Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn lê minh khuê

Xác định vị trí của Lê Minh Khuê trong tiến trình văn xuôi Việt Nam ở những thập niên cuối thế kỉ XX, tìm hiểu ý nghĩa của sự mở rộng đềtài và quan niệm nghệ thuật về con ngời trong truy

Trờng đại học vinh

-Phan thị thanh vân Nghệ thuật trần thuật Trong truyện ngắn lê minh khuê Chuyên ngành: văn học việt nam Mã số : 60.22.34 Tóm tắt luận văn thạc sĩ ngữ văn Vinh – 200 200 Mục lục

Trang

Mở đầu 1

1. Lý do chọn đề tài 1

2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3. Đối tợng và phạm vi nghiên cứu 5

4. Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5. Phơng pháp nghiên cứu 6

6. Đóng góp của luận văn 6

7. Cấu trúc luận văn 6

Chơng 1 Lê Minh Khuê trong bối cảnh đổi mới nghệ thuật trần thuật

của truyện ngắn Việt Nam sau 1975 8

1.1 Sự đổi mới nghệ thuật trần thuật của truyện ngắn Việt Nam sau 1975 8

1.1.1 Khái quát về nghệ thuật trần thuật của truyện ngắn Việt Nam trớc năm 1975 8 1.1.2 Những thành tựu về đổi mới nghệ thuật trần thuật của truyện

1.2 Truyện ngắn Lê Minh Khuê thời kì trớc và sau 1975 11

1.2.1 Đặc sắc truyện ngắn Lê Minh Khuê 11

1.2.2 Quá trình hình thành nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê 15

1.3 Mở rộng đề tài là một yếu tố quan trọng thúc đẩy sự hình thành nghệ thuật trần thuật của truyện ngắn Lê Minh Khuê 20

1.3.1 ý nghĩa của đề tài con ngời trong chiến tranh……… 21

1.3.2 ý nghĩa của đề tài ngời lính trở về……… 22

1.3.3 ý nghĩa của đề tài con ngời cá nhân trong nền kinh tế thị tr-ờng……… 24

1.4 Quan niệm nghệ thuật về con ngời là một yếu tố quan trọng chi phối sự hình thành nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê……… 27

1.4.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con ngời……… 27

1.4.2 Quan niệm nghệ thuật về con ngời trong truyện ngắn Lê Minh Khuê……… 29

1.4.3 Sự chi phối của quan niệm nghệ thuật về con ngời đối với nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê…… 37

Chơng 2 Quan điểm và điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê ……… 40

2.1 Quan niệm về nghệ thuật trần thuật……… 40

2.1.1 Khái nệm……… 40

2.1.2 Nghệ thuật trần thuật là một vấn đề cốt yếu trong xây dựng truyện ngắn 41

2.2 Quan điểm trần thuật của truyện ngắn Lê Minh Khuê 43

2.2.1 Trần thuật tham dự……… 44

2.2.2 Trần thuật khách quan……… 46

2.2.3 Sự dịch chuyển các quan điểm trần thuật 49

2.3 Chủ thể trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê 51

2.3.1 Khái niệm……… 51

2.3.2 Các hình thức xuất hiện……… 51

2.4 Điểm nhìn trần thuật của truyện ngắn Lê Minh Khuê 58

2.4.1 Khái niệm……… 59

2.4.2 Một số điểm nhìn trong truyện ngắn Lê Minh Khuê……… 61

Chơng 3 Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê 72

3.1 Ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê 72

3.1.1 Nghệ thuật kết hợp mạch kể và tả 72

3.1.2 Lời văn trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê 87

3.2 Giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê 92

3.2.1 Khái niệm giọng điệu 93

3.2.2 Các sắc thái giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê 94

3.2.3 Mối tơng quan giữa lời văn và giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê 107

Kết luận 110

Tài liệu tham khảo 117

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong những cây bút văn xuôi đơng đại có một gơng mặt

bình dị hiền hậu Đó là nữ văn sĩ Lê Minh Khuê Tài năng của Lê Minh Khuê

đợc khẳng định với khá nhiều giải thởng: của Tạp chí Văn nghệ Quân đội với

Bi kịch nhỏ (1994), của Hội nhà văn Việt Nam với tập truyện Một chiều xa thành phố (1987) và Trong làn gió heo may (2000) Đặc biệt hơn, mới đây chị

đem vinh quang về cho văn học nớc nhà giải thởng văn học quốc tế mang tên

văn hào Hàn Quốc Byeong-Ju-lee với tập truyện Những ngôi sao, trái đất,

dòng sông vào tháng 4 năm 2008 Từ nhiều bài báo, bài tiểu luận, luận văn,

các công trình nghiên cứu khoa học về truyện ngắn của Lê Minh Khuê, có thểthấy chị là một nhà văn đợc nhiều nhà nghiên cứu gần đây chú ý khai thác, đa

ra nhiều kiến giải khám phá Tuy vậy, vẫn cha tơng xứng với thành tựu sángtác mà chị đã làm đợc

1.2 Với việc đổi mới nội dung chơng trình sách giáo khoa trung học cơ

sở, truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê đợc đa vào giảng

dạy trong nhà trờng (Ngữ Văn 9) Đây là một dấu ấn để thế hệ trẻ biết đếntruyện ngắn của nhà văn Bởi vậy, việc nghiên cứu truyện ngắn của Lê MinhKhuê sẽ có ý nghĩa thiết thực trong hoạt động dạy - học, cũng nh khẳng địnhtên tuổi của chị Hơn nữa, việc nghiên cứu tác phẩm của Lê Minh Khuê dớigóc độ thi pháp còn tản mạn, riêng lẻ, thiếu hệ thống Do đặc điểm và quy môcủa những bài công bố, các yếu tố thi pháp chỉ đợc khai thác trong một vàikhía cạnh nổi bật hoặc chỉ đợc đa ra trong những nhận định bao quát có tínhchất bình giải Rõ ràng, việc nghiên cứu tác phẩm Lê Minh Khuê dới góc độthi pháp vẫn còn đặt ra nhiều vấn đề cần đợc giải quyết

1.3 Khảo sát truyện ngắn Lê Minh Khuê, chúng tôi nhận thấy nghệ

thuật trần thuật là một trong những phơng diện cơ bản tạo nên sức hấp dẫncủa văn xuôi Lê Minh Khuê Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn LêMinh Khuê là yếu tố căn bản tạo nên cá tính sáng tạo của nhà văn Do vậy,việc nghiên cứu nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê là mộtviệc làm cần thiết để tiếp cận và đánh giá những đóng góp của chị cho vănhọc Việt Nam hiện đại Đặc biệt là mảng truyện ngắn

Với những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài Nghệ thuật trần thuật

trong truyện ngắn Lê Minh Khuê Vận dụng những hiểu biết về lí luận văn

học và thi pháp học, chúng tôi sẽ khảo sát truyện ngắn Lê Minh Khuê, để chỉ

ra thêm một số đặc điểm về nghệ thuật trong sáng tác của chị Từ đó, suy nghĩ

về vị trí và đóng góp của nhà văn nữ Lê Minh Khuê đối với văn xuôi ViệtNam đơng đại

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Nghệ thuật trần thuật vốn là một trong những vấn đề cốt lõi và phức tạpnhất trong nghệ thuật tự sự Cho đến nay, ở nớc ta vẫn cha có công trìnhnghiên cứu chuyên sâu quy mô lớn nào về lí luận tự sự, đặc biệt là nghệ thuậttrần thuật Đó là một khó khăn cho việc nghiên cứu nghệ thuật trần thuậttrong truyện ngắn Lê Minh Khuê Tuy vậy, chúng tôi sẽ cố gắng trình bàyphần lợc sử vấn đề nghiên cứu truyện ngắn Lê Minh Khuê, đặc biệt dành sựquan tâm tới những nhận định liên quan đến nghệ thuật trần thuật

Truyện ngắn Lê Minh Khuê đợc quan tâm trên nhiều phơng diện Có thểtìm thấy sự thống nhất chung trong các bài nghiên cứu và nhận xét, đánh giá

ở những mặt sau:

Hội đồng giải thởng văn học quốc tế Hadong (Hàn Quốc) nhận định: “làmột nhà văn nữ hàng đầu, Lê Minh Khuê ban đầu đợc biết đến bằng nhữngtác phẩm viết về các cô gái tham gia cuộc chiến tranh giữ nớc Tác phẩm thờihậu chiến của bà quan tâm đến hậu quả chiến tranh đối với đất nớc mình,những vấn đề sau khi thống nhất đất nớc, sự nghèo đói và tình trạng xói mònvăn hóa và tinh thần khi đất nớc chuyển đổi sang một xã hội tiêu thụ Nhữngvấn đề này đợc thể hiện bằng một văn phong đẹp, chua xót và trang nghiêm”[37]

ở tập truyện ngắn Cao điểm mùa hạ nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng cho

rằng: những tác phẩm đầu tay của Lê Minh Khuê đã chiếm đợc cảm tình ngời

đọc nhờ nét riêng mà nhà văn gọi là “chất lạ” Hồ Anh Thái nhận xét về nhânvật và cách thể hiện của Lê Minh Khuê “nhân vật của chị thuần phác, hồnnhiên nhng không đơn giản… Ngời đọc thấy ngòi bút này lối cảm với đờisống theo con đờng của trực giác”

Khi tập truyện ngắn Trong làn gió heo may của Lê Minh Khuê cho ra

mắt bạn đọc, Bùi Việt Thắng đã đánh giá: “Lê Minh Khuê là ngòi bút có sứcbền”

Trong tập truyện ngắn chọn lọc Những dòng sông, buổi chiều, cơn ma

Hồ Anh Thái với bài viết Lê Minh Khuê ngời đàn bà viễn thị“ ” đã có nhữngnhận định sắc sảo Đó là khả năng phản ánh, miêu tả các trạng thái tinh thầncủa thời đại: “tâm trạng xã hội hơn ba mơi năm qua, những khúc quanhnhững đổi thay qua các thời kì - chiến tranh, cuối cuộc chiến, thống nhất đất

nớc, thời kinh tế thị trờng đã liền mạch trong tác phẩm của Lê Minh Khuê…Ngời ta không soi vào đó để thấy lịch sử nhng có thể đọc trong đó tâm thế củathời cuộc” Hồ Anh Thái cũng chỉ ra sự tiến bộ trong t duy nghệ thuật của LêMinh Khuê: “Lê Minh Khuê không chỉ quan tâm đến hiện thực mà chị phản

ánh, chị quan tâm nhiều hơn đến cách trình bày cái hiện thực đó Chị rất có ýthức nói bằng giọng của chính mình - tiết chế, đôi khi chủng chẳng khô khan,nhng đầy hàm ý” [32]

Nhà văn Bảo Ninh cũng đánh giá “bản chất truyện ngắn Lê Minh Khuê

là truyện ngắn ngoài con chữ, là loại truyện đợc viết ra không phải cho độcgiả nói chung mà cho từng ngời đọc một”

Luận văn Truyện ngắn Lê Minh Khuê (nhìn từ thi pháp thể loại) của

Cao Thị Hồng đã khẳng định đóng góp của nhà văn trong quan niệm nghệthuật về con ngời Đó là “sự đổi mới về chất”, nhà văn thờng quan tâm đến

“con ngời bên trong nhân vật” bằng phơng pháp gián cách mổ xẻ từng nhânvật Luận văn chú trọng khám phá cấu trúc biểu hiện nghệ thuật trên cấp độ từquan niệm nghệ thuật về con ngời đến xây dựng nhân vật, kết cấu, lời văn…Tác giả công trình cha chỉ ra nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê MinhKhuê [19]

Luận văn Đặc sắc truyện ngắn Lê Minh Khuê của Nguyễn Thị Đạm

cũng định giá, định vị truyện ngắn Lê Minh Khuê ở hai chặng sáng tác ởchặng sáng tác đầu của Lê Minh Khuê, độc giả nhận ra một dáng vẻ riêng vớilời văn đầy chất thơ, giàu chất trữ tình lãng mạn ở chặng thứ hai, hình tợngcon ngời tha hóa dới nhiều hình thức rất đa dạng Đặc biệt nhà văn rất có ýthức trân trọng “ý thức ngời” còn sót lại trong những nhân vật tởng chừng mấthết tính ngời Mặt khác, nhà văn luôn tìm cách cắt nghĩa, lí giải nguyên nhântha hóa Luận văn tập trung khám phá những nét đặc sắc của truyện ngắn LêMinh Khuê ở cảm hứng sáng tạo và cách nêu vấn đề, ở phơng diện kết cấu vàgiọng điệu Tác giả công trình cha đề cập một cách hệ thống về nghệ thuậttrần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê [11]

Những tập truyện ngắn của Lê Minh Khuê đều giành đợc sự quan tâmcủa giới nghiên cứu Điều đó, chứng tỏ truyện ngắn của Lê Minh Khuê đãchiếm đợc tình cảm của ngời đọc Bởi chị đã thoát ra khỏi cái nhìn duy cảm,trở nên khách quan hơn, đa diện hơn nhng không kém phần nồng hậu

Lê Thị Đức Hạnh cho rằng: “Lê Minh Khuê đã có nhiều khám phá” khiviết về ngời tốt, trong sáng, nhân hậu, giàu tình nghĩa và về sự mục ruỗng, sựtha hóa

Còn Bùi Việt Thắng nhận định: “những thực trạng tinh thần đời sống xãhội sau chiến tranh đợc Lê Minh Khuê quan tâm khai thác thể hiện” Nhànghiên cứu còn phát hiện ra nhân vật nữ trong truyện Lê Minh Khuê lúc nàocũng nh đuổi bắt một cái gì đó không rõ ràng, lúc nào cũng thấy bất ổn ởchính mình.

