Nhân vật nữ trong truyện ngắn võ thị hảo

Chị đợc biết đến từ truyện ngắn đầu tay Ngời gánh nớc thuê in trên tờ Phụ nữ thủ đô năm 1989, cho tới nay chị đã có gần một trăm truyện ngắn đợc in, chủ yếu trong các tập: Biển cứu rỗi,

Trờng Đại học Vinh Khoa ngữ văn

Khoá luận tốt nghiệp

Chuyên ngành: văn học việt nam hiện đại

Vinh - 2010

Trờng Đại học Vinh Khoa ngữ văn

- -Khoá luận tốt nghiệp

Chuyên ngành: văn học việt nam hiện đại

Nhân vật nữ

trong truyện ngắn võ thị hảo

Giáo viên hớng dẫn: Ngô Thái Lễ

Sinh viên thực hiện: Võ Thị Vân

Lớp: 47B3 Ngữ văn– Ngữ văn

Vinh - 2010

Xin chân thành cảm ơn bạn bè và ngời thân đã động viên tôi trong suốtquá trình khóa luận đợc hoàn chỉnh.

Vì đây là khóa luận chỉ trên bớc đầu tập duyệt nên còn nhiều thiếu sótnên tôi mong các quý thầy giáo, cô giáo cùng bạn bè đóng góp ý kiến để hoànthiện đề tài hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Vinh, tháng 5 năm 2010

Tác giả

Võ Thị Vân

mục lục

Trang

Mở Đầu 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 6

3 Đối tợng và mục đích nghiên cứu 8

4 Phạm vi nghiên cứu 9

5 Phơng pháp nghiên cứu 9

6 Cấu trúc khoá luận 9

Chơng 1: Nhân vật nữ - hình tợng trung tâm trong truyện ngắn Võ Thị Hảo 6

1.1 Khái niệm nhân vật và vai trò của nhân vật 10

1.1.1 Khái niệm nhân vật 10

1.1.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học 11

1.2 Hình tợng nhân vật nữ trong văn học Việt Nam 13

1.2.1 Trong văn học dân gian… 13

1.2.2 Trong văn học trung đại 14

1.2.3 Trong văn học hiện đại 15

1.3 Nhân vật nữ và quan niệm nghệ thuật về con ngời trong truyện ngắn của Võ Thị Hảo 20

1.3.1 Về tác giả - tác phẩm 20

1.3.2 Nhân vật nữ trong truyện ngắn Võ Thị Hảo 23

1.3.3 Quan niệm nghệ thuật về con ngời trong truyện ngắn Võ Thị Hảo 25

Chơng 2: Đặc điểm nhân vật nữ trong truyện ngắn Võ Thị Hảo 296

2.1 Nhân vật nữ với những bi kịch 30

2.1.1 Bi kịch thời hậu chiến 30

2.1.2 Bi kịch đời thờng 35

2.2 Nhân vật nữ với vẻ đẹp tâm hồn 46

2.2.1 Khát vọng tình yêu hạnh phúc 46

2.2.2 Lòng vị tha và sự hi sinh thầm lặng 50

2.3 Nhân vật nữ với bản năng tính dục 54

Chơng 3: Đặc sắc nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong truyện ngắn Võ Thị Hảo 596

26

3.1 Ngoại hình 60

3.2 Phân tích tình huống tâm lí và biểu hiện nội tâm 62

3.2.1.Xây dựng tình huống có tính chất tâm lí 62

3.2.2 Sự thể hiện nội tâm nhân vật 66

3.3 Xây dựng không gian và thời gian nghệ thuật hợp lí 69

3.3.1 Không gian, thời gian đời thờng 70

3.3.2 Không gian, thời gian ảo 72

3.3.3 Không gian, thời gian tâm trạng 76

3.4 Nhân vật nữ - nơi thể hiện những tìm tòi mới về giọng điệu 78

Kết luận 83

Tài liệu tham khảo 841

81

Mở Đầu

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Văn học Việt Nam nói chung, văn xuôi Việt Nam nói riêng trong giai

đoạn đổi mới đến nay có nhiều khởi sắc Quá trình đổi mới này diễn ra trênnhiều phơng diện nhằm tiếp cận gần hơn với thực tiễn đời sống xã hội Trongthời đại bùng nổ thông tin hiện nay, truyện ngắn dờng nh luôn chú trọng đếnvai trò “ngời xung kích” của mình đi sâu vào những vấn đề đời t - thế sự củacuộc sống Một trong những vấn đề đó là số phận của con ngời đợc nhìn nhậnlại một cách toàn diện nhất đặc biệt là nhân vật nữ

1.2 Với niềm đam mê và tài năng trong sáng tác văn chơng, Võ Thị Hảo đãthực sự gây đợc ấn tợng mạnh với ngời đọc bằng những sáng tác của mình trênvăn đàn văn học vào những năm đầu của thập kỷ 90 thế kỷ XX Chị đợc biết

đến từ truyện ngắn đầu tay Ngời gánh nớc thuê in trên tờ Phụ nữ thủ đô năm

1989, cho tới nay chị đã có gần một trăm truyện ngắn đợc in, chủ yếu trong

các tập: Biển cứu rỗi, Chuông vọng cuối chiều, Truyện ngắn chon lọc Võ Thị

công đáng kể nh: Giải thởng cuộc thi tiểu thuyết và truyện ngắn với tập Biển

cứu rỗi, Nxb Hà Nội, 1991; Giải thởng 5 năm văn học Hà Nội với truyện ngắn

chọn lọc Võ Thị Hảo, Nxb Hội nhà văn, 1995; … Điều đặc biệt, ngay cả khilực lợng sáng tác chủ yếu là nam giới thì ngời phụ nữ vẫn là một đối tợngthẩm mĩ đợc các tác giả quan tâm và có cái nhìn thờng trực nhất Là ngời cùnggiới, phản ánh giới tính mình trong tác phẩm, Võ Thị Hảo đã có cách nhìn tinh

tế, cảm thông sâu sắc

1.3 Võ Thị Hảo thuộc thế hệ chối bỏ cổ tích, không tin “Thần thoại chiến ờng” Ngòi bút của chị luôn tìm cách lách sâu vào những bí ẩn tâm hồn củacon ngời để khám phá ẩn sâu đằng sau những câu chữ ngọt ngào, dịu nhẹ lànhững tâm sự day dứt khôn nguôi về số phận con ngời, về cuộc đời và nhântình thế thái ở trong nhiều truyện ngắn của Võ Thị Hảo, ngời ta cảm nhận đ-

tr-ợc sự âu yếm mang chút thánh ca của tác giả khi nói về tình yêu còn lại là sựcảm thông của trái tim ngời đàn bà khi nói về nỗi đau của ngời đồng giới.Trong thế giới nghệ thuật truyện ngắn muôn hình muôn vẻ ấy, chúng tôi thực

sự bị thu hút bởi những nhân vật nữ Dờng nh viết về ngời phụ nữ, chúng ta có

sự nối tiếp cội nguồn của văn học dân tộc, đồng thời hoàn thiện hơn chândung ngời phụ nữ Việt Nam trong cái nhìn con ngời “đa dạng và đa sự”

1.4.Tìm hiểu đặc điểm, nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong truyện ngắn VõThị Hảo là cách để chúng ta hiểu thêm phần nào về phong cách của nhà văn từmột loại nhân vật cụ thể Đồng thời qua đó góp phần hoàn thiện hơn về ngờiphụ nữ nói riêng con ngời nói chung trong thời đại đổi mới.

2 Lịch sử vấn đề

Đại hội VI của Đảng đã tạo điều kiện cho văn học đổi mới và dân chủhóa Văn học gần với đời sống thờng nhật hơn, đồng thời có nhu cầu tự đổimới về hình thức nghệ thuật, phơng thức thể hiện hơn bao giờ hết Từ nền vănhọc sử thi, quan tâm đến những vấn đề trọng đại của dân tộc, văn học giai

đoạn này chuyển sang đề tài đời t thế sự Trong xu hớng mới, các nhà văn tìmhiểu con ngời ở những đặc trng bản thể và khao khát trần thế, khám phá pháthiện con ngời ở tầng sâu nhất của đời sống tâm hồn đặc biệt ngời phụ nữ

Hòa cùng bối cảnh ấy, đặc biệt là trong dòng chảy văn học của các nhàvăn nữ đơng đại, tác phẩm của Võ Thị Hảo ngày càng đợc độc giả mến mộ

Đã có khá nhiều bài viết về Võ Thị Hảo và những sáng tác của chị trên nhữngtrang báo: Phụ nữ, An ninh thế giới, Văn nghệ…

Trong những bài viết về Võ Thị Hảo, chúng ta có thể điểm qua một sốbài của các tác giả:

Nguyễn Lơng trong bài viết về Võ Thị Hảo nêu lên ấn tợng về truyệnngắn của chị “Đọc truyện của Võ Thị Hảo, ngời ta thờng buồn Một nỗi buồn

có lẫn ngọt ngào và cay đắng”, tác giả còn chỉ ra “ẩn đằng sau những câu chữchau chuốt là những tâm sự day dứt khôn nguôi về số phận con ngời, về cuộc

đời và nhân tình thế thái” [24]

Trong Tứ tử trình làng, lời giới thiệu cuốn Truyện ngắn bốn cây bút nữ,

tác giả Bùi Việt Thắng đã nêu đặc điểm nổi bật của truyện ngắn Võ Thị Hảo:

“Với Võ Thị Hảo việc tìm tòi tình huống là có ý nghĩa nhất” [34] Bên cạnhtình huống, tác giả đã chỉ rõ cách kể truyện của Võ Thị Hảo “Có cái dập dìucủa những chàng, những nàng, không khí truyện lúc tỏ lúc mờ, câu chuyện đ-

ợc kể lắm khi phiêu diêu”

Trong bài viết của Thụy Khuê với nhan đề Võ Thị Hảo, vầng trăng mồ

côi đăng trên “Sóng từ trờng”, Thuỵ Khuê.free.fr nhận xét trong tập truyện

ngắn Biển cứu rỗi: “Tác phẩm đoạn tuyệt cuộc chiến đã qua và khai chiến với

hòa bình hiện tại Mời hai truyện ngắn với bút pháp chắc nịch, những nhân vậtrờn rợn, điên ngời trong không khí hậu chiến của một đất nớc ham sống, sợchết, một đất nớc muốn vơn lên nhng cứ rũ ra, gục xuống, ôm bụng cời sặcsụa, cời ằng ặc trong bàn tay đùa dai của tử thần chơi trò ú tim bóp cổ” Nh

vậy, Thụy Khuê đã có nhận xét về tiếng cời, về bút pháp nghệ thuật khá tinh

tế, sắc sảo Đồng thời có cái nhìn về bi kịch của nhân vật trong thời hậu chiến.Tuy nhiên tác giả mới chỉ nhìn nhận ở một tập truyện cụ thể, nên cha có cáinhìn một cách khái quát giá trị đặc sắc trong sáng tác ở thể loại truyện ngắn d-

ới ngòi bút của Võ Thị Hảo, và cha có cái nhìn toàn diện về nhân vật nữ

Nhìn chung, Võ Thị Hảo đợc đánh giá là tác giả đã tạo đợc cho mình

“một lối nẻo riêng”, “những đặc sắc riêng” bởi cách nhìn nghệ thuật và đợcthể hiện bởi một giọng văn đầy nữ tính

Về nhân vật nữ trong sáng của Võ Thị Hảo cũng đã xuất hiện những ýkiến đánh giá tuy còn ở mức độ khái quát

Trong bài viết về Võ Thị Hảo dới tiêu đề Võ Thị Hảo - Tôi ngồi bệt trên

đất và viết, Nhị Hà có nhận xét về thân phận ngời phụ nữ hôm nay: “ngời phụ

nữ hôm nay hiện lên bạo liệt hơn, hoài nghi hơn, dám sống hơn, nhng vẫn làngời phải chịu thua thiệt trong xã hội, gia đình và tình yêu Và họ hiện lên

đúng nh thân phận của nữ nhi sau chiến tranh Sau chiến tranh, ngời phụ nữ ờng rơi vào tình thế rẻ rúng Đó là một bi kịch xã hội” [10, tr 234]

th-Nguyên Hằng trong bài viết về Võ Thị Hảo dới tiêu đề “Võ Thị Hảo

suốt đời chỉ mơ một giấc” có nhận xét: “những thân phận đàn bà, những con

ngời nhỏ bé trớc bão lũ cuộc đời, “những gì rất riêng t mà chẳng riêng t chútnào” là điều mà chị luôn trăn trở trên các trang viết của mình [10, tr 238]

Bùi Việt Thắng nhận định về nhân vật (trong đó có nhân vật nữ): “Nhânvật của Võ Thị Hảo thờng có nét dịu dàng khác ngời nhng tâm hồn họ thánhthiện, giàu lòng vị tha và đức hi sinh - hi sinh mình để cứu rỗi kẻ khác”

Nh vậy, trong truyện ngắn Võ Thị Hảo nhân vật nữ hiện lên vừa phảigánh chịu nhiều nỗi đau vừa thể hiện những vẻ đẹp cao quý của tâm hồn phụnữ Việt Nam Tuy nhiên, các công trình đó mới chỉ dừng lại ở một số tácphẩm mà cha khái quát đợc toàn bộ sự nghiệp sáng tác của bà Các bài viếtmới chỉ nhìn ở mặt khái quát mang tính chất gợi mở và còn cha đợc chứngminh và biện giải tờng tận và nó cha có tính hệ thống

Vì vậy, trong khoá luận này trên cơ sở kế thừa những gì đã có khinghiên cứu về nhân vật nữ, chúng tôi muốn góp phần nào đó trình bày mộtcách có hệ thống về đặc điểm cũng nh nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trongtruyện ngắn Võ Thị Hảo Thông qua đó, chúng tôi muốn góp phần hoàn thiệnhơn trong cái nhìn mới về ngời phụ nữ trong thời đại hiện nay

3 Đối tợng và nhiệm vụ nghiên cứu

Đối tợng nghiên cứu của khoá luận là nhân vật nữ trong truyện ngắn VõThị Hảo, chúng tôi nhằm mục đích:

3.1 Làm rõ vị trí nhân vật nữ trong truyện ngắn Võ Thị Hảo

3.2 Tìm hiểu những đặc điểm nổi bật nhân vật nữ trong truyện ngắn Võ ThịHảo

3.3 Chỉ rõ những đặc sắc nghệ thuật thể hiện nhân vật nữ trong truyện ngắn

Võ Thị Hảo

4 Phạm vi nghiên cứu

Vì đây là khoá luận nên chúng tôi chỉ là bớc tập duyệt của một bàinghiên cứu khoa học trên sự kế thừa và phát huy thêm Trong đề tài này,chúng tôi đi vào khảo sát với những tác phẩm tiêu biểu trong 4 tập truyện ngắncủa Võ Thị Hảo:

_ Ngời sót lại của Rừng Cời

_ Goá phụ đen

_ Hồn trinh nữ

_ Những truyện không nên đọc lúc nửa đêm

5 Phơng pháp nghiên cứu

Khoá luận chúng tôi sử dụng trớc hết là phơng pháp phân loại –

thống kê, đồng thời để tìm hiểu rõ hơn về đặc điểm nhân vật nữ trong truyện

ngắn Võ Thi Hảo trong sự đối sánh với các nhà văn cùng thời chúng tôi còn sử

dụng phơng pháp so sánh đối chiếu Bên cạnh đó, với việc đi sâu vào tìm

hiểu, nghiên cứu một cách có hệ thống những vấn đề về nhân vật trong tác

phẩm của nhà văn chúng tôi sử dụng phơng pháp phân tích tổng hợp.

