Nhân vật lịch sử trong truyện ngắn nguyễn huy thiệp

Tìm hiểu về Nguyễn Huy Thiệp sẽ giúp chúng ta có đợc những hiểu biết về phong cách nhà văn, đặc biệt là cách phản ánh các nhân vật và sự kiện lịch sử trong tác phẩm văn học của Nguyễn Hu

Lời nói đầu

Nguyễn Huy Thiệp là một hiện tợng văn học đơng đại nổi bật, gây nhiều d luận, tranh cãi trong giới nghiên cứu phê bình những năm gần đây

Tìm hiểu về Nguyễn Huy Thiệp sẽ giúp chúng ta có đợc những hiểu biết về phong cách nhà văn, đặc biệt là cách phản ánh các nhân vật

và sự kiện lịch sử trong tác phẩm văn học của Nguyễn Huy Thiệp cũng

nh xu thế phát triển của văn xuôi thời kỳ đổi mới Với Luận văn này, chúng tôi hy vọng sẽ góp một phần nhỏ công sức của mình vào công việc chung đó

Trong quá trình thực hiện Luận văn, chúng tôi đã đợc sự giúp đỡ, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo

Em xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình tới tập thể các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, đặc biệt là thầy giáo Hoàng Trọng Canh đã giúp đỡ em hoàn thành Luận văn này

Dù đã hết sức cố gắng nhng do tính chất “nhạy cảm” và khó của

đề tài, thời gian và năng lực lại hạn chế, chắc chắn rằng Luận văn không tránh khỏi thiếu sót Rất mong nhận đợc sự góp ý của thầy cô giáo và bạn bè

Vinh, ngày 15 tháng 05 năm 2005 Sinh Viên

Lê Nh Quỳnh

Mục lục Trang: Phần mở đầu 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

4 Phơng pháp nghiên cứu 7

5 Cấu trúc luận văn 7

Ch ơng 1: Một số vấn đề về truyện lịch sử và mảng truyện lịch sử trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp 8

1.1 Một số vấn đề chung về truyện lịch sử 8

1.2 Truyện lịch sử trong văn xuôi Việt Nam hiện đại 9

1.3 Nguyễn Huy Thiệp với đề tài lịch sử 12

1.3.1 Sự quan tâm của Nguyễn Huy Thiệp đối với một số sự kiện lịch sử 12

1.3.2 Sự lựa chọn các nhân vật lịch sử 13

Ch ơng 2: Một số đặc điểm thi pháp mảng truyện lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp 23

2.1 Nhãn quan lịch sử mới mẻ của Nguyễn Huy Thiệp 23

2.2 Từ nhân vật trong lịch sử đến nhân vật văn học trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp 26

2.3 Nghệ thuật khắc hoạ nhân vật lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp 39

2.3.1 Nghệ thuật kể chuyện 39

2.3.2 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ 49

Kết luận 56

Tài liệu tham khảo 59

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Sau năm 1975 đất nớc ta đợc hoàn toàn giải phóng, cuộc sống của nhân dân ta đã đợc thay đổi hoàn toàn Thắng lợi đó đã mở ra một kỷ nguyên mới cho lịch sử dân tộc Cuộc sống của mỗi con ngời cũng trở nên phong phú, đa dạng, sâu sắc và toàn diện hơn Nằm trong xu thế ấy, văn xuôi hậu chiến chiếm một vị trí hết sức đặc biệt, nhất là từ năm 1986 trở đi, văn xuôi Việt Nam thực sự khởi sắc, đổi mới từ đề tài, chủ đề đến

t duy nghệ thuật, cảm hứng sáng tạo và thi pháp Trớc những vấn đề phức tạp của cuộc sống đặt ra cũng nh sự thay đổi thị hiếu của công

chúng, các nhà văn đã không thể giữ nguyên lối viết nh cũ mà phải tìm

ra cho mình một lối viết mới

Trong bối cảnh đó, hàng loạt các tay bút trẻ xuất hiện, nh:Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Quang Lập, Nguyễn Thị Thu Huệ, PhạmThị Hoài, Trần Đức Tiến, Phan Thị Vàng Anh

Trong những tên tuổi đó, Nguyễn Huy Thiệp là một hiện tợng độc

đáo của văn xuôi Việt Nam thời đổi mới Tác phẩm của Nguyễn HuyThiệp khá phong phú về đề tài, thu hút sự chú ý đặc biệt của độc giả vớinhững tác phẩm đậm màu sắc cổ tích nh: “Những truyện kể bất tận của

thung lũng Hua Tát” Nhng đến khi “Tớng về hu” xuất hiện thì cái tên

Nguyễn Huy Thiệp đã thực sự gây xôn xao d luận Và tiếp đó không lâutác giả lại cho ra đời hàng loạt tác phẩm nh: “Những ngọn gió Hua Tát”,

“Không có vua”, “Giọt máu”, “Vàng lửa”, “Kiếm sắc”, “Phẩm tiết” Tác phẩm ra đến đâu đợc công chúng tìm đọc đến đấy, rồi tìm nhau bìnhphẩm

Còn giới nghiên cứu phê bình, coi Nguyễn Huy Thiệp nh mộthiện tợng lạ, họ không ngớt tranh cãi trên con đờng đi tìm Nguyễn HuyThiệp Ngời khen thì khen hết lời nhng ngời chê thì cũng chê mất cả sựbình tĩnh

Tuy có nhiều nhận xét trái ngợc nhau xung quanh truyện ngắnNguyễn Huy Thiệp, nhng chúng ta ai đã từng đọc Nguyễn Huy Thiệp thìkhông thể không thừa nhận rằng: Nguyễn Huy Thiệp là một tài nănghiếm, độc đáo và giàu khả năng sáng tạo Mỗi nhân vật trong sáng táccủa ông đều mang sức tải của một quan niệm sống, đối nhân xử thế vớingời đời

Là một hiện tợng độc đáo nh thế nên đã có rất nhiều ý kiến nhậnxét rằng: “Nguyễn Huy Thiệp hai lần lạ: nội dung lạ, nghệ thuật lạ”

Cũng nằm trong xu thế đó, khi tiếp xúc với truyện ngắn NguyễnHuy Thiệp, chúng tôi đã bị cuốn hút bởi nghệ thuật muôn hình muôn vẻcủa ông, cụ thể là: thế giới nhân vật lịch sử Tuy số lợng viết về nhữngnhân vật này chiếm tỉ lệ không nhiều trong sáng tác của ông, nhng mảngtruyện này lại có sức hút lớn đối với bạn đọc cũng nh giới nghiên cứu lýluận phê bình Bởi nhân vật lịch sử trong những sáng tác này đã thực sựbớc vào cuộc sống thờng nhật, họ không còn là những bậc đế vơng chỉ

biết ngồi trên ngai vàng phán xét và hởng thụ, hay không chỉ là nhữnganh hùng dân tộc, những danh nhân văn hoá.

Vì vậy, chúng tôi hi vọng qua việc tìm hiểu nhân vật lịch sửnhằm hiểu sâu hơn những ý tởng mà nhà văn gửi gắm Đồng thời, chúngtôi muốn góp thêm một hớng tiếp cận, một cách lý giải để đi sâu hơnmột mảng rất quan trọng trong sáng tác của nhà văn Cũng nh để làmquen dần với phơng pháp vận dụng những kiến thức lý luận vào việc tìmhiểu các tác phẩm cụ thể của một nhà văn mang phong cách độc đáo trêncơ sở một công trình khoa học

Đó chính là lý do thúc đẩy chúng tôi lựa chọn đề tài này

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nh đã nói trên, Nguyễn Huy Thiệp là một hiện tợng văn học khá

độc đáo, mới mẻ và gây nhiều tranh cãi nhất trong lịch sử văn học từ trớctới nay Tác phẩm của ông ra đến đâu ngay lập tức có sự tranh luận phêbình đến đó, không chỉ trong nớc mà cả ngoài nớc; không chỉ ngời Việt

mà cả ngời ngoại quốc

Vấn đề đợc quan tâm và gây tranh cãi nhiều nhất đó là “Nhân vật lịch sử trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp”.