Đặng Cao Sửu từng nhận xét về truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi:

“truyện đợc trần thuật từ ngôi thứ nhất xng tôi Nhân vật kể chuyện cũng lànhân vật chính của truyện đó là Phơng Định Sự lựa chọn vai kể nh vậy phùhợp với nội dung truyện và tạo điều kiện để tác giả miêu tả, biểu hiện thế giớitâm hồn với những cảm xúc và suy nghĩ của nhân vật, từ đó toát lên vẻ đẹptâm hồn của con ngời Việt Nam trong chiến tranh” [52] Tác giả cũng mới chỉkhai thác ở một khía cạnh chứ cha đi sâu vào tìm hiểu nghệ thuật trần thuậttrong truyện ngắn Lê Minh Khuê

Sau khi đã dừng lại ở một số nhận định riêng lẻ của các nhà nghiên cứu

và các công trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy cơ bản các nhà nghiên cứuthống nhất rằng Lê Minh Khuê có những khám phá nhiều chiều, đa diện vềcon ngời Quan niệm về con ngời trong truyện ngắn Lê Minh Khuê ngày cànghoàn thiện và biện chứng hơn Nhà văn đã tỏ ra là cây bút nhạy bén với thờicuộc và có bản lĩnh Chị đã hăng hái nhập cuộc với lối t duy nghệ thuật hiện

đại Những nhận xét, nhận định trên đã cho chúng tôi thấy những nét cơ bảntrong t tởng cũng nh trong bút pháp của Lê Minh Khuê Đây là những cơ sở

để chúng tôi vận dụng khi nghiên cứu nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn

hi vọng mình sẽ làm đợc tất cả điều đó mà chỉ mong muốn với đề tài này, gópmột phần nhỏ bé vào việc định giá, định vị truyện ngắn Lê Minh Khuê và

đóng góp của chị đối với văn xuôi Việt Nam đơng đại

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Luận văn tập trung đi sâu tìm hiểu nghệ thuật trần thuật trong truyệnngắn Lê Minh Khuê

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi đi sâu khảo sát truyện ngắn của nhà

văn Lê Minh Khuê đã đợc tập hợp trong các tập Cao điểm mùa hạ, Đoạn kết,

Một chiều xa thành phố, Bi kịch nhỏ, Trong làn gió heo may, Truyện ngắn

chọn lọc Những dòng sông, buổi chiều, cơn ma,… và một số truyện ngắn

đăng rải rác trên các tạp chí

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với đề tài Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê,

chúng tôi đặt ra nhiệm vụ:

4.1 Xác định vị trí của Lê Minh Khuê trong tiến trình văn xuôi Việt

Nam ở những thập niên cuối thế kỉ XX, tìm hiểu ý nghĩa của sự mở rộng đềtài và quan niệm nghệ thuật về con ngời trong truyện ngắn Lê Minh Khuê, tạotiền đề cho việc tìm hiểu nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn của nhà vănnày

4.2 Chỉ ra những nét tiêu biểu ở quan điểm và điểm nhìn trần thuật

trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

4.3 Nhận diện nghệ thuật của Lê Minh Khuê ở ngôn ngữ và giọng điệu

trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê; xác định đóng góp của Lê MinhKhuê cho thể loại tự sự trong thành tựu chung của truyện ngắn Việt Nam hiện

đại

5 Phơng pháp nghiên cứu

Thực hiện luận văn này, chúng tôi chủ yếu sử dụng các phơng pháp sau:phơng pháp cấu trúc hệ thống, phơng pháp phân tích - tổng hợp, phơng phápmiêu tả, phơng pháp so sánh - đối chiếu, phơng pháp thống kê - khảo sát,…

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn chỉ ra sự vận động trong cái nhìn và bút pháp nghệ thuật củanhà văn Đồng thời phân tích, khảo sát nghệ thuật trần thuật trong truyệnngắn Lê Minh Khuê ở quan điểm và điểm nhìn trần thuật, ở ngôn ngữ vàgiọng điệu trần thuật

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận

văn đợc triển khai qua ba chơng:

Chơng 1 Lê Minh Khuê trong bối cảnh đổi mới nghệ thuật trần thuật

của truyện ngắn Việt Nam sau 1975

Chơng 2 Quan điểm và điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn

Lê Minh Khuê

Chơng 3 Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn

Lê Minh Khuê

Chơng 1

Lê Minh Khuê trong bối cảnh Đổi mới nghệ thuật trần thuật

của truyện ngắn Việt Nam sau 1975

1.1 Sự đổi mới nghệ thuật trần thuật của truyện ngắn Việt Nam sau 1975

Văn học Việt Nam sau năm 1975 đã có những bớc phát triển mới đángghi nhận Nghệ thuật trần thuật theo đó cũng có bớc phát triển tơng ứng Vìthế, muốn nhận diện sự đổi mới nghệ thuật trần thuật của Lê Minh Khuê cũng

nh các nhà văn cùng thời không thể không tìm hiểu những đặc điểm của nghệthuật trần thuật của truyện ngắn Việt Nam trớc và sau năm 1975

1.1.1 Khái quát về nghệ thuật trần thuật của truyện ngắn Việt Nam trớc năm 1975

Văn học Việt Nam trong khoảng thời gian 1945 - 1975 phát triển với xuhớng tơng đối đơn nhất, thuần nhất Đặt dới sự lãnh đạo của Đảng, các nhàvăn nghệ sĩ đều nô nức trên một con đờng chung, con đờng sáng tác phục vụcho cách mạng Vấn đề mà các nhà văn quan tâm là vấn đề hiện tại trongcuộc chiến tranh sôi sục nóng bỏng trên chiến trờng Vơn tới không gian cộng

đồng để khám phá và phản ánh, nền văn xuôi cách mạng đã tạo ra những hìnhtợng văn học điển hình cho con ngời quần chúng Con ngời thuộc về khángchiến có chung số phận hành động, ý chí, có chung niềm tin tởng, khát vọng,mục đích và lý tởng sống cao đẹp Để động viên, cổ vũ tinh thần cuộc khángchiến, các văn nghệ sĩ đi vào cuộc chiến tranh nhằm tái hiện lịch sử của mộtthời oanh liệt, lịch sử của những chiến công, lịch sử đang sống đang hiện diệnbên ngoài văn học Đó là lịch sử hóa hiện tại Mặc dù viết về cuộc khángchiến đang diễn ra sôi động bên ngoài nhng văn học luôn tạo ra khoảng cách

sử thi cần thiết để nhìn nhận, khám phá đối tợng, tạo ra một độ lùi cần thiết,thế đứng cần thiết đối với các sự kiện, nhân vật đợc miêu tả Chính vì vậy, conngời đợc nhìn nhận ở tầm nhân loại, là con ngời tập thể, con ngời trong lịch

sử, mang tầm vóc t thế lịch sử Các thủ pháp xây dựng nhân vật đơn giản hóa

đến mức đơn điệu trên một mẫu hình chung, thờng là nhân vật một chiều,phân tuyến rõ ràng

Trớc ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, do phát triển trong điềukiện không bình thờng của chiến tranh, văn học đã che dấu đi những mặt xấu,những bi kịch mà nghiêng về mô tả, phản ánh mặt tốt đẹp của cuộc sống vàcon ngời Bối cảnh ấy đã đem lại cho truyện ngắn Việt Nam những thành tựu(xét trong sứ mạng lịch sử của nó), tuy vậy nó cũng đem lại những hạn chếnhất định về nghệ thuật trần thuật

Nhìn chung nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Việt Nam thời kìnày vẫn đang duy trì cái nhìn sử thi đối với các sự kiện cách mạng đợc miêutả Bởi vậy lối thể hiện tơng đối đơn nhất, quan tâm nhiều đến cái hoành trángcủa bối cảnh mà ít chú ý tới những suy t về cuộc sống, con ngời, chú trọng táihiện con ngời trong lịch sử hơn là lịch sử trong con ngời Dĩ nhiên các thủpháp miêu tả cũng trở nên đơn điệu Ngôn ngữ không phải ngôn ngữ củanhững ý thức đối thoại với nhau Ngôn ngữ đậm màu sắc chính trị Giọng điệuhào hùng, sôi nổi trong cảm hứng ngợi ca Cốt truyện trần thuật thờng là cốttruyện phát triển theo đờng thẳng dẫn đến những kết thúc có hậu Nhân vậtthờng đợc xây dựng là nhân vật có tính cách đơn giản với cái đích đã định

sẵn Không gian trong truyện ngắn giai đoạn này thờng đợc miêu tả theonhững mô hình xác định.

Nh vậy, nhìn một cách toàn diện có thể thấy trần thuật trong truyệnngắn Việt Nam trớc năm 1975 là một dòng chảy tơng đối thuần nhất, đơn

điệu, thiếu sự đa dạng, phong phú Và chính điều đó đã thúc đẩy những tìmtòi đổi mới trong nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Việt Nam sau năm1975

1.1.2 Những thành tựu về đổi mới nghệ thuật trần thuật của truyện ngắn Việt Nam sau 1975

Đất nớc thống nhất Cả nớc bắt tay hàn gắn vết thơng chiến tranh, xâydựng cuộc sống mới Một bối cảnh xã hội mới là ngọn nguồn cảm hứng sángtạo mới cho ngời nghệ sĩ Nó càng có ý nghĩa khi các nhà văn của chúng ta

đang ôm ấp những hoài bão, những khát vọng sáng tạo Sau năm 1975, cácnhà văn có điều kiện thuận lợi hơn để tập trung xây dựng những tác phẩm lớn

để trả món nợ văn chơng Với phơng châm đổi mới và những tiến bộ trong líluận phê bình, sáng tác, trong xu hớng ngày càng triển vọng hơn của đời sốngdân chủ Việc đổi mới quản lí văn học cũng góp phần nhất định cho quá trình

đổi mới nghệ thuật trần thuật Từ đó, cho thấy sau chiến tranh có nhiều cơ hội

mở ra cho sự đổi mới văn học, trong đó có sự đổi mới nghệ thuật trần thuậttrong truyện ngắn việt Nam

Mở rộng đề tài là yếu tố quan trọng thúc đẩy sự đổi mới nghệ thuật trầnthuật trong truyện ngắn hiện đại Nghệ thuật tổ chức cốt truyện không thểgiản đơn nh trớc Những mảng hiện thực cuộc sống đan cài phức tạp đi vàovăn học phá vỡ tính chất đờng thẳng của cốt truyện truyền thống Văn họcxây dựng kiểu cốt truyện không thể, hoặc không dễ dàng kể lại, có loại truyệnkhông có cốt truyện, chỉ diễn đạt một trạng thái tâm hồn Có loại truyện cócốt truyện phân mảnh tạo nên những mảnh vỡ hiện thực đợc chắp đứt đoạn từcác sự kiện và tình huống riêng lẻ, rời rạc mang cấu trúc mới diễn đạt sángtạo những hiện thực mới, bao quát đợc xã hội thông qua nhiều kiểu ngời,nhiều lĩnh vực

Trong truyện ngắn sau năm 1975 có sự xuất hiện phong phú những tácphẩm đa tầng, đa nghĩa, hệ đề tài đợc mở rộng một cách đáng kể Sự phá vỡnhững quan niệm truyền thống về cốt truyện, những nhận thức mới về vai tròcủa “chuyện” trong truyện cũng mang đến những nét mới cho nghệ thuật trầnthuật Điều này ta có thể gặp trong nhiều truyện của Lê Minh Khuê, PhạmThị Hoài, Nguyễn Huy Thiệp,…

Chính sự mở rộng đề tài, sự phá vỡ những quan niệm truyền thống vềcốt truyện, sự phá vỡ nguyên tắc điển hình hóa, kéo theo sự đổi mới trongcách miêu tả thời gian, không gian nhiều chiều Các nhà văn cũng tìm chomình một bình diện ngôn ngữ riêng, tạo nên phong cách ngôn ngữ riêng.Ngôn ngữ của Nguyễn Huy Thiệp phong phú đa dạng; ngôn ngữ của PhạmThị Hoài biến ảo, hứa hẹn những bí ẩn bất ngờ; ngôn ngữ của Lê Minh Khuêgóc cạnh, sắc sảo;… Trên cơ sở ấy, giọng điệu trần thuật trong truyện ngắncũng hết sức phong phú, không còn thuần túy là giọng ngợi ca hào hùng th-ờng thấy trong truyện ngắn trớc năm 1975

Những thành tựu của nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Việt Namsau 1975 có thể ghi nhận trên các bình diện sau: sự phong phú của đề tài; sựnổi bật của một số phong cách ngôn ngữ, giọng điệu; những cách tân trongnghệ thuật xây dựng nhân vật và cốt truyện; mở rộng không gian và thời gian;

sự xuất hiện nhân vật xng tôi; sự dịch chuyển điểm nhìn cũng tạo ra sắc tháimới cho trần thuật Ngoài ra, tính đối thoại và nguyên tắc đa thanh đã thấmsâu vào mọi bình diện của thi pháp, vào cấu trúc ngôn ngữ, từ lời trần thuật

đến lời đối thoại và độc thoại của nhân vật trong mạch ngầm của văn bản Tóm lại, Văn học Việt Nam sau năm 1975 nói chung truyện ngắn nóiriêng đã phát triển phong phú, đa dạng với một khối lợng tác phẩm đồ sộ, vớinhiều khuôn mặt tác giả mới tạo ra đợc phong cách dấu ấn rất riêng Nghệthuật trần thuật ngày càng đa dạng theo chiều hớng hiện đại trên nhiều phơngdiện

1.2 Truyện ngắn Lê Minh Khuê thời kỳ trớc và sau 1975

1.2.1 Đặc sắc truyện ngắn Lê Minh Khuê

Nhắc đến những thành tựu của truyện ngắn trong văn học Việt Nam

hiện đại ta không thể không nhắc tới Lê Minh Khuê Lê Minh Khuê đã tỏ ra

là một cây bút nhạy bén với thời cuộc Theo thời gian truyện ngắn của LêMinh Khuê càng ngày càng chín, càng ngày càng sâu sắc

Truyện ngắn Lê Minh Khuê có nhiều nét đặc sắc ở phơng diện cảmhứng sáng tạo và cách nêu vấn đề, ở phơng diện kết cấu và giọng điệu, ở lờivăn trần thuật, ở quan điểm và điểm nhìn trần thuật, cách xây dựng nhân vật

và cốt truyện… Trên hành trình sáng tạo nghệ thuật, Lê Minh Khuê luôn có

sự tìm tòi và sáng tạo Đặc biệt là biết làm mới mình trong hoàn cảnh mới.Bởi vậy, trong các truyện ngắn của nhà văn có những nét đặc sắc ở cảm hứngsáng tạo và cách nêu vấn đề Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy rằng nổi bậttrong truyện ngắn của Lê Minh Khuê có hai chặng khác biệt ở chặng thứnhất với cuộc chiến tranh chống Mỹ, ở chặng thứ hai là lúc đất nớc thống nhất

cho đến nay Với hai chặng sáng tác cho thấy sự chuyển mình rất riêng của

Lê Minh Khuê và đợc nhiều ngời đánh giá rất cao

Với chặng thứ nhất, Lê Minh Khuê đã có những đóng góp cho sự nghiệpgiải phóng đất nớc Trớc năm 1975, Lê Minh Khuê cũng từng là thanh niênxung phong trên tuyến đờng Trờng Sơn Trong bối cảnh đất nớc đang đối đầugiặc Mỹ, văn học tự ý thức đợc vai trò của mình nh một thứ vũ khí phản ánhcuộc sống Hòa nhịp với bối cảnh ấy, Lê Minh Khuê đã cổ vũ cho sự nghiệpgiải phóng đất nớc nhà văn đã xây dựng đợc những chân dung chiến sĩ diệt

Mỹ với các phẩm chất anh hùng cao đẹp Trong các truyện ngắn của Lê MinhKhuê ở chặng đầu, nhân vật hầu hết là nam nữ thanh niên tham gia chiến tr-ờng với những khát vọng cống hiến Ta bắt gặp những tinh thần chiến đấudũng cảm, dám hi sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, làm nên những chiếncông chói lọi Cách kết thúc truyện ngắn của Lê Minh Khuê chặng đầu đều t-

ơi sáng Nhà văn xây dựng những con ngời chiến đấu kiên cờng bất khuất,mang trong mình dáng dấp của ngời tráng sĩ Nhân vật trung tâm trong truyệnngắn Lê Minh Khuê là những con ngời gắn bó số phận mình với số phận đấtnớc, ở họ kết tinh những phẩm chất cao quý của cộng đồng Với những hình

ảnh nhân vật ấy, Lê Minh Khuê đã khơi dậy đợc ý thức trách nhiệm, nghĩa vụcủa mỗi cá nhân tiếp bớc thế hệ cha anh đi trớc

Tuy khoảng thời gian sáng tác trớc năm 1975 không nhiều (từ cuối thậpniên sáu mơi đến năm 1975) nhng Lê Minh Khuê đã góp phần cổ vũ cho sựnghiệp giải phóng dân tộc, khơi dậy lòng yêu nớc và tinh thần chiến đấu trongmỗi con ngời Việt Nam

Sau năm 1975, ngòi bút Lê Minh Khuê mở rộng phạm vi phản ánh củamình Khuynh hớng sử thi đã nhạt dần không còn dừng lại ở ngợi ca, thánphục nữa mà hòa nhập vào hoàn cảnh lịch sử mới Khi đất nớc thống nhất và

đặc biệt hơn là khi xã hội bớc sang nền kinh tế thị trờng những truyện ngắncủa Lê Minh Khuê có nhiều bớc đột phá, sáng tạo tìm tòi Nổi lên trong sángtác của nhà văn đó là phản ánh thực trạng con ngời và xã hội trong thời kì Đổimới Tính đa dạng trong sáng tác của Lê Minh Khuê đợc lên ngôi, nhà văn đivào khám phá đời t, khai thác đời sống trong nhiều chiều Càng ngày Lê MinhKhuê càng tỏ ra một cây bút hiểu biết về con ngời, con ngời đợc đặt trongnhiều mối quan hệ, nhiều hoàn cảnh, tình huống trong nền kinh tế thị trờng.Với cái nhìn đa chiều, con ngời trong truyện ngắn Lê Minh Khuê đợc pháchọa một cách sinh động Nhà văn luôn trăn trở những vấn đề thuộc phạm trù