6 Cấu trúc khoá luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận,Tài liệu tham khảo khoá luận gồm 3

Chơng 1

Nhân vật nữ - hình tợng trung tâm trong truyện

ngắn Võ Thị Hảo 1.1 Khái niệm nhân vật và vai trò của nhân vật

Nhân vật là một yếu tố quan trọng trong sáng tác của tác phẩm văn học.Nếu không có nhân vật, nhà văn không thể tái hiện đợc hiện thực cuộc sốngmuôn hình vạn trạng đang diễn ra xung quanh, không thể phát biểu đợc quan

điểm t tởng của mình về cuộc đời

Có thể nói, nhân vật là yếu tố then chốt của tác phẩm văn học Một tácphẩm đôi khi không cần cốt truyện, xung đột nhng nhân vật thì phải có dù làtruyện ý tởng Chính vì thế, nghiên cứu nhân vật là việc làm cần thiết khi tiếpcận tác phẩm tự sự, bởi vì đó chính là “phơng tiện cơ bản của nhà văn kháiquát hiện thực một cách hình tợng Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiệnnhận thức của mình về một vấn đề nào đó của hiện thực Nhân vật chính là ng-

ời dẫn dắt ngời đọc vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kỳ lịch

sử nhất định” [5, tr 126]

1.1.1.Khái niệm nhân vật

Theo lý luận văn học: “nói đến nhân vật văn học là nói đến con ngời

đ-ợc miêu tả, thể hiện trong tác phẩm, bằng phơng tiện văn học” [25, tr 277].Hay nhân vật là “con ngời cụ thể đợc miêu tả trong tác phẩm văn học” Miêutả con ngời chính là xây dựng nhân vật của nhà văn ở đây cần chú ý rằng,nhân vật văn học là một hiện tợng nghệ thuật mang tính ớc lệ, đó không phải

là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con ngời mà chỉ là sự thể hiệncon ngời qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách…

Thực ra, khái niệm nhân vật thờng đợc quan niệm với một phạm vi rộnghơn nhiều Đó không chỉ là con ngời, những con ngời có tên nh chị Sứ, chịDậu, anh Pha… nhân vật cũng có thể không tên nh thằng mõ, lính lệ, consen… mà còn có thể là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng,tính cách của con ngời, đợc dùng nh những phơng thức khác nhau để biểu hiện

con ngời Đó là nhân vật Dế Mèn, võ sĩ Bọ Ngựa .trong Dế Mèn phiêu lu kí

của Tô Hoài; là vầng trăng, bông hoa hồng trong thơ Bác v.v Cũng có khi đókhông phải là những con ngời, sự vật cụ thể, mà chỉ là một hiện tợng về conngời hoặc có liên quan tới con ngời, đợc thể hiện nổi bật trong tác phẩm;

chẳng hạn nói nhân dân là nhân vật chính của Chiến tranh và hòa bình, thời

gian là nhân vật chính trong sáng tác của Sêkhốp v.v

Nhân vật là một phơng tiện công cụ dẫn dắt ngời đọc vào thế giới riêng của

đời sống trong một thời kì lịch sử nhất định Việc tổ chức cấu trúc nghệ thuậtcủa tác phẩm tự sự kịch nhằm thể hiện lý tởng thẩm mĩ của nhà văn phụ thuộcrất nhiều vào nhân vật Phêdin cho rằng: “Nhân vật là một công cụ” [5, tr 126]cho nên việc tìm ra nhân vật mới bao giờ cũng nh chìa khóa để mở rộng đề tàimới

Nh vậy, nhân vật là nơi bộc lộ tài năng sáng tạo và tầm t tởng nghệthuật của nhà văn Theo cách nhìn của Thi pháp học, nhân vật là sự đánh giácủa nhà văn về giá trị của con ngời, là cái nhìn của nhà văn đối với số phậncon ngời

Nhân vật là kết quả sự sáng tạo thẩm mĩ của nhà văn, mỗi nhân vật là sựhiện diện của tác giả về thái độ, ý thức, sự đánh giá về con ngời trên nhiềukhía cạnh: năng lực, số phận, tơng lai, tính cách… Tóm lại, nhân vật văn họcthể hiện cuộc sống qua lăng kính chủ quan của tác giả Nhân vật xét đến cùng

là phản ánh quan niệm về con ngời và cuộc sống Mỗi nhà văn có cách cảmnhận, lý giải, cắt nghĩa riêng về cuộc sống, con ngời, xã hội… nên việc xâydựng nhân vật văn học ở họ thờng khác nhau Điều đó giải thích cho sự đadạng, phong phú của nhân vật văn học Nhân vật chính là một hạt nhân của tácphẩm, là nơi bộc lộ tài năng và tính cách của nhà văn Bởi thế nhân vật in dấurất rõ cá tính sáng tạo của mỗi nhà văn

1.1.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học

Nhân vật có trong nhiều thể loại, là một trong những yếu tố cấu thànhnên tác phẩm văn học, nhân vật có vai trò quan trọng Nhân vật văn học là ph-

ơng tiện để nhà văn “Khái quát những quy luật của cuộc sống con ngời, thểhiện những hiểu biết, những ớc mơ và kỳ vọng về con ngời” [25, tr 279]

Trớc hết, nhân vật văn học là phơng tiện giúp nhà văn phản ánh mộtcách chân thực hiện thực cuộc sống Do đó, mỗi nhà văn trong quá trình sángtác luôn cố gắng phản ánh chân thực hình ảnh cuộc đời, xã hội Bằng chiêmnghiệm, suy t, bằng tìm tòi, khám phá nhà văn xây dựng nên nhân vật và hệthống nhân vật để từ đó khái quát các tính cách xã hội, lịch sử và mảng đời tcuộc sống gắn liền với nó Nhà văn không khái quát cuộc sống bằng định lý,

định luật nh các nhà khoa học khác

Nhân vật còn có chức năng thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tởngthẩm mĩ của nhà văn về con ngời và xã hội Văn học phản ánh và khái quátcuộc sống bằng nhiều hình ảnh, hình tợng và nhà văn là th ký trung thành củathời đại Nhng điều đó không đồng nhất với việc sao chép, bê nguyên xi hiện

để sáng tạo nên nhân vật bằng h cấu Do đó, sẽ rất ấu trĩ nếu hiểu nhân vật nhngời thật, yêu mến và phán xét nó nh những kẻ ngoài đời.

Loại hình nhân vật trong văn học rất phong phú, đợc nhìn ở nhiều góc

độ khác nhau Xét về vai trò nhân vật trong tác phẩm, ta có nhân vật chính,nhân vật phụ, nhân vật trung tâm Về phơng diện t tởng, quan hệ đối với lý t-ởng xã hội của nhà văn ta có thể nói đến nhân vật chính diện, nhân vật phảndiện, nhân vật lý tởng, nhân vật t tởng Dựa trên nguyên tắc nhận thức hiện tại,nhận thức đời sống có thể nói tới nhân vật lãng mạn, nhân vật hiện thực Xétriêng bình diện thể loại văn học ta có kiểu nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình,nhân vật kịch…

Xuất phát từ đặc trng thể loại, nhân vật tự sự đợc khắc họa đầy đặn và

đa diện Tác phẩm tự sự cho phép nó dung nạp mọi hình thức thể hiện của nhàvăn Với những nghệ sĩ có tài, có cá tính sáng tạo, lựa chọn nhân vật trung tâmcho tác phẩm luôn gắn liền với việc đạt hiệu quả bất ngờ và tạo nét độc đáocho tác phẩm của mình

Riêng với truyện ngắn – một thể loại khá “năng động”, “hình thức tự

sự cỡ nhỏ, có dung lợng nhỏ hơn, tập trung mô tả một mảnh đời của cuộcsống, một biến cố hay một vài biến cố, biểu hiện một mặt nào đó tính cáchnhân vật”[35, tr 72] Vì thế trong truyện ngắn thờng có ít nhân vật, ít sự kiệnphức tạp Nếu mỗi nhân vật của tiểu thuyết là một thế giới riêng thì nhân vậtcủa truyện ngắn là một mảnh nhỏ của thế giới ấy Nhân vật của truyện ngắnthờng là hiện thân cho một quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồntại của con ngời, nó cũng đợc xây dung từ một động cơ và hớng tới một khátvọng nào đó Cũng nh tiểu thuyết, truyện ngắn sống bằng nhân vật ở nhữngtác phẩm thành công, các tác giả luôn tạo ra đợc hàng loạt nhân vật điển hình

nh Chí Phèo (Nam Cao), AQ trong tác phẩm của nhà văn Lỗ Tấn, Quỳ củaNguyễn Minh Châu…

Tóm lại, xét về thế giới nhân vật trong sáng tác văn học hiện đại ta nhậnthấy có rất nhiều tác giả chọn nhân vật nữ để làm nơi “hóa thân” nguồn cảmhứng của mình Điều đó không phải là một sự ngẫu nhiên mà luôn gắn liền vớimột thái độ, một quan niệm của nhà văn đối với cuộc sống và quan điểm thẩm

mĩ của một thời đại

1.2 Hình tợng nhân vật nữ trong văn học Việt Nam

1.2.1 Trong văn học dân gian

Ngời phụ nữ đã trở thành một đề tài vô tận cho thơ ca Việt Nam từ vănhọc dân gian cho đến văn học hiện đại Trong truyện cổ tích, nhân vật nữ th-

ờng đại diện cho cái thiện, lý tởng và khát vọng về tự do, hạnh phúc và côngbằng xã hội, bao giờ cũng là ngời có những phẩm chất nh biết thơng ngời, biếtlàm tròn bổn phận, biết thực hiện lời hứa, tuân theo những chuẩn mực đạo đứctruyền thống của nhân dân Họ thờng là những ngời giàu lòng nhân hậu, baodung Cô út lấy sọ Dừa, Tiên Dung lấy Chử Đồng Tử… đó chính là sự thểhiện của lòng tốt, lòng thơng ngời, là sự công bằng theo quan điểm của ngời

xa Các nhân vật nữ ấy thờng đợc tác giả dân gian nâng niu, trân trọng Họ cóthể gặp rất nhiều sự đe dọa, bất trắc song cuối cùng đều vợt qua và chiên

thắng Tấm mỗi lần hồi sinh lại xinh đẹp hơn xa (Tấm Cám), cô út chui ra từ bụng cá vẫn hồn nhiên, tơi tắn (Sọ Dừa), ngời vợ của anh học trò nghèo khi lột

bỏ lốt cóc, là một cô gái nh tiên giáng trần (Lấy vợ cóc)…

Nhìn chung, các nhân vật nữ trong truyện cổ tích chỉ là những nhân vậtchức năng đợc xây dựng chủ yếu để minh họa cho lý tởng chính nghĩa và thểhiện khát vọng công bằng xã hội, họ cha có nội tâm và thờng chỉ đợc chú ý vềngoại hình và hành động

Ca dao là hình thức để ngời xa thổ lộ tâm tình Có lẽ vì thế những cungbậc của cả lòng ngời phụ nữ thờng đợc giãi bày nhiều hơn nam giới Trong cadao, các nhân vật nữ hiện lên thông qua những tâm trạng, những nỗi niềmriêng nhng mang dấu ấn xã hội rất rõ nét Xã hội phong kiến với quan niệm

“Trọng nam khinh nữ”, “Nam tôn nữ ti” đã khiến rất nhiều ngời phụ nữ gặpbất hạnh, đắng cay Họ phải sống phụ thuộc và không tự quyết định đợc sốphận của mình:

“Thân em nh giếng giữa đàngNgời khôn rửa mặt, ngời phàm rửa chân”

“Thân em nh tấm lụa đàoPhất phơ giữa chợ biết vào tay ai”

Ngời phụ nữ trong ca dao dân ca cũng hiện lên với vẻ đẹp ý nhị, kín đáotheo quan niệm truyền thống của ngời xa:

“Miệng cời nh thể hoa ngâuCái khăn đội đầu nh thể hoa sen.”