ở mảng đề tài này, Nguyễn Huy Thiệp đã xây dựng nên nhữngnhân vật mà tên tuổi họ đã hằn sâu vào đời sống tâm linh, tinh thần củadân tộc Đó là Gia Long, Nguyễn Huệ, Hoàng Hoa Thám, Nguyễn Du,

Hồ Xuân Hơng

Chính vì vậy, đã không ít ý kiến cho rằng: Nguyễn Huy Thiệp làngời “nhận thức phiến diện” và “cần kiểm tra lại vốn tri thức văn hoá,vốn hiểu biết lịch sử trong hành trang anh đang có nếu nh anh vẫn tiếptục đi vào các đề tài lịch sử”, Nguyễn Huy Thiệp đã “làm cho diện mạolịch sử méo mó đi”, nét vĩ đại của một nhà văn “có quyền vạch ra và phêphán những nhợc điểm của dân tộc, song không đợc xúc phạm tới danh

dự của dân tộc mình”[5] Nguyễn Thuý ái trên Báo Văn nghệ (số 35-36,20/8/1988) phê phán Nguyễn Huy Thiệp trong “Phẩm tiết”: “viết nh thếcũng là một cách bắn súng lục vào quá khứ” hay “Nguyễn Huy Thiệp có

ý trình bày hai vị hoàng đế Quang Trung và Gia Long ở khía cạnh đời ờng và sử dụng cô gái Vinh Hoa nh một liều thuốc thử đó là một sựxúc phạm nghiêm trọng tới lịch sử và ngời đọc” “Tôi rùng mình khôngngờ phẩm giá, nhân cách của vua Quang Trung bị ngời trong đám con

th-cháu đời sau dìm xuống tận đáy của sự tồi tàn”[10] Hoặc Nguyễn Văn

Lu đã phê phán “sự vay mợn của Nguyễn Huy Thiệp không nghiêm túc,thậm chí quá trớn, đối đãi với lịch sử nh một trò đùa tếu” [4]

Tuy nhiên, không phải ai cũng có cách nhìn nhận nh vậy Một sốkhác lại khẳng định: Nguyễn Huy Thiệp chỉ “ mợn lịch sử nhân đó đặt ranhững vấn đề có tầm vóc khái quát lớn lao mang tính “triết lý lịch sử”không dễ gì nắm bắt, chứ không phải đánh giá lại Gia Long, Nguyễn Du

và đặc điểm dân tộc”[8] Diệp Minh Tuyền lại “bất ngờ hoàn toàn lối vàotruyện, dẫn truyện thiên biến vạn hoá bịa nh thật” “H cấu để dựng lênmột cốt truyện thời Gia Long, Nguyễn Huy Thiệp nhằm khái quát lên sốphận và đặc điểm đời sống tinh thần của dân tộc ta đi xa hơn nữa anhmuốn trình bày một quan điểm sống mới trong cung cách đối nhân xửthế không phải của từng số phận riêng lẻ mà còn là của một dân tộc,rộng ra là cả một thế giới”[9]

Bên cạnh các ý kiến trên, Vũ Phan Nguyên lại nhìn từ hai phía:một mặt ca ngợi “Hay thật! Viết truyện kiểu Nguyễn Huy Thiệp không

ai dám phán cho anh là huyền bí, dâm ô” Nhng mặt khác lại phê phánNguyễn Huy Thiệp “Đã tàn phá ở mức độ ghê gớm hình ảnh oai hùngcủa một vị anh hùng lịch sử trong tâm trí ngời đọc”[6] vì Quang Trungkhông thể c xử nh một ngời bình thờng đợc Mai Ngữ trong bài phê bìnhtrên báo Quân đội nhân dân (27/8/1988) cũng vậy, một mặt ông thừanhận: Tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp “đã gây bất ngờ, sửng sốt cho ngời

đọc khiến mọi ngời phải suy nghĩ nghiêm túc về thực trạng xã hội hiệnnay, về sức mạnh và khả năng của văn học” Nhng mặt khác lại nói:

“Ngòi bút của anh Thiệp đã đa con ngời về xuất phát điểm của nó”

Nh vậy, chúng ta thấy có rất nhiều luồng ý kiến trái ngợc nhau khi

đánh giá về mảng truyện lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp Tất cả các bàiviết, công trình nghiên cứu ấy mới chỉ dừng lại ở những ý kiến nhận xét

lẻ tẻ, rải rác Nhng chúng tôi luôn xem đó nh là những gợi ý đáng quý để

đi đến tìm hiểu tập trung, có hệ thống hơn về nhân vật lịch sử trongtruyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp rất phongphú và đa dạng Nhng trong phạm vi của một luận văn tốt nghiệp, chúngtôi không có điều kiện để đi sâu tìm hiểu đặc điểm của từng loại nhânvật Do vậy, ở mảng đề tài này chúng tôi chỉ tập trung vào việc tìm hiểu

những đặc điểm nổi bật của nhân vật lịch sử Thông qua đó chứng minhnhân vật lịch sử có vị trí rất quan trọng trong sáng tác của Nguyễn HuyThiệp Đồng thời thấy đợc cái nhìn thế sự của tác giả, một lần nữa đa ra

đợc cái nhìn xác đáng về t tởng, nội dung cũng nh đặc trng phong cách,quan niệm nghệ thuật của nhà văn

4 Phơng pháp nghiên cứu

Để thực hiện nhiệm vụ, mục tiêu trên cũng nh xây dựng hoànchỉnh nội dung của một luận văn Trong quá trình tiến hành Luận vănnày, chúng tôi sẽ vận dụng phơng pháp luận nghiên cứu nhân vật và một

số kiến thức lý luận cơ bản soi chiếu vào những sáng tác của NguyễnHuy Thiệp để làm sáng tỏ vấn đề Những kiến thức lý luận này sẽ là cơ

sở nền tảng vững chắc nhất để chúng tôi có những nhận định khoa họcchân thực, chính xác hơn trong quá trình “Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp”

Cùng với những nền tảng đó, chúng tôi còn sử dụng một số phơngpháp nh: phân tích, khảo sát, thống kê, so sánh, đối chiếu, tổng hợp

5 Cấu trúc luận văn

Đề tài ngoài phần mở đầu, phần kết luận và mục tài liệu thamkhảo đợc cấu tạo gồm 2 chơng:

Ch

ơng 1: Một số vấn đề về truyện lịch sử và mảng truyện lịch sử

trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp

1.1 Một số vấn đề chung về truyện lịch sử

Tác phẩm văn học viết về các vấn đề và các nhân vật lịch sử là tácphẩm văn học nghệ thuật có chứa đựng các nhân vật và các chi tiết, cácvấn đề lịch sử đã đợc h cấu Tuy nhiên, nhân vận chính và sự kiện chínhthì đợc sáng tạo dựa vào các t liệu xác thực trong lịch sử Lời ăn tiếngnói, trang phục cũng nh phong tục tập quán phải phù hợp với giai đoạnlịch sử ấy

“Tác phẩm văn học sử thờng mợn chuyện đời xa nói chuyện đờinay, hấp thụ những bài học của quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm tới nhữngcon ngời và thời đại đã qua, song không vì thế mà hiện đại hoá ngời xa,phá vỡ tính chân thật lịch sử của thể loại này” [ 2; 302].

Đề tài lịch sử vốn xuất hiện và phát triển rất sớm trong lịch sử vănhọc dân tộc cũng nh văn học thế giới

ở Trung Quốc, ta thấy có: “Sử ký” của T Mã Thiên; “Tam quốc chí diễn nghĩa” của La Quán Trung; “Đông Chu liệt quốc” của Phùng

thống chí” (Ngô Gia Văn Phái) Đó là những trang văn giàu giá trị ngợi

ca lịch sử dân tộc, ca ngợi con ngời Việt Nam anh hùng Đến đầu thế kỷ

XX, sự xuất hiện “Trùng Quang tâm sử” của Phan Bội Châu và “Tiếng

sấm đêm đông” của Nguyễn Tử Siêu đã đánh dấu sự phát triển có kế

tục của đề tài lịch sử trong việc biểu hiện và phát huy tinh thần yêu nớccủa dân tộc

Đến nay, văn học Việt Nam, với đề tài lịch sử đã có sự đổi mớimang màu sắc hiện đại hơn Trớc đây, viết về đề tài này thờng dùng hìnhthức chơng hồi Nhng đến nay đã có sự cách tân độc đáo, mới mẻ trongviệc thể hiện nhân vật cũng nh kết cấu tác phẩm Số lợng tác phẩm cũng

đã nhiều hơn, nh: “Tổ quốc kêu gọi”, “Nguyễn Trung Trực” của Hà Ân;

“Vợ ngời thủ lĩnh” của Lý Thị Trung; “Hồ Quý Ly” của Nguyễn XuânKhánh hay các tác phẩm của Nguyễn Huy Tởng: “Đêm hội Long Trì”,

“Lá cờ thêu sáu chữ vàng”, “Vũ Nh Tô” Đặc biệt sự xuất hiện củaNguyễn Huy Thiệp với quan điểm nghệ thuật độc đáo, tiến bộ và giàukhả năng sáng tạo ở ba truyện ngắn lịch sử: “Vàng lửa”, “Phẩm tiết” và

“Kiếm sắc” đã làm cho văn đàn thời đổi mới thêm khởi sắc và náo độnghẳn lên bởi những cuộc tranh luận kéo theo sau sự xuất hiện của các tácphẩm này