đạo đức Do vậy cái nhìn nhân đạo của Lê Minh Khuê thể hiện rõ hơn bao giờhết Nhà văn viết về cái xấu, cái ác với mục đích thức tỉnh con ngời sống tốt

đẹp hơn Con ngời dới ngòi bút của Lê Minh Khuê đợc hiện lên một cáchchân thực Không những thế nhà văn không ngần ngại phơi bày trên tranggiấy những thực trạng xã hội mang tính thời sự nh: sự giả dối, đểu cáng, vô

đạo đức, sự nóng vội của con đờng đô thị hóa (Máu hồ, Ngỗng non), mua quan bán tớc (Chó điên), các tệ nạn đàng điếm, buôn ngời (Sân gôn), tình trạng thất nghiệp (Bớc hụt), sự tụt hậu của ngành giáo dục (Thân phận cu ly,

Thằn lằn),…

ở chặng thứ hai, Lê Minh Khuê đã mở rộng phạm vi phản ánh củamình Những tác phẩm của Lê Minh Khuê sau năm 1975 có nhiều thay đổibứt phá Đặc sắc nhất của truyện ngắn Lê Minh Khuê là từ thập niên 90 củathế kỉ trớc trở lại đây Nhà văn đã chuyển từ khuynh hớng sử thi và cảm hứnglãng mạn sang cảm hứng đời t, thế sự đáp ứng đợc yêu cầu thực tế, chuyển tải

đợc những vấn đề thời sự cuộc sống đời thờng Tác giả đã thể hiện cái nhìnsắc sảo về những gì tác động đến con ngời nh đời sống kinh tế thị trờng làmcon ngời tha hóa Lê Minh Khuê không ngại ngần lột tả mặt trái của xã hộihiện đại đẩy con ngời mất phơng hớng, quay đảo trong bi kịch Không dừnglại ở đó nhà văn còn đứng lên đấu tranh đối diện với hiện thực

Nhìn tổng quát về kết cấu của truyện ngắn Lê Minh Khuê, chúng tôinhận thấy nhà văn đã chứng tỏ khả năng sáng tạo nghệ thuật của mình vớinhững mô hình nghệ thuật mang chất lợng mới ở chặng thứ nhất, truyệnngắn của Lê Minh Khuê thờng theo kết cấu đơn tuyến, các sáng tác thờng lặplại nh một công thức định sẵn Nhng đến chặng thứ hai, Lê Minh Khuê đãchuyển sang kết cấu đa tuyến, mỗi truyện có một cách thức tổ chức riêng,không truyện nào giống truyện nào Với kết cấu đa tuyến nhà văn có thể dễdàng thể hiện cái phức tạp, cái tốt, cái xấu, cái ác, cái thiện,… trong mỗitruyện ngắn của nhà văn Qua những trang viết, Lê Minh Khuê nói lên tiếngnói của mình về những vấn đề bức xúc gai góc của cuộc sống

Đọc truyện ngắn của Lê Minh khuê chúng tôi nhận thấy một u điểm khánổi bật Đó là cách dẫn truyện không dài dòng, lê thê nhạt nhẽo Lời văn củachị có kể nhng không kể lể, có tả nhng không quá chi tiết rờm rà Nhà văn chỉnhấn mạnh những nét chính nhất Con ngời, sự việc, cảnh tợng qua đó xuất

hiện rất nhanh nhng lại ấn tợng, sống động Trong Bi kịch nhỏ, lời văn đợc

viết tự nhiên, giản dị, nhng khiến ngời đọc lúc thấy bất ngờ, lúc lại bànghoàng xúc động Những kết thúc mở gợi nhiều suy t, liên tởng cho ngời đọc.Chính sự mơ hồ, đa nghĩa này làm nên sức hấp dẫn, thu hút, quyến rũ lâu bền

của truyện ngắn Lê Minh Khuê Rồi trong Bớc hụt, đó là lối hành văn tạo một

thế giới ngổn ngang sự việc, sự kiện Những cảnh đời trần trụi, những số phận

éo le dở khóc dở cời Tăng cờng tính tốc độ cũng là tăng khả năng thông tincho lời văn và ngợc lại tăng cờng thông tin tốt sẽ đòi hỏi sự gia tăng tốc độ.Lợng thông tin đạt đến mức tối đa thờng nằm trong một thứ ngôn ngữ lời văn

đa nghĩa, nhiều ngụ ý Ngôn ngữ này là kết quả tất yếu của tính phức điệu, đathanh trong t duy tiểu thuyết

Quan sát tiến trình văn chơng của Lê Minh Khuê sau 1975, chúng tôinhận thấy nhà văn đã dung nạp thêm nhiều yếu tố ngôn ngữ đời thờng Lờivăn truyện ngắn Lê Minh Khuê có phần thô mộc, giản dị nhng cũng gai góc,sắc sảo Đó là lối văn hàm súc, ngắn gọn, dồn dập, hạn chế sử dụng các liên

từ, dờng nh muốn chống lại lối văn trang trọng, mực thớc đa đẩy, rào đón Lờivăn phù hợp với cái đời thờng mà nhà văn miêu tả: “Đàn bà nh Tịnh thật hếtsảy ! Hai chân dài trắng nuột chạm vào tay mát tới tim Lại thơm từ nách đến

cổ… Chắc chẳng có ai đợc nh nàng Phi tiếc xót xa Thân thể cô Bích Tịnh

qua bao lăn lóc vẫn thiên nhiên” (Bớc hụt) [32, 10]; hoặc “Phố ngập cứt trâu Ngời ngập ngu tối” (Ngỗng non) [32, 297] hay “Mọi thứ còn lại thì y hệt các thị trấn khác Cũng hàng tạp hóa, hiệu sửa xe, cửa hàng mậu dịch, những khẩu hiệu chăng khắp nơi, cái đỏ lòm, cái trắng lốp” (Đồng đô la vĩ đại) [32,

106];… Lời văn Lê Minh Khuê dung nạp nhiều khẩu ngữ, có khi cố tình coithờng cú pháp Thái độ thân mật hóa đối tợng miêu tả khiến con ngời trongvăn chơng hiện lên thật nh nó vốn có Việc gia tăng sử dụng khẩu ngữ tronglời văn nghệ thuật, Lê Minh Khuê đã tạo nên thần thái, khí sắc và vẻ đẹpriêng cho những trang văn của nhà văn

Bên cạnh đó, giọng điệu của truyện ngắn Lê Minh Khuê cũng đã gópphần làm nên đặc sắc trong truyện ngắn của nhà văn Hầu hết các truyện ngắn

ở chặng đầu chủ yếu là giọng ngợi ca, thán phục Sau năm 1975, đặc biệt sau

Đổi mới giọng chủ đạo ấy dần bị phá vỡ Lê Minh Khuê đã chuyển sang phatrộn nhiều giọng điệu nh: giọng suồng sã, giọng triết lý, giọng trữ tình đằmthắm, giọng giễu nhại, giọng hoài nghi… Với nhiều truyện ngắn ở chặng sau,chúng tôi nhận thấy giọng điệu giễu nhại và triết lý đã giúp Lê Minh Khuê lộttả đợc cái xấu xa, phơi bày cái trần tục của con ngời Đồng thời nó cũng làthứ vũ khí vô hình để nhà văn tấn công vào những mặt trái của cuộc sống hiện

đại

1.2.2 Quá trình hình thành nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn

Lê Minh Khuê

Phong cách nghệ thuật là một phạm trù thẩm mỹ, nó là nét riêng độc

đáo chỉ sự thống nhất, ổn định về mặt t tởng và nghệ thuật của một nhà văn

Sự thật là trong tác phẩm văn học có bao nhiêu yếu tố thì có bấy nhiêu chỗ để

nhà văn thể hiện phong cách Có điều phong cách nhà văn có sự ổn định trong

t thế vận động của nó Phong cách chúng tôi đang nói ở đây là phong cáchtrần thuật, tức là toàn bộ những đặc điểm có tính chất độc đáo riêng biệt cótính hệ thống trong nghệ thuật trần thuật của nhà văn, cụ thể ở đây là quátrình hình thành nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

Lê Minh Khuê đến với sự nghiệp văn chơng bằng tập truyện ngắn Cao

điểm mùa hạ (đợc xuất bản năm 1978, gồm những truyện ngắn: Con sáo nhỏ của tôi (1969), Cao điểm mùa hạ (1970), Nơi bắt đầu của những bức tranh (1970), Con trai của những ngời chiến sĩ (1970), Tình yêu ngời lính (1970), Bình Minh ven biển (1970), Bạn bè tôi (1971), Những ngôi sao xa xôi (1971),

Mẹ (1974)) Đó là tập truyện đẹp giản dị Những câu chuyện đợc đặt trong

hoàn cảnh chiến tranh, với giọng kể ngợi ca, thán phục Lê Minh Khuê đã viếtnên những truyện ngắn đầy màu sắc tơi sáng, trong trẻo Mỗi truyện đều cónhân vật anh hùng, dũng sĩ Mỗi truyện ngắn của nhà văn gần nh là một bứctranh về một tập thể anh hùng trong chiến đấu Họ là những con ngời có tinhthần trách nhiệm với vai trò là một công dân đối với vận mệnh quốc gia, với

đồng đội, đồng chí Vẻ đẹp của họ chính là hăng say chiến đấu, tinh thần lạcquan, tin tởng vào tơng lai Lê Minh Khuê khám phá con ngời ở phẩm chấtanh hùng cao đẹp với một thái độ tôn kính Các nhân vật của nhà văn dẫu đảmnhận những công việc khác nhau nhng họ đều có khát vọng cống hiến cho sựnghiệp chung Lê Minh Khuê đã phát hiện ra con ngời cộng đồng trong mỗicá nhân, con ngời luôn có ý thức cộng đồng cao, dũng cảm kiên cờng trongchiến đấu

Truyện ngắn Con sáo nhỏ của tôi là truyện ngắn mở đầu của tập truyện

Cao điểm mùa hạ Đây cũng là tập truyện đầu tay của Lê Minh Khuê Cách

trần thuật truyện giống nh đa ngời đọc đi vào một truyện cổ tích Ngay từ đầutruyện Lê Minh Khuê đã xây dựng nhân vật Sim mang màu sắc cổ tích Câuchuyện chính là truyện cổ tích đợc dệt lên giữa cuộc chiến tranh gian khổ vàkhốc liệt đầy thử thách Cái tài của nhà văn là xây dựng một nhân vật vừa cótính vô t hiếu động lại vừa có phẩm chất gan dạ của một chiến sĩ cách mạng.Truyện đợc viết giản dị, giúp ngời đọc cảm nhận đợc một cách tự nhiên

không cần phải suy nghĩ, phán đoán Truyện ngắn Con sáo nhỏ của tôi có cốt

truyện đơn giản, tiết tấu có phần hơi chậm đợc hình thành trên nền kết cấu cổ

điển Sự kiện và tính cách, diễn biến tâm lý nhân vật và hành động… tất cả

đều đợc phát triển theo thời gian tuyến tính Rất ít yếu tố cách điệu tợng trng.Vì vậy, sự thành công của Lê Minh Khuê và cũng là sức cảm hóa của truyệnchính là sự giản dị, tự nhiên trong trần thuật

ở truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi, Lê Minh Khuê sử dụng nhân vật

xng “tôi” vừa là t cách ngời dẫn chuyện, vừa là nhân vật trong câu chuyện.Mạch kể tác phẩm tự nhiên, ngời kể và nhân vật tự nói về mình, hoặc nói vềngời khác Ngôn ngữ nhân vật là thứ ngôn ngữ mộc mạc giản dị Ngôn ngữ kểchuyện là ngôn ngữ khúc chiết, gồm chỉ đủ những thông tin cần thiết Truyện

ngắn Những ngôi sao xa xôi là một thiên truyện có kết cấu khá độc đáo Tác

phẩm không xây dựng trên một cốt truyện cụ thể nào Toàn bộ truyện giống

nh sự chắp vá nối tiếp nhau của những trang nhật kí Nhờ cách dẫn dắt khéoléo của tác giả những điểm hàn gắn bị mờ nhòe khiến ngời đọc khó nhận thấy

và bị cuốn hút Bởi một cách trình bày giản dị giống nh lời thủ thỉ nhỏ nhẹtâm tình, một giọng điệu trữ tình đằm thắm Thành công của tác giả ở truyệnngắn này thể hiện ở việc sử dụng các cấu trúc ngôn ngữ phù hợp để diễn tảtrạng thái tâm lý nhân vật Chính sự phù hợp ấy đã làm cho truyện của LêMinh Khuê có màu sắc trẻ trung, tơi tắn, hồn nhiên đúng với cuộc sống vàtuổi đời của ba cô gái

Bên cạnh đó, truyện ngắn Bạn bè tôi cũng là một truyện ngắn thể hiện

nghệ thuật trần thuật rất rõ Nhân vật kể chuyện là một nữ chiến sĩ lái xe đợc

cử đi lấy hàng hậu cần cho đơn vị Chuyến xe chở hàng đêm lúc này chỉ là cái

cớ để nhân vật ngời kể chuyện bộc bạch những suy nghĩ của mình về bạn bè,

đồng đội Kết cấu truyện nhìn một cách tổng thể không có xung đột, mâuthuẫn, thắt nút, mở nút… mà là một chuỗi những hồi tởng quá khứ đợc ghépnối với hiện tại của nhân vật Ngời đọc bắt gặp trong truyện những đoạn hồi

ức miên man của nhân vật ngời kể chuyện về những kỉ niệm ngày còn cắpsách đến trờng Với cách trần thuật xen lồng chi tiết giữa thực và mơ, giữaquá khứ và hiện tại, ngời đọc phát hiện thêm những phẩm chất anh hùng, lạcquan nhng cũng đầy tâm hồn thơ mộng, luôn khát vọng cuộc sống thanh bình

Qua khảo sát tập truyện ngắn Cao điểm mùa hạ, chúng tôi nhận thấy Lê

Minh Khuê ban đầu đã có những thành công trong nghệ thuật trần thuật Đâychính là cơ sở để nhà văn có những bớc chuyển mình trong những trang văn ởchặng sáng tác tiếp theo

Ngòi bút của Lê Minh Khuê ngày càng trở nên đằm thắm và sâu sắc.Với việc mở rộng phạm vi đề tài, truyện ngắn của Lê Minh Khuê về sau cànghiện đại, mới mẻ bởi kết cấu đa tuyến Càng về sau nhân vật của Lê MinhKhuê càng đa dạng, phức tạp hơn

Khảo sát truyện ngắn Lê Minh Khuê trong các tập Một chiều xa thành

phố, Bi kịch nhỏ, Trong làn gió heo may, Những dòng sông, buổi chiều, cơn ma… chúng tôi nhận thấy nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh

Khuê đã có sự chuyển biến tích cực rõ rệt, càng ngày càng đa dạng, phong

phú Bi kịch nhỏ là một cột mốc đáng nhớ trong văn nghiệp của Lê Minh

Khuê Đây chính là một thử nghiệm mới, một cách viết nhập cuộc uyểnchuyển và hiện đại hơn Tập truyện này gồm 9 truyện ngắn Xuyên suốt chiềusâu tập truyện là một nỗi đau về sự bất ổn, biến chất của con ngời trongnhững cơn lốc xã hội bởi nhiều nguyên nhân Mỗi truyện ngắn có một tổ chứcriêng, không truyện nào giống truyện nào

Bến tàu mùa đông là một truyện ngắn có cách vào truyện rất tự nhiên.