Đặc biệt vẻ đẹp tâm hồn ngời phụ nữ rất đợc đề cao

1.2.2 Trong văn học trung đại

Đến văn học trung đại, cảm giác mất mát hạnh phúc và nỗi khát khaohạnh phúc là hai tâm trạng, hai nỗi niềm thờng gặp nhất ở hình tợng ngời phụnữ Vũ Nơng hiền thảo, đảm đang, chung thủy thì bị ngờ oan đến nỗi phải lấy

cái chết đi rồi trong lòng vẫn mang nặng nỗi oan uổng đó (Chuyện ngời con

gái Nam Xơng) Ngời cung nữ xinh đẹp tài hoa khát khao hạnh phúc thì bị nhà

vua bỏ rơi, sống cô đơn mòn mỏi, lạnh lẽo nơi cung cấm, chôn vùi tuổi thanh

xuân trong cung cấm, nơi cung điện thâm u (Cung oán ngâm khúc) Ngời

chinh phụ chỉ có một khát khao rất đỗi bình thờng là đợc đoàn tụ với chồngmình nhng chiến tranh phi nghĩa đã làm cho nàng rơi vào cảnh đau thơng “tửbiệt sinh ly” đằng đẵng đợi chờ không biết có ngày gặp lại Ta cũng bắt gặp

thân phận ngời phụ nữ bị áp bức bóc lột, bị chà đạp trong Truyện Kiều của

Nguyễn Du

Đồng thời, văn học trong giai đoạn này cũng đã hình thành quan niệm

về con ngời cá nhân Nhiều nhân vật nữ trong giai đoạn này cũng đã thể hiện

sự phản kháng, sự tố cáo xã hội cũ, nêu lên nhiều suy nghĩ, nhiều quan điểmkhác hẳn với quan điểm của xã hội phong kiến Ngời cung nữ thấy hạnh phúcgiản dị của cặp vợ chồng nghèo hơn hẳn đợc ân sủng “Tựa mạn thuyền rồng”.Ngời chinh phụ thấy cái lý tởng ra đi của ngời chồng, mong làm cho “Thê ấm

tử vinh” thật là vô nghĩa không thể quan trọng bằng hạnh phúc đợc sum vầybên nhau Hồ Xuân Hơng dám bày tỏ nỗi lòng khát khao yêu thơng, khát khaohạnh phúc, thể hiện một cái tôi giàu sức sống, đầy bản lĩnh, mạnh mẽ, thi tài

1.2.3 Trong văn học hiện đại

Theo dòng thời gian, ngời phụ nữ trong thời 1930 – 1945 cũng đợc đềcập đến, trong phần lớn tác phẩm của các nhà văn Tự lực văn đoàn, nhân vậtnữ đợc họ xây dựng theo quan niệm “Đó là con ngời cá nhân xung đột với gia

đình truyền thống, với khát vọng tìm lối thoát trong tình yêu, thậm chí muốnthoát ly mọi quan hệ xã hội để thỏa mãn tự do bản năng” [ 22 ] Tiêu biểu là

các nhân vật: Hiền trong Trống mái, Loan trong Đoạn tuyệt, Tuyết trong Đời

ma gió Trong văn học hiện thực phê phán, ngời phụ nữ đợc biểu hiện ở những

góc độ khác nhau ở từng tác giả Với tác phẩm của Ngô Tất Tố, chị Dậu đợchiện lên là một ngời phụ nữ phải chịu đựng bao nhiêu sự chèn ép tàn bạo củahoàn cảnh nh đói ăn triền miên, chạy vạy vay nợ lo su thuế, bán con, bán chó

mà sắc đẹp phẩm chất tâm hồn chị không thay đổi Ngời phụ nữ trong sáng táccủa Nam Cao thờng là “cái bản tính tốt của ngời ta bị buồn đau, ích kỷ che lấpmất” nh những ngời vợ của những tri thức tiểu t sản, còn là các nhân vật khácvới nguyên tắc “cố tìm hiểu họ”, Nam Cao đã phát hiện ra những phẩm chất

đẹp của ngời phụ nữ là tấm lòng nhân hậu,giàu đức hi sinh và giàu lòng vị tha

nh Thị Nở (Chí Phèo) Nhu (ở Hiền), Dần (Một đám cới) …

Đến văn học 1945 - 1975, hình tợng ngời phụ nữ không còn là nhữngnhân vật chịu nhiều bất hạnh vì bị xã hội cũ vùi dập, không còn là những nhân

vật nổi loạn đòi bình đẳng, bình quyền hay con ngời trong mối quan hệ vớihoàn cảnh mà ngời phụ nữ thời kỳ này gắn liền với cuộc chiến đấu bảo vệ tổquốc Họ một mặt là những cô gái, những ngời vợ, ngời mẹ rất đỗi bình thờngtrong cuộc sống hàng ngày dịu dàng, nhân hậu, yêu thơng chồng con hết mực,song trong chiến đấu họ lại là những chiến sĩ rất dũng cảm, đó là chị út Tịch

trong Ngời mẹ cầm súng của Nguyễn Thi, Quyên trong Đất nớc đứng lên của Nguyên Ngọc, chị Sứ trong Hòn đất của Anh Đức, chị T Hậu trong Một

chuyện chép ở bệnh viện của Anh Đức.

Có thể nói, cha bao giờ ngời phụ nữ lại dành đợc sự quan tâm lớn của

đông đảo ngời cầm bút nh văn học sau 1975 đặc biệt từ 1986 đến nay Thậmchí, qua tên tác phẩm ta cũng phần nào thấy đợc thế giới phụ nữ qua cái nhìn

của nhà văn hôm nay đa dạng và đa sự đến nhờng nào: Ngời đàn bà trên đảo (Hồ Anh Thái), Ngời đàn bà trên bãi tắm (Dơng Hớng), Ngời đàn bà đứng tr-

ớc gơng (Y Ban), Hồn trinh nữ (Võ Thị Hảo), Góa phụ đen (Võ Thị Hảo), Thiếu phụ cha chồng (Nguyễn Thị Thu Huệ)

Tuy việc liệt kê trên cha thể gọi là đầy đủ nhng chúng ta có lý do để nóirằng ngời phụ nữ là một nội dung nổi bật của văn xuôi Việt Nam thời kỳ đổimới Qua mỗi tác phẩm, nhà văn mang dáng dấp của một triết gia khi họ đềxuất “triết thuyết” của mình về phụ nữ Có thể nói, ngời phụ nữ trong sáng tác

của Nguyễn Minh Châu thời kỳ đổi mới: Hạnh (Bên đờng chiến tranh), Thai, Huệ (Cỏ lau), Quỳ (Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành) là những ngời

đàn bà có thể cùng một lúc sống với nhiều mối quan hệ tình cảm khác nhau

mà quan hệ nào cũng chân thành, cũng chính đáng cả Họ đem lại cho ta mộtxúc cảm thẩm mỹ mới, xúc cảm có đợc khi con ngời tự khám phá ra chính bảnthân mình, hơn là đem lại một ý niệm đạo đức

Ngời phụ nữ theo quan niệm của Nguyễn Minh Châu là con ngời đa

đoan Từ “đa đoan” không mang ý niệm đạo đức và nó tiếp cận sâu hơn đếntâm tính của phái yếu “Đa đoan” chính là từ mà Nguyễn Minh Châu dùng đểgọi đặc điểm của con ngời trong văn học mới Dờng nh, nhà t tởng này đã cảmnhận đợc khuôn mặt phụ nữ của con ngời trong văn xuôi sau chiến tranh (hiểutheo nghĩa con ngời đợc nhìn bằng cái nhìn gần gũi và đa chiều hơn)

Đến cuối thập niên 80 và nhất từ những năm 90 của thế kỷ trớc chúng ta

đã đợc gặp gỡ đủ loại phụ nữ trong truyện ngắn của các nhà văn nữ Bằng kinhnghiệm bản thân, các nhà văn này thoải mái đã phô bày đời sống của ngời phụnữ ở tầng sâu bản thể Họ đem đến cho văn học những trải nghiệm mới, nhữnghiểu biết mới về ngời phụ nữ

Truyện ngắn Và anh, một phần 3 của cuộc đời em của Y Ban là lời tâm

sự của một cô gái đã có chồng, con và một gia đình hạnh phúc vẫn đau đáu vềngời đàn ông xa Tuy thế nhng cô lại không thể “đánh đổi sự bình yên mà emphải đấu tranh bao nhiêu ngày tháng mới giành giật đợc” Cuối cùng, cô đãchọn giải pháp ghép anh vào cuộc đời hiện đại của mình: “anh, chồng em, conem” Đó quả là sự lựa chọn của ngời phụ nữ hiện đại

Nhân vật Diễm trong Đàn sẻ ri bay ngang rừng của Võ Thị Xuân Hà là

một bằng chứng cho thấy đời sống tinh thần của một phụ nữ là một “cõi”riêng phức tạp đến kỳ lạ ở Diễm có sự tồn tại đan xen, chồng chéo của hiệntại và quá khứ, thực và ảo, ý thức và vô thức Cô làm vợ Thản nhng lại sốngtrong tình yêu với Nẫm, anh trai của Thản, một ngời lính đã chết mà cô biết

đến chỉ qua lời kể chứ cha hề gặp mặt Nhng lúc ở bên Thản, Diễm thờng thấy

“bóng dáng ngời anh chồng lấp ló” Đêm trở dạ sinh con đầu lòng cô nhìnthấy Nẫm “Một ngời đàn ông ngó tôi từ trên trần nhà Hắn nhìn khuôn mặt

võ vàng của tôi, rồi nhìn lớt xuống bụng, nơi cái cuống nhau vừa bị cắt cònlòng thòng thò ra ở chỗ sinh nở Tôi nhận ra Nẫm Tôi đắm đuối với hình

ảnh ngời đàn ông kia đang mân mê cái cuống nhau, nh thể anh ta đã thò vàorồi sờ nắm những mạch máu nhỏ li ti chảy trong cơ thể của tôi mà tình yêucủa Thản chỉ chạm tới chứ không nắm đợc”

Những nhân vật nữ nh vậy rất nhiều trong văn xuôi thời kỳ này Họ cho

ta cảm nhận về ngời phụ nữ hiện đại, những con ngời thật đa sự Sự bất ổntrong nội tâm của họ là do “bản tính” của họ mà ra chứ không do ai khác gây

ra Quả là ngời phụ nữ ngày nay đã vớng mình vào nhiều mối lo hơn xa

Trong truyện ngắn của Ma Văn Kháng xuất hiện hai loại nhân vật nữ.Loại nhân vật thứ nhất mang nhiều dấu ấn truyền thống: Ngời bà thì nh bà tiên

trong truyện cổ (Côi cút giữa mảnh đời), những ngời chị, ngời vợ thì dịu dàng,

đầm ấm, gắn bó trong tình cảm gia đình Còn loại thứ hai là những nhân vật

thiên về con ngời bản năng, khẳng định những nhu cầu tự nhiên (Đám cới

ời” Sinh “đẹp lộng lẫy” (Không có vua).Chị Thắm lúc nào cũng “một tấm

khăn vuông đen trùm mặt” nhng ấn tợng về giọng nói thì “dịu dàng” “ngân

nga nh hát” (Chảy đi sông ơi) Họ không chỉ đẹp về hình thức, họ còn đẹp bởi

tinh thần nh tỏa ra thứ ánh sáng thiên lơng kỳ diệu, cứu rỗi mọi ngời Đó làNàng Bua nồng nàn với tất cả những ngời đàn ông đến với nàng, hào phóng,bao dung và tha thứ với tất cả mọi ngời Chị thắm “cứu đợc không biết baonhiêu ngời ở khúc sông này” cuối cùng “lại chết đuối mà không ai cứu” Đócòn là nỗi đau khổ chắt ra thành nớc trong lành và màu nhiệm để “đá cũng

phải tan ra” của nàng Sinh (Nàng Sinh – Những ngọn gió Hua Tát) Đó còn

là sự độ lợng, vị tha hơn ngời của chị Sinh trong gia đình chồng (Không có

biết nguyên nhân thôi thúc anh viết tiểu thuyết Ngời đàn bà trên đảo chính là

để đòi quyền đợc làm mẹ cho những ngời phụ nữ không có chồng Họ là một

bộ phận không nhỏ phụ nữ Việt Nam đã để lại thời xuân sắc của mình nơirừng thiêng nớc độc trong thời kỳ chiến tranh Khi hòa bình lập lại, họ đã quálứa lỡ thì không lấy đợc chồng nhng bản năng làm mẹ vẫn thôi thúc họ.Những tác phẩm văn xuôi thời kỳ này, nói đến ngời phụ nữ trong hoàn cảnh

nh vậy đã tìm mọi cách để có con dẫu vẫn biết sẽ bị xã hội ruồng bỏ Sau khitác phẩm ra đời một năm, những điều luật hôn nhân gia đình đã đợc sủa đổi,trong đó ngời phụ nữ đợc quyền có con ngoài giá thú

ở nớc ta, trong thời đại tự do dân chủ, t tởng trọng nam khinh nữ - mộttàn d của chế độ phong kiến vẫn tồn tại dai dẳng trong tâm thức nhiều ngời

Chính vì điều này đã thôi thúc Võ Thị Hảo viết truyện ngắn Hành trang của

ngời đàn bà Âu Lạc Ngời đàn bà Âu Lạc gánh chồng con trên vai mà cứ ngỡ đó

là hành trang chứ không biết đó là gánh nặng Nh vậy, những “chân dung phụnữ” mà chúng tôi nói trên cha phải là tất cả những gì văn xuôi thời gian quaviết về phụ nữ Nhng qua một số dẫn chứng trên, chúng tôi thấy đợc ngời phụnữ quả đã trở thành một nguồn cảm hứng sáng tác, một đề tài a thích của cácnhà văn thời kỳ đổi mới

Có thể nói, hình tợng ngời phụ nữ đã in dấu vào văn học Việt Nam hiện

đại, trở thành nguồn cảm hứng cơ bản ngấm sâu vào từng trang viết của cácnhà văn Các cây bút nữ đã nhìn về ngời phụ nữ bằng cái nhìn mới mẻ, tràn

đầy tính nhân văn Dới ngòi bút của họ, ngời phụ nữ hiện lên thật đẹp đẽ, đẹp

đẽ ngay trong cả những bi kịch Trong xã hội hiện đại có quá nhiều cạm bẫy,phụ nữ vẫn mang đến cho ta những tình cảm bao dung và lòng khoan hòa Nh-

ng họ cũng chính là những con ngời mạnh mẽ, đầy cá tính Trong chính conngời họ luôn luôn đan xen,có sự phức tạp trong tâm hồn họ tạo ra sự phongphú và đa chiều hơn

1.3 Nhân vật nữ và quan niệm nghệ thuật về con ngời trong truyện ngắn của Võ Thị Hảo

1.3.1 Về tác giả - tác phẩm

Võ Thị Hảo sinh năm 1956 tại Diễn Châu, Nghệ An là hội viên Hội nhàvăn Việt Nam năm 1997 Tốt nghiệp khoa Văn, Đại học Tổng hợp Hà nội,năm 1977, chị về làm biên tập rồi phó tổng biên tập cho nhà xuất bản văn hóadân tộc Năm 1996, chị về công tác tại báo Phụ nữ Thành phố Hồ Chí Minhlàm trởng văn phòng đại diện cho báo này tại Hà Nội Năm 2000, chị đợc đảmnhiệm vị trí trởng ban th ký tòa soạn cho báo Gia đình và xã hội Cuối năm

2006, chị xin nghỉ hu non để dành thời gian viết lách và đầu t kinh doanh

Võ Thị Hảo sinh ra và lớn lên ở mảnh đất xứ Nghệ khắc nghiệt Có lẽ,

sự cằn cỗi và khắc nghiệt của thiên nhiên nơi đó đã làm cho những con ngờisinh ra trên mảnh đất gió Lào nóng bỏng này có một tính cách chịu đựng bền

bỉ và kiên cờng Dù ở hoàn cảnh nào, những con ngời xứ Nghệ cũng tìm cáchthích nghi và vợt qua, cả những đoạn trờng chìm nổi “Họ nh là đá núi, nhnhững vựa đất, bền bỉ và vững chãi, nhng cũng lành hiền và thô mộc, chânchất và thủy chung” [13, tr 552] Khi nói về quê hơng mình, Võ Thị Hảo đã códịp thổ lộ: “Tôi cảm ơn những kỷ niệm mà đau khổ nhiều hơn là hạnh phúc, vìchính chúng đã tạo ra tôi” [13, tr 558] Làm nên Võ Thị Hảo – ngời viết nênnhững câu vừa bạo liệt vừa huyền hoặc, chính là cái vùng đất ấy – nơi cótiếng cót két rợn ngời của những bụi tre và những câu chuyện về ma quỷ màcác ngời già và đám ngời lớn thì thầm kể cho nhau nghe trong đêm cùngkhông khí khốc liệt của chiến tranh và bom đạn Đối với chị, văn chơng luônluôn là khát vọng và đam mê hoài bão cùng với giấc mộng đẹp về tình yêu đãnuôi chị lớn trong những năm tháng thanh xuân ấy “Cái thứ văn chơng đã trótdấn thân thì nó là “nghiệp” mất rồi [13, tr 553] Nó đeo bám và dờng nh làmáu thịt của mình Ngay cả khi ngời chồng yêu quý chị, ngời đàn ông mà chị