1.2 Truyện lịch sử trong văn xuôi Việt Nam hiện đại

Có thể nói rằng ở Việt Nam, bắt đầu từ “Hoàng Lê nhất thống

chí” của Ngô Gia Văn Phái, cho đến nay truyện viết về đề tài lịch sử đã

có một diện mạo rõ ràng, nh là một phân nhánh trong hệ đề tài, một hệ

đề tài riêng Nhìn chung, trớc Nguyễn Huy Thiệp, các truyện viết về đềtài lịch sử thờng xuất hiện hoặc khi những giá trị cũ đang dần bị phủnhận, mà con ngời cha kịp xây dựng hoặc không thể có đợc niềm tin vớihiện tại, đó là lúc nhà văn viết về lịch sử với tấm lòng hoài niệm, nhớtiếc quá khứ với tất cả những vàng son của nó; hoặc khi cần gợi lạinhững truyền thống của ông cha để thúc giục con cháu sống xứng đánghơn ngày hôm hay, kêu gọi con ngời hành động Về cơ bản truyện lịch

sử trong văn xuôi trớc 1975 vẫn thiên về ca ngợi hoặc phê phán theoquan điểm chính sử, nh: Trờng hợp tác phẩm “Trùng Quang tâm sử” củaPhan Bội Châu, “Đêm hội Long Trì” và “Lá cờ thêu sáu chữ vàng” củaNguyễn Huy Tởng, “Cái hột mận” của Lan Khai, “Lê Đại Hành” củaNguyễn Tử Siêu, “Chúa Trịnh Khải” của Nguyễn Triệu Luật, “Lịch sử

đậm rõ hơn Bên cạnh nghệ thuật h cấu từ những nhân vật và sự kiện lịch

sử có thật, trong văn học ngày càng xuất hiện nhiều những nhân vật và

sự kiện hoàn toàn do tởng tợng của nhà văn

Dòng mạch truyện lịch sử vẫn tiếp tục chảy trong văn học ViệtNam đơng đại, chứng tỏ khả năng tạo cảm hứng cho các nhà văn còn

đang rất dồi dào và đã có không ít nhà văn lựa chọn đợc cách xử lý độc

đáo với đề tài này Trong số những nhà văn ấy, trớc hết phải nói tớiNguyễn Huy Thiệp, thậm chí có thể nói rằng ông là ngời “thực sựchuyên tâm và đã có nhiều đóng góp hơn cả” Hoàn toàn có thể hiểu đợckhi Nguyễn Huy Thiệp và một số nhà văn cùng thế hệ lại sử dụng

“nguồn vốn” lịch sử để sáng tạo nên tác phẩm của mình Dân tộc chúng

ta là một dân tộc anh hùng và có một thời chúng ta đã say sa với cảmhứng ngợi ca trong niềm tự hào bất tận Lúc ấy, chúng ta chỉ thấy đợcnhững vẻ đẹp, những cái lớn lao, kỳ vĩ trang trọng mà quên mất rằng

phía sau nó, bên trong nó còn có bao nhiêu điều nhức nhối, xót xa Saunăm 1975 và sau đổi mới, những sai sót trong quản lý xã hội, nhữngthiên lệch của sự thẩm định các giá trị cần đợc xem xét, lý giải và minh

định rõ ràng Tinh thần “cởi trói” khơi dậy trong lý trí con ngời khaokhát đợc tìm đến những cảm nhận đúng đắn về quá khứ v.v Văn học làmột bộ phận nhạy cảm của thợng tầng kiến trúc xã hội, nó phải thực hiệnnhiệm vụ cao cả nhng cũng không ít chông gai này Song sự lý giải, cắtnghĩa của nó không thể là những văn bản phân tích xã hội học mà nóphải thực hiện điều đó bằng đặc trng riêng là phản ánh bằng hình tợng.Lịch sử đợc sử dụng nó nh một phơng tiện hành động, đó là một giảipháp có nhiều triển vọng Mặt khác, không phải bất cứ cái gì cũng có thểnói một cách thẳng thắn, rõ ràng và thô thiển, lựa chọn đề tài lịch sử tức

là tìm một cách nói kín đáo hơn, tế nhị hơn

Chính vì vậy khi chọn viết về truyện lịch sử, Nguyễn Huy Thiệp

đã xác định cho mình sẽ gặp nhiều khó khăn: “đút tay vào lịch sử thì kẹt

ở đấy còn lâu” Do vậy, nhân vật trong truyện của ông thờng đợc miêu tả

từ điểm nhìn bên trong Và sau Nguyễn Huy Thiệp, truyền thống này lại

đợc tiếp tục phát huy Nguyễn Xuân Khánh viết “Hồ Quý Ly” cũng xuấtphát từ điểm nhìn bên trong, đề xuất những nghi vấn trong cách nhìn lịch

sử và muốn biện minh, chiêu tuyết cho một nhân vật mà quan điểmchính thống thờng chỉ trích; Nguyễn Việt Hà trong “Cơ hội của chúa”

đem lịch sử để nói chuyện hiện đại và tạo một nét mới trong bố cục tiểuthuyết Lu Minh Sơn với “Nớc mắt trúc” tác giả muốn đánh dấu hỏi vềranh giới giữa thiện - ác, thực tế và ảo tởng và sự mất mát của con ngời,nỗi đau khổ mà con ngời đã gieo rắc trong những nỗ lực vơn tới sự hoànthiện, vơn tới một đời sống cao cả về tinh thần Có điều, sắc độ hiện đạicủa t duy tiểu thuyết về nhân vật lịch sử cho đến cách thể hiện nhân vật

ấy trên mọi phơng diện trong truyện của Nguyễn Huy Thiệp vẫn tỏ ra

đậm đặc, sắc sảo hơn, trong đó có cả sự quả đoán Nếu nói: “Có mộtbóng ma đang đi vòng quanh Phơng Đông, bóng ma của G.Lu kas” thìbóng ma ấy đã đến Việt Nam và nhập vào sáng tạo của Nguyễn HuyThiệp

Tóm lại, truyện lịch sử trong văn xuôi Việt Nam hiện đại, cụ thể

là trong sáng tác của các nhà văn theo dòng chảy của thời gian ngàycàng có sự thay đổi trong cách nhìn nhận, mỗi nhà văn có cách nhìn

nhận riêng Tuy nhiên, nổi lên một vấn đề chung nhất là sự hoài niệm,nhớ tiếc quá khứ vàng son hoặc ngợi ca hay phê phán theo quan điểmcủa chính sử, giờ đây lịch sử đợc nhìn nhận một cách khách quan hơn,mới mẻ hơn do nghệ thuật h cấu của nhà văn.

1.3 Nguyễn Huy Thiệp với đề tài lịch sử

1.3.1 Sự quan tâm của Nguyễn Huy Thiệp đối với một số sự kiện lịch sử

Xuất hiện vào những năm cuối cùng của thế kỷ XX, Nguyễn HuyThiệp đã làm khuấy động cả bầu sinh hoạt văn hoá, văn nghệ Việt Namthời kỳ đổi mới Có thể nói “Nguyễn Huy Thiệp là ngời đầu tiên trongvăn học Việt Nam lập kỷ lục có đợc nhiều bài viết nhất về sáng tác củamình” (Nguyễn Hải Hà, Nguyễn Thị Bình)

Trong mỗi sáng tác của mình, Nguyễn Huy Thiệp đều có nhữngtác phẩm gây đợc nhiều ấn tợng bởi tài năng nghệ thuật độc đáo, khơinguồn cho những cuộc tranh cãi, luận giải đầy lý thú

Đặc biệt ở mảng đề tài lịch sử, tuy số lợng tác phẩm văn học về

đề tài lịch sử không nhiều nhng về lý luận phê bình văn học lại chiếmhơn quá nửa số bài viết bàn về “hiện tợng Nguyễn Huy Thiệp” Ông đã

đa vào trong tác phẩm của mình những tên tuổi rất quen thuộc trong quátrình đấu tranh dựng nớc, giữ nớc và xây dựng xã hội của ngời ViệtNam Đó là: Nguyễn Huệ, Nguyễn Trãi, Nguyễn ánh, Nguyễn Du,Hoàng Hoa Thám, Hồ Xuân Hơng Họ hiện lên trong trang viết củaNguyễn Huy Thiệp không phải ở sự uy nghiêm của một vị hoàng đế, sựtrung dũng kiên cờng của ngời anh hùng hay họ là những danh nhân vănhoá của dân tộc hoặc là những tên bán nớc hại dân “cõng rắn cắn gànhà” Mà ở đây, tất cả họ đều bình đẳng dới ngòi bút của Nguyễn HuyThiệp, họ là những con ngời đợc nhìn từ góc độ rất ngời, rất thật-họ cũng

là ngời với những nhu cầu cá nhân rất đỗi bình thờng

Ngời đọc giờ đây không còn tiếp xúc với một cảm hứng sáng tạoquen thuộc trong truyền thống văn chơng Việt Nam - đó là cảm hứng sửthi với khí chất hào hùng, oanh liệt, đi sâu vào những khía cạnh tích cựccủa hiện thực Cảm hứng chủ yếu của Nguyễn Huy Thiệp là cảm hứng