Truyện hấp dẫn ngời đọc ngay từ cách mở đầu Đó là việc giới thiệu quán nớccủa mụ T Héo Ngời kể chuyện hoàn toàn ẩn mình nhng giữ một khoảng cáchrất gần với đối tợng miêu tả Cách giới thiệu nhân vật có cái gì đó không rõràng, tất cả h h ảo ảo Mẹ con T Héo không rõ xuất xứ quá khứ, tơng lai của

họ nh thế nào đều không thể đoán trớc Lão Luốc là khách hàng thờng vàoquán mụ lúc nửa đêm, cũng chẳng rõ từ đâu đến, làm nghề gì… Điểm nhìn từngời kể chuyện chuyển sang điểm nhìn của nhân vật Kết thúc truyện là nỗi lolắng, ái ngại của chú bé Hon cho chuyến vợt đi xa của lão Luốc và câu hỏi

“Không hiểu họ có chuyện gì ?” Câu hỏi đặt ra cho nhân vật, cả ngời đọc vàngời kể chuyện Tất cả vẫn nằm trong bí ẩn Cuộc sống là vậy, nó luôn là ẩn

số Con ngời luôn luôn phải lo sợ, phải đối đầu với đêm tối, giá lạnh, nhữngcái bất ổn vô hình

Truyện ngắn Bi kịch nhỏ là một kiểu chuyện xây dựng theo kiểu bi kịch

song song với bi kịch, bi kịch trong bi kịch Trờng đoạn nhân vật Thảo hồi ởng về hoàn cảnh về gia đình mình trong và sau cải cách ruộng đất có thể tách

t-ra thành một câu chuyện độc lập mang đậm tính chất bi kịch Bằng giọng điệutrầm lắng, u buồn, đau đớn xót xa không khí gia đình Thảo với những đau th-

ơng, mất mát đợc tái hiện sinh động hấp dẫn ngời đọc trong một không gian,thời gian mở và chuyển lên tục Sự đối chứng so sánh giữa hoàn cảnh gia đìnhcô với hoàn cảnh gia đình ông Tuyên gợi cho ngời đọc những suy nghĩnghiêm túc về những vấn đề lớn của đất nớc trên con đờng hớng tới một xãhội dân chủ, công bằng ở thiên truyện này để chuyển tải tối đa những ý tởngcủa mình, tác giả đã khéo léo trần thuật theo kiểu đan xen giữa cái riêng vàcái chung, giữa chuyện gia đình và chuyện xã hội, giữa quá khứ và hiện tại…Tất cả xoay quanh tấn thảm kịch gia đình ông Tuyên Bi kịch nhỏ mang dángdấp của một tiểu thuyết thu nhỏ Một kết cấu nhiều tầng, nhiều lớp, cốt truyệnsong song với cốt truyện, bi kịch này chồng lên bi kịch khác Số phận của mộtcá nhân mang ý nghĩa số phận của nhiều ngời Câu chuyện tình yêu loạn luậncủa đôi thanh niên nam nữ chỉ là bi kịch nhỏ trong một gia đình Bao trùm lên

nó là một bi kịch lớn, bi kịch của cả dân tộc, bi kịch của một thời đất nớc taoloạn, đầy đau thơng, máu và nớc mắt Từ ý nghĩa này, ngời đọc có thể nhậnthấy ở tầng sâu tác phẩm khát vọng của tác giả về sự yên tĩnh đời đời cho conngời Và vì những ý tởng khác mang giá trị nhân văn sâu sắc vợt tầm biên giớicủa một dân tộc.

ở truyện ngắn Cơn ma cuối mùa Lê Minh Khuê chọn cách trần thuật

theo ngôi thứ nhất nhân vật “tôi” Kể lại câu chuyện tình yêu của ngời khác.Ngay từ phần mở đầu chuyện, ngời kể chuyện đã giới thiệu nhân vật chính là

My (cô bạn gái thân của “tôi”) Do vậy khoảng cách tiếp xúc giữa ngời kểchuyện và đối tợng miêu tả rất gần Và là bạn thân nên càng có điều kiện hiểucon ngời bên trong nhân vật Trong không gian công trờng, diễn biến tâm lýnhân vật My đợc trần thuật theo trình tự diễn biến câu chuyện từ khởi điểmkhởi đầu cho đến điểm kết thúc

Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê ngày càng

đa dạng Thế giới nghệ thuật của nhà văn hết sức phong phú Văn viết sắc sảo,tinh tế và trung thực đến tận cùng Lê Minh Khuê có những tìm tòi sáng tạobất ngờ về nội dung và cách tân hình thức Nhà văn không ngần ngại khi viết

về cái xấu, cái ác Truyện ngắn Lê Minh Khuê ngày càng sáng tạo đổi mới,hiện đại Với kết cấu đa tuyến, cách xử lý thời gian, không gian linh hoạt theo

ý tởng của nhà văn đã khiến sáng tác của Lê Minh Khuê mang chứa một lợngthông tin lớn về cuộc sống và con ngời ý thức đối thoại trong truyện ngắn LêMinh Khuê đợc triển khai phổ biến theo lối trần thuật từ nhiều điểm nhìn

Điều này đã mang tới cho tác phẩm của nhà văn hiệu quả thẩm mĩ phong phúhơn, bất ngờ hơn nhờ tính đa tầng phức điệu Với những kiến tạo tác phẩmmới mẻ, truyện ngắn Lê Minh Khuê đã góp tiếng nói chung cùng văn họchiện đại đánh thức ở ngời đọc tiềm năng suy ngẫm về cuộc đời và số phận conngời ở nhiều hình vẻ, tầng bậc khác nhau Tạo khả năng đồng sáng tạo giữa

ngời thởng thức tác phẩm và nhà văn

Sự hình thành nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

đã tạo cho truyện ngắn của nhà văn có sức hấp dẫn riêng đối với ngời đọc

Đồng thời góp phần ảnh hởng tích cực đến sự đổi mới văn học Việt Nam hiện

đề đời sống, nghệ thuật nhất định Nếu không nhận ra đợc đề tài thì không thểbớc vào tiếp nhận hình tợng trong tác phẩm Dĩ nhiên không nhận ra đợc đềtài thì không thể tiếp nhận nghệ thuật trần thuật.

Truyện ngắn Việt Nam những thập niên cuối thế kỉ XX, nổi bật lên là sự

mở rộng đề tài phạm vi phản ánh Do đó đã góp phần làm nên sự phong phútrong cảm hứng sáng tạo của nhà văn Nhà văn đợc tiếp xúc rộng rãi với nhiềuhiện tợng văn học của đời sống chứng tỏ khả năng và khát vọng khám phá thếgiới của văn học đợc nâng lên

Lê Minh Khuê là một trong số những nhà văn có khả năng bao quát mộtphạm vi đề tài rộng, có sự nhạy cảm của một nghệ sĩ trớc bối cảnh đổi mớicủa văn học Trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê, chúng tôi nhận thấynhững đề tài: con ngời trong chiến tranh, ngời lính trở về, con ngời cá nhântrong nền kinh tế thị trờng… Chúng tôi mạnh dạn đi vào tìm hiểu để tìm ra ýnghĩa của từng đề tài trong t cách là tiền đề quan trọng thúc đẩy nhà văn đitìm những phơng thức trần thuật

1.3.1 ý nghĩa của đề tài con ngời trong chiến tranh

Dân tộc Việt Nam là một dân tộc có truyền thống đấu tranh chống giặc

ngoại xâm Truyền thống ấy luôn đợc phát huy mỗi khi đất nớc có kẻ thù xâmlợc Văn học Việt Nam cũng thực hiện vai trò sứ mạng của mình nh một thứ

vũ khí tham gia vào mặt trận xung kích Văn học đặt lên hàng đầu yêu cầuphục vụ chính trị, phản ánh trực tiếp, cổ vũ cho cuộc đấu tranh sinh tử giữadân tộc ta với kẻ thù Tổ quốc và nhân dân, mục tiêu lí tởng cách mạng, lí t-ởng thời đại là nội dung nổi bật, là đối tợng ngợi ca của văn học

Cũng nh nhiều nhà văn viết về chiến tranh, Lê Minh Khuê lựa chọn đềtài con ngời trong chiến tranh làm điểm tựa cho sáng tác ở chặng đầu (trớc

1975) Từ Những ngôi sao xa xôi, Cao điểm mùa hạ, Bạn bè tôi, Mẹ… đều

ca ngợi và đề cao chủ nghĩa anh hùng cách mạng Ngời chiến sĩ nơi chiến

tr-ờng là mẫu hình lý tởng, hoàn hảo trong truyện ngắn của lê Minh Khuê Lý ởng yêu nớc và yêu chủ nghĩa xã hội trở thành cảm hứng chi phối nơi trangviết của Lê Minh Khuê Sáng tác của nhà văn thời kì đầu đậm cảm hứng sửthi và lãng mạn Lê Minh Khuê tập trung ca ngợi vẻ đẹp của con ngời trongchiến tranh

Là một nhà văn từng mặc áo lính, một cây bút đợc trải nghiệm quachiến tranh và từng chịu sự chi phối của những quy luật chiến tranh, Lê MinhKhuê đã góp phần cùng văn học chiến tranh dạo khúc ngợi ca vẻ đẹp con ngờiViệt Nam ở thời đạn bom khói lửa Cũng nh nhiều nhà văn khác thời chống

Mỹ, đợc đắm mình trong không khí náo nức, sôi sục, hào hùng của thời đại

Lê Minh Khuê đã viết những trang văn đầy say mê, ngỡng vọng về dân tộc,thời đại và thế hệ trẻ.

Tập truyện Cao điểm mùa hạ gồm 9/10 truyện viết về con ngời Việt

Nam trong chiến tranh Họ là những con ngời dũng cảm kiên cờng, sẵn sàng

hi sinh vì Tổ quốc Họ là những con ngời lạc quan yêu đời thủy chung trongtình yêu, gắn bó chan hòa trong tình đồng đội, tin tởng vào tơng lai Ta bắt

gặp Phơng Định, Thao và Nho trong Những ngôi sao xa xôi; y sĩ Hiền trong truyện ngắn Mẹ; bác sĩ Tấn trong Bình minh ven biển; rồi Mua trong Con sáo

nhỏ của tôi; rồi Ngãi, Nguyên, Vân trong Bạn bè tôi…

Quan tâm đến đề tài con ngời trong chiến tranh thực chất là Lê MinhKhuê quan tâm đến một hình thức trần thuật: nói bằng ngôn ngữ của một thờioanh liệt hào hùng Thứ ngôn ngữ này tạo nên một không khí sôi nổi, hừnghực khí thế đấu tranh với đề tài con ngời trong chiến tranh

1.3.2 ý nghĩa của đề tài ngời lính trở về

Đề tài ngời lính trở về trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê khá đadạng phong phú Nó góp phần mở rộng đề tài truyện ngắn Lê Minh Khuêcũng nh nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn của nhà văn Mỗi một đề tài

đều thể hiện tài năng sáng tạo riêng của nhà văn Lê Minh Khuê chọn đề tàingời lính trở về làm điểm tựa cho những trang viết trong bối cảnh mới của vănhọc

Truyện ngắn của Lê Minh Khuê ở thời kì Đổi mới vẫn dành sự quan tâm

đến số phận con ngời sau chiến tranh Đặc biệt đó là những “ngời lính mặc ờng phục” Lê Minh Khuê đã tìm cho mình một hớng đi rất riêng, không chỉquan tâm đến phản ánh hiện thực mà nhà văn còn quan tâm đến cách trìnhbày hiện thực Nhà văn lấy cá nhân con ngời làm đích để khám phá nghệthuật Hiện thực đợc nhà văn nhào nặn theo tinh thần của t duy tiểu thuyết nênnhân vật đợc soi ngắm từ cái nhìn đời t Mặc dầu họ vẫn là con ngời của giai

th-đoạn trớc song lại mang một gơng mặt hoàn toàn khác lạ Nhà văn đặt ngờilính trở về trong hoàn cảnh và môi trờng của thời bình để bình tĩnh, nghiêmtúc, nhìn nhận lại con ngời lí tởng của một thời oanh liệt

Đề tài ngời lính trở về hầu hết đợc tập trung ở các truyện trong tập

Đoạn kết (1987) với những tác phẩm nh Đoạn kết, Dòng sông sữa, Một chiều

xa thành phố, Những ngày trở về,… Sau khi chiến tranh kết thúc, ngời lính

trở về với cuộc sống hòa bình mỗi ngời có những kiểu sống riêng Không chỉ

Lê Minh Khuê lựa chọn đề tài này mà Võ Thị Hảo, Bảo Ninh,… cũng đề cậptới những con ngời là nạn nhân của cuộc chiến tranh với những đau thơng mấtmát Những nhân vật trong tác phẩm trở về trong nỗi buồn thơng

Lê Minh Khuê đã chọn cho mình một hớng đi riêng, truyện ngắn củanhà văn không mang nỗi buồn đó Ngời lính trở về trong niềm vui chiến thắng

và nhập cuộc ngay với xã hội Nếu trong chiến đấu họ là những ngời lính anhdũng kiên cờng thì trong công việc họ lại là những ngời lính mặc thờng phục

sản xuất lao động giỏi Quý trong Đoạn kết là một lái xe giỏi và dũng cảm,

đ-ợc cử đi dự đại hội quyết thắng toàn quân Giờ đây Quý trở thành kĩ s giỏiluôn nỗ lực phấn đấu trong công tác và luôn chăm chỉ học tập Ngoài ra, Quýcòn là ngời có t tởng tiến bộ, biết đấu tranh cho những luận điệu sai trái trongtình yêu

Anh Hiển trong Dòng sông là một con ngời có tình yêu nồng hậu Khi

tham gia kháng chiến anh là ngời rất dũng cảm, gan dạ Khi trở về anh thamgia phục vụ sản xuất Hiển là ngời rất yêu nghề, luôn nỗ lực cống hiến hếtmình Anh là tấm gơng của sự chịu khó sớm nhập cuộc với xã hội

Tuy nhiên, cũng có ngời trở về có những đòi hỏi nh Mỹ Cô thất vọngvô cùng khi phải về huyện nhà công tác Nhng khi Khánh (vừa là bạn học,vừa là ngời yêu) quyết định xa Mỹ bởi thái độ của cô, thì Mỹ mới bắt đầubửng tỉnh Mỹ đã bắt tay vào công việc, đã tìm thấy niềm vui ở đó Cô đãmạnh dạn đấu tranh với những hành vi sai trái làm ảnh hởng đến ngân sách, từchối vụ lợi

Nh vậy, Quý, Hiển và My… là những chiến sĩ trên mặt trận trong khángchiến, giờ đây họ là những chiến sĩ trên mặt trận lao động sản xuất rất hănghái Song bên cạnh đó còn có những ngời vội quên đi những kỉ niệm, tình

đồng chí để chạy theo lối sống thực dụng Tân trong Một chiều xa thành phố

là một ngời nh thế Tân đã để cho bạn phải chờ đợi trong ảo vọng Cô dửng

d-ng trớc d-ngời bạn đã một thời gắn bó, d-ngời đồd-ng chí từd-ng “chia d-ngọt sẻ bùi”.Tân đã bị chủ nghĩa cơ hội cuốn hút để rồi quên đi lời hứa với bạn

Với đề tài ngời lính trở về, Lê Minh Khuê đã chuyển sang cái nhìn

đời t, thế sự Ngời lính trở về có những con ngời tích cực, tuy nhiên cũng cónhững con ngời biến đổi theo chiều hớng xấu đi Sự đổi mới trong cái nhìn

đời t, thế sự đã mở ra những sáng tạo nghệ thuật mới trong truyện ngắn LêMinh Khuê, đặc biệt là nghệ thuật trần thuật

1.3.3 ý nghĩa của đề tài con ngời cá nhân trong nền kinh tế thị trờng

Lê Minh Khuê là một trong những gơng mặt nhà văn Việt Nam đổi mớithành công Những vấn đề nhân sinh thế sự của thời đại đã giúp truyện ngắncủa Lê Minh Khuê càng về sau càng có một sức hấp dẫn riêng Trớc bối cảnhmới của đất nớc cũng nh văn học, Lê Minh Khuê sớm tinh tế quan tâm khaithác đề tài đời t, thế sự trong nền kinh tế thị trờng Lê Minh Khuê đã trình

diện văn đàn với những tập truyện Bi kịch nhỏ (1993), Trong làn gió heo may

(1999), Những dòng sông, buổi chiều, cơn ma (2002), Màu xanh man trá (2006), Một mình qua đờng (2006),… Ngòi bút của nhà văn đã bám sát vào

mảnh đất đời t để mô tả con ngời trong sự đan chéo mật thiết với hoàn cảnhlịch sử xã hội - con ngời