đã tình nguyện ký thác, gửi gắm cả cuộc đời mình cũng không thể chịu nổikhông khí văn chơng len lỏi vào đời sống của gia đình, song chị vẫn lặng lẽ,bớng bỉnh để thu vén cho mình một góc riêng, để tôn thờ để rồi sống chết vì

nó Một gia đình với hai đứa con gái bé nhỏ, một ngời chồng mặc dù cùng học

văn chơng ra nhng không dễ mấy khi thông cảm cho niềm đam mê của vợ,thêm vào đó là cuộc sống chật vật, khó khăn của những năm tháng đất nớc chathoát khỏi bao cấp Võ Thị Hảo là vậy, ngời đàn bà viết của chúng ta lận đậnlong đong với nghề làm báo rày đây mai đó, không khi nào yên tĩnh đợc Đểrồi sau đó, đêm đêm, chị lại trăn trở với những trang viết thẫm đẫm mồ hôi vànớc mắt bằng tất cả tâm huyết Những trang viết với mong muốn tột cùngcống hiến cho đời những suy nghĩ trung thực nhất, dũng cảm nhất của ngời

đàn bà viết nhỏ bé Là một nhà báo, chị có tiếng là thẳng thắn và công bằng.Khi có ngời hỏi chị “Báo hay văn là chỗ để chị trút bỏ nỗi muộn phiền?” VõThị Hảo đã không ngần ngại trả lời rằng: “Tôi viết không để trút bỏ muộnphiền Nỗi muộn phiền của tôi trở thành quá nhỏ bé trớc những đau khổ vàlòng yêu lớn của kiếp ngời, trớc những đồng bào của chúng ta Báo là tiếngnói trực diện là trách nhiệm trực tiếp đối với đời sống hàng ngày Văn là nơithổ lộ những khát vọng, những nỗi đau lớn của kiếp ngời Khi trách nhiệm,lòng yêu và nỗi đau đớn, nỗi muộn phiền tự ra đi” [36]

Võ THị Hảo cũng là ngời rất nghiêm khắc và có trách nhiệm trong lao

động nghệ thuật Chị luôn luôn tâm niệm “điều quan trọng để trở thành mộtngời viết có t tởng độc lập là không chấp nhận những lối mòn” Và “nhà vănkhông đợc phép lừa dối chính mình, không làm những điều mà chính mình dốitrá để cầu lợi Sống dối là nguy hiểm, viết dối lại càng nguy hiểm hơn” [37,296] Thực tế, những truyện ngắn của chị đã là bằng chứng hết sức thuyếtphục cho quan niệm về nghề văn Văn là ngời Văn của Võ Thị Hảo phản ánhhiện thực một cách nghiệt ngã, nhng ngời đọc lại không nhìn thấy sự caynghiệt của ngời viết “Lan tỏa trên những trang viết, một tấm lòng nhân ái củamột ngời đàn bà cầm bút hết lòng yêu cuộc sống và con ngời” [27, 304] VõThị Hảo nh là ngời chân trần lặng lẽ mang ánh sáng của mình kiên nhẫn đitrong thăm thẳm đời sống, ngụp lặn trong dòng đời bồn bã để sống và viết vàsáng tạo Chị đã khẳng định đợc mình, trên những trang viết của mình, đa lại

sự tin cậy cho độc giả

Bằng niềm đam mê và sự sáng tạo văn chơng của mình, Võ Thị Hảo đãtừng gây ấn tợng mạnh trên văn đàn những năm 90 của thế kỉ XX bởi những

truyện ngắn “lạ”: Ngời sót lại của Rừng Cời, Biển cứu rỗi, Vờn yêu Mới đây

(2006), chị lại làm sửng sốt độc giả, những ngời yêu văn chơng bởi cuốn tiểu

thuyết dã sử đậm chất “Liêu trai” với cái tên mang cảm giác mạnh: Giàn

thiêu Và sắp tới là cuốn tiểu thuyết thứ hai: Dạ tiệc quỷ và cho ra mắt độc giả

một số kịch bản phim

Võ Thị Hảo sáng tác trên nhiều thể loại Chị bắt đầu làm thơ từ nhữngnăm tháng còn ngồi trên ghế nhà trờng Nhng sau đó, chị lại chuyển sang viếttruyện ngắn rồi tiểu thuyết và kịch bản phim Võ Thị Hảo đợc biết đến từ

truyện ngắn đầu tay Ngời gánh nớc thuê in trên tờ Phụ nữ thủ đô năm 1989,

đến nay Hành trang của ngời đàn bà Âu Lạc này đã tới gần một trăm truyện

ngắn đợc in, chủ yếu trong các tập truyện:

_ Tập truyện ngắn Biển cứu rỗi, Nhà xuất bản Hà Nội, 1991.

_ Tập truyện ngắn Chuông vọng cuối chiều, Nhà xuất bản Lao động, 1994.

_ Tập truyện ngắn chọn lọc Võ Thị Hảo, Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 1995

_ Tập truyện ngắn Ngậm cời, Nhà xuất bản Phụ nữ, 1998.

Ngoài ra về tiểu thuyết và kịch bản phim:

_ Tiểu thuyết Giàn thiêu, Nhà xuất bản Phụ nữ, 2003.

_ Kịch bản phim: Con dại của đá, Lời hẹn mùa thu

Có thể nói, tác phẩm của chị đã gặt gái đợc những thành công đáng kể:

_ Giải thởng cuộc thi tiểu thuyết và truyện ngắn với tập Biển cứu rỗi, Nhà

xuất bản Hà Nội , 1991

_ Giải thởng 5 năm văn học Hà Nội với Truyện ngắn chọn lọc Võ ThịHảo, Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 1995

1.3.2 Nhân vật nữ trong truyện ngắn Võ Thị Hảo

Đại hội VI của Đảng đã tạo điều kiện cho văn học đổi mới và dân chủhóa Văn học gần với đời sống thờng nhật hơn, đồng thời có nhu cầu tự đổimới về hình thức nghệ thuật, phơng thức thể hiện hơn bao giờ hết Từ nền vănhọc sử thi, quan tâm đến những vấn đề trọng đại của dân tộc, văn học giai

đoạn này chuyể sang đề tài đời t – thế sự Trong xu hớng mới, các nhà văntìm hiểu con ngời ở những đặc trng bản thể và khao khát trần thế, khám pháphát hiện con ngời ở tầng sâu nhất của đời sống đặc biệt ngời phụ nữ

Văn học mang gơng mặt nữ - ngày càng trắc ẩn và khoan dung, ngàycàng tinh tế và đằm thắm Trong hàng loạt các nhà văn nữ góp phần hoànthiện cho gơng mặt văn học giai đoạn này, Võ Thị Hảo là một gơng mặtkhông thể trộn lẫn bởi chất triết lý vừa sâu sắc vừa dịu dàng nh thánh ca trongtrang văn của chị Cũng giống nh một số nhà văn nữ khác nh Nguyễn Thị ThuHuệ, Y Ban, Di Li, Phan Thị Vàng Anh… Võ Thị Hảo dờng nh u ái hơn nhiềucho các nhân vật nữ của mình vì hơn ai hết chị là ngời đã trải qua biết bao cay

đắng, đau khổ trong cuộc sống nên chị hiểu hết đợc nỗi đau của ngời đồnggiới Chị viết về họ bằng niềm tin yêu tha thiết, bằng nỗi đau nhức nh từ chínhcuộc đời mình

Trong truyện ngắn của Võ Thị Hảo, nhân vật nữ giữ vị trí trung tâm,chủ đạo Chúng tôi khảo sát trong 4 tập truyện ngắn của chị gồm 54 truyện

trong đó nhân vật nữ có trong hầu hết các tập: Hồn trinh nữ có 13/14 truyện,

Ngời sót lại của Rừng Cời có 12/13 truyện, Góa phụ đen có 14/14 truyện, Những truyện không nên đọc lúc nửa đêm có 12/13 truyện, nh vậy tần số xuất

hiện của nhân vật nữ là rất đông chiếm 94,4% Điều này cho thấy nhân vật nữ

là hình tợng chính trong sáng tác của Võ Thị Hảo và đóng vai trò quan trọngtrong việc thể hiện quan niệm nghệ thuật về con ngời của nhà văn

Nhân vật nữ của chị xuất hiện với nhiều đối tợng, nhiều tầng lớp Võ Thị Hảoquan tâm đến những con ngời nhỏ bé số đông của nhân loại Chị viết “Mộtthời chúng ta đã ghê tởm những từ con ở, đầy tớ, gái điếm nhng giờ đây,những từ đó đã và đang lặng lẽ trở về nhắc nhở ngời ta rằng, chúng có mặt trên

đời này” [10, tr 60] Chị viết về những ngời nghèo (Ngần, ả Tuynh ), nhữngngời tật nguyền (Hằng, Tâm), những ngời làm thuê (bà Diễm) cả những cô gái

điếm (nhân vật trong Biển cứu rỗi, Miền bọt), những kẻ tù tội (Phin) Tất cả

những kiếp ngời ấy chị gọi là “những nhân vật bé mọn” Nếu nh trong thế giớicủa Nguyễn Thị Thu Huệ, nhân vật phụ nữ thờng “choài” ra ngoài khuôn khổ,mạnh bạo khát tìm hạnh phúc theo cá tính riêng bất chấp và ngang tàng nh

Hoài trong Xin hãy tin em, My trong Thiếu phụ cha chồng Hay trong văn Y Ban, nhân vật nữ của chị lỡ vợt qua barie nh nhân vật trong truyện Thiên đờng

và địa ngục, Cái điềm con thỏ trắng, Sự vô tội của Adam và Eva thì ở truyện

ngắn của Võ Thị Hảo, bao giờ trong họ cũng là những ngời phụ nữ mang trong

mình quá nhiều gánh nặng của nghĩa vụ và trách nhiệm nh Hành trang của

ngời đàn bà Âu Lạc là suy nghĩ của tác giả về vấn đề bình đẳng giới Ngời đàn

bà đầu tiên xuất hiện trong buổi sơ nguyên cha hề có hành trang “Nàng ngồitrên tảng đá, lõa lồ đơn côi, cha có áo để che rét, cha có phấn son để trang

điểm, cha có triết lí và tôn giáo để thắt buộc” [11, tr79] Thế rồi ngời đàn ôngxuất hiện, họ tham lam ích kỷ chỉ muốn sở hữu ngời phụ nữ cho riêng mình.Những đứa con ra đời để thành ràng buộc đầu tiên Cho đến lúc xã hội hìnhthành, đàn bà ngày càng đông hơn, đẹp hơn và khôn ngoan hơn Nhng họ bịkìm giữ bằng triết lý, tôn ti, phu thê rồi cả công, dung, ngôn, hạnh Hành trangcủa đàn bà Âu Lạc thêm trĩu nặng Dù đến thế kỷ giải phóng phụ nữ gánhnặng ấy lại chất thêm những mĩ từ của thời đại mới Hành trang của ngời đàn

bà Âu Lạc hiện đại còn nặng hơn của bà Dạ Dần và mẹ Âu cơ Suốt đời họkhông thể trút bỏ gánh hành trang ấy để sống cho riêng mình

Bên cạnh đó, tác giả còn đặc biệt chú ý đến những kiếp ngời đầy bất

hạnh, khổ đau do chiến tranh mang lại đó là Thảo trong Ngời sót lại của Rừng

Cời, những ngời đàn bà chờ chồng đi chiến trận trong Hồn trinh nữ, những

góa phụ trong Trận gió màu xanh rêu

Một số lợng không nhỏ các nhân vật trong truyện ngắn Võ Thị Hảo là

những ngời phụ nữ khổ vì yêu và khổ vì bị ruồng bỏ nh trong các truyện Con

dại của đá, Nàng tiên xanh xao, Tim vỡ, Bàn tay lạnh, Khát của muôn đời

Ngời đọc nhận thấy đợc thế giới nhân vật phong phú, đông đảo trong văn chịvẫn đang rảo bớc đâu đây trong cuộc đời

Nhìn chung, xây dựng hình tợng những ngời phụ nữ với sự phong phú

về đối tợng và ở nhiều tầng lớp khác nhau và ngời phụ nữ lúc nào cũng bấthạnh nhng Võ Thị Hảo luôn tin rằng “nỗi đau khổ của đàn bà cũng nh mộtcứu chuộc thế giới” [12, tr 72] Đằng sau những nhân vật phụ nữ trong tácphẩm là số phận của những ngời dân Việt nửa sau thế kỷ chiến tranh, gópphần tạo nên chân dung những ngời phụ nữ Việt Nam hiện đại

1.3.3 Quan niệm nghệ thuật về con ngời trong truyện ngắn Võ Thị Hảo

Quan niệm nghệ thuật về con ngời là phạm trù trung tâm chi phối các yếu tốphạm trù khác, tạo nên thế giới nghệ thuật Thế giới nghệ thuật đó lại phản ánh về conngời của một thời đại, một dân tộc “Văn học là nhân học” (M Gorki) là nghệ thuậtmiêu tả, biểu hiện con ngời Vậy nên con ngời là đối tợng chủ yếu của văn học Dùmiêu tả thần linh, ma quỷ, loài vật văn học, xét đến cùng đều thể hiện con ngời Mộtnghệ sĩ muốn miêu tả đời sống con ngời, ngoài việc phải hiểu biết, cảm nhận nhất định

về đối tợng cốt phải có một vốn liếng về phơng diện nghệ thuật, về cách kết hợp cácbiệp pháp nghệ thuật để thể hiện suy nghĩ, cách cảm nhận của mình Theo Trần ĐìnhSử: “Quan niệm nghệ thuật về con ngời là sự lí giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con ngời đ-

ợc hóa thân thành các nguyên tắc, phơng tiện, biện pháp thể hiện con ngời trong vănhọc, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho các hình tợng nhân vật trong đó” [30, tr41]

Con ngời luôn là đối tợng trung tâm của văn chơng Cuộc sống đất nớc sau

1975 với biết bao đổi thay đã tác động không nhỏ đến mỗi cá nhân trong xã hội, đãtạo điều kiện cho con ngời ngày càng bộc lộ đầy đặn hơn bản chất của mình Trần

Đình Sử cho rằng: “Nghệ sĩ là ngời suy nghĩ về con ngời,cho con ngời, nêu ranhững t tởng mới để hiểu về con ngời, do đó càng khám phá nhiều quan niệm nghệthuật càng đi sâu vào thực chất sáng tạo của họ, càng đánh giá đúng thành tựu củahọ” [30, tr 45]