đời thờng có tính chất phê phán, chĩa mũi nhọn vào những yếu tố tiêucực để nó đợc bộc lộ một cách rõ hơn, phức tạp hơn “Trớc đối tợng lịch

sử cũng vậy, anh không có ý đối lập lại hoàn toàn những gì công chúng

biết, đã thừa nhận” [7; 328] mà “h cấu lịch sử do sự chi phối của quanniệm riêng Vận dụng khả năng biểu hiện của lối h cấu cờng điệu, anhcho ngời đọc thấy một quan niệm về thế giới có tính chất triết lý lịch sử,trong đó là những quan niệm riêng: Lịch sử là gì? ý nghĩa của lịch sử?

từ đó dẫn đến quan niệm về nhận thức lịch sử và cuối cùng thể hiện quanniệm sáng tác văn chơng của anh”[ 7 ; 329]

Nhng cũng chính vì những điều đó mà đã không ít ngời cho rằngNguyễn Huy Thiệp xuyên tạc, bôi đen lịch sử dân tộc

Tuy nhiên, cũng có ngời nhận định rằng Nguyễn Huy Thiệpkhông hề “bôi đen” hay “xuyên tạc lịch sử” mà Nguyễn Huy Thiệp chỉbộc lộ một cách cảm, cách nghĩ của mình để “bộc lộ thái độ đối với hiệntại” [4]

Những điều nói trên, chứng tỏ rằng Nguyễn Huy Thiệp viết vềlịch sử không bằng con mắt sử thi mà bằng con mắt thế sự, thông qua đó

ông bộc lộ sự trăn trở của mình đối với hiện thực đời sống

1.3.2 Sự lựa chọn các nhân vật lịch sử

Sinh năm 1950, Nguyễn Huy Thiệp tốt nghiệp Đại học Hà Nội và

đi dạy 10 năm ở Miền núi Năm 1989, anh trở về Hà Nội bắt đầu sựnghiệp văn chơng Tháng 1/1987 Nguyễn Huy Thiệp lần đầu tiên ra mắtbạn đọc những câu chuyện cổ tích ảo mới lạ, lý thú “Những chuyện kể

bất tận của thung lũng Hua Tát”, song tên tuổi vẫn còn mờ nhạt Phải

đến tháng 6/1987 khi “Tớng về hu” xuất hiện thì cái tên Nguyễn HuyThiệp mới đợc chú ý Nhng mảng truyện đợc bạn đọc và giới nghiên cứuquan tâm nhiều nhất phải kể đến bộ ba truyện ngắn lịch sử ra đời năm1988: “Vàng lửa”, “Kiếm sắt”, “Phẩm tiết” và một số truyện danh nhân

nh “Thoáng chút Xuân Hơng”, “Nguyễn Thị Lộ”

Vậy, trong truyện ngắn lịch sử của mình, Nguyễn Huy Thiệp đãquan tâm khai thác đến vấn đề gì của nhân vật để d luận “xôn xao” mãi?

Ta thấy, cả ba truyện ngắn này đều đợc gắn kết với nhau bởi thờigian lịch sử (Cuối TK XVIII, hết TK XIX) cũng nh nhân vật, sự kiện đã

đợc nhà văn h cấu nên (Đặng Phú Lân, Ngô Thị Vinh Hoa); câu chuyện

nọ nối tiếp câu chuyện kia bởi những nhân vật đợc miêu tả trong truyện

“Kiếm sắc” kể về một trong những thuộc hạ gần gũi của NguyễnPhúc ánh - Đặng Phú Lân là ngời trung thành và làm đợc rất nhiều việc

cho ánh, nhng chỉ vì một lần không làm đợc việc mà bị chủ đem rachém đầu bằng ngay chính thanh gơm gia truyền của gia đình mình Nh-

ng ở đoạn kết tác phẩm, chúng ta lại thấy tác giả (nhân vật đợc h cấutrong truyện) nói ông đã gặp hậu duệ của Đặng Phú Lân và Ngô ThịVinh Hoa là Quách Ngọc Minh do hai ngời đã trốn thoát, nhà Vua lênrừng giả làm ngời Mờng Theo gia phả, Lân đã từng gặp Nguyễn Du,việc này đợc tác giả kể trong truyện “Vàng lửa” bắt đầu từ chỗ tác giảnhận đợc th của Quách Ngọc Minh nói rằng ông đã đọc câu chuyện về

tổ phụ của mình và không thích đoạn nói về Nguyễn Du Quách NgọcMinh mời tác giả lên chơi và hứa cho xem những tài liệu mà gia đìnhcòn giữ đợc về thời kỳ này Tiếp đó là câu chuyện tác giả kể lại trênnhững tài liệu đợc cung cấp đó Cơ sở của truyện là cuốn nhật ký của ng-

ời Pháp tên là Phăng đợc đích thân Bá Đa Lộc giới thiệu với NguyễnPhúc ánh - lúc này là vua Gia Long, làm cận thần giúp việc

Ngời Pháp ghi lại những ấn tợng của mình về nhà Vua, vềNguyễn Du mà anh ta đã gặp khi nhà thơ đang giữ chức Tri huyện vớinhững suy nghĩ về số phận đất nớc Việt Nam Đoạn tiếp, kể về năm

1814, ở vùng rừng núi Bắc Việt Nam, ngời ta phát hiện ra một mỏ vàng.Phăng xin nhà Vua cho phép đi thăm dò mang theo một ngời Việt dẫn đ-ờng và bốn ngời Âu Cuộc thám hiểm này đợc kể lại theo ghi chép củamột ngời Bồ Đào Nha trong đoàn Qua đó, chúng ta biết đoàn thám hiểm

đã tìm thấy vàng, nhân dân địa phơng tấn công và đốt cháy trại của họ.Một số thành viên trong đoàn bị chết thiêu trong lửa hoặc bởi những mũitên tẩm thuốc độc, số còn lại do Phăng cầm đầu mang theo vàng chạytrốn Đoạn hồi ký của ngời Bồ Đào Nha viết dang dở “Lửa nóng quá.Trớc mặt, sau lng, trên trời, dới đất, đâu đâu cũng thấy lửa cháy rừngrực ” Do không tìm thêm đợc gì trong các tài liệu lịch sử và không biết

đợc thực tế câu chuyện kết thúc thế nào, nên tác giả đã đa ra ba đoạn kếtcho bạn đọc tự phán xét

Đoạn một : Vua ban thởng cho Phăng sau đó đầu độc Y

Đoạn hai: Sau khi đế chế Napôlêông sụp đổ, Phăng cùng ngời vợViệt Nam trở về Pháp, Y dùng số vàng Vua cho mở một nhà băng vàsống một cuộc đời vui vẻ, sung túc, hạnh phúc bên con cháu

Đoạn ba: Tất cả các thành viên trong đoàn thám hiểm, kể cảPhăng đều bị giết Nhng cái chết của họ không do thổ dân giết mà dolính của nhà Vua.

Sau khi có nhắc đến Ngô Thị Vinh Hoa ở hai tác phẩm trên, thìsang “Phẩm tiết” tác giả lại kể về sự xuất thân lạ kỳ của Ngô Thị VinhHoa: “Lớn lên, hát hay, đàn giỏi, đẹp lồ lộ, nói câu nào thiêng câu ấy” vànói về mối quan hệ của bà đối với Quang Trung và Gia Long

Tuy nhiên, ở ba truyện ngắn này điều mà tác giả muốn nói khôngphải ở bề nổi của câu chữ, chỉ nhằm thông báo cho ngời đọc tất cả chỉ cóthế Mặc dù tên tuổi của các nhân vật trong truyện cũng là tên tuổi củacác nhân vật trong lịch sử, nhng Nguyễn Huy Thiệp không có ý dựng lạicác chân dung lịch sử mà lịch sử chỉ là cái cớ để ông suy ngẫm về mốiquan hệ ứng xử giữa ngời với ngời trong xã hội cũng nh số phận và tâm

lý của cả dân tộc Chính vì vậy, ông đã xây dựng nên những nhân vật đầyhuyền thoại và cũng rất giàu cá tính nh: Nguyễn Phúc ánh, Đặng PhúLân, Ngô Thị Vinh Hoa, Hoàng đế Quang Trung, Thi hào Nguyễn Du

Dới ngòi bút của mình, Nguyễn Huy Thiệp đã đa Nguyễn Phúc

ánh và Nguyễn Huệ ra khỏi sử sách chính sử, trần tục hoá họ để họ trở

về với đời thờng, gần gũi hơn với cách nghĩ của nhân dân, hay nói đúnghơn Nguyễn ánh và Nguyễn Huệ chỉ là cái cớ để tác giả nói chuyện với