Một điều dễ nhận thấy rằng, xã hội càng phát triển thì con ngời cũng

nh cuộc sống của họ cũng thay đổi theo Bám sát hiện thực cuộc sống LêMinh Khuê đã lựa chọn đề tài con ngời tha hóa trong nền kinh tế thị trờng

Đặc biệt là đề tài ngời trí thức tha hóa đợc nhà văn chú trọng Lê Minh Khuêquan sát con ngời ở nhiều chiều, nhiều góc độ Bởi vậy con ngời trong truyệnngắn Lê Minh Khuê ở chặng sau 1975 và sau Đổi mới hiện lên sống động,phức tạp bí ẩn

Chiến tranh đã lùi xa, con ngời sống trong bối cảnh hòa bình với nhữngbiến đổi của nền kinh tế thị trờng Trớc hoàn cảnh phức tạp nếu không có bảnlĩnh con ngời sẽ bị trôi vào vòng xoáy của đồng tiền, của quyền lực, củanhững toan tính,… làm cho con ngời mất hết nhân tính, những tình cảmthiêng liêng từ đó cũng bị mất đi, rồi những đạo lý cũng bị phá vỡ Lê MinhKhuê đã có những đổi mới t duy về nghệ thuật, nhà văn đã hớng ngòi bút củamình về hiện thực cuộc sống khám phá những cái phàm tục, giả dối, vụ lợi

Đề tài con ngời cá nhân đời t trong nền kinh tế thị trờng có ý nghĩa quantrọng đối với nghệ thuật trần thuật của nhà văn

Lê Minh Khuê viết về đề tài con ngời tha hóa trớc nền kinh tế thị trờngmột cách chân thực Nhà văn dám nhìn thẳng vào những mặt cắt của dòng

đời, những bi kịch của nhân sinh, gián cách mổ xẻ nó bằng cái nhìn trungthực táo bạo, từ đó lật tẩy sự trớ trêu, những nghịch cảnh trong cuộc đời.Trong truyện ngắn Lê Minh Khuê, con ngời tha hóa xuất hiện ở nhiều tầng

lớp, nhiều thành phần xã hội khác nhau Ta bắt gặp ông Tuyên trong Bi kịch

nhỏ và Sớm trong Cuộc chơi là quan chức cao cấp; rồi lão Tê trong Những kẻ chờ sung; thằng Thán trong Anh lính Tô-ny D và thằng Soi trong Làng xi măng là thuộc loại không nghề nghiệp rõ ràng; bên cạnh đó, còn có giáo Trí

trong Thân phận cu ly; Hắn trong Thằn lằn; Tân trong Một chiều xa thành

phố; Ninh trong Bầu trời trong xanh; My trong Cơn ma cuối mùa; gã đàn ông

trong Ngỗng non thuộc giới trí thức; ngoài ra còn có Kim, Đớc trong Dòng

sông; Bích trong Những ngời đàn bà là nghệ sĩ; rồi thành phần tiểu thơng nh

Huyền trong Thị trấn; anh em Khang, An trong Đồng đô la vĩ đại; chị cả trong Làn nớc dịu dàng; không những thế còn có thành phần thuộc giai cấp nông dân nh Quanh, Lanh, Xoan, mụ Hấn trong Sân gôn… Con ngời tha hóa

có khá đầy đủ các đại diện của các tầng bậc xã hội chứng tỏ Lê Minh Khuê

đã không đơn giản trong cách nhìn nhận khám phá hiện thực cuộc sống vàcon ngời

Khi đất nớc vừa đợc giải phóng, choáng ngợp trớc sự cám dỗ phù phiếm

xa hoa của vật chất một số kẻ đã lao mình vào lối sống tiêu thụ thực dụng LêMinh Khuê đã có bớc chuyển đổi ban đầu trong việc đề cập tới những con ng-

ời tha hóa trong truyện ngắn của nhà văn Ta bắt gặp những con ngời nh Đức

trong Một ngày đi trên đờng; Tân trong Một chiều xa thành phố; Bích trong

Những ngời đàn bà; Kim, Đớc trong Dòng sông… Trong truyện ngắn của LêMinh Khuê thờng xuất hiện hai dạng nhân vật tha hóa Đó là nhân vật bị thahóa và tha hóa mang tính bản chất

Nhân vật tha hóa mang tính bản chất đợc Lê Minh Khuê khắc họa rõnét Con ngời bị biến dạng nhân tính bởi sự điều khiển của đồng tiền và quyềnlực Thái độ tôn thờ đồng tiền một cách mù quáng nh Lão Thiến, thằng Thán

trong Anh lính Tô-ny D; Khang, An trong Đồng đô la vĩ đại; lão Tê trong

Những kẻ chờ sung; vợ chồng lão Tó trong Ký sự những mảnh đời trong ngõ;

Quanh, Lanh trong Sân Gôn… Mỗi nhân vật thể hiện một cách hành xử tànbạo riêng trớc lới bủa vây của ma lực đồng tiền Bố con lão Thiến và thằngThán vì tiền mà bán mình cho quỷ dữ Anh em Khang và An thì sẵn sàng xintiết nhau An đâm chết chị dâu và cháu trong bụng mới chỉ đợc bảy tháng vìtiền Vợ chồng lão Tó vì muốn kiếm tiền bồi thờng nên để ông bố già 90 tuổingồi hóng mát đêm đêm ngoài ngõ làm mồi nhử cho lốp xe hơi của thằngTây Rồi lão Tê giết em ruột đang ngủ để cớp xâu nhẫn vàng Vì đồng tiền, họ

có thể dứt bỏ tình ruột thịt, đạo lý ở đời

Bên cạnh sự tha hóa của những kẻ tham tiền, là sự tha hóa của những kẻ

hám quyền lực nh ông Tuyên trong Bi kịch nhỏ Để leo lên bậc thang quyền

lực, ông Tuyên có rất nhiều hành động tội ác để thực hiện đợc tham vọng củamình Bỏ rơi vợ con, gián tiếp giết ngời hàng loạt, không trừ một thủ đoạn nào

để đạt đợc mục đích của mình Khi xây dựng những con ngời tha hóa nh vậy,

Lê Minh Khuê đã dùng lối viết mạnh bạo, sắc lạnh, sử dụng ngôn ngữ khẩungữ có yếu tố tục để khắc họa nhân vật tha hóa mang tính bản chất Điều này,

có vai trò tác động đến nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn của Lê MinhKhuê

Đề tài nhân vật trí thức bị tha hóa đợc nhà văn quan tâm khá nhiều Ta

bắt gặp gã giáo viên dạy môn Sinh vật trong truyện ngắn Thằn lằn, thầy giáo trong Thầy giáo dạy triết, ông giáo Trí trong Thân phận cu ly, My trong Cơn

ma cuối mùa… Để xây dựng chân dung nhân vật bị tha hóa nhà văn chú ý

miêu tả trạng thái tinh thần, những việc làm, cử chỉ thói quen có tính lặp đilặp lại Lê Minh Khuê đã chỉ ra căn nguyên sâu xa dẫn đến bi kịch sống mònchính là sự trì trệ, bảo thủ lạc hậu so với bớc tiến của thời đại Họ kém mộtbản lĩnh để vợt mình để vơn tới ánh sáng văn hóa văn minh tinh thần và tiếpcận cái mới Họ cứ tự giam hãm mình trong cái vòng quay quẩn của cuộcsống để rồi bị mài mòn tất cả Họ xuôi theo những thói xấu của cuộc sống màkhông thể nào cứu vãn nổi lòng tự trọng và nhân cách của mình, phải chấpnhận một cuộc sống tầm thờng, bệ rạc Nhà văn đa ra lời cảnh báo về hiện t-ợng đánh mất mình một cách vô thức trong xã hội hiện đại Nếu từng cá nhânkhông tự khẳng định mình, không tự giải phóng chính mình thì sẽ luôn phảilàm nô lệ cho hoàn cảnh mà thôi Lê Minh Khuê là một nhà văn có tầm nhìn

xa Dĩ nhiên nhà văn sớm có những đổi mới về t duy nghệ thuật Đặc biệt khikhai thác đề tài con ngời cá nhân trong nền kinh tế thị trờng

Bằng kinh nghiệm cá nhân, bằng tất cả những trăn trở, suy t củamình Lê Minh Khuê đã hớng ngòi bút của mình trên nhiều phơng diện Đề tàicon ngời cá nhân trong nền kinh tế thị trờng đợc nhà văn quan tâm rất nhiều ởcác sáng tác sau này Đề tài này, đã góp phần làm cho truyện ngắn của LêMinh Khuê đa dạng phong phú hơn, không những thế mà nó còn có ý nghĩalàm nên đặc sắc, nét riêng trong nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn củanhà văn Lê Minh Khuê đã có những bứt phá trong sáng tạo nghệ thuật gópphần vào sự vận động và phát triển của thể loại truyện ngắn nói riêng và vănxuôi Việt Nam nói chung

1.4 Quan niệm nghệ thuật về con ngời là một yếu tố quan trọng chi phối

sự hình thành nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

1.4.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con ngời

“Văn học và đời sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm của nó làcon ngời” (Nguyễn Minh Châu) Con ngời là trung tâm trong cái nhìn nghệthuật của nhà văn về đời sống hiện thực và về thế giới xung quanh Theo Trần

Đình Sử “quan niệm nghệ thuật về con ngời là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảmthấy con ngời đã đợc hóa thân thành các nguyên tắc phơng diện, biện phápthể hiện con ngời trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ chocác hình tợng nhân vật trong đó” [69, 41]

Với sự ra đời của khái niệm quan niệm nghệ thuật về con ngời đã giúpcho việc nghiên cứu văn học thoát khỏi xu hớng chỉ chú ý tới phơng diệnkhách thể của nhân vật đợc miêu tả, trong đó bao gồm cả ngôn ngữ, ngoạihình, tính cách… Quan niệm nghệ thuật về con ngời luôn hớng con ngờitrong mọi chiều sâu của nó Bởi vậy nó đợc xem là tiêu chuẩn quan trọng nhất

để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của văn học Là cơ sở chắc chắn đểnghiên cứu tính độc đáo của các sáng tác nghệ thuật cũng nh sự tiến bộ nghệthuật.

Quan niệm nghệ thuật về con ngời hớng ngời ta khám phá cách cảm thụ

và biểu hiện của chủ thể, của chủ quan sáng tạo của nhà văn Nó là sản phẩmcủa lịch sử, có quan hệ với văn hóa t tởng Nó luôn vận động biến động theotừng thời kì khác nhau ở mỗi thời kì, mỗi giai đoạn lịch sử sẽ có những sảnphẩm quan niệm nghệ thuật về con ngời với những nét dáng riêng Trên cơ sở

đó sẽ dẫn đến những thay đổi trong cách lý giải, phản ánh, biểu hiện của vănhọc tức là sự đổi mới của văn học Trong đó có sự đổi mới của nghệ thuật trầnthuật

Bên cạnh đó, quan niệm nghệ thuật về con ngời là thớc đo trình độchiếm lĩnh hiện thực đời sống của một thời đại văn học, một trào lu, một tácphẩm, một tác giả… J.Bê Sơ từng cho rằng “nền văn học mới bao giờ cũng ra

đời cùng lúc với con ngời mới” Đúng vậy, một thời đại nghệ thuật mới baogiờ cũng đem lại một quan niệm nghệ thuật mới về con ngời Sự đổi mới và

đa dạng của văn học trớc hết là đổi mới đa dạng trong quan niệm nghệ thuật

về con ngời Trong quan niệm nghệ thuật về con ngời không chỉ mang dấu ấnsáng tạo của cá tính nghệ sĩ, gắn liền với cái nhìn nghệ sĩ mà còn có cả cáichung của nền văn học, của thời đại, của truyền thống Với nhà văn có mộtquá trình sáng tác trải nghiệm qua nhiều giai đoạn thì quan niệm nghệ thuật

về con ngời thờng có sự vận động biến đổi Đây cũng là nguồn gốc chi phối

sự biến đổi thế giới nghệ thuật của một nhà văn Nhà văn là ngời suy nghĩ vềcon ngời nêu ra những t tởng mới để hiểu về con ngời Do đó càng đi sâukhám phá nhiều quan niệm nghệ thuật về con ngời thì càng đi sâu vào thựcchất sáng tạo của họ, càng đánh giá đúng thành tựu của họ

1.4.2 Quan niệm nghệ thuật về con ngời trong truyện ngắn Lê Minh

1.4.2.1 Con ngời lý tởng

Trớc năm 1975, văn học Việt Nam vận động phát triển trong bối cảnhchiến tranh vệ quốc với những biến cố cách mạng lớn lao của đân tộc Dĩ

nhiên truyện ngắn Việt Nam trớc 1975 cũng nằm trong bối cảnh đó Do vậy

nó không thể không chịu sự tác động và bị chi phối bởi những quy luật bất ờng Con ngời đợc thể hiện trong văn học theo những chuẩn mực lí tởng Conngời đợc khám phá, thể hiện ở các phẩm chất anh hùng cao đẹp với thái độ cangợi, biểu dơng nh những tấm gơng sáng ngời Cái nhìn lí tởng hóa con ngờilúc này đáp ứng tâm ý xã hội Con ngời có ý thức chính trị cao, luôn sẵn sàng

th-hi sinh cái tôi cá nhân vì cái chung Con ngời khát vọng cống th-hiến

Cũng nh những nhà văn khác trong thời kì chống Mỹ cứu nớc, Lê MinhKhuê bớc vào con đờng văn nghệ với những trang văn đầy say mê, ngỡng

vọng về dân tộc, thời đại và thế hệ trẻ Tập truyện Cao điểm mùa hạ là tập

truyện ngắn đầu tay của Lê Minh Khuê viết trớc năm 1975 Tập truyện nàygồm 10 truyện ngắn, đều viết về con ngời Việt Nam trong chiến tranh Họ lànhững thanh niên xung phong, ngời lính lái xe, lính công binh, lính trinh sát,

y tá, bác sĩ,… tham gia vào cuộc chiến tranh vệ quốc dân tộc một cách tựnguyện Những con ngời dũng cảm phá bom cho xe chạy ra mặt trận nh Ph-

ơng Định, Thao, Nho trong Những ngôi sao xa xôi; ta bắt gặp Miên, Huy, Tuân, Trung trong Cao điểm mùa hạ đang giữ gìn sự an toàn trên các tuyến

đờng; rồi Nguyên, Vân, Ngãi trong Bạn bè tôi đang lái xe chở hàng ra tiền

tuyến Có những con ngời thầm lặng cống hiến cấp cứu thơng binh nơi chiến

trờng nh y sĩ Hiền trong truyện ngắn Mẹ Ngoài ra, còn có Bình, Hòa đang ở trên tàu chiến đối mặt với quân thù trên biển mênh mông trong Con trai ngời

chiến sĩ Họ là những con ngời luôn sẵn sàng hi sinh những tình cảm riêng t,

luôn đặt lợi ích của đất nớc lên hàng đầu Không chỉ yêu quê hơng đất nớc mà

họ rất gan góc, dũng cảm gắn bó đoàn kết với đồng đội

ở chặng đầu sáng tác của Lê Minh Khuê, truyện ngắn Những ngôi sao

xa xôi đã để lại dấu ấn khó quên trong lòng ngời đọc Đây là một truyện ngắn

tiêu biểu cho bút pháp của nhà văn trong chặng đầu… Với truyện ngắn này,

Lê Minh Khuê đi sâu vào việc cá thể hóa tính cách nhân vật Nhà văn tậptrung vào việc điển hình hóa hoàn cảnh lấy đó làm điểm tựa cho việc thửthách đánh giá con ngời Tinh thần dũng cảm hi sinh quên mình, vẻ đẹp tâmhồn vô t, trong sáng của ba nữ thanh niên xung phong Phơng Định, Thao,Nho đợc miêu tả chọn lọc từ những việc làm cụ thể đến những suy nghĩ thóiquen Cả ba cô gái đều dũng cảm vì mục đích chung cao cả

Truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi đợc trình bày giản dị giống nh lời

tâm sự thủ thỉ Nhng đã tái hiện một cách sinh động sự khắc nghiệt, dữ dộicủa chiến tranh và trên cái nền của chiến tranh dữ dội, của khốc liệt bom đạn,của máu và cái chết Nổi bật lên là hình ảnh ba cô gái trẻ trung, tinh khôi và

can đảm anh dũng Phẩm chất ngời chiến sĩ ở họ tỏa sáng trong cuộc đối đầukhông cân sức với kẻ thù Họ đẹp nh những vì sao tinh tú Không những thế

ba cô gái này còn có một đời sống tinh thần trong sáng, tâm hồn của họ thậtlãng mạn giữa hai trận bom Họ nói về tình yêu một cách hồn nhiên trongmiền kí ức những kỉ niệm đẹp đẽ của tuổi thơ Và có những khát vọng bình dịcủa một đời ngời Họ chiến đấu với một ý thức về nhiệm vụ với đất nớc, về

đồng đội, dờng nh họ quên đi bản thân, không có nhu cầu đòi hỏi cho riêng cánhân mình

Không chỉ dừng lại ở đó, chúng tôi còn bắt gặp những con ngời dũng

cảm ở nhân vật Bình trong truyện ngắn Con trai ngời chiến sĩ và nhân vật Mai trong truyện ngắn Nơi bắt đầu của những bức tranh trên con đờng đi tìm lý t-

ởng của cuộc sống Họ đã ý thức đợc cuộc sống cá nhân chỉ thực sự có ýnghĩa khi đợc đặt trong cuộc sống chung của toàn dân tộc, đi chung con đờng

đi của dân tộc

Lê Minh Khuê khám phá con ngời ở phẩm chất anh hùng cao đẹp vớimột thái độ tôn kính Nhà văn đã phát hiện ra con ngời cộng đồng trong mỗicá nhân, con ngời luôn có ý thức cộng đồng cao, dũng cảm kiên cờng trong

chiến đấu Chẳng hạn nh Mua, Sim trong Con sáo nhỏ của tôi họ tình nguyện

xung phong nhận nhiệm vụ hút bom từ trờng Rồi đến Nguyên, Ngãi, Vân

trong truyện ngắn Bạn bè tôi không ai rời bỏ để quay về hởng thụ cuộc sống

nhàn nhã tuy vất vả hi sinh

Đến nh tình yêu nam nữ là vấn đề riêng t nhất cũng đợc đặt trong mốiliên hệ chặt chẽ với sự nghiệp cách mạng chung của dân tộc Cuộc chia tay

của Hải và Mai trong Tình yêu ngời lính “Khi chia tay Hải không nắm tay

ng-ời yêu mà nắm tay Tuệ Trong cái nắm tay đó, Tuệ hiểu nhiều điều: lng-ời chúcchiến thắng và cả lời gửi gắm ngời yêu cho bạn” [26, 122] Mối tình cảm

động của họ nảy nở và thử thách trong chiến tranh khốc liệt là mẫu mực củatình yêu chung thủy, cao thợng…

Nhìn chung trớc năm 1975, truyện ngắn của Lê Minh Khuê cha thoát rakhỏi những lối mòn quen thuộc, những khuôn mẫu, những quy phạm hìnhthành trong hoàn cảnh chiến tranh kéo dài Lấy đích quy chiếu là lịch sử conngời thờng đợc trình bày trong các biến cố lịch sử, là phơng tiện để soi sánglịch sử Gơng mặt của lịch sử là cách mạng và kháng chiến Sản phẩm củahoàn cảnh đó là những con ngời của tập thể, của cộng đồng, con ngời thốngnhất hoàn toàn lịch sử Không có bi kịch không có cô đơn, chỉ có sự hòa hợpcon ngời đợc miêu tả giản đơn, sơ lợc một chiều, hành động chủ yếu theotiếng gọi của lý tởng

Trong các trang viết của tác giả văn xuôi nói chung và truyện ngắncủa Lê Minh Khuê nói riêng, chúng tôi nhận thấy con ngời hiện lên một cách

lí tởng, hoàn hảo Với tập truyện đầu tay Cao điểm mùa hạ Lê Minh Khuê đã

góp phần cùng văn học chiến tranh dạo khúc ca vẻ đẹp của con ngời ViệtNam thời bom đạn khói lửa.Và điều đó cũng dự báo khả năng sáng tạo của LêMinh Khuê trong thời kì văn học đổi mới sau 1975

1.4.2.2 Con ngời phức tạp bí ẩn

Sau năm 1975, đất nớc hoàn toàn giải phóng đợc thống nhất có nhiều

đổi mới Dĩ nhiên văn học cũng vận động theo xu hớng đổi mới và chịu sự chiphối của hoàn cảnh Văn học nh một hình thái ý thức xã hội lúc này cũng có

sự chuyển biến mới Từ quan niệm con ngời theo kiểu sử thi đến quan niệm

về con ngời theo kiểu thế sự, đời t Con ngời cá nhân phức tạp là thay đổi cănbản nhất của văn học Việt Nam sau năm 1975 Là một cây bút đợc trảinghiệm và từng chịu sự chi phối của những quy luật chiến tranh nhng LêMinh Khuê đã sớm thích nghi với hoàn cảnh mới

Qua việc khảo sát truyện ngắn Lê Minh Khuê, chúng tôi nhận thấy quanniệm nghệ thuật về con ngời trong sáng tác của chị ngày càng tiến đến một sựhoàn thiện Hiểu biết một cách sâu sắc và đa chiều về bản chất con ngời Con ngời trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê trớc năm 1975 là conngời đợc đặt trong bối cảnh chiến tranh, con ngời của cộng đồng Con ngời đ-

ợc xây dựng theo những mô hình đã định sẵn với tính cách đơn giản, đơntuyến Nhng khi trở về cuộc sống hòa bình đời thờng con ngời hành động

đúng theo những gì vốn có của mình Con ngời lúc này hiện lên với nhiều tínhcách riêng và số phận riêng Trên trang viết của Lê Minh Khuê con ngời cánhân hiện lên với nhiều dáng vẻ khác nhau: con ngời độc ác, tha hóa bỉ ổi,bên cạnh đó còn có con ngời gặp nhiều mất mát bi kịch, con ngời có nhữngkhát vọng ớc mơ đời thờng Con ngời dới ngòi bút nhạy cảm của Lê MinhKhuê đợc miêu tả chân thực Không chỉ có niềm hạnh phúc, niềm chiếnthắng, niềm vinh quang mà con ngời trong truyện ngắn của Lê Minh Khuêcòn có sự đau khổ, sự thất bại, sự tuyệt vọng Nhà văn khám phá phần ẩnkhuất của con ngời từ đó khai thác sự thất vọng, bi kịch của con ngời với tấmlòng thơng xót cảm phục con ngời

Trớc khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nớc kết thúc, mặc dù khi đóvẫn đang bị cuốn trôi trong dòng chảy sùng bái, ca ngợi con ngời một chiềucủa văn học chiến tranh, nhng với khả năng nhạy cảm Lê Minh Khuê đã sớmnhận ra con ngời không hề đơn giản mà rất phức tạp, bất ổn Tính cách conngời có thể bị đổi thay theo những tác động của hoàn cảnh

Nhân vật anh kỹ s Quang Nguyên trong truyện ngắn Anh kỹ s dạo trớc

đợc nhà văn đặt vào cuộc gặp gỡ ngắn ngủi với cô ngời yêu đang là chiến sĩ.Với dụng ý đối sánh giữa con ngời quá khứ và con ngời thực tại của anh ta.Con ngời quá khứ của kỹ s Quang Nguyên rất đẹp, giản dị và rất gần gũi.Anh ta đã từng tham gia công tác ở chiến trờng, hòa nhập cuộc sống sinh hoạtcùng mọi ngời Còn con ngời anh kỹ s Quang Nguyên hiện tại thật xa lạ vàvô vị Anh khép mình trong cuộc sống riêng bé nhỏ Quang Nguyên khôngcòn đẹp một cách lý tởng trong cái nhìn của ngời yêu nữa Anh đã hoàn toànthay đổi từ những ý nghĩ có lợi cho bản thân, sống nhàn hạ trong những tiệnnghi vật chất Đây là kiểu nhân vật manh nha sự đổi khác cái nhìn nghệ thuật

về con ngời của Lê Minh Khuê

Chiến tranh hoàn toàn giải phóng, đất nớc đợc thống nhất Lê MinhKhuê đã sớm có những đổi mới về quan niệm nghệ thuật về con ngời Nhàvăn đã nhận ra con ngời không đơn giản mà phức tạp bí ẩn Tính cách con ng-

ời có thể bị thay đổi theo những tác động của hoàn cảnh Trong bối cảnh saucuộc chiến tranh Lê Minh Khuê đã chỉ ra một dạng kiểu ngời nh Tân trong

Một chiều xa thành phố Tân mải mê những cuộc vui phù phiếm tầm thờng.

Mải mê chạy đuổi theo tiếng tăm cô đã vội quên đi lời hứa giúp đỡ một ngờibạn từng có một thời thân thiết gắn bó chia sẻ bên nhau Ngay chính ngờichồng của Tân cũng đã phải nghĩ về ngời vợ của mình Tân đã để cho ngờibạn của mình ngày ngày mong chờ lòng tốt của Tân để sớm thoát khỏi cuộcsống bế tắc mòn mỏi Nhà văn đã đặt con ngời trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể

và nhận ra tính cách con ngời do hoàn cảnh tạo nên

Sự thay đổi của lòng ngời sau chiến tranh, sau Đổi mới là điều Lê MinhKhuê luôn luôn quan tâm trăn trở Điều này cho thấy nhà văn đã có sự thay

đổi trong chính t duy nghệ thuật Lê Minh Khuê đã đặt con ngời trong hoàncảnh lịch sử cụ thể và nhận ra tính cách con ngời do hoàn cảnh tạo nên Conngời không phải là thánh thần có sức mạnh vạn năng, con ngời luôn luôn chịu

sự tác động và chi phối của hoàn cảnh Đây chính là một trong những nguyêntắc để tiến tới sự thành công của nhà văn trong những sáng tác ở thời kỳ Đổimới Lê Minh Khuê đã khám phá ngày càng sâu sắc con ngời trong mối quan

hệ muôn mặt của cuộc sống xã hội phức tạp bề bộn, ở đó bóng tối và ánhsáng, màu đỏ màu đen luôn biến động, đổi thay bất ngờ

ở phơng diện tình yêu và hạnh phúc lứa đôi, Lê Minh Khuê cũng có

những phát hiện rất riêng về con ngời Với các truyện ngắn Cơn ma cuối mùa,

Một buổi chiều thật muộn, Mong manh nh là tia nắng man mác một giọng trữ

tình buồn và trong sáng Những truyện ngắn trên đầy ắp những hoài niệm và

-ớc mơ về những kỉ niệm đẹp Đặt con ngời trong bi kịch tình yêu Lê MinhKhuê hớng tới khám phá những nỗi niềm khao khát đam mê thuộc về cáiriêng bí mật nhất trong đời sống tâm hồn con ngời Tình yêu bao giờ cũng làmột cõi riêng t Con ngời sống theo những chân lý và lẽ phải rất khác nhau đ-

ợc nó lựa chọn phù hợp với cá nhân và cảnh ngộ đặc biệt My trong truyện

ngắn Cơn ma cuối mùa có khát vọng về một tình yêu đích thực đánh thức đợc

lòng ngời, đã cố gắng vơn lên đi tìm hạnh phúc dẫu hạnh phúc ấy chỉ le lóithoáng qua My cố gắng để thoát khỏi cảm giác thấy mình bị mòn đi mỗi

ngày một tí Rồi Hằng trong Một buổi chiều thật muộn cũng cố gắng vợt

mình thoát khỏi ám ảnh tai họa một sự bất công phi lý mà tình yêu của cô vớimột anh thanh niên ngời Pháp phải gánh chịu Hay ngời mẹ - bác sĩ trong

Mong manh nh là tia nắng âm thầm mang trong lòng hoài niệm về một tình

yêu vô vọng Trong từng cảnh ngộ cụ thể con ngời luôn bất ổn, hoang mang.Dẫu đau buồn cay đắng con ngời vẫn cố gắng giãy giụa để đổi thay, vơn tớirồi tất cả chẳng đi đến đâu Nhng dù sao có còn hơn không, muộn còn hơnkhông bao giờ con ngời biết giãy giụa Ngời phụ nữ trong bi kịch tình yêu d-ờng nh luôn cô đơn với cuộc đời và đôi khi với chính mình nhng ngọn lửakhao khát tình yêu hạnh phúc bình thờng, vun xới và chắt chiu cái đẹp thìkhông bao giờ tàn lụi Lê Minh Khuê thể hiện một cái nhìn đầy nữ tính, thấuhiểu sâu sắc cả chiều rộng lẫn chiều sâu tâm hồn con ngời trong những hoàncảnh phức tạp nh là chính sản phẩm của hoàn cảnh đó

Có thể nói trong các nhà văn Việt Nam thời kỳ Đổi mới, Lê Minh Khuê

là một trong số những cây bút đã dám dấn thân, tấn công bền bỉ, quyết liệt vớinhững hiện tợng tiêu cực, những phần đen tối, ma quỷ rắn rết nhất trong con

ngời Trong truyện ngắn Ký sự những mảnh đời trong ngõ thân xác ông bố 90

tuổi còn bị con cái mang ra mong cho xe ô tô của thằng Tây đâm chết đểkiếm đô la đền bù Gia đình là tế bào của xã hội, là nơi trú ngụ của mỗi cánhân nhng cũng là nơi diễn ra những vết rạn nứt, những cơn sốc, những chia

rẽ và khủng hoảng ghê gớm Cuộc sống vật chất càng phát triển, văn minh vậtchất càng lấn tới thì nguy cơ con ngời dễ bị cô đơn hơn

Từ quan niệm con ngời theo kiểu sử thi đến quan niệm về con ngời kiểuthế sự, đời t, con ngời cá nhân phức tạp là thay đổi căn bản nhất của văn họcViệt Nam trớc và sau năm 1975 Phát hiện và phản ánh con ngời lỡng diện,con ngời không nhất quán với mình, con ngời đầy bí ẩn Văn xuôi sau 1975

đã tạo nên một sức hấp dẫn mới Nó liên tục tìm thấy những cái ẩn chìm,khuất lấp trong số phận của mỗi cá nhân Từ đó hớng đến một quan niệm đầy

đủ, biện chứng hơn về con ngời

Truyện ngắn Bi kịch nhỏ là một cuộc truy đuổi cái ác đến tận cùng, từ

khi ông Tuyên nắm giữ trọng trách cho đến khi về hu Ông Tuyên là một tríthức xuất thân trong gia đình địa chủ phong kiến, là một ông quan đầu tỉnhcủa một thành phố trực thuộc trung ơng Con ngời này có một tính cách rấtphức tạp, có tham vọng quyền lực rất lớn, dùng mọi thủ đoạn để bao bọc mìnhtrong một lớp sơn hào nhoáng giả tạo ích kỷ và tàn bạo là nét đặc trng củacon ngời ông Tuyên Nhà văn phát hiện và phê phán mạnh mẽ quan niệm duy

ý chí qua mẫu ngời nh ông Tuyên cũng chính là để đi đến nhận thức một quanniệm đầy đủ hơn về con ngời Tiếng nói của Lê Minh Khuê đã góp phần cùngvăn xuôi Việt Nam thời Đổi mới thức tỉnh chân lý cuộc sống Phán ánh conngời độc ác biến dạng bởi đồng tiền, con ngời thâm hiểm dã man bởi dụcvọng quyền lực sôi sục

