệm chức năng của chính quyền, tuynhiên do nhiều yếu tố nên mức độ đảm nhiệm công tác quản lý điềuhành công việc lại có sự khác nhau Những làng nào thôn bộ thực sự thaythế các công việc của bộ máy Hào, Lý gọi là “Nam Đàn, Nghi Lộc, HXô Viết” Song cũng cólàng chính quyền địch vẫn tồn tại, nhng làm theo ý kiến của nông hội và

có cả những làng bên cạnh nông hội lúc điều hành công việc, bộ máyhào, lý vẫn hoạt động bình thờng ở các làng Xô Viết thôn bộ, nông hội

đỏ thực sự lãnh đạo của các Chi bộ Đảng đứng ra giải quyết mọi côngviệc theo những hiểu biết qua sách báo của Đảng, qua truyền đơn, nghediễn thuyết

Các “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hxã bộ”đã mặc nhiên “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hkhông công nhận lý dịch trong làng,không công nhận chính quyền của bọn phong kiến thực dân tronghuyện” công khai tổ chức và lãnh đạo nhân dân thực hiện các công việcnh: Canh gác bảo vệ cơ sở Đảng, bảo vệ các cuộc biểu tình, giữ gìn trật

tự an ninh trị an trong thôn xóm, đồng thời giám sát và trừng trị bọn làmtay sai cho bọn thực dân Pháp Chính quyền còn tuyên bố bỏ thuế thân,

thuế chợ, thuế muối, trịch thu hơn 100 mẫu ruộng, gần 2000 quan tiền,hàng chục tạ thóc của địa chủ chia cho dân nghèo.

Từ thực tế trên đây lần đầu tiên đất nớc ta xuất hiện một hình thứcmới về chính quyền của những ngời lao động đó là Xô Viết nông thôn,mặc dù hình thức còn thô sơ, nhng thực chất Xô Viết nông thôn đã làmchức năng của chính quyền cách mạng do giai cấp công nhân lãnh đạo

Các Xô Viết nông thôn ở Nghi Lộc cũng đã làm nhiệm vụ điềuhành mọi công việc trong huyện Trớc hết chính quyền đã ban bố và thựchiện các quyền tự do dân chủ trong nhân dân, đồng thời kêu gọi các tầnglớp nhân dân tham gia nhiệt tình các tổ chức chính trị nh nông hội đỏ,

đội tự vệ, đoàn thanh niên cộng sản, phụ nữ giải phóng, hội cứu tế đỏ… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

Đặc biệt quần chúng tích cực phát huy vai trò làm chủ trong công tácxây dựng, và bảo vệ chính quyền Xô Viết quản lý xã hội… cũng đã nhắc đến Nghi Lộc nh

Nh vậy từ giữa năm 1930 cho đến những tháng cuối năm 1931 dới

ánh sáng chủ trơng, chính sách của Đảng với sự cố gắng vợt bậc của cáccấp bộ, nông hội đỏ, ở Nghi Lộc đã có những chuyến biến căn bản trênmọi mặt đời sống xã hội Trong thời gian ngắn ngủi đó hàng loạt các chủtrơng, chính sách mới đợc thực hiện, cán bộ, Đảng viên hăng hái nhiệttình hết lòng, hết sức phục vụ nhân dân, quần chúng tin tởng quyết tâmthực hiện các công việc đợc giao, danh từ “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hđồng chí” “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hxã bộ” “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hđồngbào” trở thành thân quen và nh lối cuốn mọi ngời đoàn kết hăng hái nổlực cống hiến cho sự nghiệp chung

Thôn xóm ngày đêm rộn lên tiếng đánh vần của những lớp học chữquốc ngữ, tiếng hô đi đều của tự vệ, tiếng hát của thanh niên, các buổihọp làng thu hút mọi ngời, bởi ai cũng muốn đợc nghe, đợc nói, đợc làmnhững việc có ích Tình cảm láng giềng, chòm xóm thêm khăng khít bởicông việc của từng nhà có bà con đoàn kết chung lo mỗi ngời đều có ýthức lo cho mọi nhà, mọi ngời

Những quyền lợi về kinh tế, chính trị, xã hội giành đợc trongnhững ngày đợc sống dới sự quản lý, điều hành của cách mạng thật biếtbao ý nghĩa đối với quần chúng bị áp bức Họ nhận thức sâu sắc rằngphải qua đấu tranh, phải đổ xơng máu, phải chịu cảnh nhà cửa tan nátmới có thành quả này Chính vì vậy mà họ sẵn sàng hy sinh để bảo vệ,duy trì thành quả đó, ý chí niềm tin ấy cháy bỏng trong lòng quần chúng.Song lúc này Trung ơng Đảng lại nhận định: Bạo động lại cha phù hợpnên ban thờng vụ Trung ơng đã ra chỉ thị cho xứ uỷ Trung kỳ “Nam Đàn, Nghi Lộc, Hsong việc

đã nh vậy rồi thì bây giờ phải tìm cách mà duy trì ảnh hởng của Đảngcủa Xô Viết trong quần chúng để đến khi thất bại thì ý nghĩa của Xô viết