đời, về chuyện đời xa, đời nay

Trớc hết, Nguyễn ánh, Nguyễn Huệ của Nguyễn Huy Thiệpkhông nằm yên vị trên bàn thờ, không mốc meo trong sử viện, không chỉ

đợc nhắc đi nhắc lại trong sự lãnh cảm của học trò nhác học mà ở đâyNguyễn Huệ, Nguyễn ánh đợc làm ngời, đợc nói tiếng nói của ngời, đợc

đi lại, đợc gian dối, xảo quyệt, đợc nói tục, nhổ bậy nh con ngời đời ờng chúng ta ở đây họ sống, trong sử họ chết ở đây họ là hiện tại, họ

th-có cái hèn nh nhiều ngời chúng ta - họ là ngời Còn trong sử họ là quákhứ, họ là anh hùng không giống ta, họ là ma quỷ, họ chỉ là hài cốt, đôikhi còn bị hành tội, xỉ nhục

ở Gia Long, trong c xử với mọi ngời, đặc biệt đối với kẻ bề dới,Gia Long tỏ rõ là ngời lãnh tụ độc tài “đa mu, túc kết, tính kiên trì,không tin ai, dùng ngời lấy chữ “hiệp”, chữ “lễ” làm trọng, không coi

“nhân”, “nghĩa”, “trí”, “tín” ra gì Thỉnh thoảng, ánh vào sâu trong đấtThuận Quảng, xuất quỷ nhập thần, ngời đàng trong sợ ánh hơn là thích

ánh ánh đi đến đâu nghe nói cũng có mây đen cuồn cuộn bay đằng

tr-ớc, dân hễ cứ thấy có ma là biết ánh vừa đi qua” (Kiếm sắc)

Ngoài ra, qua chân dung Nguyễn ánh, con ngời còn nhìn thấy sựcô đơn, ích kỷ, đáng thơng, đê tiện, bất lực của chính mình, họ là lãnh tụnhng cũng ham sống sợ chết nh mình Qua sông gặp cá sấu, ánh hỏi cậnthần ai giám chết vì nớc? ánh ngày đêm lo làm sao chiếm đợc đất củaTây Sơn Khi Nguyễn Huệ mất, ánh đã hăm hở mở tiệc ăn mừng rất hả

hê Nhng bên cạnh đó, Gia Long lại là “một khối cô đơn khổng lồ”, biết

rõ nhân tình thế thái: nớc mình còn đói nghèo, biết triều đình thiển cận,biết bầy tôi tráo trở và biết “vinh quang nào chẳng xây trên điếm nhục”,

“sứ mệnh đế vơng thật là sứ mệnh khốn nạn, chỉ đợc quyền cao cả,không đợc quyền đê tiện” Đối với địch: “khi nào ta thành nghiệp lớn, taphanh thây nó, ta chôn ba họ nó” Đối với văn học: “Ta chỉ ghét bọn chữnghĩa thôi chữ nghĩa chúng nó thối lắm, nguỵ biện xảo trá tinh vi Ta

đến đâu đào hố đến đấy, chôn chúng nó xuống Rửa đầu óc chúng nómệt lắm” Đối với nhân tài nh Nguyễn Du, ánh xem con ngời khôngphải là một thực thể mà hiện lên qua truyện, qua lý lịch: “Ngời ấy cha nó

là Nguyễn Nghiễm, anh nó là Nguyễn Khản”

Chính vì vậy, dới con mắt của ngời ngoài cuộc - Phăng nhận xét:

“Vua Gia Long không đại diện cho ai, ông chỉ chịu trách nhiệm vớimình Đấy là điều vĩ đại nhng cũng đê tiện khủng khiếp Ông khủngkhiếp ở khả năng dám bỡn cợt với tạo hoá, dám mang cả dân tộc mình ralờng gạt, phục vụ cho chính bản thân mình” Việc thống nhất đất nớc củaGia Long đợc đánh giá: “Bệ hạ đẩy vạn con ngời vào cuộc đao binh làtrò chơi sao? - “Đã ai hiểu việc Chúa công dùng Bá Đa Lộc, dùng ngờingoại quốc? Chúa công còn phải mang tiếng ba trăm năm” Đối với GiaLong tất cả mọi phơng tiện đều tốt, miễn sao đạt đợc cực quyền

Với Nguyễn ánh nặng tay là vậy, nhng đến với Nguyễn Huệ dờng

nh ngòi bút của nhà văn nặng tình hơn: “Huệ không có tội gì, chỉ là ngờitài bị trời hành” Với t cách là một vị lãnh tụ, Huệ khác hẳn ánh thắngtrong chiến tranh và không bại trong hoà bình, tỏ là một vị lãnh tụ biệttài kinh bang tế thế: “Thời chiến ta lấy kẻ có sức lực làm điểm tựa, thờibình ta lấy kẻ có trí lực làm điểm tựa” Đối với địa chủ, Huệ thơng lợngchứ không cớp đoạt, giết ngời nh ánh: “Nay các ông đến đây, xin các

ông vì ta mà mở mang công nghệ, buôn bán cho nớc giàu dân mạnh”

Đối với kẻ bề dới, cận thần, Huệ đối đãi rất công bằng, có lơng tâm: Huệ

đãi Ngô Khải hậu, cho ăn tiệc, Khải chê: “ Ngon thì ngon nhng cha biếtnấu, hơi ghê ghê vì có vị lợm” Khải phát ngôn nh vậy mà Huệ chỉ cầmchổi phất trần quất, nhét cứt vào mồm, lột truồng rồi đuổi về Đến khibiết tin Khải tự tử vì nhục, “Huệ đang đêm xoã tóc”, đi chân đất, vừa đivừa vấp, chạy vào báo tin cho Vinh Hoa - con gái của Khải biết

Bên cạnh đó, cái chết của vua Quang Trung cũng đợc nhà vănhuyền thoại hoá “Khi lâm chung, có Vinh Hoa đứng hầu bên giờng, nhàVua nhìn mãi Vinh Hoa mà không nhắm mắt” Con trai của nhà vua làQuang Toản vuốt mặt cho cha nhng hễ buông ra là mắt nhà Vua lại mởtrừng trừng, đến cả Hoàng hậu Ngọc Hân cũng thế Sau Vinh Hoa phảilấy ngón tay út của mình đặt lên hai mí mắt nhà Vua thì mắt nhà vuamới nhắm đợc Sau đấy, chỗ ngón tay út của Vinh Hoa đen nh chàm, rửathế nào cũng không sạch”

Với cách nhìn nh thế, Nguyễn Huy Thiệp đã kéo gần những nhânvật lịch sử, đa họ về với cuộc sống đời thờng Với ông, Quang Trung -Nguyễn Huệ, Gia Long - Nguyễn ánh cũng lột bỏ trang phục đế vơng đểtrần trụi giữa đời thờng Chính vì thế, trớc vẻ đẹp “lạ lùng” của VinhHoa, vua Quang Trung phải “thốt nhiên rùng mình, hoa mắt, đánh rơicốc rợu quý cầm tay” Vua Gia Long “thấy Vinh Hoa đẹp quá, bỗngnhiên xây xẩm mặt mày ngã quay ra đất, ngất lịm đi” Cả hai đềumuốn thành thân với nàng, nhng rồi “lấy làm buồn” thở dài “sứ mệnh đếvơng thật là sứ mệnh khốn nạn, chỉ đợc quyền cao cả, không đợc quyền

đê tiện” (Phẩm tiết)

Và khi tức giận thì một vị vua nh Gia Long cũng có thể nghiếnrăng nói: “Khi nào ta thành nghiệp lớn, ta phanh thây nó, ta chôn ba họnó” hay “Cái lũ chó ấy chỗ nào Trẫm đi qua thì chúng thả thú ra”(Kiếm sắc) hoặc tục tĩu hơn “Thằng mặt xanh kia! Kề miệng lỗ còn dê ?