Lê Minh Khuê quan niệm con ngời đời thờng, con ngời phàm tục cóxấu, có tốt, có tử tế, có đểu giả, độc ác… Nhà văn khớc từ những lối biểu hiệncông thức, đề xuất hệ giá trị mới giá trị nhân bản để đánh giá con ngời Nhàvăn nhìn thấy sự tha hóa, biến chất của con ngời trong hoàn cảnh cụ thể đểkhẳng định: con ngời luôn luôn bị chi phối bởi hoàn cảnh, là nạn nhân củahoàn cảnh Con ngời đợc nhìn nhận có cả phần ý thức và vô thức, cả phần bảnnăng tự nhiên và xã hội, cả bóng tối và ánh sáng Lê Minh Khuê đặc biệt quantâm đến mô tả tô đậm cái ác và phần bóng tối lẩn khuất trong con ngời Dờng

nh nhà văn muốn gửi đến tới ngời đọc một thông điệp nh hồi chuông cảnhbáo: trong cuộc giao tranh giữa cái thiện và cái ác, không phải bao giờ cáithiện cũng có u thế, xã hội còn nhiều kẽ hở cho cái ác hành hoành

Phần lớn truyện ngắn của Lê Minh Khuê sau năm 1975 đợc viết ra bằng

t duy tiểu thuyết Nhà văn quan tâm tới tình yêu và sự đói nghèo, lòng tham

và sự ngờ vực, phẩm giá và cái chết… Càng về sau truyện ngắn của Lê MinhKhuê càng có sức hấp dẫn riêng bởi nhà văn hớng tới những vấn đề gần gũicủa mọi ngời, những vấn đề nhân sinh thế sự của thời đại Những tập truyện

Bi kịch nhỏ (1993), Trong làn gió heo may (1999) và Những dòng sông, buổi chiều, cơn ma (2002)… có những trang văn thật sự ám ảnh ngời đọc, thể hiệncái nhìn nghệ thuật về con ngời và cuộc đời nhà văn đợc mở rộng Đặc biệt làbình diện phong phú của cuộc sống

Tóm lại, quan niệm nghệ thuật về con ngời của Lê Minh Khuê ngàycàng hoàn thiện và biện chứng hơn Từ quan niệm con ngời theo kiểu sử thicon ngời lý tởng, hoàn hảo chuyển sang con ngời kiểu đời t con ngời phi lý t-ởng Con ngời cá nhân phức tạp bí ẩn đợc thể hiện rất rõ trong hành trình sángtác truyện ngắn của Lê Minh Khuê Điều này cho thấy sự đổi mới về chất của

một cây bút truyện ngắn xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại Đồng thờichính quan niệm nghệ thuật về con ngời đã làm nên nét riêng đặc sắc nghệthuật trần thuật trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê.

1.4.3 Sự chi phối của quan niệm nghệ thuật về con ngời đối với nghệ

thuật trần thuật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

Nh chúng tôi đã trình bày quan niệm nghệ thuật về con ngời trongtruyện ngắn Lê Minh Khuê với t cách là một yếu tố quan trọng chi phối sựhình thành nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn của nhà văn Đó là quanniệm về con ngời lí tởng hoàn hảo, con ngời phức tạp bí ẩn… Nhạy bén vớinhững vấn đề mới trong sự vận động và phát triển của cuộc sống, có bản lĩnh

và khát vọng sáng tạo nghệ thuật chân chính, Lê Minh Khuê đã nhanh chóngbắt kịp t duy của nghệ thuật hiện đại Sự vận động tiến tới quan niệm nghệthuật về con ngời ngày càng hoàn thiện và biện chứng hơn (từ góc độ con ng-

ời sử thi, con ngời lý tởng chuyển sang góc nhìn con ngời đời t, con ngời cánhân, phi lý tởng), là một yếu tố quan trọng ghi nhận sự tiến bộ về chất lợngnghệ thuật trong sáng tác của nhà văn Yếu tố này đã quy định khả năngchiếm lĩnh đời sống của truyện ngắn Lê Minh Khuê và chi phối trực tiếpnhững yếu tố khác nhau nh đề tài, nhân vật, cốt truyện, kết cấu, giọng điệu,ngôn ngữ lời văn…

Một nền nghệ thuật mới bao giờ cũng ra đời với cái nhìn mới về con

ng-ời mới Việc đa ra những quan điểm mới về con ngng-ời trong truyện ngắn của

Lê Minh Khuê dĩ nhiên sẽ chi phối mạnh mẽ đến nghệ thuật trần thuật củanhà văn

Một khi con ngời đợc nhìn nhận với đầy đủ với tính phức tạp của nó vàcuộc sống đang có biểu hiện của sự rối rắm trong nhiều phơng diện Việc bóhẹp đề tài trong một phạm vi hạn hẹp nào đó sẽ không phải là điều lý tởngcho nhà văn phản ánh đợc con ngời và đời sống một cách sâu sắc Lê MinhKhuê có một hệ đề tài khá phong phú, có một phơng thức tổ chức cốt truyệnlinh hoạt Toàn bộ việc tổ chức hệ thống các sự kiện đều tập trung thực hiệnchức năng cơ bản của nó là phơi bày các xung đột xã hội và thể hiện các sốphận, tính cách con ngời Nội dung cốt truyện nào dù đơn giản nhất cũng cóchức năng đó Bên cạnh đó, quan niệm nghệ thuật về con ngời biểu hiện trongtoàn bộ cấu trúc của tác phẩm văn học Nhng biểu hiện tập trung nhất là ởnhân vật Bởi nhân vật văn học là con ngời đợc miêu tả, thể hiện bằng phơngtiện văn học Chính vì thế quan niệm nghệ thuật về con ngời liên quan đếnnghệ thuật xây dựng nhân vật Trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê xuấthiện nhân vật tha hóa, nhân vật bị tha hóa Với quan niệm về con ngời phức

tạp bí ẩn nên nhà văn đi vào miêu tả con ngời có những điểm tốt, xấu, độc ác,tham lam, đáng yêu, đáng trọng Những con ngời rơi vào tình huống hoàncảnh có vấn đề, những con ngời bị đồng tiền làm cho mê muội mất hết cảnhân tính, hết cả tôn ti trật tự và lòng tự trọng đợc nhà văn đi sâu vào khámphá Lê Minh Khuê xây dựng những con ngời lí tởng hoàn hảo, những anhhùng can đảm xông pha trong cuộc chiến, rồi những con ngời phức tạp, nhữngnhân vật lao vào vòng xoáy của đồng tiền nh con thiêu thân, những nhân vậttrí thức tha hóa… Nhân vật truyện ngắn của Lê Minh Khuê không hiện lên

nh những lợc đồ khô cứng, công thức, những tính cách bất biến mà chúng đợcrọi chiếu ở những ánh sáng khác nhau, những môi trờng, hoàn cảnh khácnhau Bởi thế chân dung và số phận của những con ngời này hiện lên chânthực, sống động và thực sự đã mang lại những ám ảnh, những ấn tợng thẩm

mỹ riêng đối với ngời đọc

Quan niệm nghệ thuật về con ngời chi phối nghệ thuật trần thuật của LêMinh Khuê trên phơng diện tổ chức lời văn nghệ thuật Khảo sát hành trìnhvăn chơng của Lê Minh Khuê ở lời văn cho thấy sự đổi mới t duy văn học gắnliền sự đổi mới ngôn ngữ văn học Lê Minh Khuê đã cố gắng vợt lên nhữnglực cản truyền thống Ngôn từ lời văn trong truyện ngắn của nhà văn thực sự

đã có những cách tân Nó thoát khỏi sự êm ái du dơng, thi vị, trịnh trọng đểtìm đến một thứ ngôn từ “lổn nhổn”, thô ráp, góc cạnh, sắc sảo phù hợp vớiviệc phản ánh hiện thực “hạ đẳng” đầy tính bi hài Điều này khiến cho hình

ảnh đời sống trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê mang hơi thở gần gũi vớicuộc đời nh nó vốn có, nh nó đang vận động và phát triển đầy biến ảo khôn l-ờng Cùng với những cây bút khác nh Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái,Nguyễn Thị Thu Huệ, Phạm Thị Hoài… Lê Minh Khuê đã góp phần tạo nênmột ngôn ngữ mới của truyện ngắn Việt Nam hiện đại khác hẳn so với ngônngữ truyện ngắn chặng trớc Giọng điệu trần thuật đa dạng, các sáng tác ởchặng đầu thờng nặng về giọng điệu ngợi ca, thán phục Đó cũng là giọng chủ

đạo của văn học trớc đổi mới Nhng về sau ngời đọc nhận ra giọng độc tôn ấydần bị phá vỡ Lê Minh Khuê đã cố gắng tạo nên sự hòa trộn của nhiều giọng

ở đó có giọng trữ tình đằm thắm, giọng ngợi ca, giọng giễu nhại, giọng hoàinghi, giọng suồng sã, giọng triết lý… Mỗi giọng đợc sử dụng phù hợp vớimỗi loại đối tợng khác nhau Giọng ngợi ca vẫn đợc sử dụng nhng rất ít, bởithế cái nhiệt huyết hao hụt dần mà thay vào đó là cái nhìn lạnh lùng Chínhgiọng điệu giễu nhại và triết lý đã giúp Lê Minh Khuê bóc đợc cái xấu xa,phơi bày cái trần tục của con ngời Đồng thời là thứ vũ khí vô hình để nhàvăn tấn công vào thành trì của những mặt trái đang tồn tại… Lê Minh Khuê

thờng tổ chức những cuộc đối thoại lệch lạc, dùng những mẩu đối thoại cũncỡn,… tất cả đều nhằm thể hiện những quan niệm nghệ thuật về con ngời Quan niệm nghệ thuật về con ngời cũng sẽ dẫn đến sự dung hợp, phatrộn thể loại Bởi tính độc lập, riêng rẽ của thể loại không thể kham nổi nhiệm

vụ phản ánh đời sống, mà ở đó con ngời đợc nhìn nhận theo nhiều chiều ớng, nhiều góc độ Trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê, chúng tôi nhậnthấy cái trật tự, khuôn thớc của các thủ pháp nghệ thuật hiện đại ở ngôn ngữvừa có cái gai góc vừa có cái uyển chuyển, lắng đọng, câu văn có nhiều đốithoại, giọng điệu vừa ngợi ca, trữ tình đằm thắm, giễu nhại và triết lý… ơng Tứng với quan niệm nghệ thuật của Lê Minh Khuê về con ngời sẽ có một nghệthuật trần thuật trong truyện ngắn của nhà văn Đây cũng chính là một trongnhững yếu tố chi phối tới quan điểm và điểm nhìn trần thuật trong truyệnngắn của Lê Minh Khuê

h-Chơng 2 Quan điểm và điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn lê minh khuê 2.1 Quan niệm về nghệ thuật trần thuật

2.1.1 Khái niệm

Theo Từ điển thuật ngữ văn học trần thuật là “phơng diện cơ bản của

phơng thức tự sự, là việc giới thiệu, khái quát, thuyết minh, miêu tả đối vớinhân vật, sự kiện, hoàn cảnh, sự vật theo cách nhìn của một ngời trần thuậtnhất định”; là “một hệ thống tổ chức phức tạp nhằm đa ra hành động lời nóinhân vật vào đúng vị trí của nó để ngời đọc có thể lĩnh hội theo đúng ý địnhcủa tác giả ” [16, 307] và trần thuật là “phơng diện cấu trúc của tác phẩm tựsự” [16, 308]

Trong 150 thuật ngữ văn học Lại Nguyên ân cho rằng: “ở tác phẩm văn

học, trần thuật là thành phần của lời tác giả, của ngời trần thuật hoặc của ngời

kể chuyện” [3, 338]

Nhóm tác giả Phơng Lựu, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam trong cuốn

Lý luận văn học cũng nhận định rằng: “thành phần của trần thuật trớc hết

t-ơng ứng với cốt truyện… bao gồm cả các tính chất tĩnh tại nh giới thiệu lailịch nhân vật, trình bày tình trạng hiện tại, miêu tả chân dung ngoại cảnh, tả

đồ vật, môi trờng, tái hiện tâm trạng, hồi tởng, các đoạn đối thoại có tính chấtkịch, các đoạn thoại, những lời bình luận của tác giả bám sát hành động củanhân vật” [65, 110]

Theo Từ điển văn học (bộ mới), Trần thuật “là khái niệm chỉ một bộ

phận ngôn bản quan trọng trong tác phẩm văn học, là thành phần lời tác giả,của ngời trần thuật (đợc đa vào tác phẩm ít nhiều nh một nhân vật) hoặc củamột ngời kể chuyện, tức là toàn bộ văn bản tác phẩm tự sự, ngoại trừ các lờinói trực tiếp của các nhân vật

Trần thuật bao gồm việc kể và miêu tả các hành động và các biến cốtrong thời gian, mô tả chân dung, hoàn cảnh hành động, tả ngoại cảnh, tả nộithất, ; bàn luận; lời nói bán trực tiếp của các nhân vật Do vậy, trần thuật làphơng thức chủ yếu để cấu tạo tác phẩm tự sự” [23, 1806]

Nh vậy, có thể thấy quan niệm về trần thuật nhìn chung cơ bản là thống

nhất Trần thuật là một thuật ngữ ổn định về mặt nội dung và tính chất (nhìn

từ góc độ khái niệm) Trần thuật có nội hàm rất rộng và sống động Thànhphần của trần thuật không chỉ là lời trần thuật mà chức năng của nó không chỉ

là kể việc Nó bao hàm cả việc miêu tả đối tợng, phân tích hoàn cảnh, thuậtlại tiểu sử nhân vật, lời bình luận, lời trữ tình ngoài đề, lời ghi chú của tác giả.Trần thuật gắn liền với toàn bộ công việc bố cục, kết cấu tác phẩm, cho tanhìn thấy vị trí, góc nhìn của ngời trần thuật và mọi diễn biến tâm lý, hành

động nhân vật, diễn biến cốt truyện… theo tinh thần của nó

Trần thuật có kết cấu của nó Kết cấu của trần thuật là sự liên kết chặt

chẽ, hệ thống các yếu tố làm nên tác phẩm nh sự lựa chọn đề tài, thể loại,nghệ thuật tổ chức cốt truyện, tổ chức lời văn nghệ thuật, tổ chức điểm nhìn,xây dựng nhân vật… trong đó bao hàm cả nghệ thuật trần thuật

Nghệ thuật trần thuật là một phơng diện, một thủ pháp nghệ thuật cốt

yếu trong tác phẩm văn xuôi tự sự Nghệ thuật trần thuật thể hiện trong cáchlựa chọn ngôi trần thuật, điểm nhìn trần thuật, cách tổ chức cốt truyện và xâydựng nhân vật, ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật… Chính nhờ nghệ thuậttrần thuật mà ngời đọc phân biệt đợc nhà văn này với nhà văn khác Nó thểhiện đợc cá tính sáng tạo của nhà văn

2.1.2 Nghệ thuật trần thuật là một vấn đề cốt yếu trong xây dựng

truyện ngắn

Mỗi loại hình văn học đều có một phơng thức biểu hiện đặc trng riêng.Nếu kịch phản ánh hiện thực thông qua hệ thống những mâu thuẫn xungquanh một điểm nút lớn, đợc diễn đạt chủ yếu bằng ngôn ngữ độc thoại củanhân vật, thì thơ lại nói bằng thứ ngôn ngữ biểu cảm và nghệ thuật trùng điệp.Cùng sử dụng một phơng tiện biểu hiện là ngôn ngữ nhng những cách thức tổchức ngôn ngữ ở từng thể loại khác nhau Trong truyện ngắn, cách tổ chứcphản ánh đợc thể hiện thông qua nghệ thuật trần thuật Nghệ thuật trần thuậthay cách kể chuyện chính là đặc trng của văn xuôi nghệ thuật.