Nếu trong văn xuôi giai đoạn 1945 - 1975 con ngời luôn luôn “khoác bộ

áo xã hội”, luôn “trùng khít với địa vị xã hội của mình” - nó là con ngời đơntrị, dễ hiểu, thì sau 1975, đất nớc bớc vào thời kỳ đổi mới, những quy luật thờibình sớm muộn sẽ chi phối văn học Sự thức tỉnh ý thức cá nhân diễn ra mạnh

mẽ khi giá trị cá nhân đợc coi trọng Và khi đó, con ngời với t cách cá nhân –một “nhân vị” độc lập - “không trùng khít với chính mình”, con ngời trở nênphức tạp, đa chiều, nhiều mâu thuẫn xuất hiện Điều này xuất phát việc khámphá cuộc sống trong tính phức tạp, đa dạng của sự vận động, từ việc nhìn nhậncon ngời hôm nay trong tính đa chiều của mọi mối quan hệ: con ngời xã hội,con ngời lịch sử, con ngời tự nhiên, con ngời tâm linh, con ngời với gia đình

và con ngời với chính mình Con ngời cũng đợc soi chiếu ở nhiều bình diện vàtầng bậc: ý thức và vô thức, cái cao đẹp và cái tầm thờng, t tởng tình cảm và tựnhiên bản năng Vì vậy dễ nhận thấy trong truyện ngắn Võ Thị Hảo, con ngờikhông còn là sự minh họa cho tiêu chí nào, không còn nhất phiến, đơn giản

mà đa chiều, phức tạp Nguyễn Văn Long nhận xét: “Trong con ngời đan cài,chen lẫn giao tranh bóng tối và ánh sáng, rồng phợng lẫn rắn rết, thiên thần và

quỷ sứ, cao cả và tầm thờng” [22, tr 55] Trong Dã nhân nhân vật Lân của

ngày xa không vợ nhạt, không ngời tình, không nhờn nhợt lờ lợ những bữanhất dạ đế vơng Còn Lân của ngày hôm nay là con thoi đi lại giữa bên A vàbên B để kiếm những khoản lậu bất chính Cũng nh bao kẻ thức thời khác, hắn

“cũng có một vợ một nhân tình đúng mốt”, cũng ăn chơi trác táng bên những

bàn tiệc lờ lợ mùi tanh của máu Hay Khoan trong Miền bọt, một chuyên viên

Luật có hạng của một Bộ, từng có một mối tình trong sáng thơ ngây ớp đẫm

h-ơng hoa xoan trong ký ức Sau hai mơi năm gặp lại ngời thh-ơng, anh không còn

là con ngời ngày xa “Đã lấy vợ Đã ôm vài cô điếm vào lòng Đã có nhữngcuộc ăn chơi sang trọng và những cuộc chơi bẩn kiểu nông dân – trọc phúphố” [12, tr 192]

Một biểu hiện nữa của con ngời phức tạp đó là con ngời cá nhân có tínhcá thể Trong cuộc sống hôm nay, họ dám khẳng định mình, tin ở điều mìnhnghĩ, ở việc mình làm Từ đó, tiếng nói cá nhân có lúc đối thoại với những thế

hệ đã qua Có những nhân vật sau bao trải nghiệm của bản thân đã đối thoạivới thế hệ đã qua: “Thế hệ mẹ và bà tôi quá khiêm cung Ngay cả việc thêu dệtnhững câu chuyện huyền hoặc cũng không dám thêu dệt đến cùng” [12, tr 10],

“thế hệ của chúng con khác thế hệ e dè của mẹ Chúng con đi đến tận cùngnên nhiều khi tàn nhẫn” [12, tr 152] Không những trong truyện ngắn Võ ThịHảo mà ta còn bắt gặp điều này ở truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ: “Thế

mới hay,ai cũng nhem nhẻm nói rằng mọi thứ ở đời đều có giá của nó Hoặcgieo cây gì thì ăn quả đấy, hay gieo gì gặt đấy Nhng tôi Tôi có gieo gì đâu

mà sao đời tôi gặt toàn cỏ dại” [32, tr 167] Rõ ràng sự xuất hiện một cách

đông đảo của các cây bút nữ đã tấu lên tiếng nói thế hệ mạnh mẽ, tự tin vàdũng cảm

Bên cạnh sự phức tạp còn là sự bí ẩn của con ngời mà thực chất chính sựphức tạp đã làm nên sự bí ẩn của con ngời Đôtxtôiepxki từng nói: “con ngời

là một điều bí ẩn, cần phải khám phá con ngời Tôi tìm hiểu điều bí ẩn ấy vìtôi muốn trở thành con ngời” Con ngời đầy sự bí ẩn là con ngời có những hoạt

động, việc làm, cách cảm cách nghĩ không thể đoán biết trớc đợc nh nhân vật

Sải trong Con dại của đá là một cô gái luôn khao khát tình yêu, một ngời si

tình và say đắm vậy mà cô lại có thể giết ngời yêu vì bị phụ bạc Hay một ngời

đàn bà tởng chừng đã nh một thứ rác thải lại tự tử trên biển để giữ “chút tự tôn

của giống ngời” (Biển cứu rỗi).

Không những thế, quan niệm nghệ thuật về con ngời trong truyện ngắn VõThị Hảo còn là con ngời với sự trải nghiệm nỗi đau Hơn ai hết, phụ nữ là ngời nhạycảm với nỗi đau, chính họ là những ngời đã thấm thía sâu sắc “những ngày đạn lửa”

và cả d âm của thời hậu chiến Rồi chính họ khi trở về đời thờng cũng nhạy cảmhơn ai hết trớc cuộc sống phức tạp, đa chiều Càng nhạy cảm, ngời phụ nữ càng đaukhổ, họ chịu nhiều bi kịch bởi họ sống đa cảm, đa đoan

Đọc truyện ngắn Võ Thị Hảo ta thấy dờng nh tác giả hớng đến rất nhiều sốphận, nhiều mảnh đời khác nhau mà tập trung lại ở đề tài viết về chiến tranh nhngchiến tranh thời hậu chiến Chiến tranh đã đi qua song nỗi đau còn đó Nó hiện hữungay trong từng con ngời vừa bớc qua cuộc chiến và còn bao trùm lên cả gia đình,ngời thân của họ nơi hậu phơng và tệ hại hơn nó hằn sâu trong tâm trí những con

ngời đang sống đó là Ngời lính trong Biển cứu rỗi tởng chừng nh đợc đoàn tụ với

gia đình sau những ngày xa cách, anh luôn khát thèm một gia đình hạnh phúc, mộtngời vợ mà anh luôn mờng tợng nh nàng Tô Thị khi thấy anh về sẽ giang tay ra

“mình đấy ” và cả đứa con gái nhỏ nữa cũng theo mẹ ra đón bố với cặp mắt ngâythơ Thế nhng, khi trở về gia đình chẳng ai ra đón Anh thấy: “trong căn nhà lá tối

mờ có đến ba đứa trẻ lít nhít trứng gà, trứng vịt với ba khuôn mặt hoàn toàn khác

nhau” [10, tr 39] Anh đã ghê tởm và đau đớn Hay Thảo (Ngời sót lại của Rừng

C-ời) là ngời mang đầy bi kịch, chiến tranh đã cớp đi tuổi xuân, nhan sắc, hình hài để

rồi cô sống lạc lõng trong cuộc sống thực tại

Nh vậy, mặc dù chỉ qua một vài tác phẩm nhng Võ Thị Hảo đã đem đến chongời đọc sự thực về một xã hội “tan chiến nhng cha tàn chiến” Dờng nh thế giới

nhân vật trong truyện ngắn của chị đã thực sự chuyên chở đợc t tởng quan niệm vềcon ngời và cuộc đời của nhà văn Truyện của chị ít thấy nhân vật phản diện để taphải lên án căm hờn Ngay cả nhân vật biểu hiện cho cái xấu cũng có cái gì đó rất

đáng thơng rất cần đợc thông cảm Nói nh vậy không có nghĩa là nhân vật của VõThị Hảo cứng nhắc, ngợc lại đó là thế giới nhân vật hết sức sinh động, họ vừa là chủnhân vừa là nạn nhân của cuộc sống

Nếu nhân vật trong văn Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Thị ThuHuệ thờng biến dạng, méo mó về cả nhân hình lẫn nhân tính thì nhân vật trong sáng

tác của Võ Thị Hảo hoặc có nét dị dạng ở vẻ bề ngoài (Rân trong Ngời đàn ông duy

nhất, Hằng trong Làn môi đồng trinh, Tâm trong Máu của lá) hoặc sự thờ ơ vô tình

của đồng loại đã đẩy họ đến cảnh cô đơn lạc lõng (lão Nhát trong Vầng trăng mồ

côi, những ngời đàn bà trong Trận gió màu xanh rêu) Những kẻ khác ngời ấy lại

mang trong mình vẻ đẹp của một tâm hồn thánh thiện giàu lòng vị tha và đức hisinh Ngời phụ nữ, những thân phận bé mọn ngơ ngác lạc lõng với giấc mơ lầm lụinhọc nhằn, họ bớc sang nền kinh tế thị trờng để nhận thêm nhiều đớn đau, thua thiệt

nh Thùy Châu trong Vũ điệu địa ngục.

Viết về phụ nữ, bao giờ ta cũng tìm thấy trong ngòi bút của Võ Thị Hảo

sự đồng cảm xót xa đến quặn thắt ở đó có bóng dáng, có nỗi niềm của chínhchị, một ngời đàn bà với rất nhiều đam mê khát vọng và không ít khổ đau.Nếu nh ngời phụ nữ trong sáng tác của Nguyễn Thị Thu Huệ mạnh mẽ bạo liệtsẵn sàng đánh đổi tất cả để có đợc hạnh phúc Hay trong sáng tác NguyễnMinh Châu, ngời phụ nữ luôn nhìn ở mặt tốt đẹp thì đến truyện ngắn của VõThị Hảo họ nhẫn nại cam chịu trớc số phận bất hạnh Có lúc ngang ngạnh, nổiloạn nhng họ vẫn đằm thắm với khát vọng đợc dâng hiến, khao khát kiếm tìmhạnh phúc cứ rát bỏng trong tâm hồn nhân vật Ngời đọc không thể khôngyêu, không thơng, không thể không đồng cảm với nhân vật dù đó là một cô

gái sa ngã (Vũ điệu địa ngục), một ngời đàn bà nhẹ dạ (Ngời đàn ông duy

nhất) hay một con điếm hết thời (Biển cứu rỗi)

Nh vậy, văn học trong thời kỳ đổi mới đã kế thừa đợc những quan niệm tiến

bộ về con ngời trong truyền thống văn học, đồng thời cũng thoát ra đợc tính quyphạm trong quan niệm nghệ thuật về con ngời trong văn học suốt trong thời kỳchiến tranh Thời kỳ văn học đổi mới đã đem đến quan niệm nghệ thuật về con ng-

ời khá toàn diện, đa chiều và phức tạp hơn đặc biệt toát lên quan niệm nghệ thuật

về con ngời cá nhân rất sâu sắc Trong bức tranh chung của văn học thời kỳ đổimới, văn xuôi Võ Thị Hảo đã tạo nên những dấu ấn riêng Tác giả thực sự đónggóp tài năng của mình về cách nhìn nhận con ngời một cách hoàn thiện, bên cạnh

đó cũng cho ta thấy giá trị nhân đạo, nhân văn trong con ngời trong văn học củatác giả đối với nền văn học nớc nhà

Chơng 2

Đặc điểm nhân vật nữ trong truyện ngắn Võ Thị Hảo 2.1 Nhân vật nữ với những bi kịch

2.1.1 Bi kịch thời hậu chiến

Năm 1975 đợc xem là mốc chấm dứt một giai đoạn lịch sử của dân tộc đểchuyển sang một vận hội mới Đối với văn học, bối cảnh mới đã tạo nên nhữngchấn động sâu xa trong ý thức nghệ thuật Từ một nền văn học thời chiến với yêucầu nghiêm ngặt về chính trị và t tởng, không phải chỉ là 40 năm cách mạng, màtrên cả chặng đờng dài lịch sử văn học dân tộc, đã có những nhu cầu mới, nhu cầutrở lại với sáng tạo trong dân chủ, nhu cầu sống trong mọi vấn đề của lối sống conngời để tìm kiếm và thiết lập những giá trị đích thực của tinh thần con ngời

Chiến tranh đã đi qua, đất nớc đang hồi sinh và phát triển mạnh mẽ vềmọi mặt: kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội Nhng dấu ấn của một thời kỳ đauthơng tàn khốc do bom đạn của chiến tranh vẫn còn in đậm trong ký ức củamỗi con ngời Văn học cũng phát triển, với sự vơn lên của đất nớc, nó phản

ánh cuộc sống trong sự phát triển, đa dạng, “nhiều màu sắc”, nhng nó khôngvì sự trôi chảy của thời gian mà bỏ quên quá khứ Với độ lùi của thời gian, nhàvăn có cơ hội nhìn nhận lại chiến tranh, kiểm chứng lại hậu quả xã hội của nó,quan niệm về hiện thực chiến tranh đã thay đổi Văn học nhìn hiện thực chiếntranh bằng cái nhìn đa chiều, đa diện, chiến tranh đợc khúc xạ qua tâm hồn,qua số phận nhân vật Đó là những ngời đã đi qua chiến tranh và đang sốngtrong thời hậu chiến D âm của hai cuộc chiến tranh, hậu quả nặng nề của nó

để lại đã tác động rất lớn đến đời sống riêng t của từng con ngời

Trong số các nhà văn nữ, Võ Thị Hảo viết về nỗi đau chiến tranh thật sâu sắc vàthấm thía, sự lùi xa của thời gian ấy khiến chị tự do thể hiện cách nhìn khách quan, tỉnhtáo Với sự nhạy cảm của phụ nữ, chị đã đem đến cho làng văn một cái nhìn nhân ái và

độ lợng Chiến tranh không chỉ có bộ mặt anh hùng, với những chiến công vang dội

nh thời kỳ trớc 1975, mà còn là sự khốc liệt kinh hoàng của chiến trận, là nỗi đau, sựmất mát, hi sinh Trong đó, ngời phụ nữ bao giờ cũng phải chịu những thiệt thòi sâusắc nhất: “không tan trong thời gian, họ là những ngời đầu tiên kêu gọi nhân loại hãyphỉ nhổ sự đẫm máu, bằng bản năng mềm yếu đầu tiên của giống yếu Nhng khi chiếntranh xảy ra thì họ chính là những ngời nhoi nhoai ra khỏi nó muộn nhất và gần nhkhông bao giờ họ nhoài ra đợc cái vùng đẫm máu ấy” [ 12, tr 71-72]

Võ Thị Hảo trong Hồn trinh nữ, đã nói lên vấn đề nhức nhối của chiến tranh phi nghĩa Chúng ta đã gặp “mô típ” này trong Chinh phụ ngâm của