Ta cắt dái mày! Ta cho mày ăn cứt” (Phẩm tiết) hoặc “Thằng khốn nạntheo voi ăn bã mía kia, đểu cáng chừng nào Mày mợn danh ta để đi ăncớp với chơi gái à!” (Phẩm tiết)

Vua Quang Trung cũng vậy: “Thằng Khải kia, tài bằng cái đấu,khinh ta quá chừng! còn miếng ngon không biết đậy mồm, còn chê làlợm Mày nhờ phúc tổ, có ít của chìm, nh cái đuôi khô, tháng ba ngàytám mang ra gặm, tởng xênh xang ?” hay “Ta nóng nảy đã đành, ta có lý

của ta Còn cái lũ nhà giàu khốn nạn, chỉ biết mỗi thân mình, Khải bị saokhông đứa nào kêu hộ một tiếng?” Không những thế, vua Quang Trungcòn đợc miêu tả nh một kẻ hám lợi: “Khách dự tiệc lần lợt dâng lễ vậtmừng, đủ đồ ngọc ngà châu báu, sơn hào hải vị rất lạ, vua Quang Trung

đứng xem trầm trồ thán phục” (Phẩm tiết)

Ta thấy, nhân vật lịch sử trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệpcòn là con ngời với nỗi niềm cô đơn bất tận: Một Nguyễn Trãi lòng dạsáng nh sao khuê, suốt đời nặng lòng vì dân vì nớc lại phải sống dới triềuvua Lê Thái Tôn “vị vua trẻ, ít kinh nghiệm sống, thích chiều chuộnghơn là nói thẳng cung đình giống nh nơi tụ họp các anh hùng lục lâm,chỗ nhóm lửa, chỗ thổi cơm, chỗ múa giáo ”, “Nguyễn Trãi sống âmthầm ông gần nh không có bạn, không có tri ân, tri kỷ Với một bềngoài bình thản, rụt rè, Nguyễn dấu mình trong vỏ ốc” Bởi “từ nhỏ,Nguyễn sớm nhận ra sự lạc loài của ông giữa đám đông Ông nh khoaigiữa ngô, nh lạc giữa vừng Ông là một thứ chất liệu khác” Và ông cảmthấy “ông cô đơn giữa cuộc đời nh một hành tinh hoặc một ngọn gió”.Trong cõi cô đơn ấy, một ngời phụ nữ “trinh bạch” và “sắc sảo” bỗng trởthành một chỗ dựa vững chắc về tinh thần “Nguyễn Thị Lộ biết rõ conngời Nguyễn, nàng hiểu ông đang chạy tế lên phía trớc trong hệ thống ttởng đơng thời, vừa hung hãn vừa tuyệt vọng” (Nguyễn Thị Lộ)

Hồ Xuân Hơng cũng vậy Trong “Chút thoáng Xuân Hơng” bà đợcmiêu tả nh một ngời phụ nữ đặc biệt Một phụ nữ mang bản lĩnh cứngcỏi hiếm thấy trong cuộc đời “Bà luôn thất bại trong cuộc đời mà vẫnthăng bằng, mà vẫn không có cảm giác thua cuộc Ông ngờ ngợ bà tolớn hơn ông, bà mạnh mẽ hơn, sống có dũng khí hơn” Đồng thời, HồXuân Hơng cũng là một ngời phụ nữ thanh bạch và siêu thoát khỏi cõidung tục của cuộc đời Bà không hề xuất hiện lần nào cạnh Tổng Cóc màchỉ để cho con ngời trần tục và thô lỗ ấy cảm nhận đợc sự cẩn thận, chu

đáo và tinh khiết của bản thân mình, để ông “ngơ ngác nhìn xung quanhngôi từ đền tĩnh lặng tìm bóng Xuân Hơng” Là ngời phụ nữ đứng caohơn cõi trần tục, song Hồ Xuân Hơng cũng cần một chỗ dựa tinh thần.Tri phủ Vĩnh Tờng “cũng là bé nhỏ với bà, nhng dù bé nhỏ cũng vẫn lấplánh đợc nỗi cô đơn ít nhiều nào đấy” Ông mất đi để “từ đây Hồ XuânHơng sẽ lại bắt đầu chặng đờng cay đắng, bao nhiêu ngọn gió hàn sẽthổi thốc vào lòng bà” còn lại một mình “nàng Xuân Hơng mặc áo xô

gai đang nức nở khóc, đang nức nở khóc cho nỗi cô đơn mênh mông củacõi đời này”.

Một vị anh hùng lẫy lừng trong sử sách phải tìm chỗ dựa tinh thầnbên cạnh một ngời đàn bà Một ngời phụ nữ cứng cỏi và bản lĩnh cũng

ôm mặt khóc khi mất đi chỗ dựa bé nhỏ nhất của mình Còn một vị vua

nh Gia Long thì đứng “cao hẳn ngoài đời sống” nên “nhà vua là mộtkhối cô đơn khổng lồ” (Vàng lửa)

Nhìn nhận nhân vật lịch sử ở góc độ con ngời không phải chỉ lànhìn thấy những biểu hiện bề ngoài của nhân vật nh: ăn nói, cử chỉ, hành

động mà còn là sự cảm nhận đợc chiều sâu bên trong của nhân vật đó

là nỗi cô đơn bất tận của họ hay còn thấy đợc mặt tốt, mặt xấu trong mỗibản thân nhân vật Chẳng hạn, ta thấy vua Quang Trung lẫy lừng danhtiếng nhng cũng vừa là ngời tự phụ, thô lỗ, ham mê vàng bạc và quyhàng trớc sắc đẹp của đàn bà Còn vua Gia Long là ngời “đa mu, túc kế,tính kiên trì” nhng lại “không tin ai, dùng ngời lấy chữ hiệp, chữ lễ làmtrọng, không coi nhân, nghĩa, trí, tín ra gì” Do vậy đã giết đi một cậnthần trung thành của mình Và vị vua này cũng phải “xây xẩm mặtmày ngã quay ra đất, ngất lịm đi” trớc cái đẹp

Có thể nói rằng, với cái nhìn thế sự của mình, với cách viết lúchiện thực lạnh lùng, lúc ác nghiệt h h thực thực, huyền ảo Nguyễn HuyThiệp đã động đến những nhân vật lịch sử - không phải là một nhân vậttầm thờng nào - mà là Nguyễn Huệ - vị anh hùng dân tộc đợc kính trọng,quý mến vào bậc nhất của nớc ta Đó là Gia Long, mở đầu cho triều đại

100 năm nô lệ của dân tộc ta Danh nhân là Nguyễn Du - đỉnh cao chóilọi của nền văn học dân tộc Động đến các nhân vật ấy là động đến tìnhcảm dân tộc đặc biệt nhất của chúng ta Vì vậy đối với các truyện nàynhiều ngời đã đặt ra vấn đề: Có xuyên tạc lịch sử không? Có xúc phạmdanh dự dân tộc không?

ý kiến khen chê Nguyễn Huy Thiệp nhiều và ở nhiều nội dung,khía cạnh khác nhau Nhng ta thấy không phải chuyện của ông là khôngnói gì mà trái lại gợi cho bạn đọc rất nhiều điều Chẳng hạn đó là sựbăng hoại về giá trị đạo đức, về tinh thần, sự khác biệt trong t tởng tìnhcảm, lối sống của các thế hệ, là sự bất lực của một ngời anh hùng ở ông

“tớng về hu” Hay đối với “Vàng lửa” đó là sự đánh giá lại lịch sử, đánhgiá lại truyền thống văn hoá, văn minh dân tộc, là mối quan hệ giữa

chính trị và nghệ thuật, so sánh giữa nhà chính trị và ngời nghệ sĩ Thực

ra với cách nhìn của Nguyễn Huy Thiệp, ta thấy ông chỉ mợn các nhânvật và hoàn cảnh lịch sử để nói chuyện khác, ông quan niệm: là danhnhân hay vị anh hùng dân tộc hay là một kẻ có tội đó là xét với lịch sửdân tộc Còn trong cuộc sống cá nhân thì mọi ngời đều nh nhau ai cũng

nh ai, vị anh hùng dân tộc cũng nh kẻ bán nớc, họ cũng đều có nhữngham muốn cá nhân, cũng có vui buồn, giận dữ

Ch

ơng 2 Một số đặc điểm thi pháp mảng truyện lịch sử

của nguyễn huy thiệp

2.1 Nhãn quan lịch sử mới mẻ của Nguyễn Huy Thiệp

Khi chọn viết về đề tài lịch sử, hẳn Nguyễn Huy Thiệp đã xác

định cho mình mọi khó khăn có thể xảy ra và xác lập một cách thể hiện

có thể gặp nhiều phản ứng khó tránh khỏi Bởi vậy, tuy Nguyễn HuyThiệp không có tuyên ngôn rõ ràng nh Nam Cao hay A.Đumas,L.Tônxtôi nhng có một lần duy nhất ta thấy nhà văn đã bộc lộ quan điểmcủa mình qua lời nói và hành động của mình Trong “Sang sông”, khi

đứa bé đút tay vào chiếc bình cổ, thì một nhà thơ cùng ngồi trên chiếcthuyền ấy nói một câu bông đùa nhng đầy ngụ ý “đút tay vào lịch sử thìkẹt ở đấy còn lâu” Ngời ta có thể hiểu câu nói này theo nhiều cách, vàchúng ta cũng có thể hiểu đó chính là những khó khăn của một nhà vănkhi viết về đề tài lịch sử Đồng thời cũng thể hiện một quyết tâm, mộtthái độ dám chấp nhận Chính vì thế, để cứu đứa bé chỉ có một tên tớngcớp mới dám đập vỡ chiếc bình Có lẽ vậy, với Nguyễn Huy Thiệp lịch

sử chỉ là những giá trị ổn định và để cho con ngời ta chiêm ngỡng trongmột thời gian nhất định, tuyệt nhiên con ngời không đợc phụ thuộc, nô lệcho lịch sử Ngời ta chỉ lấy lịch sử làm điểm tựa để đi lên, chứ không thểlấy nó để che chắn cho mình, cho hiện tại và cho tơng lai