Đúng nh Lại Nguyên Ân từng cho rằng, trần thuật trỏ phơng thức nghệthuật đặc trng trong các tác phẩm thuộc loại hình văn học tự sự Và M Gorkicũng đã chỉ ra trong tiểu thuyết hay truyện, những con ngời đợc tác giả miêutả đều sinh động với sự giúp đỡ của tác giả Tác giả luôn luôn ở bên cạnh họ,mách cho ngời đọc biết rõ phải hiểu họ nh thế nào, giải thích cho ngời đọchiểu những ý nghĩ thầm kín, những động cơ bí ẩn phía sau những hành độngcủa các nhân vật đợc miêu tả Tô đậm thêm cho t tởng họ bằng những đoạnmiêu tả thiên nhiên, trình bày hoàn cảnh Nói chung là luôn giật giây cho họthể hiện những mục đích của mình Điều khiển một cách tự do và rất khéoléo, mặc dù ngời đọc vẫn nhận thấy đợc những hành động, những lời lẽ,những việc làm, những mối tơng quan của họ

Nh vậy, thông qua đó chúng tôi nhận thấy thành phần của trần thuậtkhông chỉ là lời trần thuật, chức năng của nó không chỉ là kể việc Nó baohàm cả việc miêu tả đối tợng, phân tích hoàn cảnh, thuật lại tiểu sử nhân vật,lời bình luận, lời trữ tình ngoại đề, lời ghi chú của tác giả

Trần thuật luôn gắn liền với bố cục, kết cấu tác phẩm Tác phẩm dù kểtheo trình tự nhân quả hay liên tởng, kể nhanh hay chậm, ngắt quãng rồi bổsung thì trần thuật là cả một hệ thống tổ chức phức tạp nhằm đa tới hành

động, lời nói nhân vật vào đúng vị trí của nó để ngời đọc có thể lĩnh hội theo

đúng ý muốn của tác giả

Đúng nh Bích Thu đã nhận định nghệ thuật trần thuật là một trongnhững yếu tố quan trọng trong phơng thức biểu hiện Nó còn là yếu tố cơ bảnthể hiện cá tính sáng tạo của nhà văn Để đánh giá sự thành công của mộttruyện ngắn chủ yếu thông qua những phơng diện: chủ đề t tởng, nhân vật, cốttruyện, ngôn ngữ Nghệ thuật trần thuật cũng là một trong những hình thứcthể hiện phong cách của nhà văn Chính nhờ lối kể chuyện mà ngời đọc phânbiệt đợc nhà văn này với nhà văn khác

Trong truyện ngắn nghệ thuật, nhiều khi ngời ta nhận thấy truyện chỉ làmột mảnh quen thuộc bình thờng của đời sống, một lát cắt của đời sống Nh-

ng thông qua cách kể, chỉ nhờ lối kể chuyện mà ngời đọc sẽ bị cuốn hút vàomạch chuyện Sự sinh động của lối kể, nghệ thuật trần thuật tạo cho hiện thựctrong truyện một ý nghĩa mới mẻ, trở nên hấp dẫn hơn Bởi vậy, có thể cùng

đối tợng nhng hiệu quả phản ánh lại khác nhau Lối kể chuyện này gợi sự hấpdẫn cuốn hút còn lối kể khác thì không

Nghệ thuật trần thuật là một nghệ thuật đặc biệt Nó đòi hỏi kể sao chomỗi lúc hứng thú của ngời đọc gia tăng Một cốt truyện đơn giản nhất cũng cóthể cấu tạo thành các sự kiện nghệ thuật hấp dẫn Nhà văn không thể kể ngaymột lúc hết tất cả truyện mà buộc phải có thứ tự lần lợt trớc sau Điều đó chophép nhân vật cấu tạo lại trật tự câu chuyện theo một ý nghĩa nào đó

Tóm lại, với thể loại truyện ngắn, nghệ thuật trần thuật là một trongnhững yếu tố quan trọng trong phơng thức biểu hiện Nó còn là yếu tố cơ bảnthể hiện cá tính sáng tạo của nhà văn

2.2 Quan điểm trần thuật của truyện ngắn Lê Minh Khuê

Trong sáng tạo văn học nói chung, quan điểm trần thuật cho phép đánhgiá tài năng của nhà văn Chính quan điểm trần thuật góp phần không nhỏ vào

sự thành công của tác phẩm, tạo nên dấu ấn riêng của nhà văn

Tác phẩm tự sự nói chung truyện ngắn nói riêng, quan điểm trần thuật làmột yếu tố quan trọng trong nghệ thuật trần thuật truyện ngắn

Quan điểm trần thuật thể hiện góc nhìn, khoảng cách xa gần đối với cáchiện tợng đợc miêu tả

Theo quan điểm trần thuật truyền thống, nhà văn là ngời thống trị, kiểmsoát toàn bộ mạch chảy của tác phẩm Tác giả là ngời duy nhất có ý thức, biếtsuy nghĩ và đánh giá mọi sự việc, là vị chúa tể nắm hết bí mật của cuộc đời Trong truyện ngắn, từ đầu truyện đến cuối truyện đều do nhà văn viết.Nhng đợc trần thuật, đợc kể từ một ngời nào đó, từ một hoặc nhiều quan điểm

tự sự Quan điểm tự sự trong chỉnh thể nghệ thuật của tác phẩm trở thành mộttrong những yếu tố tạo hình thức cho truyện Với việc lựa chọn quan điểmtrần thuật cho phép đánh giá tài năng của tác giả, chính từ quan điểm tự sự sẽtoát lên quyền lực của nhà văn mê hoặc độc giả chấp nhận điều mình nói Quan điểm trần thuật là một yếu tố quan trọng trong nghệ thuật trầnthuật Đồng thời góp phần tạo nên sự thành công của tác phẩm và khắc họanên chân dung sáng tạo của nhà văn

Trên cơ sở khảo sát truyện ngắn của Lê Minh Khuê trớc và sau 1975,luận văn sẽ đề cập tới các quan điểm đợc tác giả sử dụng nhiều Đó là quan

điểm trần thuật tham dự và trần thuật khách quan Trong đó quan điểm trầnthuật khách quan chiếm vị trí u thế.

2.2.1 Trần thuật tham dự

Quan điểm trần thuật tham dự cho thấy ngời trần thuật thờng xuất hiện

trong tác phẩm ở ngôi thứ nhất xng “tôi” hoặc chúng tôi ở trờng hợp này,

ng-ời trần thuật có thể là ngng-ời tham dự vào cốt truyện nh là một nhân vật hoặcngời chứng kiến câu chuyện Tất cả những diễn biến, biến cố, sự kiện và kiếngiải đều thông qua quan điểm của nhân vật hoặc ngời chứng kiến câu chuyện Với quan điểm trần thuật tham dự, truyện tạo nên đợc độ tin cậy cao ở

độc giả ở hình thức trần thuật này, tính chủ quan và sắc thái cảm xúc của

ng-ời trần thuật đợc bộc lộ cao độ Ngng-ời đọc gián tiếp nhận biết qua hệ thống sựkiện và cách trình bày những biến cố theo cách mà nhân vật thu nhận

Khảo sát thống kê 32 truyện ngắn của Lê Minh Khuê, chúng tôi nhận

thấy có 5/32 truyện ngắn đợc trần thuật tham dự ở ngôi thứ nhất xng “tôi”.Nhân vật “tôi” có lúc đóng vai trò là nhân vật trung tâm giữ vai trò kể chuyện

từ đầu đến cuối Có lúc đóng vai trò dẫn chuyện và để cho nhân vật tự kểchuyện của chính mình

Trong truyện ngắn Lê Minh Khuê, ngời trần thuật chủ yếu đóng vai trò

đồng đội, đồng nghiệp, hàng xóm, nhà báo,… để kể lại cuộc sống xungquanh Kể lại những gì mình đã nếm trải trong cuộc đời để chia sẻ cùng độcgiả

ở một số truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi, Đồng tiền có màu xanh

huyền ảo, Mong manh nh là tia nắng, Cơn ma cuối mùa, Bạn bè tôi… đợc Lê

Minh Khuê sử dụng quan điểm trần thuật tham dự theo ngôi thứ nhất

Truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi là một trong những truyện ngắn đầu

tay của Lê Minh Khuê Viết năm 1971, lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ đangdiễn ra ác liệt Truyện viết về cuộc chiến đấu của những cô gái thanh niênxung phong trên một cao điểm trên truyến đờng Trờng Sơn trong những nămchiến tranh chống Mỹ cứu nớc Truyện làm nổi bật vẻ đẹp tâm hồn trongsáng, giàu mơ mộng, tinh thần dũng cảm, cuộc sống chiến đấu đầy gian khổ,

hi sinh nhng rất hồn nhiên, lạc quan của họ Đó chính là hình ảnh đẹp, tiêubiểu về một thế hệ trẻ Việt Nam trong kháng chiến chống Mỹ ở truyện ngắnnày, nhà văn sử dụng quan điểm trần thuật tham dự rất phù hợp Truyện đợctrần thuật từ ngôi thứ nhất xng “tôi” Nhân vật trần thuật cũng là nhân vậtchính của truyện Đó là Phơng Định Sự lựa chọn quan điểm trần thuật nh vậyphù hợp với nội dung truyện Tạo điều kiện để tác giả miêu tả, biểu hiện thế

giới tâm hồn với những cảm xúc và suy nghĩ của nhân vật Từ đó, làm hiệnlên vẻ đẹp tâm hồn của con ngời Việt Nam trong chiến tranh.

Cơn ma cuối mùa là một trong những truyện ngắn của Lê Minh Khuê

sáng tác năm 1991 Đây là một truyện ngắn chứa đựng một quan niệm sốngcủa nhà văn muốn tâm sự với ngời đọc Truyện sử dụng quan điểm trần thuậttham dự theo ngôi thứ nhất xng “tôi” Nhân vật “tôi” là ngời trần thuật Làngời kể lại câu chuyện tình yêu của My và quan sát nhân vật My chính bằng

điểm nhìn bên ngoài Vừa thâm nhập vào đời sống nội tâm nhân vật My,khiến cho nhân vật này đợc soi xét rất rõ trong khoảng thời gian công tác trêncông trờng từ lúc ra đi cho tới lúc xong việc, sau đó là không gian tập thể mà

My sinh sống Nhân vật “tôi” giữ vai trò dẫn dắt câu chuyện, là ngời nhậpcuộc khuyên giải an ủi nhân vật My Qua quan điểm trần thuật tham dự theongôi thứ nhất, nhà văn tái hiện sinh động tâm hồn tình cảm của nhân vật My

từ nhiều điểm nhìn khác nhau

Trong Đồng tiền có màu xanh huyền ảo và Mong manh nh là tia nắng

Lê Minh Khuê cũng sử dụng quan điểm trần thuật tham dự Điểm nhìn đợc

đặt vào nhân vật xng “tôi” nên qua cách nhìn nhận đánh giá của nhân vật đóngời đọc sẽ hiểu thêm về tính cách, tâm hồn nhân vật một cách sinh động,chân thật Từ đó, nhân vật “tôi” cũng đợc bộc lộ một cách khéo léo trong tácphẩm Bởi vậy, câu chuyện có sức lay động niềm cảm xúc mỗi cá nhân

ở truyện ngắn Bạn bè tôi, nhà văn cũng sử dụng quan điểm trần thuậttham dự theo ngôi thứ nhất Ngời trần thuật xng “tôi” kể chuyện bộc bạchnhững suy nghĩ của mình về bạn bè, đồng đội Sử dụng quan điểm trần thuậttham dự, nhà văn đã tạo điều kiện để ngời kể chuyện không ngừng di chuyển

điểm nhìn vào nhân vật của mình Chính vì vậy, bức tranh đời sống, thế giớitâm hồn nhân vật trở nên chân thực sinh động, đa dạng hơn Ngời kể khôngchỉ kể mà còn phải đóng vai nhân vật Do vậy tất yếu phải biểu hiện với mộtthái độ tình cảm nhất định, với ngôn ngữ, giọng điệu một con ngời cụ thể Vìthế, câu chuyện lôi cuốn đợc ngời đọc vào cả lời kể, cách kể Câu chuyện trởnên đằm thắm hơn vì đợc kể từ vị trí chủ quan nhng vẫn mang đợc tính chấtkhách quan cần thiết

Với quan điểm trần thuật tham dự, hiện thực trong sáng tạo nghệthuật trở nên gần gũi với ngời đọc Giá trị thẩm mĩ của truyện ngắn Lê MinhKhuê cũng dễ dàng đến với độc giả

2.2.2 Trần thuật khách quan

Ngời trần thuật luôn chọn một điểm nhìn khách quan bên ngoài nhân

vật, tả và kể lại với thái độ điềm nhiên Quan điểm trần thuật này chiếm vị trí

u thế trong truyện ngắn Lê Minh Khuê

ở quan điểm trần thuật này, ngời đợc có thể nhận thấy tác giả đã cố ýtạo ra một khoảng cách giữa ngời trần thuật với toàn bộ khách quan Khoảngcách ấy, cho phép ngời trần thuật khách quan trớc mọi sự việc diễn ra Hớng

sự quan tâm của độc giả đến các sự kiện, tình huống, tình tiết của truyệnnhằm tô dậm thêm tính khách quan của câu chuyện

Với quan điểm trần thuật khách quan, ngời trần thuật thờng tách ra khỏi

sự đồng cảm rất lớn đối với nhân vật và chỉ hớng ngời đọc vào kết quả thuầntúy Trong trần thuật khách quan, ngời trần thuật luôn chọn một điểm nhìnkhách quan bên ngoài nhân vật, tả và kể với thái độ điềm nhiên Ngời trầnthuật hoàn toàn tách mình khỏi diễn biến truyện Hớng ngời đọc quan tâm

đến những sự kiện cùng các kết quả của chúng mà không phải tỏ thái độ Ngời trần thuật từ ngôi thứ ba, ngời trần thuật luôn đồng hành với nhânvật nhng lại không có ý thức tách mình ra duy trì một khoảng cách giữa ngờitrần thuật và nhân vật Chỉ lặng lẽ quan sát nhân vật để họ tự bộc bạch mìnhchứ không bày tỏ thái độ, tình cảm rõ rệt với bất cứ nhân vật nào, không tỏ rõ

ý nghĩ, cảm nghĩ của mình

Qua thống kê 32 truyện ngắn viết trớc và sau 1975 của Lê Minh Khuê,chúng tôi nhận thấy 27/32 truyện ngắn đợc trần thuật khách quan Nh vậy, sovới quan điểm trần thuật tham dự thì quan điểm trần thuật khách quan chiếm -

u thế trong truyện ngắn Lê Minh Khuê Hớng ngòi bút vào mạch cảm hứngthế sự, phản ánh cuộc sống đời t, tham gia chống tiêu cực và phanh phui mặttrái của đời sống, ở nhiều truyện ngắn Lê Minh Khuê chọn quan điểm trầnthuật khách quan từ ngôi thứ ba là hoàn toàn hợp lí

Trsêkhốp đã từng nói: “trong cuộc sống và sáng tác văn học, sự lạnhlùng là không thể thiếu, chỉ có sự lạnh lùng mới nhìn đợc sự việc tỏ tờng”

Đúng vậy, hớng ngòi bút vào mạch cảm hớng thế sự, phản ánh cuộc sống đời

t, phanh phui mặt trái của đời sống cần có lối văn lạnh Với lối văn lạnh, LêMinh Khuê đã làm sống dậy một cách thật nhất, rõ nhất, sinh động nhất thếgiới hiện thực bề bộn nh nó vốn có, nh nó đã và đang tồn tại phát triển, khôngngừng biến động Với quan điểm trần thuật khách quan sẽ giúp tác giả khámkhá nhiều chiều ở con ngời cũng nh thế giới xung quanh

Trong Đồng đô la vĩ đại Lê Minh Khuê chỉ nhấn mạnh những nét chính

nhất Con ngời, sự việc, cảnh tợng, qua đó xuất hiện rất nhanh nhng lại ấn ợng, sống động Truyện đợc trần thuật theo quan điểm trần thuật khách quan