Đặng Trần Côn - đó là cái nhìn về mặt trái của chiến tranh để tranh ngôi đoạt

vị của ngời phụ nữ Với họ, không tạo nên “tên lửa, máy bay” nhng nếu không

có phụ nữ thì không thể có cuộc sống! Trong tác phẩm này, tác giả viết vềcuộc đời một ngời con gái sinh ra trong một gia đình có ba đời chờ chồng đilính “đã 17 năm rồi, cô gái chờ ngời lính ấy Từ một thiếu nữ nh nụ hoa chớm

nở, nàng đã trở thành cô gái quá lứa lỡ thì ” [12, tr77] Chờ đến khi ngời contrai trở về mà vẫn không có hạnh phúc Chiến tranh đã mang đi một chàng traibẽn lẽn ngợng ngùng, với lời ớc hẹn để trả về một ngời đàn ông có bộ mặt dữdằn và khóe miệng đã tắt hẳn nụ cời để lại với cái nhìn “lạnh lẽo nh thép” và

“ngang lng anh ta thắt chiếc đai vàng vua ban” Họ đã làm đám cới, nhng đêmtân hôn đã trở thành địa ngục đối với nàng Bởi lẽ, nàng đã không thể chịu đợckhi nghe chồng mới cới “kể về những bữa tiệc đầy sơn hào hải vị ngập máutrong thời bình và say sa mô tả các kiểu chết của những ngời khác nhau dớitay kiếm của anh, cuối cùng kiêu hãnh kể vì sao vua ban cho anh chiếc đaivàng ( ) lảo đảo, nàng lùi dần về buồng, nép mình trên giờng Trong bong tối,nàng nh có làn môi lạnh toát của những oan hồn lớt qua” [12, tr 80] Chiếntranh nh trò đùa, ngời đàn ông lao vào quyền lực và trở về thành “miếng mồingon” của những mặt trái ấy Chiến tranh đã cớp đi tuổi xuân và hạnh phúccủa con ngời, đặc biệt là ngời phụ nữ và điều đau đớn hơn, nhức nhối hơn đó

là ngay đến cái chết ngời con gái ấy cũng không đợc thanh thản, phải “chemặt vì sợ” Rõ ràng, chiến tranh đã cớp đi của cô gái tất cả Ngày trở về củangời yêu càng gieo vào cô nỗi ám ảnh, nó cứ đeo bám cô không bao giờ dứt

Võ Thi Hảo chỉ xoáy sâu vào nỗi đau tinh thần của con ngời Phụ nữ là vậy,

họ cần một nơi để yên thân, một ngời đàn ông để đợc che chở, hơn là nhữngvinh hoa mà phải đánh đổi bằng hạnh phúc Từ trớc đến nay, biết bao ngời đàn

ông ra trận và biết bao ngời phụ nữ chờ chồng mà hóa đá nh nàng Tô Thị?nàng cũng vậy, cũng son sắt, cũng thủy chung nh bao “kiếp đàn bà” Thế nh-

ng, chiến tranh và sự hiện hữu của ngời chồng – con đẻ của chiến tranh đãlàm nàng tê liệt và nỗi sợ hãi nh trở thành quán tính đối với nàng Không đểlại bao vết “dập xóa” trên thân thể nh bao cuộc chiến tranh khác, Võ Thị Hảovới ngòi bút tinh tế của phái nữ đã làm nổi bật bi kịch “không biết bày tỏ”cùng ai của ngời con gái có ngời yêu ra trận Cho đến khi chết bi kịch củanàng vẫn còn nhức nhối, trăn trở

Chiến tranh đã cớp đi của họ tuổi thanh xuân, vẻ rạng ngời, hình hài,vóc dáng Sau những trận sốt rét kinh hoàng, năm cô gái trong cánh rừng già

đầy bom đạn, đã không còn mái tóc thơm ngát mợt dài, thay vào đó “chỉ còn

là một dúm xơ xác”, “một túm sợi mỏng manh xơ xác” Trong chiến tranh,

không phải bao giờ cũng chỉ có những “chuyện thần thoại”, chiến tranh còn cónhững chuyện đời thờng rất thơng tâm Nó đã kìm tỏa những khát vọng tìnhyêu, hạnh phúc rất giản dị mà thiêng liêng của con ngời Những cô gái trongRừng Cời lặn lội, xông pha và anh dũng trong chiến trận nhng lại đau khổ, bấthạnh, cô đơn trong cuộc sống riêng t Sự tàn khốc của chiến tranh, cánh rừng

âm u đầy bom đạn, cuộc sống cách xa đồng loại đã làm họ đau đớn, tổn thơng.Những trận cời man rợ, sự cấu véo bản năng là biểu hiện tột cùng của nỗi đau,

sự xót xa đối với ngời phu nữ Chứng kiến chiến tranh làm tổn thơng con ngời,sau này ngời lính trẻ ghi chân thực trong trang nhật ký: “Ôi! Thế là sau chínnăm ở chiến trờng, nay tôi đã thấy ở Rừng Cời cái cời méo mó man dại củachiến tranh Việc chiến tranh lôi những ngời phụ nữ vào cuộc chiến thật khủngkhiếp Tôi sẵn sàng chết hai lần cho họ khỏi lâm vào cảnh ấy” [10, tr 95-96].Những ý nghĩ ấy một thời có thể không đợc chấp nhận, những sự thật bao giờcũng vẫn là sự thật Đằng sau những chiến công vang dội là những mất mát,những đau thơng và trong đó ngời phụ nữ bao giờ cũng chịu nhiều thiệt thòinhiều nhất

Trong truyện Dây neo trần gian, ngời phụ nữ đã âm thầm chịu đau đớn,

bứt từng sợi tóc của mình để tết lại thành dây neo “nàng bắt đầu tết những bímtóc nhỏ xíu Chín sợi tóc Chín trăm chín mơi chín bím tóc! Những con sốchín kỳ lạ!” [10, tr 83] mong cứu đợc ngời đàn ông trở về từ cuộc chiến, ngời

đã mang theo mình một niềm tin định mệnh “Những ngời đã trở về với hòabình để rồi lần lợt nằm vào cái huyệt đã đào sẵn cho mình trong chiến tranh từ

mời mấy năm về trớc?” [10, tr 80] Ngời phụ nữ trong Trận gió màu xanh rêu

cũng đã bạc tóc chờ chồng đi chiến đấu đến hóa điên, trớc khi dạt đến làng

Đẽo – làng đàn bà, nơi có một ngày giỗ chung cho những ông chồng hi sinhkhông rõ ngày tháng Suy cho cùng, sự tàn phá của chiến tranh lên thân thểngời phụ nữ cũng là sự cớp đi hạnh phúc của họ

Hay ta bắt gặp nỗi đau của ngời mẹ ả Tuynh trong (Dệt cỏ) phải chứng

kiến cảnh con mình trở về phải “vào trại thơng binh từ năm 1975 với mảnh

đạn nhỏ trong đầu và thỉnh thoảng lên cơn động kinh Năm năm sau, Phụcphải vào trại tâm thần” [14, tr 18] Chiến tranh đã cớp đi tất cả niềm hi vọngcủa ngời mẹ trả lại cho họ là những vết thơng mãi còn âm ỉ trong lòng, ngời

mẹ ấy không đòi hỏi gì cao sang chỉ cần nhà nớc “đền bù tai nạn cho anh Lèn,chồng của ả Tuynh, công nhân làm đờng nổ mìn phá đá chết từ năm 1956, rồimón tiền trợ cấp thơng tật của thằng Phục” vậy mà đó cũng chỉ là giấc mơkhông bao giờ đến

Viết về đề tài chiến tranh, Võ Thị Hảo tỏ ra tinh tế và bao dung, tác giả viết vềcả những ngời phụ nữ “không bạc tóc chờ chồng” với một thái độ tha thứ và thấu hiểu.

Trong Biển cứu rỗi, nhà văn để cho nhân vật nam tự lên tiếng “Điểm lại những kiếp

ng-ời anh biết, thực ra nỗi khổ của đàn ông so với đàn bà chẳng thấm vào đâu”, “cả làngtrắng đàn ông đàn bà vác cày, cầm súng, đi lấp hố bom và bị buộc phải trở thành đàn

ông Trong khi đó đàn bà đợc tạo hóa sinh ra để làm dây leo đẹp quấn yểu điệu quanhcây đại thụ” [10, tr 55] Chính vì thế mà có những tình huống dở cời, dở khóc khi ngời

đàn ông trở về chỉ nhìn thấy “những đứa trẻ khác bố’- kết quả của những cuộc giaohoan vội vã trong ngôi nhà bên đờng chiến tranh Thực chất, chiến tranh có thể sản sinh

ra những anh hùng ngoài trận tuyến, những ngời phụ nữ thủy chung chờ chồng, nhngcũng có những ngời phụ nữ yếu mềm, nhẹ dạ, không chịu đựng đợc sự xa cách, khốcliệt do chiến tranh mang lại Chẳng ai ngợi ca những ngời nh thế, nhng đã đến lúc cầnnhìn họ với cái nhìn tha thứ và bao dung Bởi thực ra, họ cũng phải chịu quá nhiều khổ

đau, mất mát Chính ngời chồng từng căm thù, lên án vợ đã nói lời hối lỗi, cảm thông:

“nên từ đây, anh cứ phải nhớ lại ngời vợ mà bao nhiêu năm anh đã cố công xua đuổitrong kí ức Anh nhớ lại khuôn mặt hốc hác của chị Tiếng máy bay gầm rú dọc đờng.Tiếng bom nổ thâu đêm” [10, tr 55] Nh vậy, nếu lòng chung thủy của những ngời phụnữ làm ta khâm phục thì sự nhẹ dạ của những ngời phụ nữ khác khiến ta vừa giận, lạivừa thơng Suy cho cùng, họ cũng chỉ là nạn nhân của những cuộc chiến tranh đẫm

máu Cách nhìn của Võ Thị Hảo về ngời phụ nữ trong truyện ngắn Biển cứu rỗi cũng là

cách thể hiện tinh thần thời đại: tha thứ, khoan dung, thấu hiểu

Trong sáng tác của Y Ban, chúng ta cũng bắt gặp số phận những ngờiphụ nữ chịu nỗi đau chiến tranh Chiến tranh đã cớp đi hạnh phúc của đôi vợchồng trẻ để rồi để lại ngời vợ trẻ cô đơn mòn mỏi chờ đợi Điều này đợc thể

hiện qua cảm nhận của đứa con trong Điều ấy bây giờ con mới hiểu: “Mẹ còn

trẻ quá, nỗi cô quạnh sẽ trùm lên mẹ trong quãng đời còn lại” Hay Nguyễn

Thị Thu Huệ viết về nỗi đau của ngời phụ nữ trong Bảy ngày trong đời phải

ngậm ngùi chấp nhận một hạnh phúc không trọn vẹn khi chồng trở về: “ngời

đàn bà tay xách túi quần áo, tay kia dắt ngời đàn ông hỏng mắt liêu xiêu trên

đờng”

Hay ta bắt gặp hàng loạt bi kịch của ngời phụ nữ trong sáng tác của

Nguyễn Minh Châu Chẳng hạn, nhân vật Thai trong Cỏ lau ; Quỳ trong Ngời

đàn trên chuyến tàu tốc hành Họ là những ngời phụ nữ chịu nhiều bất hạnh

trong thời chiến tranh và hòa bình lập lại họ cũng là ngời rơi vào bi kịch

Văn học trớc đây viết về chiến tranh với những gì hào hùng, đẹp đẽnhất, nó gắn với cảm hứng ngợi ca, cổ vũ chiến tranh ta bắt gặp nhân vật chị

út Tịch trong Ngời mẹ cầm súng của Nguyễn Thi ; chị T Hậu trong Một

chuyện chép ở bệnh viện của Anh Đức thì giờ đây dới ngòi bút của Võ Thị

Hảo, chiến tranh không chỉ là sự tàn khốc mà còn là những d âm, những mặttrái, đẩy ngời lính và ngời phụ nữ họ yêu vào bi kịch Đằng sau số phận củamỗi ngời cá nhân trong và sau những cuộc chiến tranh là vấn đề nhân sinh củathời đại Thực chất nỗi đau không dễ gì mất đi, không dễ gì có thể xóa nhòa.Nhìn thẳng vào những mất mát, hi sinh biểu hiện qua cuộc đời, số phận conngời, đặc biệt là ngời phụ nữ là một cách nhìn, một thái độ thẳng thắn mànhân ái Võ Thị Hảo đã thể hiện bi kịch của những ngời phụ nữ và qua đó thểhiện sự trân trọng, cảm thông cho số phận của những ngời phụ nữ

2.1.2 Bi kịch đời thờng

Văn học luôn luôn bớc đi trên hành trình của sự tìm tòi đau khổ và lo

âu Càng tìm tòi, văn học càng có khả năng phát hiện, khám phá và khái quátnên những chân lý nghệ thuật và tinh thần dân chủ Khi văn học quan tâm đếncon ngời thì phạm vi phản ánh, đối tợng phản ánh cũng đợc nới rộng hơn Nếu

nh văn học trớc 1975 coi ngời lính, ngời chiến sĩ cách mạng là hình tợng trungtâm thì sau 1975 trở đi con ngời đợc nhìn nhận ở mọi tầng lớp, mọi vị trí trongtính đa chiều của các mối quan hệ

Chính sự mẫn cảm của phái nữ và hơn ai hết là ngời đã trải qua nhiều

đau khổ trong đời cùng với tấm lòng nhân hậu của mình Võ Thị Hảo thờngquan tâm đến những nhân vật có những cuộc đời éo le, bất hạnh, “những nhânvật bé mọn” Nhân vật trong tác phẩm của chị rất phong phú và đa dạng vớinhững cảnh đời khác nhau, họ là những ngời làm thuê, những ngời nghèo khổ,những cuộc đời tần tảo sớm hôm Thậm chí cả những cô gái điếm, những kẻtật nguyền bẩm sinh, những kẻ tù tội Tất cả những nhân vật này đều chịunhững bi kịch, những nỗi đau đời thờng tởng rất giản đơn nhng thiết thực vớimỗi con ngời, đó có thể là miếng cơm manh áo, những nhu cầu sinh hoạt hàngngày cho mình và gia đình, có thể là nỗi niềm của những ngời bất hạnh Nh

Ngần (Ngày không mút tay) có chồng và ba đứa con, nhng chồng cô không

may mắn bị tai nạn mất sức lao động phải nghỉ việc, Ngần một mình phảichạy vạy lo toan nhng cũng không thể nào lo đủ cho chồng và các con Cảnh