Trên lập trờng ấy, Nguyễn Huy Thiệp trong sáng tác của mìnhkhông hề dựng lại lịch sử với những biến cố lớn lao của xã hội, cũngkhông hề miêu tả số phận của bất cứ cá nhân nào khác với những tác

động của anh ta có ảnh hởng tới sự tồn vong của cộng đồng Chính vìvậy, Nguyễn Huy Thiệp không mang lại cho độc giả cảm hứng tự hào, tựtôn nh một số nhà văn trớc đó thờng làm; và bản thân tác giả hầu nhkhông có ngụ ý phê phán hay ca ngợi nhân vật lịch sử

Trong truyện của Nguyễn Huy Thiệp, diện mạo tinh thần - xã hộicủa con ngời, dù là những ngời có vai trò quyết định đối với lịch sử haynhững kẻ chỉ tham gia vào một câu chuyện phía hậu trờng đều hiện lênmột cách rất đỗi bình thờng giữa đời sống của những cá nhân Dù đó làQuang Trung, Gia Long, Nguyễn Du, Nguyễn Trãi, Đề Thám hay Tú X-

ơng “Khi miêu tả một nhân vật lịch sử, các sử gia thờng chỉ xét họtrong những giờ phút họ đóng một vai trò lịch sử, nhà văn chỉ xét nhânvật trong “t thế lịch sử” của nó Nhng làm nh vậy là cắt xén nhân vật,biểu hiện nó một cách phiến diện và thậm chí dẫn đến xuyên tạc Vì khinhững cá nhân có ý thức về vai trò lịch sử của mình, họ thờng đóng kịch.Văn học cần phải đợc miêu tả nhân vật lịch sử ở một góc độ khác, mộtcách thức khác Văn học cần nhìn nhận con ngời lịch sử với những gì nó

có, cần phát hiện ra ở nó những điều mà lịch sử không phát hiện đợc

hoặc không ghi lại đợc Những truyện lịch sử của nớc ta trớc NguyễnHuy Thiệp ít khi kể về con ngời đời thờng, mặc dù các nhà văn đã thổi đ-

ợc vào nhân vật một linh hồn, đã làm cho nhân vật đợc sống Nếu có viết

về con ngời đời thờng họ vẫn viết trên cơ sở mô phỏng quan điểm chínhsử

Nhng ở Trung Hoa, vào thế kỷ XX trớc công nguyên, T Mã Thiêntrong “Sử ký” đã nhìn thấy con ngời đời thờng, thậm chí nhìn thấy cáicha đẹp, cái khuyết tật của nhân vật Dù đó là những nhân vật đợc ngợica: Hàn Tín chui qua háng ngời ta ở chợ, Lu Bang ăn quịt tiền rợu nếu

nh những điều này đợc nhìn nhận lại một cách nghiêm túc trong mộtquan niệm mỹ học tiến bộ thì hẳn Nguyễn Huy Thiệp đã tránh đợc nhiềutai tiếng khi viết: “Kiếm sắc”, “Vàng lửa”, “Phẩm tiết”, “Nguyễn Thị

Lộ” bởi Nguyễn Huy Thiệp đã viết những con ngời này trong t cách

ng-ời của họ, với đủ mọi giận hờn, yêu ghét với những phẩm chất rất đỗibình thờng, là những con ngời của khát vọng và bi kịch

Nếu xa nay chúng ta chỉ biết Quang Trung ở cơng vị là một ngờianh hùng áo vải, “bách chiến bách thắng với thế trúc chẻ ngói tan, mộtcon ngời anh hùng dũng mãnh lại có một tài cầm quân vào Nam ra Bắc

nh quỷ thần, không ai có thể nhìn biết” (Hoàng Lê nhất thống chí), thì

đến với Nguyễn Huy Thiệp ta thấy một Quang Trung với khát vọng tìnhyêu, khát vọng vơn tới chỗ chiếm lĩnh cái đẹp đích thực, để rồi rơi vàomột tình thế tuyệt vọng sâu sắc, khủng khiếp; một Quang Trung cũng cólúc mất đi vẻ vĩ đại của một bậc đế vơng mà lộ ra một bí mật về con ngời

đời thờng “đột nhiên rùng mình, hoa mắt, đánh rơi cốc rợu quý cầm tay”khi gặp ngời đẹp Vinh Hoa; một Quang Trung không ở t thế thanh gơmyên ngựa trong tiếng trống trận, trong “chiếc áo bào sạm đen vì khóisúng” mà là một con ngời “đang đêm xoã tóc, đi chân đất, vừa đi vừavấp, chạy báo cho Vinh Hoa việc Khải mất” (Phẩm tiết) Rõ ràng, ở đâyngời đọc có lý do để ngậm ngùi, cảm động cho tình yêu và cao hơn làtình ngời của một vị hoàng đế đã từng đợc mô tả là chỉ cần “trỏ tay đamắt, ai nấy đã phách lạc hồn xiêu, sợ hơn sợ sấm sét” (Hoàng Lê nhất

thống chí)

Nguyễn Trãi xa này thờng đợc miêu tả là một vĩ nhân, một nhàchính trị, quân sự lỗi lạc, một nhà thơ, nhà văn kiệt xuất với tâm hồnvằng vặc sao khuê (ức Trai tâm thợng quang Khuê tảo - thơ Lê Thánh

Tông), thì với Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Trãi lại hiện lên trong t thếcủa một con ngời luôn luôn kiếm tìm sự sẻ chia và yêu một tình yêu đếncuồng si Nguyễn Huy Thiệp cảm nhận đợc ánh sáng của sao Khuê trongtâm hồn Nguyễn Trãi ở ngay chính sự cô đơn khủng khiếp của nhân vậtnày Và với Nguyễn Huy Thiệp (Hùm thiêng Yên Thế) cũng đợc đem trả

về với vị trí của một con ngời, qua đó nhìn thấy bi kịch của một vị anhhùng trong sự ngỡng mộ của xã hội cộng sinh với những quan niệm luôn

đợc tuyệt đối hoá Sự di động điểm nhìn trong cách thể hiện những nhânvật lịch sử ấy chính là một đóng góp của Nguyễn Huy Thiệp Đến đây, tathấy cái nhìn một chiều từ phía ngời kể chuyện - nhà văn đã bị phá vỡ,nhân vật đợc hiện lên dới con mắt của ngời trong cuộc hay chính xáchơn hiện ra dới con mắt của những ngời đơng thời Quang Trung trongcái nhìn của Vinh Hoa, Gia Long; Nguyễn Du trong cái nhìn của GiaLong, của Phăng; Gia Long trong cái nhìn của Phăng, Quang Trung

Do vậy, con ngời đợc nhìn nhận một cách toàn diện hơn, ngời hơn

Nếu nh trớc đây, các nhân vật lịch sử thờng đợc miêu tả từ điểmnhìn bên ngoài, thì với Nguyễn Huy Thiệp, anh miêu tả nhân vật từ điểmnhìn bên trong Với cái nhìn ấy, lần đầu tiên trong lịch sử, ta có QuangTrung, Đề Thám, Nguyễn Trãi ý thức đợc những bi kịch của họ, ý thức

đợc tình yêu và nỗi cô đơn của họ, những ý thức ấy chỉ đợc xuất hiện ởcon ngời hiện đại

Viết về những nhân vật lịch sử không phải với vai trò lịch sử của

họ, Nguyễn Huy Thiệp nhằm qua đó để bộc lộ những quan niệm nghệthuật về con ngời và phát biểu những triết lý về cuộc đời; qua đó đề xuấtnhững cách nhìn thẳng thắn hơn, trung thực hơn về xã hội Rõ ràng,những nhân vật nh Quang Trung, Gia Long, Nguyễn Trãi đó là nhữngngụ ý về sự phức tạp của con ngời Họ vừa là hiện thân của những cáidang dở, cha hoàn thiện, vừa là mẫu hình của những khát vọng kiếm tìm,vừa là đại diện của những tấn bi kịch làm ngời Và cũng thông qua nhânvật lịch sử, Nguyễn Huy Thiệp muốn gửi gắm những triết lý về cuộcsống và những đề xuất về cách nhìn đối với xã hội, nói nh ý kiến củaNguyễn Văn Lu: Nguyễn Huy Thiệp “chỉ mợn lịch sử để bộc lộ thái độ

đối với hiện tại” [4]