đói nghèo đến mức “ba đứa trẻ đang nhất loạt đa tay lên miệng mút cho đỡcơn đói mà cái mùi kích thích tì vị ấy vừa dấy lên Thằng lớn bảy tuổi mútngón tay cái Còn hai đứa gái sinh đôi thì chùn chụt mút ngón trỏ của bàn tayphải” [10, tr 108] Trớc cảnh túng đói quay quắt của cả gia đình, chị đã bándần máu trong ngời để nuôi chồng con và vẫn âm thầm chịu đựng sự hiểu lầm

của chồng Nhng thử hỏi, chị làm những việc nh vậy vì ai, suy cho cùng tất cảcũng vì chồng vì con mà thôi Bi kịch của Ngần là bi kịch của miếng cơmmanh áo của cuộc sống đời thờng nhất Những nhu cầu hết sức giản dị nhất ấynhng gia đình Ngần phải mơ ớc Đến đây, ta liên tởng đến gia đình chị Dậu

trong Tắt đèn – Ngô Tất Tố cũng vì nghèo đói, vì su thuế mà chị phải bán

con, bán chó

Hay viết về nhân vật bi kịch trong cuộc sống nhân sinh giữa đời thờng, Y Ban

với tác phẩm Giấc mơ của chị Tũn cũng kể về chị Tũn với ớc mơ rất bình dị và đời

th-ờng là mong cho lũ chó lớn khôn để có chút vốn liếng làm ăn mà cũng không thành

Bi kịch trong đời thờng, ta còn bắt gặp ở nhân vật bà Diễm trong Ngời gánh

n-ớc thuê, không gia đình, không con cái, phải tự kiếm sống bằng việc gánh

những thùng nớc thuê trên đôi vai đã còng xuống vì thời gian và sự khổ cực

Sự sống của ngời đàn bà bé loắt choắt, bộ mặt nhăn nheo gầy sạm chỉ còn haicon mắt Thế đã là bất hạnh rồi nhng bà còn bị cái nhìn của những ngời ác ý,không những không thông cảm mà còn chọc ghẹo

Có những số phận do chính mình tạo nên nhng cũng có những bi kịch

do hoàn cảnh xã hội, hoàn cảnh gia đình đa đẩy Phơng (Phiên chợ ngời cùi)

cũng là một ngời phụ nữ mang bi kịch nh thế Ngời đàn bà áo xám xinh đẹp, ởtrong ngôi biệt thự giàu sang với một cô con gái bé bỏng nh thiên thần và mộtngời đàn ông danh giá Chồng chị từng xem chị nh là một báu vật Chị đi đâu

ông đều tháp tùng, thậm chí “Mắt ông lóe lên vừa ghen tuông vừa hãnh diệnkhi trông thấy bọn đàn ông trên đờng cứ bị hút hồn” [12, tr 33] ấy vậy mà,ngời đàn ông ấy cũng không thể vợt qua nỗi định kiến xã hội một thời, khibiết vợ mình bị bệnh hủi mà đây là căn bệnh có thể chữa đợc Tởng chừngngày chữa bệnh lành lặn trở về chị sẽ đợc hạnh phúc, sẽ đợc đón đợi ấy vậy

mà chị bị hắt hủi, nhìn chị nh ngời xa lạ với cái nhìn ghê sợ: “Hóa ra, cả nhàchị, từ ông chồng, đến năm ngời nhà chồng, đã lặng lẽ đứng xếp hàng từ đó từlúc nào Họ nhìn lớt khắp ngời chị bằng ánh mắt ngần ngại, rồi rút cục, dừngmắt nơi bàn tay cụt hai đốt Dù cố gắng nhng mắt họ không giấu nổi vẻ ghê

sợ Còn ông chồng thì đã kịp nắm tay đứa con gái và giữ nó bên mình” [12, tr44] Không những thế, họ còn không cho chị gặp đứa con của mình chỉ vì lí do

sợ “ảnh hởng đến thanh danh gia đình, con cái về sau cũng khó lấy chồng”[12, tr 38] Cách nhìn nhận lệch lạc của một số ngời đã vô tình đẩy những ng-

ời vô tội vào bi kịch mà Phơng chính là nạn nhân của những định kiến ấy

Cái nhìn soi mói, định kiến hay những hủ tục lạc hậu vẫn còn tồn tại

đâu đây trong xã hội đơng thời khiến Hơng, một cô gái thôn nữ xinh đẹp, hiền

lành, phải chết một cách oan khuất, tủi hổ trong Ngậm cời Vì tiền, vì danh

vọng, lí trởng Tiện đã dùng quyền lực buộc cô phải bỏ ngời yêu để ngủ với tảtớng Trịnh Tùng Cuộc mây gió qua đi, tả tớng ra trận với niềm tin vị phúcthần ẩn trong ngời cô Hơng sẽ đem lại may mắn cho mình mà không hề lu tâm

đến việc mình đã gieo lại một mầm sống cho cô gái thôn quê ấy Cực chẳng

đã là ở chỗ, với lòng tham không đáy, vì muốn lấy lòng quan phủ, lí trởngTiện buộc cô Hơng phải phá thai để làm vợ bé của quan phủ Việc khôngthuận theo ý mình, lí trởng tráo trở bày mu cho mụ đồng Thạo tố cáo Hơngchửa hoang Nhng điều vô cùng thất vọng là với sự ngu muội của dân làng,những định kiến lạc hậu đã đẩy cô gái tội nghiệp phải chết trong sự ghẻ lạnh,phải mang tiếng của ngời đời

Xuất hiện trong tác phẩm của Võ Thị Hảo còn có những nhân vật chịu

nhiều đau khổ, bi kịch khi bẩm sinh đã là kẻ tật nguyền nh Tâm (Máu của lá), Hằng (Làn môi đồng trinh) Những nhân vật nữ này hoàn toàn khác với mẫu

nhân vật đội lốt dị dạng trong cổ tích Bởi vì, nhân vật cổ tích chỉ là nhân vậtchức năng, không có tích cách và số phận, còn nhân vật trong văn học hômnay “mỗi ngời là một ngời”, có cuộc đời riêng, có tính cách và số phận khôngtrùng khít Trong văn Nam Cao cũng xuất hiện nhân vật dị dạng nh một tínhiệu nghệ thuật độc đáo Trong đó, tiêu biểu là nhân vật Thị Nở trong truyện

ngắn Chí Phèo, tuy nhiên Thị Nở là nhân vật có tính chất nh một chiếc đòn

bẩy, thúc đẩy quá trình tâm lí của Chí Phèo phát triển đồng thời nhân vật nàyxuất hiện cũng để khắc sâu thêm tính chất bi kịch trong cuộc đời Chí Phèo.Còn nhân vật tật nguyền trong văn Võ Thị Hảo thì khác, ngay trong bản thân

họ có cuộc đời đầy bất hạnh và bi kịch song đồng thời “trời lại thổi cho họ

l-ơng tri” và một tâm hồn biết trăn trở, suy t và biết ớc mơ hạnh phúc

Truyện Làn môi đồng trinh kể về cuộc đời Hằng – ngời con gái bị mù

cả hai mắt, cuộc đời cô chỉ là một “thế giới bàng bạc một màu sơng” Không

ai khác chính cô ý thức đợc nỗi đau, sự bất hạnh của kẻ tật nguyền “Một đứacon gái đã hai mơi chín tuổi mà mỗi khi ra đờng mẹ phải dắt Ăn cơm cô gáihai mơi chín tuổi ấy còn đa nhầm thức ăn vào mũi Và đã hai mơi chín tuổi màcha từng biết đến một nụ hôn!” [12, tr 88] Bi kịch đối với Hằng là ở chỗ tạohóa đã ban cho cô đợc làm ngời nhng lại lấy đi cái tối thiểu trong sinh hoạthàng ngày của một con ngời bình thờng Nh vậy, từ những điều đơn giản nhất

nh cái ăn, cái mặc đến những điều thiêng liêng nh tình yêu đôi lứa, cô đềukhông thể chủ động làm, chủ động tìm kiếm đợc Thậm chí vì mù lòa không

tự bảo vệ đợc mình, cô còn bị tên đàn ông “bậm bịch, khen khét và thô bỉ”

xâm phạm Luôn sống trong nỗi bất hạnh và bi kịch thực sự đến với Hằngchính là lúc Hằng ý thức đợc nỗi bất hạnh của mình Ngay cả trong ớc mơ củacô cũng hiện hình nỗi đau “Ngời đàn ông của trời ơi! Hãy mang em đi! Mang

đi khỏi để mẹ em đỡ khổ vì em Hãy mang em đi ban cho em một lần hạnhphúc, rồi đừng quăng em bên vệ đờng mà hãy giết em, để em khỏi sống mùlòa cả đời và trở thành gánh nặng cho mẹ” [12, tr 96-97]

Tâm trong Máu của lá cũng là kẻ tật nguyền bất hạnh “Đó là một cô gái

nhỏ xíu chỉ cao khoảng hơn một mét Làn môi trên hằn một vết sẹo trắng kéomiệng hơi xếch về bên trái Có lẽ đó là sẹo vá môi”, “dáng đi khập khiễng củacô gái khiến ngời ta nghĩ đến con chim sâu đang nhảy chon von trên đờng, mỏcắp một cành lá lệch ngời” [10, tr 132-133] Có điều, “trời đất lại thổi vào cái

vỏ tật nguyền ấy một lơng tri”, vì thế con ngời tật nguyền ấy cảm nhận rõ vàthấm thía nỗi đau của số phận mình Tâm luôn cảm thấy mình là ngời thừa,rằng “tạo hóa đã say rợu khi nặn ra em” Khi có khách đến nhà, em thờng lánhmặt, đến nỗi “Ngay cả trong mơ trời cũng cắt xén của em.Trời không cho emhởng trọn một giấc mơ nào”

Không chỉ quan tâm đến những ngời bình thờng nhất, ngòi bút nhà văncòn quan tâm đến kiếp ngời tởng nh bất thờng trong xã hội Họ bị xã hội loại

bỏ, xem thờng nh những cô gái điếm, những kẻ tù tội Viết về họ, Võ Thị Hảo

đã làm nổi bật lên cái nhìn nhân đạo của mình Đặc biệt, tác giả đi sâu vàotâm trạng, tâm tình, cảm xúc, cảm giác của họ hơn là những sự việc và hành

động

Trong truyện Biển cứu rỗi, nhà văn Võ Thị Hảo đã viết về một cô gái

điếm hết thời với tấm lòng cảm thông sâu sắc Ngời đàn bà xấu xí “Tã tợi máitóc và hàng mi, trống huếch cái nhìn Đôi môi thâm xì quẹn một lớp son dàymàu máu trâu Đôi môi này, giá có đặt ở ngã bảy, một gã nhặt rác có lẽ cũngchẳng thèm” [10, tr 47], với tiếng khóc “gở nh gai”, “bị liệng ra ngoài bãi thải,

ốm nhách và vô phơng sinh sống” Thị chỉ còn một tia hi vọng mong manh,một điểm bấu víu cuối cùng là lên đảo hoang với ngời gác đèn Vậy mà ớcmong bình dị đó đã dập tắt chỉ vì sự ích kỉ của ngời đàn ông, dù cho ngời đàn

bà cùng đờng, hết lối thoát đã cầu xin, đã van nài khẩn thiết: “Xin anh đừng

đuổi tôi! Tôi không còn gì để sống Tôi đã xin lại mảnh giấy này từ tay bànhặt rác Bà ta đánh vần và cời nghặt nghẽo, rồi nói:( ) Tôi bị bệnh hoạihuyết Cũng chẳng làm phiền anh lâu đâu ” Thế nhng, anh vẫn lạnh lùngkhông mủi lòng thơng để rồi không thể chịu đựng đợc sự khinh bỉ ở ngời đàn

ông thị kì vọng, đặc biệt không thể quay về khi đã “bị cuộc đời dồn vào chân

tờng không nơi bấu víu” Ngời đàn bà ấy đã gieo mình xuống biển nh để chấmdứt chuỗi ngày đau đớn bị hành xác, chấm dứt sự tuyệt vọng, để cứu vớt “chútlòng tự tôn của giống ngời”, để đợc cứu rỗi.

Hay một cô gái mới lớn đã phải vào tù nh nhân vật Phin (Phúc lộc thọ

lên trời) chỉ vì sự ghen tuông của mẹ mình mà đẩy cô vào vòng tội lỗi “mới

mời chín tuổi Phin đã đeo trên ngời cái ách ba năm tù” [10, tr 156], để rồi giờ

đây ngày ra tù em không một ai đón đợi sống trong mặc cảm tù tội của mình

mà chính do bố mẹ em là ngời gây ra

Bình thờng, chúng ta có thể chỉ nhìn thấy ở những ngời nh thế sự sangã, tội lỗi, nhng Võ Thị Hảo đã viết về họ với sự thấu hiểu cảm thông sâusắc Ta cảm thấy nh tác giả muốn minh oan, chiêu tuyết cho những kẻ bị mọingời thờ ơ, xa lánh, những ngời chẳng may sa cơ, lỡ bớc trong đờng đời Họthật sự là những ngời đáng thơng hơn là đáng giận Cuộc đời của những ngờiphụ nữ này ta thấy đâu đây trong xã hội vẫn còn Khi hớng ngòi bút đếnnhững ngời “dới đáy xã hội”, tác giả muốn đặt ra nhiều câu hỏi về các vấn đềbức xúc của xã hội T tởng đó phần nào đợc chị gửi gắm trong sự day dứt, hốilỗi của ngời đàn ông: “Chị ta là ai? Nông nỗi nào khiến chị ta sa cơ lỡ bớc?Giờ đây, lần đầu tiên trong đời anh mới nghĩ đến một cách nghiêm túc vềnhững ngời đàn bà” [10, tr 54] Quả thực, sống trong vòng quay của một xãhội xô bồ hỗn tạp, con ngời đứng trớc rất nhiều cạm bẫy thì làm sao có thể cómột xã hội trong sạch, văn minh và không còn những kiếp ngời nh thế, làmsao để nhìn nhận, đánh giá con ngời không chỉ ở một góc nào đó vì “con ngời

là tổng hòa của mọi mối quan hệ trong xã hội” nên chúng ta cần có sự bìnhtĩnh, độ lợng và nhân ái hơn, ở nhiều khía cạnh hơn

Hạnh phúc gia đình, tình yêu, đặc biệt là tình yêu của phái nữ là đề tài đợc cácnhà văn khai thác một cách đa dạng và sâu sắc nhất Có phải vì thế mà khi viết

về bi kịch của những con ngời đời thờng, Võ Thị Hảo đã không thể bỏ qua nỗi

đau của ngời phụ nữ? Họ, luôn khổ vì yêu, luôn yêu say mê, yêu một cách mùquáng để rồi bị lừa dối và lợi dụng Họ gửi gắm vào đó sự chân thành, nhiệthuyết và sự bồng bột bởi tình yêu rất mong manh, dễ vỡ nh pha lê, cũng yếu ớt

nh cánh chuồn trong giông bão, có khi tình yêu còn mang đến những mất mát,cô đơn và cả sự trả giá hơn là hạnh phúc ngọt ngào

Trong truyện ngắn của nhà văn Võ Thị Hảo, ta thấy đợc một nỗi buồn

ẩn đằng sau những câu chữ, nỗi buồn của tình yêu không thành, không tới, nỗibuồn sự dang dở, đổ vỡ Bi kịch tình yêu ẩn trong từng cuộc đời, số phận củamỗi ngời phụ nữ, nh những ngời suốt đời săn tìm một tình yêu đích thực nhng

thất bại, những cô gái trẻ yêu say mê nhng lai bị phản bội, lừa dối hoặc thờ ơ,vô trách nhiệm, nh những ngời phụ nữ trong gia đình với những nỗi niềmriêng Dờng nh, tác giả đã thực sự khắc khoải đau đớn cùng nhân vật tronghành trình tìm kiếm tình yêu, hạnh phúc.

Đó là bi kịch của ngời phụ nữ bất hạnh, lấy chồng mà lại không có con

Chẳng hạn, với nhân vật Bích (Khăn choàng sơng) chị sống với chồng, cùng

chung một mái nhà nhng li thân Họ đã sống nh thế trong suốt mời ba nămqua và trong khoảng thời gian không biết đã bao lần Bích bị tra tấn, dày vò khiphải chứng kiến đêm đêm ông Tần từ chỗ ngời tình xiêu vẹo trở về Đã baolần, chị phải “dằn lòng” khi đọc nhật kí của ông viết về những cuộc tình củamình với ngời đàn bà khác mà không phải mình Mỗi lần thấy chồng về muộn

là trong lòng Bích dấy lên nỗi uất ức xen nỗi ghen tỵ Có những lúc, chị muốnquăng đi tất cả vậy mà chị lại dịu lòng ngay khi thấy khuôn mặt chồng bất

động trớc lúc ngủ say Giận hờn trách móc rồi lại tha thứ, âm thầm chịu nỗi

đau riêng, trong lòng Bích không lúc nào bình yên Chị rất yêu chồng song lạihận ông ta Yêu và hận là hai trạng thái tình cảm luôn bủa vây lấy chị, gặmnhấm cùng nỗi đau và nỗi bất hạnh của chị Cũng là bi kịch đau khổ vì bị phụbạc trong tình yêu, trong hạnh phúc gia đình nh Bích, ngời đàn bà trong

Chuông vọng cuối chiều lại có tấm lòng rất đáng khâm phục Thủy chung nuôi

con, chờ chồng đi làm ăn xa vậy mà sau ba năm xa vợ, ngời chồng ấy đã kịplàm cho một ni cô phá giới và có một đứa con Vợt lên trên nỗi xót xa vì bị lừadối, ngời đàn bà ấy âm thầm chịu đựng tất cả và tha thứ cho chồng để chămsóc cho ngời đàn bà bất hạnh hơn mình và chăm sóc con cho họ

Đằng sau những câu chuyện về ngời phụ nữ mang nỗi bất hạnh tronghạnh phúc gia đình, nhà văn đã cho chúng ta biết đợc phần nào đó bóng dángcủa con ngời trong xã hội hôm nay Dờng nh, cuộc sống càng phát triển vớibao nhiêu biến cố, với sự phức tạp, đan xen cả giữa màu đỏ và màu đen, ánhsáng và bóng tối thì càng làm cho nhiều vấn đề nảy sinh và hiện tợng “ngoạitình” dờng nh là một vấn đề phổ biến trong đó

Không những thế, xuất hiện trong truyện ngắn Võ Thị Hảo còn lànhững cô gái, những ngời phụ nữ yêu say mê, yêu đến quên mình nhng lại bịphản bội, bị lừa dối, thờ ơ Võ Thị Hảo từng nói rằng “Tôi biết tình yêu nh sốphận” [16] Bằng sự nhạy cảm của ngời đồng giới và cả sự “nếm trải”, chị đãphát hiện ra tất cả những mâu thuẫn trong tình yêu: vị tha mà ích kỉ, mạnh mẽ

mà yếu đuối, mù quáng mà tha thiết, hi vọng và thất vọng, trong sáng và trầntục Giữa những ranh giới ấy nhà văn đã nhìn thấy những sắc thái của bi kịch

tình yêu rất tinh vi Trong đó, ngời phụ nữ bao giờ cũng là ngời hứng chịunhiều thiệt thòi và cay đắng nhất, có khi họ phải trả giá băng chính mạng sốngcủa mình.

Nàng Sải (Con dại của đá) là ngời con gái hoang dại cả tin, hồn nhiên,

say đắm Nàng sống và yêu tự nhiên nh cây cỏ, núi rừng, sẵn sàng vợt qua mọiràng buộc của buôn làng, gia đình để đến với tiếng gọi tình yêu, mà theo nàng

đó là tình yêu tự do, tha thiết và nồng nàn Đáng tiếc, ngời con trai nàng yêulại là kẻ bạc bẽo và xảo quyệt Hắn đã thu lợm ở thị thành sự tráo trở, ở nghềbuôn sự ma ranh, rồi dùng điều đó để dụ dỗ và lừa dối ngời con gái trongtrắng, cả tin Chiếm đoạt nàng cha đủ hắn còn lừa đem nàng đi bán cho bọnbuôn ngời Sải phải trải qua nối tuyệt vọng, nhục nhã ê chề vì bị hành hạ, Sải

đã giết chết ngời yêu và tự kết liễu đời mình Lòng ngời con gái yêu say đắm

và trong sáng không thể khoan nhợng trớc sự bạc tình, dối trá, không khoannhợng ngay cả với mạng sống của mình Sự bất trắc của cuộc đời Sải là một bikịch khi niềm hi vọng biến thành thất vọng, khi nỗi đam mê biến thành sựphẫn uất, căm thù

H’ Điêu trong Khát của muôn đời, kể về cuộc đời của nàng đã dành tất

cả cho tình yêu vậy mà nàng phải trả giá quá đắt Trong câu chuyện về cuộc

đời nàng đã khiến mọi ngời không còn có thể nghĩ tình yêu bao giờ cũng đẹp

nh trong cổ tích Trái hẳn với số phận đầy may mắn nh trong câu chuyện cổtích mọi ngời vẫn kể, nàng có cuộc đời đầy bất hạnh, phải chết vì ngời yêu làY’ Nhớt nghi ngờ tình yêu của nàng nên đã xa lánh nàng Vợt qua bao consuối, bao ngọn đèo để đi tìm ngời yêu, cuối cùng nàng chết thầm lặng bên bờsông mà không một lời oán than, trách cứ Nàng chết biến thành cây chanh cô

đơn bên bờ suối cạn trong sự tủi hổ vì bị ngời yêu nghi ngờ, xa lánh Vậy màngời đời vẫn không mấy ai hiểu hết đợc bi kịch cuộc đời nàng

Nàng tiên xanh xao (Nàng tiên xanh xao) thì vợt qua cả lời tiên tri của

Thần Núi, chấp nhận mất đi một nửa máu trong huyết quản, mất đi màu hồngtrên gò má thanh xuân để cứu sống chàng trai nọ Nhng rồi, sự hi sinh đó đã

đem đến cho nàng sự bất hạnh Chàng trai khi về xuôi đã đắm mình trongnhững “vòng tay hẹn hò” khác mà quên đi ân nhân đã cứu sống chàng Ngaycả trong ngày tởng chừng nh hạnh phúc nhất thì nàng lại cô đơn và nhận rachàng trai không thuộc về mình Ngời con gái đã chịu nỗi đau về thể xác, giờlại chịu thêm nỗi đau tinh thần đã bỏ ra đi và biến thành cây bởi tỏa hơngthầm lặng

Hay ta bắt gặp nhân vật Hải (Mắt miền Tây) yêu một cách mù quáng để

rồi chịu nhiều nỗi đau khổ Là một ngời đàn bà bé nhỏ nh một đứa trẻ lên mời,

đôi mắt đen thẫm với nụ cời khờ dại, chị lại đem lòng yêu Tuấn – một gã đàn

ông điển trai nhng kém chị ba tuổi, tóc xoăn, mắt lúc nào cũng đỏ khè vì rợu,suốt ngày hết nằm ờn lại lê quán nọ hàng kia ăn nhậu rồi cắm nợ Cũng là kiếp

đi làm ăn nơi đất khách quê ngời, trong lúc Hải ki kóp từng đồng để giúp đỡ

đại gia đình ở trong nớc “hai mơi bảy nhân mạng, già trẻ lớn bé ngật ngỡngnhững cái đầu nhồi đầy chữ và lủng củng các bằng cấp” [10, tr 169] thì Tuấn

“một đồng một cắc không gửi giúp bố mẹ, anh em” Chẳng những phải thờngxuyên móc hầu bao trả nợ hộ Tuấn, phải cho Tuấn “giật tạm” vài chục ngàn

đô để tiêu vào việc gì đó không biết, mà Hải còn yêu Tuấn, lo cho Tuấn nh mẹdõi theo con và phục vụ hắn nh một nô lệ Nhng đổi lại là những cuộc đánh

đập vũ phu, sự phản bội đi ăn nằm với ngời khác Thế nhng Hải không hề tỉnh

ra mà vẫn ảo tởng, mơ hồ tin rằng Tuấn sẽ sửa đổi vì một lí do hết sức mơ hồ

“gia đình Tuấn chân thật đến thế kia mà”

Truyện Tim vỡ kể về ngời phụ nữ “một mình quằn quại với nỗi đau”,

khi trong tình yêu những ngời đàn ông ích kỉ, thực dụng “chỉ dừng lại nơi lànmôi, khóe mắt và thân xác hứa hẹn đầy lạc thú” [12, tr 62] Họ không cầnquan tâm đến vẻ đẹp tâm hồn, đến những phẩm chất đáng quý của ngời phụnữ, sẵn sàng bỏ rơi ngời phụ nữ chỉ vì vẻ đẹp hình thức không còn Phép thửcủa ngời phụ nữ đã cho thấy rõ điều đó Khi còn là một ngời đẹp, nhiều ngời

đàn ông vây quanh và muốn làm chồng nàng Biết rõ điều đó, nàng đã tự hủyhoại đi chính nhan sắc của mình để mong tìm đợc đúng ngời đàn ông yêunàng không phải vì hình thức, nhng thật trớ trêu thay chính điều đó làm lộ rõchân tớng của những kẻ đàn ông hiếu sắc Nàng phải chấp nhận nỗi đau, nỗi

đau của cả giới đàn bà Điều kì điệu về sự hi sinh, vị tha trong tình yêu khôngcòn nữa, còn bất hạnh thì lại luôn hiện hữu, và những ngời chuốc lấy đau khổ,mất mát, hi sinh bao giờ cũng lại là những ngời phụ nữ yếu đuối Số phận củanhững ngời phụ nữ trong tình yêu cũng giống nh loài “tim vỡ” nhỏ bé và đángthơng

Trang (Bàn tay lạnh) không trả giá cho tình yêu bằng mạng sống nhng

thực chất chị cũng đã chết, chết theo nghĩa tinh thần, khi con ngời sống vôcảm trớc tình yêu, lạnh lùng trớc những rung động yêu thơng Chị khao khát

“đợc một ai đó buộc mình phải quy hàng một cách ngọt ngào” Sinh ra trongmột gia đình có hai ngời đàn bà bất hạnh, Trang không cho phép mình trởthành ngời đàn bà thứ ba bất hạnh trong gia đình Vì thế, Trang rất thận trọng

trong tình yêu, trong sự lựa chọn của mình Chị đã yêu, đã gửi gắm biết bao hivọng về ngời mà chị cho là “cùng tầng bay” với mình Vậy mà, ngời con gái

ấy lại thất tình ngay đêm hẹn hò đầu tiên, mà nguyên nhân lại xuất phát từnhững trò đùa tai ác của những sinh viên cùng trờng Chỉ một trò đùa ấy đã

đem lại bi kịch cho cuộc đời ngời con gái nhạy cảm này “Trang nh những loàicây bị gục từ những giọt sơng muối đầu tiên và không bao giờ dậy đợc nữa”,

“chỉ là một sợi dây tơ và dây ấy đã bị giằng đứt quá sớm” Thực chất, đó là sựcoi thờng tình yêu, là hành động vô trách nhiệm của nam giới Chính nó là hậuquả làm Trang không thể vợt qua đợc nỗi thất vọng đầu tiên ấy Chính trò đùa

ấy đã làm trái tim ngời con gái bị tổn thơng quá lớn thậm chí làm băng giá tráitim nàng dù cho năm tháng cũng không thể nào hàn gắn đợc

Truyện ngắn Vờn yêu chọn đợc một tình huống tâm lí đặc biệt, đó là

những ý nghĩ, suy t của ngời con gái tuổi mới lớn khi bớc vào tình yêu Đó làkhi nhón chân bớc vào “vờn yêu” là họ đã tự ru ngủ mình bằng chính những bikịch của một sự nhẹ dạ và đức hi sinh đã tô vẽ, phóng đại lên nhiều lần Chỉ cóbất hạnh vẫn trần trụi thế và họ phải chấp nhận sự hệ lụy đó nh một sự tất yếu.Những gì Võ Thị Hảo diễn tả về tình yêu trong câu chuyện vừa h vừa thực này

phù hợp với tất cả ngời con gái tuổi đang yêu Vờn yêu không phải bao giờ

cũng đầy hơng thơm và mật ngọt, ở đó có thể có cả những đớn đau, những mấtmát, những bi kịch Đó là lời nhắn nhủ nhẹ nhàng mà sâu sắc cho những ngờicon gái tuổi dậy thì khi nhón chân bớc vào tình yêu

Võ Thị Hảo nh một ngời kể chuyện cổ tích rất nhẹ nhàng, duyên dáng

mà sâu sắc, thiết tha Với cách nới rộng phạm vi phản ánh, thay đổi quan niệmhiện thực, Võ thị hảo nh muốn thể hiện rằng ở bất kì không gian nào, bất cứthời gian nào thì cách cảm nhận về thân phận, về nỗi đau mang đặc trng tínhnữ này còn xuất hiện trong rất nhiêu truyện ngắn của chị nhằm thể hiện rõ bikịch đời thờng của ngời phụ nữ Nó dờng nh là nỗi đau đặc trng cho con ngờithời hiện đại

Bi kịch đời thờng ấy không chỉ thể hiện trong văn Võ Thị Hảo mà nócòn xuất hiện rất nhiều trong trang văn của các nhà văn cùng thời nh Nguyễn

Huy Thiệp với nhân vật chị Thắm (Chảy đi sông ơi) suốt đời chị đã cứu biết

bao nhiêu ngời trên dòng sông vậy mà chị chết không ai cứu Hay bi kịch tình

yêu của những cô gái trẻ là ngời con trong truyện ngắn Hậu thiên đờng của

Nguyễn Thị Thu Huệ, đứa trẻ mời sáu tuổi đang bớc trên con đờng mẹ nó đãqua, đang trên “thiên đờng” của tình yêu và hạnh phúc Ngời mẹ đau đớn nhìn

đứa con ngây thơ bị lợi dụng, bị bòn rút từng đồng ăn sáng, bị biến thành đồ