2.2 Từ nhân vật lịch sử đến nhân vật văn học trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Trên thực tế, có thể nói nhân vật văn học là con ngời đợc miêu

tả trong các tác phẩm văn học Con ngời ấy có thể có tên riêng hoặc cóthể không, có thể là những con ngời cụ thể, cũng có thể là những ẩn dụnhằm chỉ một hiện tợng nổi bật nào đó trong tác phẩm Chức năng cơbản của nhân vật là khái quát những quy luật của cuộc sống con ngời,thể hiện những hiểu biết, những ớc ao và kỳ vọng về con ngời, “là phơngtiện khái quát tính cách, số phận con ngời và các quan niệm về chúng”[3;279] “Nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhàvăn về con ngời; nó có thể đợc xây dựng chỉ dựa trên cơ sở quan niệm

ấy ý nghĩa của nhân vật văn học chỉ có đợc trong hệ thống một tácphẩm cụ thể” [1; 250] Trong sự gắn kết ấy, nhân vật luôn luôn vận động,mặt khác chức năng khái quát của nhân vật tuỳ từng thời đại khác nhau

là những ngời gắn với sự nghiệp chiến đấu, bảo vệ và xây dựng đất nớc

Mỗi thời đại có một mẫu anh hùng khác nhau, mang lý tởng củathời đại đó Điều đáng nói là bản chất nhân văn của ngời anh hùng ấytrong mỗi giai đoạn đợc thể hiện nh thế nào

Văn học dân tộc ta luôn phản ánh, đề cao nhân vật anh hùng Khúc tráng ca lịch sử - “Thiên Nam ngữ lục” đã ngợi ca lịch sử dân tộcvới bao thế hệ anh hùng tiếp nối truyền thống: từ Bà Trng, Bà Triệu, NgôQuyền, Trần Hng Đạo Đáng kể nữa là các tác phẩm “Hoàng Lê nhất

thống chí” của các tác giả Ngô Gia văn phái với t tởng chính thống tôn

thờ nhà Lê, phủ nhận triều Nguyễn Tây Sơn cũng đã thừa nhận, ca ngợitài năng, công đức của Nguyễn Huệ Sau này, nhiều tác phẩm đã tiếp nốitruyền thống ca ngợi nhân vật lịch sử Nh Nguyễn Xuân Khánh ca ngợi

Hồ Quý Ly; Hà Ân với nhân vật Nguyễn Hữu Cầu, Nguyễn Trung Trực;Nguyễn Huy Tởng ca ngợi Nguyễn Mại, công chúa An T và Trần QuốcToản.

Đặt trong tơng quan với các tác giả khác, ta thấy quan niệm vềngời anh hùng - về nhân vật lịch sử trong truyện ngắn của Nguyễn HuyThiệp vừa hội tụ những điểm chung, vừa mang nét riêng của lý tởng thời

đại, của nhân sinh quan một nhà văn am hiểu lịch sử dân tộc, có ý thứctrách nhiệm đối với đất nớc mình Do đó, ta thấy nhân vật lịch sử trongsáng tác của Nguyễn Huy Thiệp vừa là nhân vật có tính cách- xã hội, vừamang t tởng - triết lý

Đọc truyện lịch sử của Nguyễn Huy Thiệp, ta thấy sự vận động,phát triển tính cách của nhân vật trong tác phẩm có tính quá trình nh mộtquá trình trong sự tiếp xúc, gặp gỡ với hoàn cảnh, môi trờng quanh nó

Điều này đúng với Nguyễn Trãi trong “Nguyễn Thị Lộ”, Nguyễn ánhtrong “Kiếm sắc” Sự vận động tính cách Đề Thám và Nguyễn Trãi là sựvận động từ tính cách anh hùng, tính cách của một con ngời vợt lên “trật

tự bầy đàn” đến con ngời đời thờng, con ngời đồng loại, đó là quá trìnhtìm về cái bản chất, cái nhân bản nguyên sơ của của con ngời; sự vận

động trong tính cách Nguyễn ánh cũng là một quá trình đồng hớng vớitính cách Nguyễn Trãi và Đề Thám, chỉ có điều nó khác ở cái gian hùng

- tức đó là sự vận động từ tính cách gian hùng đến một tính cách pháithực, bản năng, đó là một quá trình lột mặt nạ Các thuộc tính tự nhiên

và xã hội của nhân vật luôn đợc đặt cạnh nhau trong thử thách của hoàncảnh ở Nguyễn Trãi và Đề Thám, đó là sự xung đột giữa ý chí và tìnhcảm, giữa cái phi thờng và cái bình thờng trong cái huyền diệu sâu thẳm,cao cả hay thơ mộng của thiên nhiên và sự thiếu rạch ròi của những giátrị, tất nhiên dẫn đến những giây phút “đốn ngộ” ở Nguyễn ánh, đó làmâu thuẫn giữa cái thủ đoạn, cái tàn ác bởi khát vọng quyền lực, bởi “tròchơi” đế vơng với tình cảm bản năng bộc lộ trong sự biến dịch của vị thếxã hội của ánh từ hàn vi đến lúc đứng ở đỉnh cao quyền lực và phúquý

Bên cạnh đó, nhân vật lịch sử trong sáng tác của Nguyễn HuyThiệp còn mang t tởng - triết lý Không phải ngẫu nhiên mà trong truyệnNguyễn Huy Thiệp, đối thoại chiếm một phần lớn trong kết cấu văn bản

“Ngôn ngữ là hiện thực trực tiếp của t tởng”, khi nhân vật có một phát

ngôn tức là đã thực hiện một hành động bộc lộ những t tởng, những ýnghĩa của nó về sự vật, hiện tợng mà thấy hay về nghệ thuật, cảm giác đ-

ợc Việc xuất hiện dày đặc các đối thoại trong truyện ngắn của NguyễnHuy Thiệp nhằm chứng minh một điều: trong truyện của anh, mỗi nhânvật đều là một nhà t tởng hoặc ít nhất là có khát vọng đợc làm một nhà ttởng Vai trò “nhà t tởng” có thể đợc tác giả đặt vào một nhân vật bất kỳ,không hề phân biệt nhân vật ấy thuộc giai cấp, tầng lớp, hệ hình văn hoánào Ta thấy Nguyễn Trãi trong “Nguyễn Thị Lộ” là hiện thân của cuộc

đấu tranh giữa những t tởng về chính trị và tình cảm, giữa lý trí tỉnh táo

và đời sống tinh thần đẹp đẽ, tinh khiết, giữa sự đối mặt với trật tự,quyền lực (tức đối mặt với những luật lệ hữu hình hay vô hình) và sự

đối diện với bản thân mình, đối diện với tinh thần bản nguyên của conngời Quang Trung trong “Phẩm tiết” là sự lỡ nhịp, lỡ bớc của thiên tàihay là điều cha đạt đến của con ngời đích thực Những nhân vật này đềunhằm phụng sự cho t tởng hớng về con ngời hoàn thiện theo đúng nghĩavới hai chữ thiêng liêng ấy Đặng Phú Lân trong “Kiếm sắc”; Phăng,Nguyễn Du trong “Vàng lửa” và Nguyễn Phúc ánh xuyên suốt bộ ba

“Kiếm sắc”, “Vàng lửa”, “Phẩm tiết” nh chúng ta đã từng nhiều lần nhắc

đến đó là những nhân vật hết sức phức tạp Trong số họ, Nguyễn Du làmột nhân vật t tởng, nhng thêm về chức năng, tức là phơng tiện để Phăngbộc lộ quan điểm, chính kiến của mình Số còn lại đã thực sự sống trongcái nhìn của con ngời trần thuật, Phăng nhạy cảm sắc sảo trong việcnhận định những đặc điểm, những hớng văn hoá, t tởng với thế mạnh,thế yếu và sự tồn vong của bản thân nó, tức là vận mệnh của những xu h-ớng văn hoá - t tởng ấy Đặng Phú Lân, một mặt đại diện cho t tởng thực

tế, thực dụng, t tởng về “thời khắc đang sống là đáng kể” (Vàng lửa),mặt khác ẩn chứa t tởng về lẽ trả vay trong vòng biên dịch của cuộc đời,

t tởng định mệnh Nguyễn Phúc ánh - Gia Long sẵn sàng đạp đổ mọigiá trị, sẵn sàng chém giết bất cứ ai để đạt đợc mục đích cuối cùng củamình Trong hai t tởng trên, một là ở “Kiếm sắc”, “Phẩm tiết”, một là ở

“Vàng lửa”; một t tởng bất chấp, một t tởng thoả hiệp Gia Long thứnhất: ánh họp các tớng bàn kế hoạch đánh Thăng Long, Lê Văn Việtnói: “Bắc Hà có nhiều danh sĩ giỏi, sao cho cờ ta đến đâu, bọn khốn nạnnày mà theo thì dân chúng cũng phải theo thôi” ánh bảo: “Không đợc,

ta uỷ mệnh trời, cần gì mua chuộc ai, ta đi đến đâu, đào hố đến đấy,